Binûn

Furkân Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أخرج عبد بن حميد عَن عبد الله بن الْمُغيرَة قَالَ: سُئِلَ عمر بن الْخطاب ﵁ عَن نسب وصهر فَقَالَ: مَا أَرَاكُم إِلَّا قد عَرَفْتُمْ النّسَب

Abd b. Humeyd, Abdullah b. el-Muğîre'den nakletti: Ömer b. el-Hattâb'a radıyallâhu anh nesep ve sıhriyet (evlilik bağı) hakkında soruldu. O da şöyle dedi: "Görüyorum ki siz nesebi zaten biliyorsunuz.

فَأَما الصهر: فالاختان وَالصَّحَابَة

Sıhriyet ise hısımlar (evlilik yoluyla oluşan akrabalıklar) ve dostluklardır."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {فَجعله نسبا وصهراً} قَالَ: النّسَب الرَّضَاع والصهر الختونة

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'ten {فَجعله نسبا وصهراً} “onu soy ve evlilik bağı kılan” kavli hakkında: "Nesep, süt emzirmedir; sıhriyet ise hısımlıktır (evlilik akrabalığıdır)" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {فَجعله نسبا وصهراً} قَالَ: ذكر الله الصهر مَعَ النّسَب

Abd b. Humeyd, Katâde'den {فَجعله نسبا وصهراً} “onu soy ve evlilik bağı kılan” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Allah neseple birlikte sıhriyeti de zikretti

وَحرم أَربع عشرَة امْرَأَة

ve on dört kadını [evlenilmesi] haram kıldı:

سبعا من النّسَب وَسبعا من الصهر

Yedisi nesepten, yedisi de sıhriyetten.

فَاسْتَوَى تَحْرِيم الله فِي النّسَب والصهر

Böylece Allah'ın nesepten ve sıhriyetten haram kılması eşit oldu."

- قَوْله تَعَالَى: ويعبدون من دون الله مَا لَا يَنْفَعهُمْ وَلَا يضرهم وَكَانَ الْكَافِر على ربه ظهيراً

- Allah Teâlâ'nın: {ويعبدون من دون الله مَا لَا يَنْفَعهُمْ وَلَا يضرهم وَكَانَ الْكَافِر على ربه ظهيراً} “Allah'ı bırakıp kendilerine fayda da zarar da veremeyecek şeylere tapıyorlar. Kâfir ise Rabbine karşı [şeytana] arka çıkandır” kavli.

أخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَكَانَ الْكَافِر على ربه ظهيراً} يَعْنِي أَبَا الحكم: الَّذِي سَمَّاهُ رَسُول الله ﷺ أَبَا جهل ابْن هِشَام

İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan {وَكَانَ الْكَافِر على ربه ظهيراً} “Kâfir ise Rabbine karşı arka çıkandır” kavli hakkında: "Ebü'l-Hakem'i kastetmektedir; o, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Cehil b. Hişâm olarak isimlendirdiği kimsedir" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ فِي قَوْله {وَكَانَ الْكَافِر على ربه} قَالَ: أَبُو جهل

İbn Ebî Hâtim, Şa'bî'den {وَكَانَ الْكَافِر على ربه} “Kâfir ise Rabbine karşı...” kavli hakkında: "Ebû Cehil'dir" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عَطِيَّة فِي قَوْله {وَكَانَ الْكَافِر على ربه ظهيراً} قَالَ: هُوَ أَبُو جهل

İbnü'l-Münzir, Atıyye'den {وَكَانَ الْكَافِر على ربه ظهيراً} “Kâfir ise Rabbine karşı arka çıkandır” kavli hakkında: "O, Ebû Cehil'dir" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَسَعِيد بن مَنْصُور وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {وَكَانَ الْكَافِر على ربه ظهيراً} قَالَ: معينا للشَّيْطَان على معاصي الله

İbn Ebî Şeybe, Saîd b. Mansûr, el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {وَكَانَ الْكَافِر على ربه ظهيراً} “Kâfir ise Rabbine karşı arka çıkandır” kavli hakkında: "Allah'a isyan hususunda şeytana yardımcı olandır" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن وَالضَّحَّاك

Abd b. Humeyd, Hasan ve Dahhâk'ten

مثله

bunun benzerini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {وَكَانَ الْكَافِر على ربه ظهيراً} قَالَ: عوناً للشَّيْطَان على ربه بالعداوة والشرك

İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den {وَكَانَ الْكَافِر على ربه ظهيراً} “Kâfir ise Rabbine karşı arka çıkandır” kavli hakkında: "Düşmanlık ve şirk koşmakla Rabbine karşı şeytana bir yardımcıdır" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {وَكَانَ الْكَافِر على ربه ظهيراً} قَالَ: معينا للشَّيْطَان على عَدَاوَة ربه

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den {وَكَانَ الْكَافِر على ربه ظهيراً} “Kâfir ise Rabbine karşı arka çıkandır” kavli hakkında: "Rabbine düşmanlık hususunda şeytana yardımcıdır" dediğini nakletti.

- قَوْله تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَاك إِلَّا مبشراً وَنَذِيرا قل مَا أَسأَلكُم عَلَيْهِ من أجر إِلَّا من شَاءَ أَن يتَّخذ إِلَى ربه سَبِيلا

- Allah Teâlâ'nın: {وَمَا أَرْسَلْنَاك إِلَّا مبشراً وَنَذِيرا قل مَا أَسأَلكُم عَلَيْهِ من أجر إِلَّا من شَاءَ أَن يتَّخذ إِلَى ربه سَبِيلا} “Biz seni ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik. De ki: 'Buna karşılık ben sizden, Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen kimse(nin yolu) dışında hiçbir ücret istemiyorum'” kavli.

أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمَا أَرْسَلْنَاك إِلَّا مبشراً وَنَذِيرا} قَالَ: مبشراً بِالْجنَّةِ وَنَذِيرا من النَّار

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وَمَا أَرْسَلْنَاك إِلَّا مبشراً وَنَذِيرا} “Biz seni ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik” kavli hakkında: "Cennetle müjdeleyici ve cehennemden uyarıcı olarak" dediğini nakletti.

وَفِي قَوْله {إِلَّا من شَاءَ أَن يتَّخذ إِلَى ربه سَبِيلا} قَالَ: بِطَاعَتِهِ

{إِلَّا من شَاءَ أَن يتَّخذ إِلَى ربه سَبِيلا} “Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen kimse dışında” kavli hakkında da: "O'na itaatle [yol tutmak isteyen]" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {قل مَا أَسأَلكُم عَلَيْهِ من أجر} قَالَ: قل لَهُم يَا مُحَمَّد لَا أَسأَلكُم على مَا أدعوكم إِلَيْهِ من أجر يَقُول: عرض من عرض الدُّنْيَا

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {قل مَا أَسأَلكُم عَلَيْهِ من أجر} “De ki: 'Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum'” kavli hakkında: "Onlara de ki ey Muhammed: 'Sizi kendisine davet ettiğim şey için sizden bir ücret istemiyorum.' Yani dünya metaından [bir şey istemiyorum] demektedir" dediğini nakletti.

- قَوْله تَعَالَى: وتوكل على الْحَيّ الَّذِي لَا يَمُوت وَسبح بِحَمْدِهِ وَكفى بِهِ بذنوب عباده خَبِيرا

- Allah Teâlâ'nın: {وتوكل على الْحَيّ الَّذِي لَا يَمُوت وَسبح بِحَمْدِهِ وَكفى بِهِ بذنوب عباده خَبِيرا} “Ölmeyen, dâimâ diri olana güvenip dayan ve O'nu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarından hakkıyla haberdar olarak O yeter” kavli.

أخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عتبَة بن أبي ثبيت قَالَ: مَكْتُوب فِي التَّوْرَاة لَا تتوكل على ابْن آدم فَإِن ابْن آدم لَيْسَ لَهُ قوام وَلَكِن توكل على الْحَيّ الَّذِي لَا يَمُوت

İbn Ebî'd-Dünyâ ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Utbe b. Ebî Sübeyt'ten nakletti; o şöyle dedi: "Tevrat'ta şöyle yazılıdır: Âdemoğluna güvenip dayanma; çünkü âdemoğlunun bir sebatı/dayanağı yoktur. Fakat asla ölmeyen, dâimâ diri olana güvenip dayan."

- قَوْله تَعَالَى: الَّذِي خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض وَمَا بَينهمَا فِي سِتَّة أَيَّام ثمَّ اسْتَوَى على الْعَرْش الرَّحْمَن فاسأل بِهِ خَبِيرا وَإِذا قيل لَهُم اسجدوا للرحمن قَالُوا وَمَا الرَّحْمَن أنسجد لما تَأْمُرنَا وَزَادَهُمْ نفورا

- Allah Teâlâ'nın: {الَّذِي خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض وَمَا بَينهمَا فِي سِتَّة أَيَّام ثمَّ اسْتَوَى على الْعَرْش الرَّحْمَن فاسأل بِهِ خَبِيرا وَإِذا قيل لَهُم اسجدوا للرحمن قَالُوا وَمَا الرَّحْمَن أنسجد لما تَأْمُرنَا وَزَادَهُمْ نفورا} “Gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yaratan, sonra da Arş'a istivâ eden Rahmân'dır; bunu bir bilene sor! Onlara: 'Rahmân'a secde edin' dendiği zaman: 'Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye mi secde edeceğiz?' dediler ve [bu çağrı] onların nefretini artırdı” kavli.

أخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فاسأل بِهِ خَبِيرا} قَالَ: مَا أَخْبَرتك من شَيْء فَهُوَ مَا أَخْبَرتك بِهِ

el-Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {فاسأل بِهِ خَبِيرا} “bunu bir bilene sor” kavli hakkında: "Sana haber verdiğim herhangi bir şey, işte sana [hakkıyla] haber verdiğim şey odur" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن شمر بن عَطِيَّة فِي قَوْله {الرَّحْمَن فاسأل بِهِ خَبِيرا} قَالَ: هَذَا الْقُرْآن خَبِير بِهِ

İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Şimr b. Atıyye'den {الرَّحْمَن فاسأل بِهِ خَبِيرا} “Rahmân'dır; bunu bir bilene sor” kavli hakkında: "Bu Kur'an O'ndan hakkıyla haberdardır" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء فِي قَوْله {وَإِذا قيل لَهُم اسجدوا للرحمن قَالُوا وَمَا الرَّحْمَن} قَالَ: قَالُوا مَا نَعْرِف الرَّحْمَن إِلَّا رَحْمَن الْيَمَامَة

İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan {وَإِذا قيل لَهُم اسجدوا للرحمن قَالُوا وَمَا الرَّحْمَن} “Onlara: 'Rahmân'a secde edin' dendiği zaman: 'Rahmân da neymiş?' dediler” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Onlar: 'Biz Yemâme'nin Rahmân'ından başkasını tanımayız' dediler.

