وَأخرج عبد بن حميد عَن عَمْرو بن دِينَار قَالَ: قَرَأَ عبيد {وَإِنَّا لجَمِيع حاذرون}
Abd b. Humeyd'in Amr b. Dînâr'dan naklettiğine göre o şöyle dedi: Ubeyd, {وَإِنَّا لجَمِيع حاذرون} “Biz ise elbette tedbirli bir topluluğuz” şeklinde okudu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك {وَإِنَّا لجَمِيع حاذرون} يَعْنِي شاكي السِّلَاح
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan naklettiğine göre {وَإِنَّا لجَمِيع حاذرون} “Biz ise elbette tedbirli bir topluluğuz” ifadesi, silahlarını kuşanmış, tam teçhizatlı olanlar demektir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن مَسْعُود {وَإِنَّا لجَمِيع حاذرون} قَالَ: مؤدون مقوّون فِي السِّلَاح والكراع
Abd b. Humeyd'in İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre o, {وَإِنَّا لجَمِيع حاذرون} “Biz ise elbette tedbirli bir topluluğuz” ayeti hakkında: "Silah ve binek bakımından donanımlı ve güçlü kimselerdir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن إِبْرَاهِيم
Abd b. Humeyd'in İbrâhim'den naklettiğine göre...
أَنه كَانَ يَقْرَأها {وَإِنَّا لجَمِيع حاذرون}
...o, bu ayeti {وَإِنَّا لجَمِيع حاذرون} “Biz ise elbette tedbirli bir topluluğuz” şeklinde okurdu.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْوَقْف عَن ابْن عَبَّاس
İbnü'l-Enbârî el-Vakf'ta İbn Abbâs'tan nakletmiştir:
إِن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {وَإِنَّا لجَمِيع حاذرون} مَا الحاذرون قَالَ: التامون السِّلَاح قَالَ فِيهِ النَّجَاشِيّ: لعمر أبي أَتَانِي حَيْثُ أَمْسَى لقد تأذت بِهِ أَبنَاء بكر خَفِيفَة فِي كتاب حاذرات يقودهم أَبُو شبْل هزبر
Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana Allah'ın {وَإِنَّا لجَمِيع حاذرون} “Biz ise elbette tedbirli bir topluluğuz” sözünü haber ver, 'hâzirûn' ne demektir?" dedi. O: "Silahları tastamam olanlardır" cevabını verdi. en-Necâşî bu konuda şöyle demiştir: 'Babamın ömrüne yemin olsun ki, akşam olduğunda o bana geldi; Bekroğulları onun yüzünden eziyet gördü. Hızlı bir birlik içinde, tetikte bekleyen askerler vardı; onlara aslan gibi bir Şibl'in babası komuta ediyordu.'
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {فأخرجناهم من جنَّات وعيون وكنوز ومقام كريم} قَالَ: كَانُوا فِي ذَلِك فِي الدُّنْيَا فَأخْرجهُمْ الله من ذَلِك وأورثها بني إِسْرَائِيل
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre {فأخرجناهم من جنَّات وعيون وكنوز ومقام كريم} “Böylece biz onları bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve değerli bir makamdan çıkardık” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Dünyada bu nimetler içindeydiler; Allah onları bunlardan çıkardı ve onları İsrâiloğullarına miras bıraktı."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ومقام كريم} قَالَ: المنابر
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {ومقام كريم} “ve değerli bir makam” ifadesi hakkında: "Minberler/yüksek mevkilerdir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فأتبعوهم مشرقين} قَالَ: اتبعهم فِرْعَوْن وَجُنُوده حِين أشرقت الشَّمْس {قَالَ أَصْحَاب مُوسَى إِنَّا لمدركون} قَالَ مُوسَى وَكَانَ أعلمهم بِاللَّه {كلا إِن معي رَبِّي سيهدين}
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o, {فأتبعوهم مشرقين} “Güneş doğarken onların ardına düştüler” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Güneş doğduğu vakit Firavun ve orduları onların peşine düştü. {قَالَ أَصْحَاب مُوسَى إِنَّا لمدركون} “Mûsâ'nın arkadaşları: 'Muhakkak yakalandık!' dediler.” Mûsâ ise aralarında Allah'ı en iyi bileni olarak: {كلا إِن معي رَبِّي سيهدين} “'Hayır! Rabbim şüphesiz benimle beraberdir, bana yol gösterecektir' dedi."
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {فأتبعوهم مشرقين} مَهْمُوزَة مَقْطُوعَة الْألف
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan naklettiğine göre o, {فأتبعوهم مشرقين} “Güneş doğarken onların ardına düştüler” ayetini elifi hemzeli ve kat' (kesme) ile [fe-etbe'ûhum şeklinde] okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فأتبعوهم مشرقين} قَالَ: خرج أَصْحَاب مُوسَى لَيْلًا فكسف الْقَمَر لَيْلًا وأظلمت الأَرْض فَقَالَ أَصْحَابه: أَن يُوسُف كَانَ أخبرنَا: أَنا سننجى من فِرْعَوْن وَأخذ علينا الْعَهْد لَنخْرجَنَّ بعظامه مَعنا فَخرج مُوسَى من ليلته يسْأَل عَن قَبره فَوجدَ عجوزاً سَأَلَهَا على قَبره فَأَخْرَجته لَهُ بحكمها فَكَانَ حكمهَا أَن قَالَت لَهُ: احملني فاخرجني مَعَك فَجعل عِظَام يُوسُف فِي كسَاء ثمَّ حمل الْعَجُوز على كسَاء فَجعله على رقبته وخيل فِرْعَوْن فِي ملْء أعنتها خضراء فِي أَعينهم وَلَا يبرح حسه عَن مُوسَى وَأَصْحَابه حَتَّى برزوا
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o, {فأتبعوهم مشرقين} “Güneş doğarken onların ardına düştüler” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Mûsâ'nın arkadaşları geceleyin yola çıktılar; gece ay tutuldu ve yeryüzü karanlığa büründü. Bunun üzerine arkadaşları: 'Yûsuf bize Firavun'dan kurtulacağımızı haber vermiş ve kemiklerini bizimle birlikte çıkarmamız hususunda bizden söz almıştı' dediler. Mûsâ o gece çıkıp kabrini sordu ve yaşlı bir kadın bulup ona kabri sordu. Kadın, ileri sürdüğü şart karşılığında kabri ona gösterdi. Şartı da ona: 'Beni taşı ve seninle beraber çıkar' demesiydi. Mûsâ, Yûsuf'un kemiklerini bir örtüye koydu, sonra yaşlı kadını bir örtüye bindirip boynuna aldı. Firavun'un atları ise dizginleri gergin vaziyette gözlerinde yeşil görünüyordu ve [Mûsâ ile kavmi] meydana çıkıncaya kadar Firavun'un sesi Mûsâ ve arkadaşlarından hiç kesilmedi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن خَالِد بن عبد الله الْقَسرِي: إِن مُؤمن آل فِرْعَوْن كَانَ امام الْقَوْم قَالَ: يَا نَبِي الله أَيْن أمرت قَالَ: أمامك
İbn Ebî Hâtim'in Hâlid b. Abdillâh el-Kasrî'den naklettiğine göre: Firavun ailesinin mümini kavmin önündeydi ve: "Ey Allah'ın peygamberi! Nereye gitmekle emrolundun?" dedi. Mûsâ: "Önüne doğru" dedi.
