Binûn

Furkân Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثمَّ مَاتَ

Sonra vefat etti.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي الْهَيْثَم بن دهر الأسلمى قَالَ: قَالَ النَّبِي صلى الله عَلَيْهِ وَسلم

İbn Merdeveyh, Ebu'l-Heysem b. Dehr el-Eslemî'den nakletti; o şöyle dedi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki:

الْقرن خَمْسُونَ سنة

"Bir asır (karn) elli yıldır."

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أمتِي خمس قُرُون الْقرن أَرْبَعُونَ سنة

İbn Merdeveyh, Enes'ten nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ümmetim beş asırdır; her bir asır (karn) kırk yıldır" buyurdu.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن حَمَّاد بن إِبْرَاهِيم قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الْقرن أَرْبَعُونَ سنة

İbnü'l-Münzir, Hammâd b. İbrâhim'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bir asır (karn) kırk yıldır" buyurdu.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن سِيرِين قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الْقرن أَرْبَعُونَ سنة

İbn Cerîr, İbn Sîrîn'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bir asır (karn) kırk yıldır" buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن قَالَ الْقرن سِتُّونَ سنة

İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan nakletti; o: "Bir asır (karn) altmış yıldır" dedi.

وَأخرج الْحَاكِم فِي الكني عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا انْتهى إِلَى معد بن عدنان أمسك

Hâkim el-Künâ'da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [soy ağacını sayarken] Ma'add b. Adnân'a ulaştığında dururdu.

ثمَّ يَقُول: كذب النسابون قَالَ الله تَعَالَى {وقروناً بَين ذَلِك كثيرا}

Sonra da: "Nesepçiler yalan söylediler. Allah Teâlâ: {وقروناً بَين ذَلِك كثيرا} “ve bunların arasında geçen birçok nesilleri de...” buyurmuştur" derdi.

- قَوْله تَعَالَى: وكلاًّ ضربنا لَهُ الْأَمْثَال وكلاًّ تبرنا تتبيرا وَلَقَد أَتَوا على الْقرْيَة الَّتِي أمْطرت مطر السوء أفلم يَكُونُوا يرونها بل كَانُوا لَا يرجون نشوراً وَإِذا رأوك إِن يتخذونك إِلَّا هزوا أَهَذا الَّذِي بعث الله رَسُولا إِن كَاد ليضلنا عَن آلِهَتنَا لَوْلَا أَن صَبرنَا عَلَيْهَا وسوف يعلمُونَ حِين يرَوْنَ الْعَذَاب من أضلّ سَبِيلا

- Allah Teâlâ'nın şu kavli: {وكلاًّ ضربنا لَهُ الْأَمْثَال وكلاًّ تبرنا تتبيرا وَلَقَد أَتَوا على الْقرْيَة الَّتِي أمْطرت مطر السوء أفلم يَكُونُوا يرونها بل كَانُوا لَا يرجون نشوراً وَإِذا رأوك إِن يتخذونك إِلَّا هزوا أَهَذا الَّذِي بعث الله رَسُولا إِن كَاد ليضلنا عَن آلِهَتنَا لَوْلَا أَن صَبرنَا عَلَيْهَا وسوف يعلمُونَ حِين يرَوْنَ الْعَذَاب من أضلّ سَبِيلا} “Onların her birine misaller verdik ve her birini büsbütün helâk ettik. Andolsun ki onlar, felâket yağmuruna tutulmuş olan beldeye uğramışlardı. Peki onu görmüyorlar mıydı? Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı. Seni gördükleri zaman, 'Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mu?' diyerek seni sadece alaya alırlar. 'Eğer ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik, gerçekten bizi onlardan saptıracaktı' [derler]. Azabı gördükleri zaman, kimin yolunun daha sapık olduğunu bileceklerdir!”

أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {وكلاًّ ضربنا لَهُ الْأَمْثَال وكلاًّ تبرنا تتبيراً} قَالَ: كل قد أعذر الله إِلَيْهِ وَبَين لَهُ ثمَّ انتقم مِنْهُ {وَلَقَد أَتَوا على الْقرْيَة الَّتِي أمْطرت مطر السوء} قَالَ: قَرْيَة لوط {بل كَانُوا لَا يرجون نشوراً} قَالَ: بعثا وَلَا حسابا

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وكلاًّ ضربنا لَهُ الْأَمْثَال وكلاًّ تبرنا تتبيراً} “Onların her birine misaller verdik ve her birini büsbütün helâk ettik” kavli hakkında: "Allah her birine mazeret bırakmayacak şekilde hüccetini ortaya koydu, [hakikati] açıkladı, sonra da onlardan intikam aldı" dediğini; {وَلَقَد أَتَوا على الْقرْيَة الَّتِي أمْطرت مطر السوء} “Andolsun ki onlar, felâket yağmuruna tutulmuş olan beldeye uğramışlardı” kavli hakkında: "Lût'un beldesidir" dediğini; {بل كَانُوا لَا يرجون نشوراً} “Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı” kavli hakkında da: "Ne yeniden dirilmeyi ne de hesabı [umuyorlardı]" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وكلاًّ تبرنا تتبيراً} قَالَ: تبر الله كلا بِالْعَذَابِ

Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan {وكلاًّ تبرنا تتبيراً} “ve her birini büsbütün helâk ettik” kavli hakkında: "Allah onların hepsini azapla helâk etti" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ {تبرنا} بالنبطية

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'in {تبرنا} “helâk ettik” [kelimesinin] Nabatça olduğunu söylediğini nakletti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلَقَد أَتَوا على الْقرْيَة} قَالَ: هِيَ سدوم قَرْيَة قوم لوط {الَّتِي أمْطرت مطر السوء} قَالَ: الْحِجَارَة