فَأنْزل الله {وإلهكم إِلَه وَاحِد لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الرَّحْمَن الرَّحِيم} الْبَقَرَة الْآيَة ١٦٣

Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {وإلهكم إِلَه وَاحِد لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الرَّحْمَن الرَّحِيم} “İlahınız tek bir ilahtır. O'ndan başka ilah yoktur. O Rahmân'dır, Rahîm'dir” (Bakara: 163)."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن حُسَيْن الجحفي فِي قَوْله {قَالُوا وَمَا الرَّحْمَن} قَالَ: جوابها {الرَّحْمَن علم الْقُرْآن} الرَّحْمَن الْآيَتَانِ ١ - ٢

İbn Ebî Hâtim, Hüseyn el-Cu'fî'den {قَالُوا وَمَا الرَّحْمَن} “'Rahmân da neymiş?' dediler” kavli hakkında: "Bunun cevabı {الرَّحْمَن علم الْقُرْآن} “Rahmân, Kur'an'ı öğretti” (Rahmân: 1-2) ayetleridir" dediğini nakletti.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد عَن إِبْرَاهِيم قَالَ: قَرَأَ الْأسود {أنسجد لما تَأْمُرنَا} فَسجدَ فِيهَا قَالَ: وَقرأَهَا يحيى {أنسجد لما تَأْمُرنَا}

Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd, İbrâhim'den nakletti; o şöyle dedi: "el-Esved {أنسجد لما تَأْمُرنَا} “Bize emrettiğin şeye mi secde edeceğiz?” şeklinde okudu ve burada secde etti." Dedi ki: "Yahya da bunu {أنسجد لما تَأْمُرنَا} şeklinde okudu."

وَأخرج عبد بن حميد عَن سُلَيْمَان قَالَ: قَرَأَ إِبْرَاهِيم فِي الْفرْقَان (أنسجد لما يَأْمُرنَا) بِالْيَاءِ

Abd b. Humeyd, Süleyman'dan nakletti; o şöyle dedi: "İbrâhim Furkân Suresi'nde 'ye' harfi ile (أنسجد لما يَأْمُرنَا) şeklinde okudu."

وَقَرَأَ سُلَيْمَان كَذَلِك

Süleyman da aynı şekilde okudu.

- قَوْله تَعَالَى: تبَارك الَّذِي جعل فِي السَّمَاء بروجاً وَجعل فِيهَا سِرَاجًا وقمراً منيراً

- Allah Teâlâ'nın: {تبَارك الَّذِي جعل فِي السَّمَاء بروجاً وَجعل فِيهَا سِرَاجًا وقمراً منيراً} “Gökte burçlar kılan, orada bir kandil ve nurlu bir ay var eden [Allah] ne yücedir!” kavli.

أخرج الْخَطِيب فِي كتاب النُّجُوم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {تبَارك الَّذِي جعل فِي السَّمَاء بروجاً} قَالَ: هِيَ هَذِه الاثنا عشر برجاً

el-Hatîb Kitâbu'n-Nücûm'da İbn Abbâs'tan {تبَارك الَّذِي جعل فِي السَّمَاء بروجاً} “Gökte burçlar kılan [Allah] ne yücedir!” kavli hakkında: "Onlar şu on iki burçtur:

أَولهَا الْحمل ثمَّ الثثور ثمَّ الجوزاء ثمَّ السرطان ثمَّ الْأسد ثمَّ السنبلة ثمَّ الْمِيزَان ثمَّ الْعَقْرَب ثمَّ الْقوس ثمَّ الجدي ثمَّ الدَّلْو ثمَّ الْحُوت

İlki Koç, sonra Boğa, sonra İkizler, sonra Yengeç, sonra Aslan, sonra Başak, sonra Terazi, sonra Akrep, sonra Yay, sonra Oğlak, sonra Kova, sonra Balık'tır" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {تبَارك الَّذِي جعل فِي السَّمَاء بروجاً} قَالَ: قصوراً على أَبْوَاب السَّمَاء فِيهَا الحرس

Abd b. Humeyd, Katâde'den {تبَارك الَّذِي جعل فِي السَّمَاء بروجاً} “Gökte burçlar kılan [Allah] ne yücedir!” kavli hakkında: "Gök kapıları üzerinde, içlerinde muhafızlar bulunan köşklerdir/saraylardır" dediğini nakletti.

وَأخرج هناد عبد بن حميد وَابْن جرير عَن يحيى بن رَافع {جعل فِي السَّمَاء بروجاً} قَالَ: قصوراً فِي السَّمَاء

Hennâd, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Yahyâ b. Râfi'den {جعل فِي السَّمَاء بروجاً} “gökte burçlar kılan” kavli hakkında: "Gökteki köşklerdir" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن عَطِيَّة {جعل فِي السَّمَاء بروجاً} قَالَ: الْقُصُور

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Atıyye'den {جعل فِي السَّمَاء بروجاً} “gökte burçlar kılan” kavli hakkında: "Köşklerdir" dediğini nakletti.

ثمَّ تأوّل هَذِه الْآيَة {وَلَو كُنْتُم فِي بروج مشيدة} النِّسَاء الْآيَة ٧٨

Sonra o şu ayeti delil getirerek yorumladı: {وَلَو كُنْتُم فِي بروج مشيدة} “velev ki tahkim edilmiş yüksek kalelerde/köşklerde bulunsanız bile” (Nisâ: 78).

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {جعل فِي السَّمَاء بروجاً} قَالَ: البروج النُّجُوم

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {جعل فِي السَّمَاء بروجاً} “gökte burçlar kılan” kavli hakkında: "Burçlar, yıldızlardır" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {جعل فِي السَّمَاء بروجاً} قَالَ: النُّجُوم

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den {جعل فِي السَّمَاء بروجاً} “gökte burçlar kılan” kavli hakkında: "Yıldızlardır" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن أبي صَالح {جعل فِي السَّمَاء بروجاً} قَالَ: النُّجُوم الْكِبَار

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ebû Sâlih'ten {جعل فِي السَّمَاء بروجاً} “gökte burçlar kılan” kavli hakkında: "Büyük yıldızlardır" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة {تبَارك الَّذِي جعل فِي السَّمَاء بروجاً} قَالَ: هِيَ النجومز وَقَالَ عِكْرِمَة: إِن أهل السَّمَاء يرَوْنَ نور مَسَاجِد الدُّنْيَا كَمَا يرَوْنَ أهل الدُّنْيَا نُجُوم السَّمَاء