قَالَ: وَهل أَمَامِي إِلَّا الْبَحْر قَالَ: وَالله مَا كذبت وَلَا كذبت
[Mümin adam]: "Önümde denizden başka bir şey var mı ki?" dedi. Mûsâ: "Vallahi ne yalan söyledim ne de bana yalan söylendi" dedi.
ثمَّ سَار سَاعَة فَقَالَ مثل ذَلِك فَرد عَلَيْهِ مُوسَى مثل ذَلِك قَالَ مُوسَى وَكَانَ أعلم الْقَوْم بِاللَّه {كلا إِن معي رَبِّي سيهدين}
Sonra bir müddet yürüdü ve yine benzerini söyledi; Mûsâ da ona aynı cevabı verdi. Kavmin Allah'ı en iyi bileni olan Mûsâ: {كلا إِن معي رَبِّي سيهدين} “Hayır! Rabbim şüphesiz benimle beraberdir, bana yol gösterecektir” dedi.
- قَوْله تَعَالَى: فأوحينا إِلَى مُوسَى أَن اضْرِب بعصاك الْبَحْر فانفلق فَكَانَ كل فرق كالطود الْعَظِيم وأزلفنا ثمَّ الآخرين وأنجينا مُوسَى وَمن مَعَه أَجْمَعِينَ ثمَّ أغرقنا الآخرين إِن فِي ذَلِك لآيَة وَمَا كَانَ أَكْثَرهم مُؤمنين وَإِن رَبك لَهو الْعَزِيز الرَّحِيم
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فأوحينا إِلَى مُوسَى أَن اضْرِب بعصاك الْبَحْر فانفلق فَكَانَ كل فرق كالطود الْعَظِيم وأزلفنا ثمَّ الآخرين وأنجينا مُوسَى وَمن مَعَه أَجْمَعِينَ ثمَّ أغرقنا الآخرين إِن فِي ذَلِك لآيَة وَمَا كَانَ أَكْثَرهم مُؤمنين وَإِن رَبك لَهو الْعَزِيز الرَّحِيم} “Bunun üzerine Mûsâ'ya: 'Asanla denize vur!' diye vahyettik. Deniz derhal yarıldı ve her parçası koca bir dağ gibi oldu. Ötekileri de oraya yaklaştırdık. Mûsâ'yı ve beraberindekilerin hepsini kurtardık. Sonra ötekileri boğduk. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu inanmamışlardı. Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {كالطود} قَالَ: كالجبل
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {كالطود} “dağ gibi” ifadesi hakkında: "Dağ gibi" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {كالطود} قَالَ: كالجبل
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre o, {كالطود} “dağ gibi” ifadesi hakkında: "Dağ gibi" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة قَالَ الطود الْجَبَل
Abd b. Humeyd'in Katâde'den naklettiğine göre o: "Tavd, dağ demektir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وأزلفنا ثمَّ الآخرين} قَالَ: هم قوم فِرْعَوْن قربهم الله حَتَّى أغرقهم فِي الْبَحْر
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {وأزلفنا ثمَّ الآخرين} “Ötekileri de oraya yaklaştırdık” ayeti hakkında: "Onlar Firavun kavmidir; Allah onları denizde boğuncaya kadar yaklaştırdı" demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أَلا أعلمك الْكَلِمَات الَّتِي قالهن مُوسَى حِين انْفَلق الْبَحْر قلت: بلَى
İbn Merdûye'nin Abdullah b. Mes'ûd'dan naklettiğine göre o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Deniz yarıldığı vakit Mûsâ'nın söylediği kelimeleri sana öğreteyim mi?" buyurdu. Ben de: "Evet" dedim.
قَالَ: اللَّهُمَّ لَك الْحَمد وَإِلَيْك المتكل وَبِك المستغاث وَأَنت الْمُسْتَعَان وَلَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه قَالَ ابْن مَسْعُود: فَمَا تركتهن مُنْذُ سَمِعتهنَّ من النَّبِي ﷺ
Şöyle buyurdu: "Allahım! Hamd sanadır, tevekkül sanadır, feryat edip sığınılacak sen'sin, yardım istenilecek sen'sin ve güç ve kuvvet ancak Allah iledir." İbn Mes'ûd dedi ki: "Bunları Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğimden beri hiç terk etmedim."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن حَمْزَة بن يُوسُف بن عبد الله بن سَلام: أَن مُوسَى لما انْتهى إِلَى الْبَحْر قَالَ: يَا من كَانَ قبل كل شَيْء والمكوّن لكل شَيْء والكائن بعد كل شَيْء اجْعَل لنا مخرجا
İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Hamza b. Yûsuf b. Abdillâh b. Selâm'dan naklettiğine göre: Mûsâ denize vardığında şöyle dedi: "Ey her şeyden önce var olan, her şeyi var eden ve her şeyden sonra bâkî kalacak olan! Bize bir çıkış yolu kıl!"
فَأوحى الله إِلَيْهِ {أَن اضْرِب بعصاك الْبَحْر}
Bunun üzerine Allah ona: {أَن اضْرِب بعصاك الْبَحْر} “Asanla denize vur!” diye vahyetti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: كَانَ الْبَحْر سَاكِنا لَا يَتَحَرَّك فَلَمَّا كَانَ لَيْلَة ضربه مُوسَى بالعصا صَار يمد ويجزر
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o şöyle dedi: Deniz durgundu, dalgalanmıyordu; Mûsâ'nın asayla vurduğu gece olunca medcezire (gelgit yapmaya) başladı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قيس بن عباد قَالَ: لما انْتهى مُوسَى ببني إِسْرَائِيل إِلَى الْبَحْر قَالَت بَنو إِسْرَائِيل لمُوسَى: أَيْن مَا وعدتنا هَذَا الْبَحْر بَين أَيْدِينَا وَهَذَا فِرْعَوْن وَجُنُوده قد دهمنا من خلفنا
İbn Ebî Hâtim'in Kays b. Abbâd'dan naklettiğine göre o şöyle dedi: Mûsâ İsrâiloğulları ile denize vardığında, İsrâiloğulları Mûsâ'ya: "Bize vadettiğin şey nerede? İşte deniz önümüzde, işte Firavun ve orduları da arkamızdan bizi bastı!" dediler.