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَلَقَد أَتَوا على الْقرْيَة} “Andolsun ki onlar beldeye uğramışlardı” kavli hakkında: "O, Lût kavminin beldesi olan Sodom'dur"; {الَّتِي أمْطرت مطر السوء} “felâket yağmuruna tutulmuş olan” kavli hakkında da: "[O yağmur] taşlardır" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء {وَلَقَد أَتَوا على الْقرْيَة} قَالَ: قَرْيَة لوط

İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan {وَلَقَد أَتَوا على الْقرْيَة} “Andolsun ki onlar beldeye uğramışlardı” kavli hakkında: "Lût'un beldesidir" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {وَلَقَد أَتَوا على الْقرْيَة} قَالَ: هِيَ بَين الشَّام وَالْمَدينَة

İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan {وَلَقَد أَتَوا على الْقرْيَة} “Andolsun ki onlar beldeye uğramışlardı” kavli hakkında: "O [belde], Şam ile Medine arasındadır" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {لَا يرجون نشورا} قَالَ: بعثا وَفِي قَوْله {لَوْلَا أَن صَبرنَا عَلَيْهَا} قَالَ: ثبتنا

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den {لَا يرجون نشورا} “yeniden dirilmeyi ummuyorlardı” kavli hakkında: "Yeniden dirilme [demektir]" dediğini; {لَوْلَا أَن صَبرنَا عَلَيْهَا} “Eğer onlara bağlılıkta direnmeseydik” kavli hakkında da: "Sabit kalmasaydık [demektir]" dediğini nakletti.

- قَوْله تَعَالَى: أَرَأَيْت من اتخذ إلهه هَوَاهُ أفأنت تكون عَلَيْهِ وَكيلا أم تحسب أَن أَكْثَرهم يسمعُونَ أَو يعْقلُونَ إِن هم إِلَّا كالأنعام بل هم أضلّ سَبِيلا

- Allah Teâlâ'nın şu kavli: {أَرَأَيْت من اتخذ إلهه هَوَاهُ أفأنت تكون عَلَيْهِ وَكيلا أم تحسب أَن أَكْثَرهم يسمعُونَ أَو يعْقلُونَ إِن هم إِلَّا كالأنعام بل هم أضلّ سَبِيلا} “Kendi hevasını (arzusunu) ilah edinen kimseyi gördün mü? Şimdi sen mi ona vekil olacaksın? Yoksa sen onların çoğunun işittiklerini yahut aklettiklerini mi sanıyorsun? Onlar ancak hayvanlar gibidir; hatta yolca daha da sapıktırlar.”

أخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أَرَأَيْت من اتخذ إلهه هَوَاهُ} قَالَ: كَانَ الرجل يعبد الْحجر الْأَبْيَض زَمَانا من الدَّهْر فِي الْجَاهِلِيَّة فَإِذا وجد حجرا أحسن مِنْهُ رمى بِهِ وَعبد الآخر فَأنْزل الله الْآيَة

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan {أَرَأَيْت من اتخذ إلهه هَوَاهُ} “Kendi hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Cahiliye döneminde kişi bir zaman beyaz bir taşa tapardı. Ondan daha güzel bir taş bulduğunda onu atar, diğerine tapardı. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi."

وَأخرج ابْن مردوية عَن أبي رَجَاء العطاردي قَالَ: كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّة يَأْكُلُون الدَّم بالعلهز ويعبدون الْحجر فَإِذا وجدوا مَا هُوَ أحسن مِنْهُ رموا بِهِ وعبدوا الآخر فَإِذا فقدوا الآخر أمروا منادياً فَنَادَى: أَيهَا النَّاس إِن إِلَهكُم قد ضل فالتمسوه

İbn Merdeveyh, Ebû Recâ el-Utâridî'den nakletti; o şöyle dedi: Cahiliye döneminde insanlar kanı 'ılhız ile [karıştırıp] yerler ve taşa taparlardı. Ondan daha güzel bir şey bulduklarında onu atar, diğerine taparlardı. Diğerini kaybettiklerinde ise bir münadiye emrederler, o da: 'Ey insanlar! İlahınız kayboldu, onu arayın!' diye seslenirdi.

فَانْزِل الله هَذِه الْآيَة {أَرَأَيْت من اتخذ إلهه هَوَاهُ}

Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {أَرَأَيْت من اتخذ إلهه هَوَاهُ} “Kendi hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أَرَأَيْت من اتخذ إلهه هَوَاهُ} قَالَ: لَا يهوى شَيْئا إِلَّا تبعه

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {أَرَأَيْت من اتخذ إلهه هَوَاهُ} “Kendi hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” kavli hakkında: "Neyi arzu ederse mutlaka ona uyar" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {أَرَأَيْت من اتخذ إلهه هَوَاهُ} قَالَ: كلما هوى شَيْئا رَكبه وَكلما اشْتهى شَيْئا أَتَاهُ

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {أَرَأَيْت من اتخذ إلهه هَوَاهُ} “Kendi hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Canı neyi çekerse ona biner (peşine düşer), neyi arzu ederse onu yapar.

لَا يحجزه عَن ذَلِك ورع وَلَا تقوى

Onu bundan ne bir vera' (şüphelilerden kaçınma) ne de bir takva alıkoyar."

وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن أَنه قيل لَهُ: فِي أهل الْقبْلَة شرك فَقَالَ: نعم

Abd b. Humeyd, el-Hasan'dan nakletti: Kendisine, "Kıble ehlinde şirk var mıdır?" diye soruldu. O: "Evet" dedi,

الْمُنَافِق مُشْرك إِن الْمُشرك يسْجد للشمس وَالْقَمَر من دون الله وَإِن الْمُنَافِق عِنْد هَوَاهُ

"Münafık bir müşriktir. Müşrik, Allah'tan başka güneşe ve aya secde eder; münafık ise hevasına [secde eder/hevasına boyun eğer]."

ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {أَرَأَيْت من اتخذ إلهه هَوَاهُ أفأنت تكون عَلَيْهِ وَكيلا}

Sonra şu ayeti okudu: {أَرَأَيْت من اتخذ إلهه هَوَاهُ أفأنت تكون عَلَيْهِ وَكيلا} “Kendi hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü? Şimdi sen mi ona vekil olacaksın?”

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن أبي أُمَامَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ مَا تَحت ظلّ السَّمَاء من إِلَه يعبد من دون الله أعظم عِنْد الله من هوى مُتبع

Taberânî, Ebû Ümâme'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Gök kubbenin altında, Allah'tan başka tapılan hiçbir ilah, Allah katında kendisine uyulan heva kadar büyük [bir günah] değildir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أم تحسب أَن أَكْثَرهم يسمعُونَ} قَالَ: مثل الَّذين كفرُوا كَمثل الْبَعِير وَالْحمار وَالشَّاة

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {أم تحسب أَن أَكْثَرهم يسمعُونَ} “Yoksa sen onların çoğunun işittiklerini mi sanıyorsun?” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "İnkâr edenlerin misali; deve, eşek ve koyunun misali gibidir.

إنْ قلت لبَعْضهِم كل لم يعلم مَا تَقول غير أَنه يسمع صَوْتك

Onlardan birine 'ye' desen, senin sesini duymaktan başka ne söylediğini anlamaz.

كَذَلِك الْكَافِر إِن أَمرته بِخَير أَو نهيته عَن شَرّ أَو وعظته لم يعقل مَا تَقول غير أَنه يسمع صَوْتك

Kâfir de böyledir; ona bir iyilik emretsen veya bir kötülükten nehyetsen yahut ona vaaz versen, sesini duymaktan başka ne söylediğini akletmez."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل فِي قَوْله {بل هم أضلّ سَبِيلا} قَالَ: أَخطَأ السَّبِيل

İbn Ebî Hâtim, Mukâtil'den {بل هم أضلّ سَبِيلا} “hatta yolca daha da sapıktırlar” kavli hakkında: "Yolu şaşırmışlardır" dediğini nakletti.

- قَوْله تَعَالَى: ألم تَرَ إِلَى رَبك كَيفَ مد الظل وَلَو شَاءَ لجعله سَاكِنا ثمَّ جعلنَا الشَّمْس عَلَيْهِ دَلِيلا ثمَّ قبضناه إِلَيْنَا قبضا يَسِيرا وَهُوَ الَّذِي جعل لكم الَّيْلِ لباسا وَالنَّوْم سباتا وَجعل النَّهَار نشورا

- Allah Teâlâ'nın şu kavli: {ألم تَرَ إِلَى رَبك كَيفَ مد الظل وَلَو شَاءَ لجعله سَاكِنا ثمَّ جعلنَا الشَّمْس عَلَيْهِ دَلِيلا ثمَّ قبضناه إِلَيْنَا قبضا يَسِيرا وَهُوَ الَّذِي جعل لكم الَّيْلِ لباسا وَالنَّوْم سباتا وَجعل النَّهَار نشورا} “Rabbini görmedin mi, gölgeyi nasıl uzattı? Dileseydi onu elbette durağan kılardı. Sonra biz güneşi ona delil kıldık. Sonra onu azar azar kendimize çektik (kısalttık). Geceyi sizin için bir örtü, uykuyu bir dinlenme kılan, gündüzü de yeniden yayılma (çalışma) zamanı yapan O'dur.”

أخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ألم تَرَ إِلَى رَبك كَيفَ مد الظل} قَالَ: بعد الْفجْر قبل أَن تطلع الشَّمْس

Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {ألم تَرَ إِلَى رَبك كَيفَ مد الظل} “Rabbini görmedin mi, gölgeyi nasıl uzattı?” kavli hakkında: "Fecirden sonra, güneş doğmadan öncedir" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ألم تَرَ إِلَى رَبك كَيفَ مد الظل} الْآيَة

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {ألم تَرَ إِلَى رَبك كَيفَ مد الظل} “Rabbini görmedin mi, gölgeyi nasıl uzattı?” ayeti hakkında nakletti;

قَالَ: ألم تَرَ إِنَّك إِذا صليت الْفجْر كَانَ مَا بَين مطلع الشَّمْس إِلَى مغْرِبهَا ظلاً ثمَّ بعث الله عَلَيْهِ الشَّمْس دَلِيلا فَقبض الله الظل

O şöyle dedi: "Görmedin mi, sabah namazını kıldığında güneşin doğduğu yer ile battığı yer arası gölge olur. Sonra Allah onun üzerine güneşi bir delil olarak gönderir ve Allah gölgeyi çeker (kabzeder)."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {ألم تَرَ إِلَى رَبك كَيفَ مد الظل} قَالَ: مَا بَين طُلُوع الشَّمْس {وَلَو شَاءَ لجعله سَاكِنا} قَالَ: دَائِما {ثمَّ جعلنَا الشَّمْس عَلَيْهِ دَلِيلا} يَقُول: طُلُوع الشَّمْس {ثمَّ قبضناه إِلَيْنَا قبضا يَسِيرا} قَالَ: سَرِيعا

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {ألم تَرَ إِلَى رَبك كَيفَ مد الظل} “Rabbini görmedin mi, gölgeyi nasıl uzattı?” kavli hakkında: "Güneş doğuncaya kadar olan kısımdır"; {وَلَو شَاءَ لجعله سَاكِنا} “Dileseydi onu elbette durağan kılardı” kavli hakkında: "Sürekli [kılardı]"; {ثمَّ جعلنَا الشَّمْس عَلَيْهِ دَلِيلا} “Sonra biz güneşi ona delil kıldık” kavli hakkında: "Güneşin doğuşunu kasteder"; {ثمَّ قبضناه إِلَيْنَا قبضا يَسِيرا} “Sonra onu azar azar kendimize çektik” kavli hakkında da: "Hızlıca [çektik]" dediğini nakletti.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي

Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî

حَاتِم عَن مُجَاهِد {ألم تَرَ إِلَى رَبك كَيفَ مد الظل} قَالَ: ظلّ الْغَدَاة قبل طُلُوع الشَّمْس {وَلَو شَاءَ لجعله سَاكِنا} قَالَ: لَا تصيبه الشَّمْس وَلَا يَزُول {ثمَّ جعلنَا الشَّمْس عَلَيْهِ دَلِيلا} قَالَ: تحويه {ثمَّ قبضناه إِلَيْنَا} فاجوينا الشَّمْس إِيَّاه {قبضا يَسِيرا} قَالَ: خَفِيفا

Hâtim, Mücâhid'den {ألم تَرَ إِلَى رَبك كَيفَ مد الظل} “Rabbini görmedin mi, gölgeyi nasıl uzattı?” kavli hakkında: "Güneş doğmadan önceki sabah gölgesidir"; {وَلَو شَاءَ لجعله سَاكِنا} “Dileseydi onu elbette durağan kılardı” kavli hakkında: "Güneş ona isabet etmez ve o zevale ermezdi"; {ثمَّ جعلنَا الشَّمْس عَلَيْهِ دَلِيلا} “Sonra biz güneşi ona delil kıldık” kavli hakkında: "Onu kuşatır"; {ثمَّ قبضناه إِلَيْنَا} “Sonra onu kendimize çektik” kavli hakkında: "Güneşi ona doğru getirdik"; {قبضا يَسِيرا} “kolayca bir çekişle” kavli hakkında da: "Hafifçe [çekişle]" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {ألم تَرَ إِلَى رَبك كَيفَ مد الظل} قَالَ: مده من الْمشرق إِلَى الْمغرب فِيمَا بَين طُلُوع الْفجْر إِلَى طُلُوع الشَّمْس {وَلَو شَاءَ لجعله سَاكِنا} قَالَ: تَركه كَمَا هُوَ ظلاً ممدوداً مَا بَين الْمشرق وَالْمغْرب

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan {ألم تَرَ إِلَى رَبك كَيفَ مد الظل} “Rabbini görmedin mi, gölgeyi nasıl uzattı?” kavli hakkında: "Fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar olan sürede onu doğudan batıya uzattı"; {وَلَو شَاءَ لجعله سَاكِنا} “Dileseydi onu elbette durağan kılardı” kavli hakkında da: "Doğu ile batı arasında uzatılmış bir gölge olarak onu olduğu gibi bırakırdı" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أَيُّوب بن مُوسَى {ألم تَرَ إِلَى رَبك كَيفَ مد الظل} قَالَ: الأَرْض كلهَا ظلّ

İbn Ebî Hâtim, Eyyûb b. Mûsâ'dan {ألم تَرَ إِلَى رَبك كَيفَ مد الظل} “Rabbini görmedin mi, gölgeyi nasıl uzattı?” kavli hakkında: "Yeryüzünün tamamı gölgedir,

مَا بَين صَلَاة الْغَدَاة إِلَى طُلُوع الشَّمْس {ثمَّ قبضناه إِلَيْنَا قبضا يَسِيرا} قَالَ: قَلِيلا قَلِيلا

sabah namazından güneşin doğuşuna kadar olan vakittir"; {ثمَّ قبضناه إِلَيْنَا قبضا يَسِيرا} “Sonra onu azar azar kendimize çektik” kavli hakkında da: "Azar azar [çektik]" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن إِبْرَاهِيم التَّيْمِيّ وَالضَّحَّاك وَأبي مَالك الْغِفَارِيّ فِي قَوْله {كَيفَ مد الظل} قَالُوا: مَا بَين طُلُوع الْفجْر إِلَى طُلُوع الشَّمْس {ثمَّ جعلنَا الشَّمْس عَلَيْهِ دَلِيلا} قَالُوا: على الظل {ثمَّ قبضناه إِلَيْنَا قبضا يَسِيرا} يَعْنِي مَا تقبض الشَّمْس من الظل

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir; İbrâhim et-Teymî, ed-Dahhâk ve Ebû Mâlik el-Gıfârî'den {كَيفَ مد الظل} “gölgeyi nasıl uzattı” kavli hakkında: "Fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar olan vakittir"; {ثمَّ جعلنَا الشَّمْس عَلَيْهِ دَلِيلا} “Sonra biz güneşi ona delil kıldık” kavli hakkında: "Gölge üzerine [delil kıldık]"; {ثمَّ قبضناه إِلَيْنَا قبضا يَسِيرا} “Sonra onu azar azar kendimize çektik” kavli hakkında da: "Yani güneşin gölgeden çekip aldığı miktarı [kasteder]" dediklerini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الْعَالِيَة {كَيفَ مد الظل} قَالَ: من حِين يطلع الْفجْر إِلَى حِين تطلع الشَّمْس

Abd b. Humeyd, Ebu'l-Âliye'den {كَيفَ مد الظل} “gölgeyi nasıl uzattı” kavli hakkında: "Fecrin doğduğu andan güneşin doğduğu ana kadar olan vakittir" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {جعلنَا الشَّمْس عَلَيْهِ دَلِيلا} قَالَ: يتبعهُ فيقبضه حَيْثُ كَانَ

İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den {جعلنَا الشَّمْس عَلَيْهِ دَلِيلا} “güneşi ona delil kıldık” kavli hakkında: "[Güneş] onu takip eder ve nerede olursa olsun onu çeker (alır)" dediğini nakletti.