Abd b. Humeyd, İkrime'den {تبَارك الَّذِي جعل فِي السَّمَاء بروجاً} “Gökte burçlar kılan [Allah] ne yücedir!” kavli hakkında: "Onlar yıldızlardır" dediğini nakletti. İkrime dedi ki: "Dünya ehli gökteki yıldızları nasıl görüyorsa, gök ehli de dünya mescidlerinin nurlarını öylece görür."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة {وَجعل فِيهَا سِرَاجًا} قَالَ: هِيَ الشَّمْس

Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den {وَجعل فِيهَا سِرَاجًا} “orada bir kandil var eden” kavli hakkında: "O, güneştir" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {وَجعل فِيهَا سِرَاجًا} بِكَسْر السِّين على معنى الْوَاحِد

Abd b. Humeyd, Âsım'dan onun {وَجعل فِيهَا سِرَاجًا} kavlini tekil manasında 'sîn' harfinin kesresiyle [sirâcen] okuduğunu nakletti.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن الْحسن: أَنه كَانَ يقْرَأ {سِرَاجًا} وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ: أَنه كَانَ يقْرَأ {وَجعل فِيهَا سِرَاجًا وقمراً منيراً}

Saîd b. Mansûr, Hasan'dan onun {سِرَاجًا} şeklinde okuduğunu; Saîd b. Mansûr, İbrâhim en-Nehaî'den onun {وَجعل فِيهَا سِرَاجًا وقمراً منيراً} “orada bir kandil ve nurlu bir ay var eden” şeklinde okuduğunu nakletti.

- قَوْله تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة لمن أَرَادَ أَن يذكر أَو أَرَادَ شكُورًا

- Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ الَّذِي جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة لمن أَرَادَ أَن يذكر أَو أَرَادَ شكُورًا} “Öğüt alıp düşünmek isteyen veya şükretmek isteyen kimse için gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren O'dur” kavli.

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَهُوَ الَّذِي جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} قَالَ: أَبيض وأسود

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَهُوَ الَّذِي جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} “Gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren O'dur” kavli hakkında: "Beyaz ve siyah [olarak yaratmıştır]" dediğini nakletti.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} قَالَ: هَذَا يخلف هَذَا وَهَذَا يخلف هَذَا {لمن أَرَادَ أَن يذكر} قَالَ: يذكر نعْمَة ربه عَلَيْهِ فيهمَا {أَو أَرَادَ شكُورًا} قَالَ: شكور نعْمَة ربه عَلَيْهِ فيهمَا

el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} “gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren” kavli hakkında: "Biri diğerinin yerini alır, diğeri de bunun yerini alır. {لمن أَرَادَ أَن يذكر} “öğüt alıp düşünmek isteyen kimse için” kavli hakkında: 'İkisinde Rabbinin üzerindeki nimetini hatırlayan kimse için', {أَو أَرَادَ شكُورًا} “veya şükretmek isteyen” kavli hakkında da: 'İkisinde Rabbinin üzerindeki nimetine şükretmek isteyen kimse için' demektir" dediğini nakletti.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد {جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} قَالَ: يَخْتَلِفَانِ

el-Firyâbî, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den {جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} “gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren” kavli hakkında: "Birbirinden farklı kılınmıştır;

هَذَا أسود وَهَذَا أَبيض وَإِن الْمُؤمن قد ينسى بِاللَّيْلِ وَيذكر بِالنَّهَارِ وينسى بِالنَّهَارِ وَيذكر بِاللَّيْلِ

bu siyah, şu ise beyazdır. Şüphesiz mümin geceleyin unutabilir de gündüz hatırlar; gündüz unutabilir de geceleyin hatırlar" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} يَقُول: من فَاتَهُ شَيْء من اللَّيْل أَن يعمله أدْركهُ بِالنَّهَارِ وَمن فَاتَهُ شَيْء من النَّهَار أَن يعمله أدْركهُ بِاللَّيْلِ

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} “gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren” [ayeti] hakkında şöyle dediğini nakletti: "Kimin geceden yapamadığı bir amel geçerse onu gündüz telafi eder; kimin de gündüzden yapamadığı bir amel geçerse onu gece telafi eder."

وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن: أَن عمر أَطَالَ صَلَاة الضُّحَى فَقيل: لَهُ: صنعت الْيَوْم شَيْئا لم تكن تَصنعهُ فَقَالَ: إِنَّه بَقِي عليَّ من وردي شَيْء وأحببت أَن أتمه

et-Tayâlisî ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan nakletti: Ömer kuşluk namazını uzattı. Kendisine: "Bugün daha önce yapmadığın bir şey yaptın" denilince şöyle dedi: "Günlük virdimden üzerimde bir miktar kalmıştı, onu tamamlamak istedim"

أَو قَالَ اقضيه

yahut: "Kaza etmek istedim" dedi

وتلا هَذِه الْآيَة {وَهُوَ الَّذِي جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} الْآيَة

ve: {وَهُوَ الَّذِي جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} “Gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren O'dur” ayetini sonuna kadar okudu.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} يَقُول: جعل اللَّيْل خلفا من النَّهَار وَالنَّهَار خلفا من اللَّيْل لمن فرط فِي عمل أَن يَقْضِيه

İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den {جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} “gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bir ameli kaçıran kimsenin onu kaza edebilmesi için geceyi gündüzün ardılı, gündüzü de gecenin ardılı kılmıştır."

وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن {جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} قَالَ: إِن لم يسْتَطع عمل اللَّيْل عمله بِالنَّهَارِ وَإِن لم يسْتَطع عمل النَّهَار عمله بِاللَّيْلِ

Abd b. Humeyd, Hasan'dan {جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} “gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren” kavli hakkında: "Gece amelini yapamazsa onu gündüz yapar; şayet gündüz amelini yapamazsa onu gece yapar;

فَهَذَا خلفة لهَذَا

nitekim bu, diğerinin ardılıdır" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن فِي قَوْله {جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} قَالَ: من عجز بِاللَّيْلِ كَانَ لَهُ فِي أول النَّهَار مستعتب وَمن عجز بِالنَّهَارِ كَانَ لَهُ فِي اللَّيْل مستعتب

Abd b. Humeyd, Hasan'dan {جعل اللَّيْل وَالنَّهَار خلفة} “gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren” kavli hakkında: "Gecesinde acze düşen kimse için gündüzün evvelinde bir telafi imkânı, gündüzünde acze düşen kimse için de gecesinde bir telafi imkânı vardır" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة

Abd b. Humeyd, Katâde'den [şöyle rivayet etti]:

إِن سلمَان جَاءَهُ رجل فَقَالَ: لَا أَسْتَطِيع قيام اللَّيْل قَالَ: إِن كنت لَا تَسْتَطِيع قيام اللهيل فَلَا تعجز بِالنَّهَارِ قَالَ قَتَادَة: ذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ قَالَ وَالَّذِي نفس مُحَمَّد بِيَدِهِ أَن فِي كل لَيْلَة سَاعَة

Selmân'a bir adam gelip: "Gece namazına kalkmaya güç yetiremiyorum" deyince o: "Şayet gece namazına güç yetiremiyorsan gündüz [amel etmekten] aciz kalma" dedi. Katâde dedi ki: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Muhammed'in nefsi elinde olana yemin olsun ki her gecede öyle bir an vardır ki,

لَا يُوَافِقهَا رجل مُسلم يُصَلِّي فِيهَا يسْأَل الله فِيهَا خيرا إِلَّا أعطَاهُ إِيَّاه قَالَ قَتَادَة: فأروا الله من أَعمالكُم خيرا فِي هَذَا اللَّيْل وَالنَّهَار فَإِنَّهُمَا مطيتان تحملان النَّاس إِلَى آجالهم تقربان كل بعيد وتبليان كل جَدِيد وتجيئان بِكُل مَوْعُود إِلَى يَوْم الْقِيَامَة

Müslüman bir kimse namaz kılarken ona denk gelip de Allah'tan hayır bir şey isterse mutlaka [Allah] ona o dilediğini verir." Katâde dedi ki: "Şu gece ve gündüzde amellerinizle Allah'a hayır gösteriniz. Zira onlar insanları ecellerine taşıyan iki binektir; her uzağı yakınlaştırır, her yeniyi eskitir ve kıyamet gününe kadar vaat edilen her şeyi getirirler."

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ (لمن أَرَادَ أَن يذكر) مُشَدّدَة

Abd b. Humeyd, Âsım'dan onun (لمن أَرَادَ أَن يذكر) [kavlini] şeddeli olarak (yezzekkere) okuduğunu nakletti.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ أَنه كَانَ يقْرَأ (لمن أَرَادَ أَن يذكر)

Saîd b. Mansûr, İbrâhim en-Nehaî'den onun (لمن أَرَادَ أَن يذكر) şeklinde [şeddesiz] okuduğunu nakletti.

- قَوْله تَعَالَى: وَعباد الرَّحْمَن الَّذين يَمْشُونَ على الأَرْض هونا وَإِذا خاطبهم الجاهلون قَالُوا سَلاما وَالَّذين يبيتُونَ لرَبهم سجدا وقياماً وَالَّذين يَقُولُونَ رَبنَا اصرف عَنَّا عَذَاب جَهَنَّم إِن عَذَابهَا كَانَ غراما إِنَّهَا ساءت مُسْتَقرًّا ومقاما وَالَّذين إِذا أَنْفقُوا لم يُسْرِفُوا وَلم يقترُوا وَكَانَ بَين ذَلِك قواما

- Allah Teâlâ'nın: {وَعباد الرَّحْمَن الَّذين يَمْشُونَ على الأَرْض هونا وَإِذا خاطبهم الجاهلون قَالُوا سَلاما وَالَّذين يبيتُونَ لرَبهم سجدا وقياماً وَالَّذين يَقُولُونَ رَبنَا اصرف عَنَّا عَذَاب جَهَنَّم إِن عَذَابهَا كَانَ غراما إِنَّهَا ساءت مُسْتَقرًّا ومقاما وَالَّذين إِذا أَنْفقُوا لم يُسْرِفُوا وَلم يقترُوا وَكَانَ بَين ذَلِك قواما} “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir. Cahiller kendilerine laf attığı zaman: 'Selametle!' derler. Onlar ki gecelerini Rableri için secdeye vararak ve kıyama durarak geçirirler. Onlar ki: 'Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır; şüphesiz onun azabı sürekli bir helaktir. Gerçekten orası ne kötü bir durak ve ne kötü bir konaktır!' derler. Onlar ki harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar; ikisi arasında dengeli bir yol tutarlar” kavli.

أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَعباد الرَّحْمَن} قَالَ: هم الْمُؤْمِنُونَ {الَّذين يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} قَالَ: بِالطَّاعَةِ والعفاف والتواضع

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَعباد الرَّحْمَن} “Rahmân'ın kulları” kavli hakkında: "Onlar müminlerdir", {الَّذين يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} “yeryüzünde tevazu ile yürüyenler” kavli hakkında da: "İtaat, iffet ve tevazu ile [yürürler]" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} قَالَ: عُلَمَاء حكماء

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” kavli hakkında: "[Onlar] ilim ve hikmet ehli kimselerdir" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {هونا} قَالَ: بالسُّرْيَانيَّة

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan {هونا} kavli hakkında: "Süryanicedir" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي عمرَان الْجونِي فِي قَوْله {هونا} قَالَ: حلماء بالسُّرْيَانيَّة

İbn Ebî Hâtim, Ebû İmrân el-Cevnî'den {هونا} kavli hakkında: "Süryanicede 'hilm ehli kimseler' [demektir]" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مَيْمُون بن مهْرَان فِي قَوْله {هونا} قَالَ: حلماء بالسُّرْيَانيَّة

İbn Ebî Hâtim, Meymûn b. Mihrân'dan {هونا} kavli hakkında: "Süryanicede 'hilm ehli kimseler' [demektir]" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَعباد الرَّحْمَن الَّذين يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} قَالَ: بالوقار والسكينة {وَإِذا خاطبهم الجاهلون قَالُوا سَلاما} قَالَ: سداداً من القَوْل

Abdürrezzâk, el-Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî; Mücâhid'den {وَعباد الرَّحْمَن الَّذين يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir” kavli hakkında: "Ağırbaşlılık ve sükûnetle [yürürler]", {وَإِذا خاطبهم الجاهلون قَالُوا سَلاما} “Cahiller kendilerine laf attığı zaman: 'Selametle!' derler” kavli hakkında da: "Doğru ve yerinde söz [söylerler]" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة

Abd b. Humeyd, İkrime'den

مثله

bunun benzerini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم فِي قَوْله {يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} قَالَ: لَا يَشْتَدُّونَ

İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem'den {يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} “yeryüzünde tevazu ile yürürler” kavli hakkında: "Hızlı hızlı koşmazlar / sert ve kibirli yürümezler" dediğini nakletti.

وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن أبي هُرَيْرَة وَابْن النجار عَن ابْن عَبَّاس قَالَا: قَالَ رَسُول الله ﷺ سرعَة الْمَشْي تذْهب بهاء الْمُؤمن

Ebû Nuaym el-Hilye'de Ebû Hüreyre'den, İbnü'n-Neccâr da İbn Abbâs'tan nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Hızlı yürümek müminin vakar ve heybetini giderir."

وَأخرج الخرائطي فِي مَكَارِم الْأَخْلَاق عَن الفضيل بن عِيَاض فِي قَوْله {الَّذين يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} قَالَ: بِالسَّكِينَةِ وَالْوَقار {وَإِذا خاطبهم الجاهلون قَالُوا سَلاما} قَالَ: إِن جهل عَلَيْهِ حلم وَإِن أُسِيء إِلَيْهِ أحسن وَإِن حرم أعْطى وَإِن قطع وصل

Harâitî Mekârimü'l-Ahlâk'ta Fudayl b. İyâd'dan {الَّذين يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir” kavli hakkında: "Sükûnet ve ağırbaşlılıkla [yürürler]", {وَإِذا خاطبهم الجاهلون قَالُوا سَلاما} “Cahiller kendilerine laf attığı zaman: 'Selametle!' derler” kavli hakkında da şöyle dediğini nakletti: "Kendisine cahilce davranılırsa hilm gösterir, kendisine kötülük edilirse iyilik yapar, mahrum bırakılırsa verir ve kendisiyle bağ koparılırsa o sıla-i rahim yapar."

وَأخرج الْآمِدِيّ فِي شرح ديوَان الْأَعْشَى بِسَنَدِهِ عَن عمر بن الْخطاب: أَنه رأى غُلَاما يتبختر فِي مشيته فَقَالَ: إِن البخترة مشْيَة تكره إِلَّا فِي سَبِيل الله وَقد مدح الله أَقْوَامًا فَقَالَ {وَعباد الرَّحْمَن الَّذين يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} فاقصد فِي مشيتك

el-Âmidî Şerhu Dîvâni'l-A'şâ'da senediyle Ömer b. el-Hattâb'dan nakletti: O, yürüyüşünde çalım satan bir delikanlı gördü ve şöyle dedi: "Çalım satarak yürümek Allah yolunda [cihad etme] hariç hoş karşılanmayan bir yürüyüştür. Şüphesiz Allah birtakım toplulukları övmüş ve: {وَعباد الرَّحْمَن الَّذين يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir” buyurmuştur. Yürüyüşünde mutedil ol!"

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {الَّذين يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} قَالَ: تواضعاً لله لعظمته {وَإِذا خاطبهم الجاهلون قَالُوا سَلاما} قَالَ: كَانُوا لَا يجهلون على أهل الْجَهْل

İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {الَّذين يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir” kavli hakkında: "Azametinden ötürü Allah'a karşı tevazu gösterirler", {وَإِذا خاطبهم الجاهلون قَالُوا سَلاما} “Cahiller kendilerine laf attığı zaman: 'Selametle!' derler” kavli hakkında da: "Cahillik eden kimselere karşı cahillikle mukabelede bulunmazlardı" dediğini nakletti.

وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن مُحَمَّد بن عَليّ الباقر قَالَ: سلَاح اللئام قَبِيح الْكَلَام

Ebû Nuaym el-Hilye'de Muhammed b. Ali el-Bâkır'dan: "Alçak kimselerin silahı çirkin sözdür" dediğini nakletti.