فَقَالَ مُوسَى للبحر: انفرق أَبَا خَالِد فَقَالَ: لن أفرق لَك يَا مُوسَى انا أقدم مِنْك وَأَشد خلقا فَنُوديَ {أَن اضْرِب بعصاك الْبَحْر}
Mûsâ denize: "Ey Ebû Hâlid, yarıl!" dedi. [Deniz]: "Senin için yarılmam ey Mûsâ! Ben senden daha kadimim ve yaratılışça daha güçlüyüm" dedi. Bunun üzerine {أَن اضْرِب بعصاك الْبَحْر} “Asanla denize vur!” diye seslenildi.
وَأخرج أَبُو الْعَبَّاس مُحَمَّد بن إِسْحَاق السراج فِي تَارِيخه وَابْن عبد الْبر فِي التَّمْهِيد من طَرِيق يُوسُف بن مهْرَان عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كتب صَاحب الرّوم إِلَى مُعَاوِيَة يسْأَله عَن أفضل الْكَلَام مَا هُوَ وَالثَّانِي
Ebü'l-Abbâs Muhammed b. İshâk es-Serrâc Târîh'inde ve İbn Abdilberr et-Temhîd'de Yûsuf b. Mihrân vasıtasıyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle dedi: Rûm hükümdarı Muâviye'ye bir mektup yazarak sözün en faziletlisinin hangisi olduğunu, ikincisini,
وَالثَّالِث
üçüncüsünü,
وَالرَّابِع
dördüncüsünü sordu.
وَعَن أكْرم الْخلق على الله وَأكْرم الْأَنْبِيَاء على الله وَعَن أَرْبَعَة من الْخلق لم يركضوا فِي رحم وَعَن قبر سَار بِصَاحِبِهِ وَعَن المجرة وَعَن الْقوس وَعَن مَكَان طلعت فِيهِ الشَّمْس لم تطلع
Ayrıca Allah katında yaratılmışların en keremlisini, Allah katında peygamberlerin en keremlisini, bir rahimde hareket etmemiş (doğmamış) dört varlığı, sahibini gezdiren kabri, Samanyolu'nu (Mecerre), gökkuşağını ve güneşin doğduğu ancak kendisinden önce ve sonra bir daha doğmadığı yeri
قبله وَلَا بعده فَلَمَّا قَرَأَ مُعَاوِيَة الْكتاب قَالَ: أَخْزَاهُ الله وَمَا علمي مَا هَهُنَا فَقيل لَهُ: اكْتُبْ إِلَى ابْن عَبَّاس فسله
sordu. Muâviye mektubu okuyunca: "Allah onu rezil etsin! Benim bu konularda ne bilgim var ki?" dedi. Kendisine: "İbn Abbâs'a yaz ve ona sor" denildi.
فَكتب إِلَيْهِ يسْأَله
Bunun üzerine ona yazıp sordu.
فَكتب إِلَيْهِ ابْن عَبَّاس: إِن أفضل الْكَلَام لَا إِلَه إِلَّا الله كلمة الاخلاص لَا يقبل عمل إِلَّا بهَا وَالَّتِي تَلِيهَا سُبْحَانَ الله وَبِحَمْدِهِ أحب الْكَلَام إِلَى الله وَالَّتِي تَلِيهَا الْحَمد لله كلمة الشُّكْر وَالَّتِي تَلِيهَا الله أكبر فَاتِحَة الصَّلَوَات وَالرُّكُوع وَالسُّجُود وَأكْرم الْخلق على الله آدم ﵇ وَأكْرم اماء الله مَرْيَم
İbn Abbâs da ona şu cevabı yazdı: En faziletli kelam, ihlas kelimesi olan ve kendisi olmaksızın hiçbir amelin kabul edilmediği 'Lâ ilâhe illallâh'tır; ondan sonra geleni, Allah'a en sevimli kelam olan 'Sübhânallâhi ve bi-hamdihî'dir; ondan sonra geleni, şükür kelimesi olan 'Elhamdülillâh'tır; ondan sonra geleni de namazların, rükû ve secdelerin açılışı olan 'Allâhu ekber'dir. Allah katında yaratılmışların en keremlisi Âdem aleyhisselâm'dır; Allah'ın kadın kullarının en keremlisi ise Meryem'dir.
وَأما الْأَرْبَعَة الَّتِي لم يركضوا فِي رحم فآدم وحوّاء والكبش الَّذِي فدى بِهِ اسمعيل وعصا مُوسَى حَيْثُ أَلْقَاهَا فَصَارَ ثعباناً مُبينًا
Bir rahimde hareket etmemiş (doğmamış) dört varlığa gelince: Âdem, Havvâ, İsmâil'e fidye olarak verilen koç ve yere attığında apaçık bir ejderha haline gelen Mûsâ'nın asasıdır.
وَأما الْقَبْر الَّذِي سَار بِصَاحِبِهِ فَالْحُوت حِين الْتَقم يُونُس وَأما المجرة فباب السَّمَاء وَأما الْقوس فَإِنَّهَا أَمَان لأهل الأَرْض من الْغَرق بعد قوم نوح وَأما الْمَكَان الَّذِي طلعت فِيهِ الشَّمْس لم تطلع قبله وَلَا بعده فالمكان الَّذِي انفرج من الْبَحْر لبني إِسْرَائِيل
Sahibini gezdiren kabre gelince; o, Yûnus'u yuttuğu vakit balıktır. Samanyolu (Mecerre) ise göğün kapısıdır. Gökkuşağına gelince; o, Nûh kavminden sonra yeryüzü halkı için boğulmaktan bir güvencedir. Güneşin doğduğu ancak kendisinden önce ve sonra hiç doğmadığı yere gelince; orası, İsrâiloğulları için denizin yarıldığı yerdir.