وَأما قَوْله تَعَالَى: {وَجعل النَّهَار نشوراً}

Allah Teâlâ'nın {وَجعل النَّهَار نشوراً} “gündüzü de yeniden yayılma zamanı yapan [O'dur]” kavline gelince:

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس قَالَ: إِن النَّهَار اثْنَتَا عشرَة سَاعَة فَأول السَّاعَة مَا بَين طُلُوع الْفجْر إِلَى أَن ترى شُعَاع الشَّمْس ثمَّ السَّاعَة الثَّانِيَة إِذا رَأَيْت شُعَاع الشَّمْس إِلَى أَن يضيء الاشراق

İbn Ebî Hâtim, er-Rebî' b. Enes'ten nakletti; o şöyle dedi: "Gündüz on iki saattir. Birinci saat, fecrin doğuşundan güneş ışınlarını görünceye kadar olan vakittir. Sonra ikinci saat, güneş ışınlarını gördüğün andan işrâkın aydınlanmasına kadar olan vakittir.

عِنْد ذَلِك لم يبْق من قُرُونهَا شَيْء وَصفا لَوْنهَا فَإِذا كَانَت بِقدر مَا تريك عَيْنك قيد رحمين فَذَلِك أول الضُّحَى وَذَلِكَ أَو سَاعَة من سَاعَات الضُّحَى ثمَّ من بعد ذَلِك الضُّحَى ساعتين ثمَّ السَّاعَة السَّادِسَة حِين نصف النَّهَار

Bu sırada [güneşin] uçlarından hiçbir şey kalmaz ve rengi berraklaşır. Gözünün gördüğü kadarıyla iki mızrak boyu yükseldiğinde işte o kuşluk vaktinin (duhâ) başlangıcıdır ve duhâ saatlerinin ilk saatidir. Ondan sonraki duhâ iki saattir. Sonra altıncı saat gün ortası vaktidir.

فَإِذا زَالَت الشَّمْس عَن نصف النَّهَار فَتلك سَاعَة صَلَاة الظّهْر وَهِي الَّتِي قَالَ الله {أقِم الصَّلَاة لدلوك الشَّمْس} ثمَّ من بعد ذَلِك الْعشي ساعتين

Güneş gün ortasından zevale erdiğinde bu, öğle namazı saatidir; nitekim Allah: {أقِم الصَّلَاة لدلوك الشَّمْس} “Güneşin zevalinden... namazı kıl” buyurmuştur. Ondan sonraki ikindi öncesi vakit (aşiyy) iki saattir.

ثمَّ السَّاعَة الْعَاشِرَة مِيقَات صَلَاة الْعَصْر وَهِي الآصال ثمَّ من بعد ذَلِك ساعتين إِلَى اللَّيْل

Sonra onuncu saat ikindi namazı vaktidir ki o âsâldir (akşamüstleridir). Ondan sonra geceye kadar iki saattir."

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله وَجعل النَّهَار نشوراً {وَجعل النَّهَار نشورا} قَالَ: ينشر فِيهِ

Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim; Mücâhid'den {وَجعل النَّهَار نشورا} “gündüzü de yeniden yayılma zamanı yaptı” kavli hakkında: "[İnsanlar] onda [etrafa] yayılır" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {وَجعل النَّهَار نشوراً} قَالَ: لمعايشهم وحوائجهم وتصرفهم

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وَجعل النَّهَار نشوراً} “gündüzü de yeniden yayılma zamanı yaptı” kavli hakkında: "Geçimleri, ihtiyaçları ve işlerini yürütmeleri içindir" dediğini nakletti.

- قَوْله تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي أرسل الرِّيَاح بشرا بَين يَدي رَحمته وأنزلنا من السَّمَاء مَاء طهُورا لنحيي بِهِ بَلْدَة مَيتا ونسقيه مِمَّا خلقنَا أنعاما وأناسي كثيرا

- Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ الَّذِي أرسل الرِّيَاح بشرا بَين يَدي رَحمته وأنزلنا من السَّمَاء مَاء طهُورا لنحيي بِهِ بَلْدَة مَيتا ونسقيه مِمَّا خلقنَا أنعاما وأناسي كثيرا} “Rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen O'dur. Ve biz ölü bir beldeye hayat verelim, yarattığımız nice hayvanları ve insanları sulayalım diye gökten tertemiz bir su indirdik” kavli.

أخرج عبد بن حميد عَن عَطاء أَنه قَرَأَ {وَهُوَ الَّذِي أرسل الرِّيَاح} على الْجمع بشرا بِالْبَاء وَرفع الْبَاء بنُون فيهمَا خَفِيفَة

Abd b. Humeyd, Atâ'dan nakletti; o, {وَهُوَ الَّذِي أرسل الرِّيَاح} “O, rüzgârları gönderendir” ayetini çoğul olarak; [büşran kelimesini de] bâ harfi ile ve bâ harfinin ötresiyle, her ikisinde de nûn harfi şeddesiz (nüşran/büşran) şeklinde okumuştur.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد عَن مَسْرُوق أَنه قَرَأَ {الرِّيَاح بشرا} بالنُّون وَنصب النُّون منونة ومخففة

Firyâbî ve Abd b. Humeyd, Mesrûk'tan nakletti; o, {الرِّيَاح بشرا} “rüzgârları müjdeci olarak” kavlini nûn harfi ile, nûn harfi fethalı, tenvinli ve şeddesiz (neşran) olarak okumuştur.

وَأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن الْمسيب فِي قَوْله {وأنزلنا من السَّمَاء مَاء طهُورا} قَالَ: لَا يُنجسهُ شَيْء

Abd b. Humeyd, Saîd b. el-Müseyyeb'den {وأنزلنا من السَّمَاء مَاء طهُورا} “Ve biz gökten tertemiz bir su indirdik” kavli hakkında: "Onu hiçbir şey necis yapmaz" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالدَّارقطني عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ: أنزل الله المَاء طهُورا لَا يُنجسهُ شَيْء

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Dârekutnî, Saîd b. el-Müseyyeb'in şöyle dediğini nakletti: "Allah suyu, hiçbir şeyin kendisini necis yapamayacağı tertemiz bir temizleyici olarak indirmiştir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: المَاء لَا يُنجسهُ شَيْء

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: "Suyu hiçbir şey necis yapmaz.

يطهر وَلَا يطهره شَيْء فَإِن الله قَالَ {وأنزلنا من السَّمَاء مَاء طهُورا}

O temizler ama onu hiçbir şey temizlemez; nitekim Allah: {وأنزلنا من السَّمَاء مَاء طهُورا} “Ve biz gökten tertemiz bir su indirdik” buyurmuştur."

وَأخرج الشَّافِعِي وَأحمد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَالدَّارقطني وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: يَا رَسُول الله انتوضأ من بِئْر بضَاعَة وَهِي بِئْر يلقى فِيهَا الْحيض وَلُحُوم الْكلاب وَالنَّتن

Şâfiî, Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, Dârekutnî, Hâkim ve Beyhakî; Ebû Saîd el-Hudrî'den nakletti; o şöyle dedi: "[Ashâb]: 'Ey Allah'ın Resûlü! İçine hayız bezleri, köpek leşleri ve pislikler atılan bir kuyu olan Bidâa kuyusundan abdest alalım mı?' diye sordu.

فَقَالَ: ان المَاء طهُورا لاينجسه شَيْء

[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: 'Şüphesiz su temizdir/temizleyicidir; onu hiçbir şey necis yapmaz.'"

وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف عَن الْقَاسِم بن أبي بزَّة قَالَ: سَأَلَ رجل عبد الله بن الزبير عَن طين الْمَطَر قَالَ: سَأَلتنِي عَن طهورين جَمِيعًا قَالَ الله تَعَالَى {وأنزلنا من السَّمَاء مَاء طهُورا} وَقَالَ رَسُول الله ﷺ جعلت لي الأَرْض مَسْجِدا وَطهُورًا

Abdürrezzâk el-Musannef'te el-Kâsım b. Ebî Bezze'den nakletti; o şöyle dedi: Bir adam Abdullah b. ez-Zübeyr'e yağmur çamurunu sordu. [İbn ez-Zübeyr] şöyle dedi: "Bana her ikisi de temizleyici olan iki şeyi sordun; Allah Teâlâ: {وأنزلنا من السَّمَاء مَاء طهُورا} “Ve biz gökten tertemiz bir su indirdik” buyurmuş, Resûlullah ﷺ de: 'Yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı' buyurmuştur."

- قَوْله تَعَالَى: وَلَقَد صرفناه بَينهم لِيذكرُوا فَأبى أَكثر النَّاس إِلَّا كفورا وَلَو شِئْنَا لبعثنا فِي كل قَرْيَة نذيرا فَلَا تُطِع الْكَافرين وجاهدهم بِهِ جهادا كَبِيرا

- Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَد صرفناه بَينهم لِيذكرُوا فَأبى أَكثر النَّاس إِلَّا كفورا وَلَو شِئْنَا لبعثنا فِي كل قَرْيَة نذيرا فَلَا تُطِع الْكَافرين وجاهدهم بِهِ جهادا كَبِيرا} “Andolsun biz onu, düşünüp öğüt alsınlar diye aralarında evirip çevirdik (çeşitli şekillerde açıkladık/dağıttık); fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı. Dileseydik her kente bir uyarıcı gönderirdik. Öyleyse kâfirlere uyma ve bununla onlara karşı büyük bir cihad ver” kavli.

أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وَلَقَد صرفناه بَينهم} يَعْنِي الْمَطَر تسقى هَذِه الأَرْض وتمنع هَذِه {لِيذكرُوا فَأبى أَكثر النَّاس إِلَّا كفوراً} قَالَ عِكْرِمَة: قَالَ ابْن عَبَّاس: قَوْلهم مُطِرْنَا بالانواء

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim; İkrime'den {وَلَقَد صرفناه بَينهم} “Andolsun biz onu aralarında evirip çevirdik” yani yağmuru; şu toprak sulanır, şu toprak mahrum bırakılır; {لِيذكرُوا فَأبى أَكثر النَّاس إِلَّا كفوراً} “düşünüp öğüt alsınlar diye; fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı” kavli hakkında nakletti. İkrime dedi ki: İbn Abbâs: "[Nankörlükleri], 'bize şu ve şu yıldızların batıp doğmasıyla yağmur yağdırıldı' sözleridir" dedi.

فَأنْزل الله فِي الْوَاقِعَة {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون} الْوَاقِعَة الْآيَة ٨٢

Bunun üzerine Allah Vâkıa sûresinde: {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون} “Ve size verilen rızka [şükrü], yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” (Vâkıa Sûresi, 82. ayet) ayetini indirdi.

وَأخرج سنيد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج عَن مُجَاهِد {وَلَقَد صرفناه بَينهم} قَالَ: الْمَطَر

Süneyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir; İbn Cüreyc vasıtasıyla Mücâhid'den {وَلَقَد صرفناه بَينهم} “Andolsun biz onu aralarında evirip çevirdik” kavli hakkında: "[O], yağmurdur;

ينزله فِي الأَرْض وَلَا ينزله فِي أُخْرَى {فَأبى أَكثر النَّاس إِلَّا كفوراً} قَوْلهم مُطِرْنَا بِنَوْء كَذَا وبنوء كَذَا

onu bir toprağa indirir, diğerine indirmez. {فَأبى أَكثر النَّاس إِلَّا كفوراً} “fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı” kavli ise, onların 'bize şu yıldızla, bu yıldızla yağmur yağdırıldı' sözleridir" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {وَلَقَد صرفناه بَينهم لِيذكرُوا} قَالَ: إِن الله قسم هَذَا الرزق بَين عباده وَصَرفه بَينهم

Abd b. Humeyd, Katâde'den {وَلَقَد صرفناه بَينهم لِيذكرُوا} “Andolsun biz onu, düşünüp öğüt alsınlar diye aralarında evirip çevirdik” kavli hakkında: "Şüphesiz Allah bu rızkı kulları arasında taksim etmiş ve aralarında evirip çevirmiştir" dediğini nakletti.