وَأخرج أَحْمد عَن النُّعْمَان بن مقرن الْمُزنِيّ: أَن رجلا سبّ رجلا عِنْد النَّبِي ﷺ فَجعل الرجل المسبوب يَقُول: عَلَيْك السَّلَام فَقَالَ رَسُول الله ﷺ اما أَن ملكا بَيْنكُمَا يذب عَنْك كلما شتمك هَذَا قَالَ لَهُ: بل أَنْت

Ahmed, Nu'mân b. Mukarrin el-Müzenî'den nakletti: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda bir adam başka bir adama sövdü. Sövülen adam ise: "Sana selâm olsun" demeye başladı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İkinizin arasında bulunan bir melek seni savunmaktadır; bu adam sana her sövdüğünde melek ona: 'Bilakis sen [öylesin],

وَأَنت أَحَق بِهِ وَإِذا قلت لَهُ: عَلَيْك السَّلَام قَالَ: لَا

ve sen buna daha layıksın' der. Sen ona: 'Sana selâm olsun' dediğinde ise melek: 'Hayır,

بل لَك أَنْت أَحَق بِهِ

bilakis sana [selâm olsun], sen buna daha layıksın' der."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {وَإِذا خاطبهم الجاهلون} قَالَ: السُّفَهَاء {قَالُوا سَلاما} يَعْنِي ردوا مَعْرُوفا {وَالَّذين يبيتُونَ لرَبهم سجدا وقياماً} يَعْنِي يصلونَ بِاللَّيْلِ

İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den {وَإِذا خاطبهم الجاهلون} “Cahiller kendilerine laf attığı zaman” kavli hakkında: "Beyinsizler", {قَالُوا سَلاما} “'Selametle!' derler” kavli hakkında: "Yani güzel ve münasip bir karşılık verirler", {وَالَّذين يبيتُونَ لرَبهم سجدا وقياماً} “Onlar ki gecelerini Rableri için secdeye vararak ve kıyama durarak geçirirler” kavli hakkında da: "Yani geceleyin namaz kılarlar" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن الْحسن {يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} قَالَ: يَمْشُونَ حلماء متواضعين لَا يجهلون على أحد وَإِن جهل عَلَيْهِم جَاهِل لم يجهلوا

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Hasan'dan {يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Hilm ehli ve mütevazı olarak yürürler, kimseye cahillik yapmazlar; şayet bir cahil kendilerine cahillik ederse onlar cahillikle karşılık vermezler.

هَذَا نهارهم إِذا انتشروا فِي النَّاس {وَالَّذين يبيتُونَ لرَبهم سجدا وقياماً} قَالَ: هَذَا ليلهم إِذا خلوا بَينهم وَبَين رَبهم

İnsanların arasına karıştıklarında gündüzleri böyledir. {وَالَّذين يبيتُونَ لرَبهم سجدا وقياماً} “Onlar ki gecelerini Rableri için secdeye vararak ve kıyama durarak geçirirler” kavli hakkında ise şöyle dedi: 'Rableriyle baş başa kaldıklarında da geceleri böyledir.'"

وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن قَالَ: كَانَ يُقَال: ابْن آدم عف عَن محارم الله تكن عابداً وَارْضَ بِمَا قسم الله لَك تكن غَنِيا وَأحسن مجاورة من جاورك من النَّاس تكن مُسلما وَصَاحب النَّاس بِالَّذِي تحب أَن يصاحبوك بِهِ تكن عدلا وَإِيَّاك وَكَثْرَة الضحك فَإِن كَثْرَة الضحك تميت الْقلب

Abd b. Humeyd, Hasan'dan nakletti: Şöyle denilirdi: "Âdemoğlu! Allah'ın haram kıldıklarından sakın ki ibadet eden bir kul olasın. Allah'ın sana taksim ettiğine razı ol ki zengin olasın. İnsanlardan komşun olanlara iyi komşuluk et ki [kâmil bir] Müslüman olasın. İnsanların sana nasıl davranmasını istiyorsan onlara öyle davran ki adil olasın. Çok gülmekten sakın; zira çok gülmek kalbi öldürür.

إِنَّه قد كَانَ يديكم أَقوام يجمعُونَ كثيرا ويبنون شَدِيدا ويأملون بَعيدا فَأَيْنَ هم أصبح جمعهم بوراً وَأصْبح عَمَلهم غرُورًا وأصبحت مساكنهم قبوراً

Doğrusu sizden önce öyle topluluklar vardı ki çokça mal toplarlar, sağlam binalar inşa ederler ve uzun emeller beslerlerdi. Şimdi neredeler? Topladıkları yok olup gitti, amelleri bir aldanış oldu, meskenleri ise kabirlere dönüştü.

ابْن آدم إِنَّك مُرْتَهن بعملك وَأَنت على أَجلك معروض على رَبك فَخذ مِمَّا فِي يَديك لما بَين يَديك عِنْد الْمَوْت يَأْتِيك من الْخَيْر

Âdemoğlu! Sen ameline rehin edilmişsin, ecelin üzerindesin ve Rabbine arz olunacaksın. Ölüm anında sana gelecek olan hayır için elindekinden önündeki [ahiretin] için ayır.

يَا ابْن آدم طأ الأَرْض بقدمك فَإِنَّهَا عَن قَلِيل قبرك إِنَّك لم تزل فِي هدم عمرك مُنْذُ سَقَطت من بطن أمك

Ey Âdemoğlu! Ayağını yere [mütevazı bir şekilde] bas; zira pek yakında orası senin kabrin olacaktır. Sen annenin karnından düştüğün günden beri ömrünü tüketmektesin.

يَا ابْن آدم خالط النَّاس وزايلهم: خالطهم ببدنك وزايلهم بقلبك وعملك

Ey Âdemoğlu! İnsanlara hem karış hem de onlardan ayrı dur: Bedeninle onlara karış, kalbinle ve amelinle onlardan ayrı dur.

يَا ابْن آدم أَتُحِبُّ أَن تذكر بسحناتك وَتكره أَن تذكر بسيئاتك وَتبْغض على الظَّن [] وتقيم على الْيَقِين

Ey Âdemoğlu! İyiliklerinle anılmayı sevip kötülüklerinle anılmaktan hoşlanmaz mısın? Zanna dayanarak buğzeder, kesin bildiğin halde [kötülük üzerinde] kalırsın."