فَلَمَّا قَرَأَ عَلَيْهِ الْكتاب أرسل بِهِ إِلَى صَاحب الرّوم فَقَالَ: لقد علمت أَن مُعَاوِيَة لم يكن لَهُ بِهَذَا علم وَمَا أصَاب هَذَا إِلَّا رجلٌ من أهل بَيت النُّبُوَّة
Mektup Muâviye'ye okununca onu Rûm hükümdarına gönderdi. Rûm hükümdarı: "Biliyordum ki Muâviye'nin bu konuda bir bilgisi yoktu ve bu [cevapları] ancak peygamberlik hanedanından bir kimse bilebilirdi" dedi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير عَن عبد الله بن شَدَّاد بن الْهَاد قَالَ: جَاءَ مُوسَى إِلَى فِرْعَوْن وَعَلِيهِ جُبَّة من صوف وَمَعَهُ عَصا فَضَحِك فِرْعَوْن
Saîd b. Mansûr ve İbn Cerîr'in Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd'dan naklettiğine göre o şöyle dedi: Mûsâ üzerinde yünden bir cübbe ve elinde bir asa ile Firavun'a geldi. Firavun güldü.
فَألْقى عَصَاهُ فَانْطَلَقت نَحوه كَأَنَّهَا عنق بخْتِي فِيهَا أَمْثَال الرماح تهتز
Bunun üzerine Mûsâ asasını attı; asa, deve boynu gibi mızraklar misali titreyerek ona doğru yöneldi.
فَجعل فِرْعَوْن يتَأَخَّر وَهُوَ على سَرِيره فَقَالَ فِرْعَوْن: خُذْهَا واسلم
Firavun tahtının üzerinde gerilemeye başladı ve Firavun: "Onu tut, Müslüman olayım" dedi.
فَعَادَت كَمَا كَانَت وَعَاد فِرْعَوْن كَافِرًا
[Asa] eski haline döndü; Firavun ise yine kâfirliğine geri döndü.
فَأمر مُوسَى أَن يسير إِلَى الْبَحْر فَسَار بهم فِي سِتّمائَة ألف فَلَمَّا أَتَى الْبَحْر أَمر الْبَحْر إِذا ضربه مُوسَى بعصاه أَن ينفرج لَهُ فَضرب مُوسَى بعصاه الْبَحْر فانفلق مِنْهُ اثْنَا عشر طَرِيقا لكل سبط مِنْهُم طَرِيق وَجعل لَهُم فِيهَا أَمْثَال الكوى ينظر بَعضهم إِلَى بعض
Mûsâ'ya denize doğru yürümesi emredildi. O da altı yüz bin kişiyle birlikte yürüdü. Denize vardığında denize, Mûsâ asasıyla vurduğunda onun için yarılması emredildi. Mûsâ asasıyla denize vurdu ve denizden her bir oymak için bir yol olmak üzere on iki yol yarıldı; aralarında birbirlerini görebilecekleri pencereler gibi açıklıklar kılındı.
وَاقْبَلْ فِرْعَوْن فِي ثَمَانمِائَة ألف حَتَّى أشرف على الْبَحْر
Firavun da sekiz yüz bin kişiyle gelip denizin kenarına vardı.
فَلَمَّا رَآهُ هابه وَهُوَ على حصان لَهُ وَعرض لَهُ ملك وَهُوَ على فرس لَهُ أُنْثَى فَلم يملك فِرْعَوْن فرسه حَتَّى أقحمه وَخرج آخر بني إِسْرَائِيل وولج أَصْحَاب فِرْعَوْن حَتَّى إِذا صَارُوا فِي الْبَحْر فاطبق عَلَيْهِم فغرق فِرْعَوْن بِأَصْحَابِهِ
Denizi görünce aygırının üzerinde olduğu halde korktu. Derken bir melek kısrağının üzerinde ona göründü; Firavun atına hakim olamadı ve at onu [denizin içine] sürükledi. İsrâiloğullarının sonuncusu [karaya] çıktı, Firavun'un adamları ise denize girdi. Denizin ortasına geldiklerinde deniz üzerlerine kapandı ve Firavun adamlarıyla birlikte boğuldu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: أوحى
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle dedi:
الله إِلَى مُوسَى: أَن اسر بعبادي لَيْلًا إِنَّكُم متبعون
Allah Mûsâ'ya: "Kullarımı geceleyin yürüt, şüphesiz siz takip edileceksiniz" diye vahyetti.
فَأسْرى مُوسَى ببني إِسْرَائِيل لَيْلًا فاتبعهم فِرْعَوْن فِي ألف ألف حصان سوى الاناث وَكَانَ مُوسَى فِي سِتّمائَة ألف فَلَمَّا عاينهم فِرْعَوْن قَالَ {إِن هَؤُلَاءِ لشرذمة قَلِيلُونَ وَإِنَّهُم لنا لغائظون وَإِنَّا لجَمِيع حاذرون} الشُّعَرَاء الْآيَة ٥٤ - ٥٦ فاسرى مُوسَى ببني إِسْرَائِيل حَتَّى هجموا على الْبَحْر فالتفتوا فَإِذا هم برهج دَوَاب فِرْعَوْن فَقَالُوا: يَا مُوسَى {أوذينا من قبل أَن تَأْتِينَا وَمن بعد مَا جئتنا} الْأَعْرَاف الْآيَة ١٢٩ هَذَا الْبَحْر أمامنا وَهَذَا فِرْعَوْن قد رهقنا بِمن مَعَه قَالَ: {عَسى ربكُم أَن يهْلك عَدوكُمْ ويستخلفكم فِي الأَرْض فَينْظر كَيفَ تَعْمَلُونَ} الْأَعْرَاف الْآيَة ١٢٩ {فأوحينا إِلَى مُوسَى أَن اضْرِب بعصاك الْبَحْر}
Mûsâ İsrâiloğullarını geceleyin yürüttü. Firavun da dişiler hariç bir milyon aygırla peşlerine düştü. Mûsâ ise altı yüz bin kişi arasındaydı. Firavun onları görünce {إِن هَؤُلَاءِ لشرذمة قَلِيلُونَ وَإِنَّهُم لنا لغائظون وَإِنَّا لجَمِيع حاذرون} eş-Şuarâ Suresi 54-56. ayetleri [okuyarak]: “Şüphesiz bunlar azınlık bir topluluktur. Onlar bizi gerçekten öfkelendirmektedirler. Biz ise elbette tedbirli bir topluluğuz” dedi. Mûsâ İsrâiloğullarını yürütüp denize dayandı. Arkalarına baktıklarında Firavun'un bineklerinin kaldırdığı tozu gördüler ve: "Ey Mûsâ! {أوذينا من قبل أَن تَأْتِينَا وَمن بعد مَا جئتنا} el-A'râf Suresi 129. ayet [uyarınca]: 'Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyete uğratıldık' dediler. Bu deniz önümüzde, bu Firavun da beraberindekilerle bizi kuşattı!" dediler. Mûsâ: {عَسى ربكُم أَن يهْلك عَدوكُمْ ويستخلفكم فِي الأَرْض فَينْظر كَيفَ تَعْمَلُونَ} el-A'râf Suresi 129. ayet [uyarınca]: “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve nasıl davranacağınızı görmek için sizi yeryüzünde onların yerine geçirir” dedi. {فأوحينا إِلَى مُوسَى أَن اضْرِب بعصاك الْبَحْر} “Bunun üzerine Mûsâ'ya: 'Asanla denize vur!' diye vahyettik.”