قَالَ: وَذكر لنا أَن ابْن عَبَّاس كَانَ يَقُول: مَا كَانَ عَام قطّ أقل مَطَرا من عَام وَلَكِن الله يصرفهُ بَين عباده

[Katâde] dedi ki: Bize anlatıldığına göre İbn Abbâs şöyle derdi: "Hiçbir yıl bir başka yıldan daha az yağmurlu olmamıştır; fakat Allah onu kulları arasında evirip çevirir."

قَالَ قَتَادَة: فترزقه الأَرْض وتحرمه الْأُخْرَى

Katâde: "Böylece bir toprak rızıklandırılır, diğeri ise mahrum bırakılır" dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا من عَام بِأَقَلّ مَطَرا من عَام وَلَكِن الله يصرفهُ حَيْثُ يَشَاء

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Sünen'inde Beyhakî; İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: "Hiçbir yıl bir başka yıldan daha az yağmurlu değildir; fakat Allah onu dilediği yere çevirir."

ثمَّ قَرَأَ هَذِه الْآيَة {وَلَقَد صرفناه بَينهم لِيذكرُوا} الْآيَة

Sonra şu ayeti okudu: {وَلَقَد صرفناه بَينهم لِيذكرُوا} “Andolsun biz onu, düşünüp öğüt alsınlar diye aralarında evirip çevirdik...”

وَأخرج الخرائطي فِي مَكَارِم الْأَخْلَاق عَن ابْن مَسْعُود

Harâitî Mekârimü'l-Ahlâk'ta İbn Mes'ûd'dan nakletti;

مثله

bunun bir benzerini [rivayet etti].

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عمر مولى غفرة قَالَ: كَانَ جِبْرِيل فِي مَوضِع الْجَنَائِز فَقَالَ لَهُ النَّبِي ﷺ يَا جِبْرِيل إِنِّي أحب أَن أعلم أَمر السَّحَاب

İbn Ebî Hâtim, Gafre'nin azatlısı Ömer'den nakletti; o şöyle dedi: Cibrîl cenazeler mahallinde bulunuyordu. Peygamber ﷺ ona: "Ey Cibrîl, bulutun işleyişini bilmek isterim" buyurdu.

فَقَالَ جِبْرِيل: هَذَا ملك السَّحَاب فَسَأَلَهُ فَقَالَ: تَأْتِينَا صكاك مختتمة اسقوا بِلَاد كَذَا وَكَذَا قَطْرَة

Cibrîl: "İşte bu bulut meleğidir, ona sor" dedi. [Peygamber ﷺ] ona sordu; melek: "Bize mühürlü fermanlar gelir; falan falan beldeyi şu kadar damla sulayın [denir]" dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء الخرساني فِي قَوْله {وَلَقَد صرفناه بَينهم} قَالَ: أَلا ترى إِلَى قَوْله {وَلَو شِئْنَا لبعثنا فِي كل قَرْيَة نذيراً} وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وجاهدهم بِهِ} قَالَ: بِالْقُرْآنِ

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Atâ el-Horasânî'den {وَلَقَد صرفناه بَينهم} “Andolsun biz onu aralarında evirip çevirdik” kavli hakkında: "O'nun {وَلَو شِئْنَا لبعثنا فِي كل قَرْيَة نذيراً} “Dileseydik her kente bir uyarıcı gönderirdik” kavlini görmez misin?" dediğini nakletti. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {وجاهدهم بِهِ} “onlarla onunla cihad et” kavli hakkında: "Kur'an ile [cihad et]" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وجاهدهم بِهِ جهاداً كَبِيرا} قَالَ: هُوَ قَوْله {وَاغْلُظْ عَلَيْهِم} التَّوْبَة الْآيَة ٧٣ وَالله تَعَالَى أعلم

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den {وجاهدهم بِهِ جهاداً كَبِيرا} “onlarla onunla büyük bir cihad ver” kavli hakkında: "O, {وَاغْلُظْ عَلَيْهِم} “onlara karşı sert davran” (Tevbe Sûresi, 73. ayet) kavlidir" dediğini nakletti. Allah Teâlâ en iyisini bilir.

- قَوْله تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي مرج الْبَحْرين هَذَا عذب فرات وَهَذَا ملح أجاج وَجعل بَينهمَا برزخا وحجرا مَحْجُورا

- Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ الَّذِي مرج الْبَحْرين هَذَا عذب فرات وَهَذَا ملح أجاج وَجعل بَينهمَا برزخا وحجرا مَحْجُورا} “İki denizi birbirine salıp katan O'dur; şu tatlı ve susuzluğu giderici, bu ise tuzlu ve acıdır. İkisinin arasına bir engel ve aşılmaz bir sınır koymuştur” kavli.

أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس {وَهُوَ الَّذِي مرج الْبَحْرين} الْآيَة

İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan {وَهُوَ الَّذِي مرج الْبَحْرين} “İki denizi birbirine salıp katan O'dur...” ayeti hakkında nakletti;

يَعْنِي خلع أَحدهمَا على الآخر فَلَيْسَ يفْسد العذب المالح وَلَيْسَ يفْسد المالح العذب

"Yani birini diğerinin üzerine salmıştır; öyle ki ne tatlı tuzluyu bozar ne de tuzlu tatlıyı bozar" dedi.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَهُوَ الَّذِي مرج الْبَحْرين} قَالَ: أَفَاضَ أَحدهمَا فِي الآخر

Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim; Mücâhid'den {وَهُوَ الَّذِي مرج الْبَحْرين} “İki denizi birbirine salıp katan O'dur” kavli hakkında: "Birini diğerine akıtmıştır" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {مرج الْبَحْرين} قَالَ: بَحر فِي السَّمَاء وبحر فِي الأَرْض

İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan {مرج الْبَحْرين} “İki denizi birbirine saldı” kavli hakkında: "Biri gökte bir deniz, diğeri yerde bir denizdir" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء فِي قَوْله {فرات} قَالَ: العذب

İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan {فرات} “tatlı” kavli hakkında: "Tatlı olandır" dediğini nakletti.

وَفِي قَوْله {أجاج} قَالَ: الاجاج: المالح

{أجاج} “tuzlu/acı” kavli hakkında da: "Ücâc (أُجَاج), tuzlu olandır" dedi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَهَذَا ملح أجاج} قَالَ: المر

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim; Katâde'den {وَهَذَا ملح أجاج} “şu da tuzlu ve acıdır” kavli hakkında: "Acıdır" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: هما بحران فَتَوَضَّأ بِأَيِّهِمَا شِئْت

Abdürrezzâk el-Musannef'te İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: "Onlar iki denizdir; hangisinden dilersen abdest al."

ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {هَذَا عذب فرات وَهَذَا ملح أجاج}

Sonra şu ayeti okudu: {هَذَا عذب فرات وَهَذَا ملح أجاج} “Biri tatlı ve susuzluğu giderici, diğeri tuzlu ve acıdır”.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وَجعل بَينهمَا برزخاً} قَالَ: هُوَ اليبس

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim; el-Hasan'dan {وَجعل بَينهمَا برزخاً} “ve ikisi arasına bir engel koydu” kavli hakkında: "O, karadır" dediğini nakletti.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {برزخاً} قَالَ: هُوَ اليبس

Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim; Mücâhid'den {برزخاً} “bir engel” kavli hakkında: "O, karadır" dediğini nakletti.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَجعل بَينهمَا برزخاً} قَالَ: محبساً لَا يخْتَلط الْبَحْر العذب بالبحر الْملح

Firyâbî ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {وَجعل بَينهمَا برزخاً} “ve ikisi arasına bir engel koydu” kavli hakkında: "Tatlı denizin tuzlu denize karışmaması için bir engeldir" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَجعل بَينهمَا برزخاً} قَالَ: التخوم

Abdürrezzâk ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وَجعل بَينهمَا برزخاً} “ve ikisi arasına bir engel koydu” kavli hakkında: "Sınırlardır" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق ابْن جريج عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَجعل بَينهمَا برزخا} قَالَ: حجازا لَا يخْتَلط العذب بالملح وَلَا يخْتَلط بَحر الرّوم وَفَارِس

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc vasıtasıyla Mücâhid'den {وَجعل بَينهمَا برزخا} “ve ikisi arasına bir engel koydu” kavli hakkında: "Tatlı olanın tuzlu olana karışmaması, Rûm ve Fars denizlerinin de birbirine karışmaması için bir engeldir.

وبحر الرّوم ملح قَالَ ابْن جريج: فَلم أجد بحراً عذباً إِلَّا الْأَنْهَار الْعَذَاب

Rûm denizi ise tuzludur" dediğini nakletti. İbn Cüreyc dedi ki: "Tatlı nehirler hariç tatlı bir deniz bulamadım.

فَإِن دجلة تقع فِي الْبَحْر فَلَا تمور فِيهِ يَجْعَل فِيهِ بَينهمَا مثل الْخَيط الْأَبْيَض فَإِذا رجعت لم يرجع فِي طريقهما من الْبَحْر شَيْء

Nitekim Dicle denize dökülür fakat ona karışıp çalkalanmaz; ikisi arasında beyaz iplik gibi bir hat oluşturulur. Geri çekildiğinde ise yollarında denizden hiçbir şey geri dönmez.

والنيل زَعَمُوا ينصب فِي الْبَحْر

Nil'in de denize döküldüğünü ileri sürmüşlerdir."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن الْكَلْبِيّ فِي قَوْله {وَجعل بَينهمَا برزخاً} قَالَ: حاجزاً

Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir, el-Kelbî'den {وَجعل بَينهمَا برزخاً} “ve ikisi arasına bir engel koydu” kavli hakkında: "Bir engeldir" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وحجراً مَحْجُورا} يَقُول: حجر أَحدهمَا عَن الآخر بأَمْره وقضائه

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وحجراً مَحْجُورا} “ve aşılmaz bir sınır” kavli hakkında: "Emri ve kazasıyla birini diğerine yasaklamış/engellemiştir" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وحجراً مَحْجُورا} قَالَ: إِن الله حجر الْملح عَن العذب والعذب عَن الْملح أَن يخْتَلط بِلُطْفِهِ وَقدرته

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وحجراً مَحْجُورا} “ve aşılmaz bir sınır” kavli hakkında: "Şüphesiz Allah, lütfu ve kudretiyle tuzluyu tatlıya, tatlıyı da tuzluya karışmaktan menetmiştir" dediğini nakletti.

- قَوْله تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي خلق من المَاء بشرا فَجعله نسبا وصهرا وَكَانَ رَبك قَدِيرًا

- Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ الَّذِي خلق من المَاء بشرا فَجعله نسبا وصهرا وَكَانَ رَبك قَدِيرًا} “Sudan bir insan yaratıp onu soy ve evlilik bağı kılan O'dur. Rabbin her şeye gücü yetendir” kavli.