وَكَانَ يُقَال: أَن الْمُؤمنِينَ لما جَاءَتْهُم هَذِه الدعْوَة من الله صدقُوا بهَا

Ve şöyle denilirdi: Müminlere Allah'tan bu davet geldiğinde onu tasdik ettiler

وافضاء [] بِعَينهَا خضعت لذَلِك قلوبهموأبدانهم وأبصارهم كنت وَالله إِذا رَأَيْتهمْ قوما كَأَنَّهُمْ رَأْي عين

ve açık bir şekilde kalpleri, bedenleri ve gözleri buna boyun eğdi. Vallahi onları gördüğünde, sanki [ahireti] gözleriyle görüyormuş gibi bir kavim görürdün.

وَالله مَا كَانُوا بِأَهْل جدل وباطل وَلَكِن جَاءَهُم من الله أَمر فصدقوا بِهِ فنعتهم الله فِي الْقُرْآن أحسن نعت فَقَالَ {وَعباد الرَّحْمَن الَّذين يَمْشُونَ على الأَرْض هونا}

Vallahi onlar cedel ve batıl ehli değillerdi; aksine onlara Allah'tan bir emir geldi de onlar onu tasdik ettiler. Allah da onları Kur'an'da en güzel şekilde niteleyerek şöyle buyurdu: {وَعباد الرَّحْمَن الَّذين يَمْشُونَ على الأَرْض هونا} “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir.”

قَالَ: الْحسن والهون فِي كَلَام الْعَرَب: اللين والسكينة وَالْوَقار {وَإِذا خاطبهم الجاهلون قَالُوا سَلاما} قَالَ: حلماء لَا يجهلون وَإِن جهل عَلَيْهِم حلموا

Hasan dedi ki: "Arapların dilinde hevn (هَوْن); yumuşaklık, sükûnet ve ağırbaşlılıktır. {وَإِذا خاطبهم الجاهلون قَالُوا سَلاما} “Cahiller kendilerine laf attığı zaman: 'Selametle!' derler” kavli hakkında ise: 'Hilm sahibidirler, cahillik etmezler; kendilerine cahillik edilirse hilm ile karşılık verirler.

يصاحبون عباد الله نهارهم مِمَّا تَسْمَعُونَ

İşittiğiniz bu vasıflarla gündüzleri Allah'ın kullarıyla bir arada bulunurlar.'

ثمَّ ذكر ليلهم خير ليل قَالَ {وَالَّذين يبيتُونَ لرَبهم سجدا وقياماً} ينتصبون لله على أَقْدَامهم ويفترشون وُجُوههم سجدا لرَبهم تجْرِي دموعهم على خدودهم خوفًا من رَبهم

Sonra onların en hayırlı gece olan gecelerini zikredip şöyle buyurdu: {وَالَّذين يبيتُونَ لرَبهم سجدا وقياماً} “Onlar ki gecelerini Rableri için secdeye vararak ve kıyama durarak geçirirler.” [Geceleri] Allah için ayakları üzerinde dikilirler, Rablerine secde ederek yüzlerini yere sererler ve Rablerinin korkusundan gözyaşları yanaklarından akar.

قَالَ الْحسن: لأمر مّا سهر ليلهم ولأمر مَا خشع نهارهم {وَالَّذين يَقُولُونَ رَبنَا اصرف عَنَّا عَذَاب جَهَنَّم إِن عَذَابهَا كَانَ غراماً} قَالَ: كل شَيْء يُصِيب ابْن آدم لم يدم عَلَيْهِ فَلَيْسَ بغرام إِنَّمَا الغرام اللَّازِم لَهُ مَا دَامَت السَّمَوَات وَالْأَرْض قَالَ: صدق الْقَوْم

Hasan dedi ki: "Önemli bir sebepten ötürü geceleri uykusuz kaldı ve önemli bir sebepten ötürü gündüzleri huşu içinde oldu. {وَالَّذين يَقُولُونَ رَبنَا اصرف عَنَّا عَذَاب جَهَنَّم إِن عَذَابهَا كَانَ غراماً} “Onlar ki: 'Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır; şüphesiz onun azabı sürekli bir helaktir' derler” kavli hakkında da şöyle dedi: 'Âdemoğluna isabet edip de üzerinde sürekli kalmayan hiçbir şey ğarâm (غَرَام) değildir. Ğarâm, ancak gökler ve yer durdukça ona yapışıp kalan [azap]dır.' [Hasan] dedi ki: 'O topluluk [sözlerinde ve amellerinde] dürüst davrandı.

وَالله الَّذِي لَا إِلَه إِلَّا هُوَ فَعَلمُوا وَلم يتمنوا

Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin olsun ki onlar amel ettiler, boş temennilerde bulunmadılar.

فاياكم وَهَذِه الْأَمَانِي يَرْحَمكُمْ الله فَإِن الله لم يُعْط عبد بالمنية خيرا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة قطّ

Allah size merhamet etsin, bu boş kuruntulardan sakının! Çünkü Allah hiçbir kula kuru temenni ile dünyada ve ahirette asla bir hayır vermemiştir.'

وَكَانَ يَقُول: يَا لَهَا من موعظة لَو وَافَقت من الْقُلُوب حَيَاة وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ عَن رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله {إِن عَذَابهَا كَانَ غراماً} قَالَ: ملازماً شَدِيدا كلزوم الْغَرِيم الْغَرِيم قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم

Ve şöyle derdi: 'Kalplerde bir hayat bulsaydı bu ne muazzam bir öğüttü!' Abd b. Humeyd, Ebû Saîd el-Hudrî'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in {إِن عَذَابهَا كَانَ غراماً} “Şüphesiz onun azabı sürekli bir helaktir” kavli hakkında: "Alacaklının borçluya yapışıp kalması gibi şiddetli ve ayrılmaz bir azaptır" buyurduğunu nakletti. [Ravi]: 'Araplar bunu [bu kelimeyi] bilir mi?' diye sordu. O da: 'Evet' dedi."