وَأوحى إِلَى الْبَحْر: أَن اسْمَع لمُوسَى وأطع إِذا ضربك
Denize de: "Sana vurduğunda Mûsâ'yı dinle ve [ona] itaat et!" diye vahyetti.
فَثَابَ الْبَحْر لَهُ أفكل يَعْنِي رعدة لَا يدْرِي من أَي جوانبه يضْرب
Denizi bir titreme tuttu; hangi tarafından vurulacağını bilemiyordu.
فَقَالَ يُوشَع لمُوسَى: بِمَاذَا أمرت قَالَ: أمرت أَن أضْرب الْبَحْر
Yûşa' Mûsâ'ya: "Ne ile emrolundun?" dedi. Mûsâ: "Denize vurmakla emrolundum" dedi.
قَالَ: فَاضْرِبْهُ: فَضرب مُوسَى الْبَحْر بعصاه فانفلق فَكَانَ فِيهِ اثْنَا عشر طَرِيق كل طَرِيق كالطود الْعَظِيم فَكَانَ لكل سبط فيهم طَرِيق يَأْخُذُونَ فِيهِ فَلَمَّا أخذُوا فِي الطَّرِيق قَالَ بَعضهم لبَعض: مَا لنا لَا نرى أَصْحَابنَا
[Yûşa']: "O halde ona vur!" dedi. Mûsâ asasıyla denize vurdu ve [deniz] yarıldı; onda her bir yolu büyük bir dağ gibi olan on iki yol oluştu. Onlardan her bir kabile için içinden geçecekleri bir yol vardı. Yola girdiklerinde birbirlerine: "Bize ne oluyor da arkadaşlarımızı göremiyoruz?" dediler.
فَقَالُوا لمُوسَى: إِن أَصْحَابنَا لَا نراهم قَالَ: سِيرُوا فانهم على طَرِيق مثل طريقكم قَالُوا: لن نؤمن حَتَّى نراهم قَالَ مُوسَى: اللَّهُمَّ أَعنِي على أخلاقكم السَّيئَة
Mûsâ'ya: "Biz arkadaşlarımızı göremiyoruz" dediler. [Mûsâ]: "Yürüyün, şüphesiz onlar da sizin yolunuz gibi bir yol üzeredirler" dedi. Onlar: "Onları görünceye kadar inanmayız" dediler. Mûsâ: "Allahım! Bunların kötü ahlakına karşı bana yardım et!" dedi.
فَأوحى الله إِلَيْهِ: أَن قل بعصاك هَكَذَا وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ يديرها على الْبَحْر
Bunun üzerine Allah ona: "Asanla şöyle yap!" diye vahyetti ve eliyle denizin üzerinde onu döndürür gibi işaret etti.
قَالَ مُوسَى بعصاه على الْحِيطَان هَكَذَا فَصَارَ فِيهَا كوات ينظر بَعضهم إِلَى بعض فَسَارُوا حَتَّى خَرجُوا من الْبَحْر
Mûsâ asasıyla [su] duvarlarına böyle [işaret etti]; duvarlarda birbirlerini görebilecekleri pencereler oluştu. Yürüyüp denizden çıktılar.
فَلَمَّا جَازَ آخر قوم مُوسَى هجم فِرْعَوْن على الْبَحْر هُوَ وَأَصْحَابه وَكَانَ فِرْعَوْن على فرس أدهم حصان فَلَمَّا هجم على الْبَحْر هاب الحصان أَن يقتحم فِي الْبَحْر فتمثل لَهُ جِبْرِيل على فرس أُنْثَى فَلَمَّا رَآهَا الحصان اقتحم خلفهَا وَقيل لمُوسَى {واترك الْبَحْر رهوا} الدُّخان الْآيَة ٢٤ قَالَ: طرقاً على حَاله
Mûsâ'nın kavminin sonuncusu [karaya] geçince, Firavun ve adamları denize hücum etti. Firavun yağız bir aygırın üzerindeydi. Denize hücum edince atı denize dalmaktan korkup çekindi. Bunun üzerine Cibrîl dişi bir at üzerinde ona göründü. Aygır onu görünce peşinden daldı. Mûsâ'ya: {واترك الْبَحْر رهوا} ed-Duhân Suresi 24. ayet: “Denizi açık halde bırak” yani olduğu gibi yollar halinde bırak denildi.
وَدخل فِرْعَوْن وَقَومه فِي الْبَحْر فَلَمَّا دخل آخر قوم فِرْعَوْن وَجَاز آخر قوم مُوسَى أطبق الْبَحْر على فِرْعَوْن وَقَومه فأغرقوا
Firavun ve kavmi denize girdi. Firavun kavminin sonuncusu girip Mûsâ'nın kavminin sonuncusu [karaya] çıkınca, deniz Firavun ve kavminin üzerine kapandı da boğuldular.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود ﵁ أَن مُوسَى حِين أسرى ببني إِسْرَائِيل بلغ فِرْعَوْن فَأمر بِشَاة فذبحت ثمَّ قَالَ: لَا يفرغ من سلخها حَتَّى يجْتَمع إِلَيّ سِتّمائَة ألف من القبط
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre; Mûsâ İsrâiloğullarını geceleyin yola çıkardığında bu durum Firavun'a ulaştı. Firavun bir koyun kesilmesini emretti, kesildi; sonra: "Kıptîlerden altı yüz bin kişi yanıma toplanıncaya kadar bunun derisi yüzülmüş olmasın!" dedi.
فَانْطَلق مُوسَى حَتَّى انْتهى إِلَى
Mûsâ gidip sonunda
الْبَحْر فَقَالَ لَهُ: انفرق
denize vardı ve ona: "Ayrıl!" dedi.
فَقَالَ لَهُ الْبَحْر: لقد استكثرت يَا مُوسَى وَهل انفرقت لأحد من ولد آدم وَمَعَ مُوسَى رجل على حصان لَهُ فَقَالَ أَيْن أمرت يَا نَبِي الله بهؤلاء قَالَ: مَا أمرت إِلَّا بِهَذَا الْوَجْه
Deniz ona: "Ey Mûsâ, çok şey istedin! Âdemoğullarından biri için hiç yarıldım mı ki?" dedi. Mûsâ'nın yanında aygırının üzerinde bir adam vardı. "Ey Allah'ın nebisi! Bunlarla nereye [gitmekle] emrolundun?" dedi. [Mûsâ]: "Sadece bu yöne emrolundum" dedi.
فاقتحم فرسه فسبح بِهِ ثمَّ خرج فَقَالَ: أَيْن أمرت يَا نَبِي الله قَالَ: مَا أمرت إِلَّا بِهَذَا الْوَجْه
Bunun üzerine atını [denize] sürdü, [at] onunla yüzdü, sonra çıktı ve: "Ey Allah'ın nebisi! Nereye [gitmekle] emrolundun?" dedi. [Mûsâ]: "Sadece bu yöne emrolundum" dedi.
قَالَ: مَا كذبت وَلَا كذبت
[Adam]: "Ne sen yalan söyledin ne de sana yalan söylendi" dedi.
فَأوحى الله إِلَى مُوسَى: أَن اضْرِب بعصاك الْبَحْر
Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya: "Asanla denize vur!" diye vahyetti.
فَضَربهُ مُوسَى بعصاه فانفلق فَكَانَ فِيهِ اثْنَا عشر طَرِيقا لكل سبط طَرِيق يترأون فَلَمَّا خرج أَصْحَاب مُوسَى وتتام أَصْحَاب فِرْعَوْن التقى الْبَحْر عَلَيْهِم فأغرقهم
Mûsâ asasıyla ona vurdu ve [deniz] yarıldı; onda her kabile için birbirlerini gördükleri on iki yol oldu. Mûsâ'nın arkadaşları çıkıp Firavun'un adamlarının tamamı [denize] girince, deniz üzerlerine kapandı ve onları boğdu.
وَأخرج عبد بن حميد وَالْفِرْيَابِي وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي مُوسَى عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن مُوسَى لما أَرَادَ أَن يسير ببني إِسْرَائِيل أضلّ الطَّرِيق فَقَالَ لبني إِسْرَائِيل: مَا هَذَا فَقَالَ لَهُ عُلَمَاء بني إِسْرَائِيل: أَن يُوسُف لما حَضَره الْمَوْت أَخذ علينا موثقًا أَن لَا نخرج من مصر حَتَّى ننقل تابوته مَعنا فَقَالَ لَهُم مُوسَى: أَيّكُم يدْرِي أَيْن قَبره فَقَالُوا: مَا يعلم أحد مَكَان قَبره إِلَّا عَجُوز لبني إِسْرَائِيل
Abd b. Humeyd, el-Firyâbî, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Ebû Mûsâ'dan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Mûsâ İsrâiloğulları ile yürümek istediğinde yolu kaybetti. İsrâiloğullarına: 'Bu nedir?' dedi. İsrâiloğullarının âlimleri ona: 'Yûsuf'a ölüm geldiğinde, sandukasını bizimle birlikte nakletmedikçe Mısır'dan çıkmayacağımıza dair bizden kesin söz almıştı' dediler. Mûsâ onlara: 'Onun kabrinin nerede olduğunu hanginiz biliyor?' dedi. 'İsrâiloğullarından yaşlı bir kadından başka onun kabrinin yerini kimse bilmiyor' dediler.
فَأرْسل إِلَيْهَا مُوسَى فَقَالَ: دلينا على قبر يُوسُف فَقَالَت: لَا وَالله حَتَّى تُعْطِينِي حكمي قَالَ: وَمَا حكمك قَالَت: أَن أكون مَعَك فِي الْجنَّة
Mûsâ ona haber gönderip: 'Bize Yûsuf'un kabrini göster' dedi. Kadın: 'Hayır, vallahi hükmümü bana vermedikçe olmaz' dedi. [Mûsâ]: 'Hükmün nedir?' dedi. Kadın: 'Cennette seninle beraber olmamdır' dedi.
فَكَأَنَّهُ ثقل عَلَيْهِ ذَلِك فَقيل لَهُ: اعطها حكمهَا
Bu durum ona ağır gelmiş gibi oldu. Bunun üzerine ona: 'Hükmünü ona ver' denildi.
فَانْطَلَقت بهم إِلَى بحيرة مشقشقة مَاء فَقَالَت لَهُم: انضبوا عَنْهَا المَاء فَفَعَلُوا قَالَت: احفروا
Kadın onları suyu şırıldayan bir gölete götürdü ve onlara: 'Bunun suyunu çekin' dedi. Yaptılar. Kadın: 'Kazın' dedi.
فَحَفَرُوا فَاسْتَخْرَجُوا قبر يُوسُف فَلَمَّا احتملوه إِذا الطَّرِيق مثل ضوء النَّهَار
Kazdılar ve Yûsuf'un kabrini çıkardılar. Onu yüklendiklerinde bir de baktılar ki yol gündüz aydınlığı gibi oldu."
وَأخرج ابْن عبد الحكم فِي فتوح مصر عَن سماك بن حَرْب
İbn Abdi'l-Hakem, Fütûhu Mısr'da Simâk b. Harb'den naklettiğine göre;
أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: لما أسرى مُوسَى ببني إِسْرَائِيل غشيتهم غمامة حَالَتْ بَينهم وَبَين الطَّرِيق أَن يبصروه
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Mûsâ İsrâiloğullarını geceleyin yola çıkardığında onları bir bulut kapladı ve yolu görmelerine engel oldu.
وَقيل لمُوسَى: لن تعبر إِلَّا ومعك عِظَام يُوسُف قَالَ: وَأَيْنَ موضعهَا قَالُوا: ابْنَته عَجُوز كَبِيرَة ذَاهِبَة الْبَصَر تركناها فِي الديار
Mûsâ'ya: 'Yanında Yûsuf'un kemikleri olmadıkça asla geçemeyeceksin' denildi. [Mûsâ]: 'Onların yeri neresidir?' dedi. 'Onun kızı olan, gözleri görmeyen yaşlı bir kadın vardır; biz onu yurtlarda bıraktık' dediler.
فَرجع مُوسَى فَلَمَّا سَمِعت حسه قَالَت: مُوسَى قَالَ: مُوسَى
Mûsâ geri döndü. Kadın onun sesini işitince: 'Mûsâ mısın?' dedi. 'Mûsâ'yım' dedi.
قَالَت: مَا وَرَاءَك قَالَ: أمرت أَن أحمل عِظَام يُوسُف
Kadın: 'Ne var ne yok?' dedi. [Mûsâ]: 'Yûsuf'un kemiklerini taşımakla emrolundum' dedi.
قَالَت: مَا كُنْتُم لتعبروا إِلَّا وَأَنا مَعكُمْ قَالَ: دليني على عِظَام يُوسُف قَالَت: لَا أفعل إِلَّا أَن تُعْطِينِي مَا سَأَلتك قَالَ: فلك مَا سَأَلت قَالَت: خُذ بيَدي
Kadın: 'Ben sizinle olmadıkça asla geçemezsiniz' dedi. [Mûsâ]: 'Bana Yûsuf'un kemiklerini göster' dedi. Kadın: 'Senden istediğim şeyi bana vermedikçe yapmam' dedi. [Mûsâ]: 'İstediğin senindir' dedi. Kadın: 'Elimden tut' dedi.
فَأخذ بِيَدِهَا فانتهت بِهِ إِلَى عَمُود على شاطىء النّيل فِي أَصله سكَّة من حَدِيد موتدة فِيهَا
Mûsâ elinden tuttu. Kadın onu Nil kıyısında, dibinde demirden bir kazık çakılı olan bir sütuna götürdü;
سلسلة فَقَالَت: انا دفناه من ذَلِك الْجَانِب
onda bir zincir vardı. Kadın şöyle dedi: 'Biz onu şu tarafa gömdük.
فأخصب ذَلِك الْجَانِب وأجدب ذَاك الْجَانِب فحولناه إِلَى هَذَا الْجَانِب وأجدب ذَاك فَلَمَّا رَأينَا ذَلِك جَمعنَا عِظَامه فجعلناها فِي صندوق من حَدِيد وألقيناه فِي وسط النّيل فأخصب الجانبان جَمِيعًا
O taraf verimli hale geldi, diğer taraf ise kuraklaştı. Bunun üzerine onu bu tarafa naklettik, [bu defa] öbür taraf kuraklaştı. Biz bu durumu görünce onun kemiklerini topladık, demirden bir sandığa koyduk ve Nil'in ortasına attık; böylece her iki taraf da berekete kavuştu.'
فَحمل الصندوق على رقبته وَأخذ بِيَدِهَا فألحقها بالعسكر وَقَالَ لَهَا: سَلِي مَا شِئْت قَالَت: فَإِنِّي أَسأَلك أَن أكون أَنا وَأَنت فِي دَرَجَة وَاحِدَة فِي الْجنَّة وَيرد عَليّ بَصرِي وشبابي حَتَّى أكون شَابة كَمَا كنت
[Mûsâ] sandığı boynuna aldı, kadının da elinden tutarak onu orduya ulaştırdı ve ona: 'Ne dilersen dile' dedi. Kadın: 'Cennette seninle aynı derecede olmayı, gözümün ve gençliğimin bana iade edilmesini, böylece eskisi gibi genç bir kadın olmayı diliyorum' dedi.
قَالَ: فلك ذَلِك
[Mûsâ]: 'Bunlar senindir' dedi."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: أوصى يُوسُف ﵇ إِن جَاءَ نَبِي من بعدِي فَقولُوا لَهُ: يخرج عِظَامِي من هَذِه الْقرْيَة
Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in İkrime radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle dedi: Yûsuf aleyhisselâm: "Benden sonra bir peygamber gelirse ona: 'Kemiklerimi bu beldeden çıkarsın' deyiniz" diye vasiyet etti.
فَلَمَّا كَانَ من أَمر مُوسَى مَا كَانَ يَوْم قرعون فَمر بالقرية الَّتِي فِيهَا قبر يُوسُف فَسَأَلَ عَن قَبره فَلم يجد أحد يُخبرهُ فَقيل لَهُ: هَهُنَا عَجُوز بقيت من قوم يُوسُف
Mûsâ'nın Firavun günü yaşadığı hadise gerçekleştiğinde, Yûsuf'un kabrinin bulunduğu köye uğradı ve kabrini sordu; fakat ona haber verecek kimse bulamadı. Ona: "Burada Yûsuf'un kavminden geriye kalmış yaşlı bir kadın var" denildi.
فَجَاءَهَا مُوسَى ﵇ فَقَالَ لَهَا: تدليني على قبر يُوسُف فَقَالَت: لَا أفعل حَتَّى تُعْطِينِي مَا اششترط عَلَيْك
Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm kadına gelerek: "Bana Yûsuf'un kabrini gösterir misin?" dedi. Kadın: "Sana koştuğum şartı bana vermedikçe yapmam" dedi.
فَأوحى الله إِلَى مُوسَى: أَن أعْطهَا شَرطهَا قَالَ لَهَا: وَمَا تريدين قَالَت: أكون زَوجتك فِي الْجنَّة
Allah Mûsâ'ya: "Ona şartını ver" diye vahyetti. Mûsâ kadına: "Ne istiyorsun?" dedi. Kadın: "Cennette senin eşin olmak istiyorum" dedi.
فاعطاها فدلته على قَبره
[Mûsâ] ona [istediğini] verdi, o da kabrin yerini gösterdi.
فحفر مُوسَى الْقَبْر ثمَّ بسط رِدَاءَهُ وَأخرج عِظَام يُوسُف فَجعله فِي وسط ثَوْبه ثمَّ لف الثَّوْب بالعظام فَحَمله على يَمِينه فَقَالَ لَهُ الْملك الَّذِي على يَمِينه: الْحمل يحمل على الْيَمين قَالَ: صدقت هُوَ على الشمَال وَإِنَّمَا فعلت ذَلِك كَرَامَة ليوسف
Mûsâ kabri kazdı, sonra ridasını serip Yûsuf'un kemiklerini çıkardı ve elbisesinin ortasına koydu. Sonra elbiseyi kemiklerle birlikte dürdü ve onu sağ tarafında taşıdı. Sağındaki melek ona: "Yük sağda taşınır [mı]?" dedi. Mûsâ: "Doğru söyledin, o solda taşınır; ancak ben bunu Yûsuf'a hürmeten yaptım" dedi.
وَأخرج ابْن عبد الحكم من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ يُوسُف ﵇ قد عهد عِنْد مَوته أَن يخرجُوا بعظامه مَعَهم من مصر
İbn Abdi'l-Hakem'in el-Kelbî yoluyla Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: Yûsuf aleyhisselâm vefatı sırasında, Mısır'dan çıkarlarken kemiklerini de beraberlerinde götürmelerini vasiyet etmişti.
قَالَ: فتجهز الْقَوْم وَخَرجُوا فتحيروا فَقَالَ لَهُم مُوسَى: إِنَّمَا تحيركم هَذَا من أجل عِظَام يُوسُف فَمن يدلني عَلَيْهَا فَقَالَت عَجُوز يُقَال لَهَا شَارِح ابْنة آي بن يَعْقُوب: أَنا رَأَيْت عمي يُوسُف حِين دفن فَمَا تجْعَل لي إِن دللتك عَلَيْهِ قَالَ: حكمك
Dedi ki: Topluluk hazırlandı ve yola çıktı, ancak şaşırıp kaldılar. Mûsâ onlara: "Sizin bu şaşkınlığınız ancak Yûsuf'un kemikleri sebebiyledir. Onların yerini bana kim gösterecek?" dedi. Bunun üzerine Şârah bint Ây b. Ya'kûb denilen yaşlı bir kadın: "Ben amcam Yûsuf'u defnedildiği sırada gördüm. Eğer sana yerini gösterirsem bana ne verirsin?" dedi. Mûsâ: "Hükmün neyse o" dedi.
فدلته عَلَيْهِ فَأخذ عِظَام يُوسُف ثمَّ قَالَ: احتكمي قَالَت: أكون مَعَك حَيْثُ كنت فِي الْجنَّة
Kadın yeri gösterdi. Mûsâ Yûsuf'un kemiklerini aldı, sonra: "Hükmünü bildir" dedi. Kadın: "Cennette nerede olursan seninle beraber olmak istiyorum" dedi.
وَأخرج ابْن عبد الحكم من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس
İbn Abdi'l-Hakem'in el-Kelbî yoluyla Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre;
أَن الله أوحى إِلَى مُوسَى: أَن أسر بعبادي
Allah Mûsâ'ya: "Kullarımı geceleyin yürüt" diye vahyetti.
وَكَانَ بَنو إِسْرَائِيل استعاروا من قوم فِرْعَوْن
İsrâiloğulları Firavun kavminden ödünç olarak
حليا وثياباً
ziynet eşyaları ve elbiseler almışlar,
إِن لنا عيداً نخرج إِلَيْهِ فَخرج بهم مُوسَى لَيْلًا وهم سِتّمائَة ألف وَثَلَاثَة آلَاف ونيف
"Bizim çıkacağımız bir bayramımız var" demişlerdi. Mûsâ onları geceleyin yola çıkardı; altı yüz üç bin küsur kişiydiler.
فَذَلِك قَول فِرْعَوْن {إِن هَؤُلَاءِ لشرذمة قَلِيلُونَ} وَخرج فِرْعَوْن ومقدمته خَمْسمِائَة ألف سوى الجنبين وَالْقلب فَلَمَّا انْتهى مُوسَى إِلَى الْبَحْر أقبل يُوشَع بن نون على فرسه فَمشى على المَاء واقتحم غَيره بخيولهم فَوَثَبُوا فِي المَاء وَخرج فِرْعَوْن فِي طَلَبهمْ حِين أصبح وَبَعْدَمَا طلعت الشَّمْس فَذَلِك قولهل {فأتبعوهم مشرقين فَلَمَّا ترَاءى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَاب مُوسَى إِنَّا لمدركون} فَدَعَا مُوسَى ربه فغشيتهم ضَبَابَة حَالَتْ بَينهم وَبَينه وَقيل لَهُ: اضْرِب بعصاك الْبَحْر
İşte Firavun'un {إِن هَؤُلَاءِ لشرذمة قَلِيلُونَ} “Şüphesiz bunlar azınlık bir topluluktur” sözü bundandır. Firavun, iki kanat ve merkez [kuvvetleri] hariç beş yüz bin kişilik öncü birliğiyle çıktı. Mûsâ denize vardığında, Yûşa' b. Nûn atının üzerinde gelip suyun üstünde yürüdü, diğerleri de atlarıyla hücum edip suya daldılar. Firavun ise sabah olduğunda, güneş doğduktan sonra onların peşine düştü. İşte Allah'ın {فأتبعوهم مشرقين فَلَمَّا ترَاءى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَاب مُوسَى إِنَّا لمدركون} “Güneş doğarken onların ardına düştüler. İki topluluk birbirini görünce Mûsâ'nın adamları: 'Gerçekten yakalandık!' dediler” buyruğu bundandır. Mûsâ Rabbine dua etti; onları bir sis kapladı ve kendileriyle onun arasına girdi. Mûsâ'ya: "Asanla denize vur!" denildi.
فَفعل {فانفلق فَكَانَ كل فرق كالطود الْعَظِيم} يَعْنِي الْجَبَل
Mûsâ vurdu; {فانفلق فَكَانَ كل فرق كالطود الْعَظِيم} “Derken yarıldı ve her parçası büyük bir dağ gibi oldu” yani dağ [gibi oldu].
فانفلق مِنْهُ اثْنَا عشر طَرِيقا فَقَالُوا: انا نَخَاف أَن توحل فِيهِ الْخَيل
Denizden on iki yol yarıldı. [İsrâiloğulları]: "Biz atların batmasından korkuyoruz" dediler.
فَدَعَا مُوسَى ربه فَهبت عَلَيْهِم الصِّبَا فجف فَقَالُوا: انا نَخَاف أَن يغرق منا وَلَا نشعر فَقَالَ بعصاه فَنقبَ المَاء فَجعل بَينهم كوى حَتَّى يرى بَعضهم بَعْضًا ثمَّ دخلُوا حَتَّى جاوزوا الْبَحْر
Mûsâ Rabbine dua etti; üzerlerine doğu rüzgârı esti ve [yollar] kurudu. [Bu defa]: "Bizden birinin farkında olmadan boğulmasından korkuyoruz" dediler. Mûsâ asasıyla [su duvarlarına işaret edip] suyu deldi ve aralarında birbirlerini görebilecekleri pencereler açtı. Sonra girdiler ve denizi geçtiler.
وَأَقْبل فِرْعَوْن حَتَّى انْتهى إِلَى الْموضع الَّذِي عبر مِنْهُ مُوسَى وطرقه على حَالهَا فَقَالَ لَهُ أدلاؤه: إِن مُوسَى قد سحر الْبَحْر حَتَّى صَار كَمَا ترى وَهُوَ قَوْله {واترك الْبَحْر رهواً} الدُّخان الْآيَة ٢٤ يَعْنِي كَمَا هُوَ
Firavun gelip Mûsâ'nın geçtiği yere vardı; yollar da aynı halindeydi. Kılavuzları ona: "Mûsâ denizi büyüledi de gördüğün gibi oldu" dediler. Bu, Allah'ın {واترك الْبَحْر رهواً} ed-Duhân Suresi 24. ayetindeki buyruğudur; yani olduğu gibi bırak [demektir].
فحذ هَهُنَا حَتَّى نلحقهم وَهُوَ مسيرَة ثَلَاثَة أَيَّام فِي الْبر
[Kılavuzları]: "Buradan geç de onlara yetişelim; zira bu [karadan gidilirse] karada üç günlük bir mesafedir" dediler.