Binûn

Neml Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن سِيرِين أَنه سُئِلَ عَن التبسم فِي الصَّلَاة فَقَرَأَ هَذِه الْآيَة {فَتَبَسَّمَ ضَاحِكا من قَوْلهَا} وَقَالَ: لَا أعلم التبسم إِلَّا ضحكاً

İbn Ebî Şeybe, İbn Sîrîn'den rivayet ettiğine göre kendisine namazda tebessüm etmek sorulduğunda şu ayeti okudu: { فَتَبَسَّمَ ضَاحِكا من قَوْلهَا } “[Süleyman] onun sözünden dolayı güler yüzle tebessüm etti” ve şöyle dedi: "Tebessümü ancak gülmek olarak bilirim."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أوزعني} قَالَ: ألهمني

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { أوزعني } “bana ilham et” buyruğu hakkında: "Bana ilham et" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {وأدخلني بِرَحْمَتك فِي عِبَادك الصَّالِحين} قَالَ: مَعَ الْأَنْبِيَاء وَالْمُؤمنِينَ

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan { وأدخلني بِرَحْمَتك فِي عِبَادك الصَّالِحين } “ve rahmetinle beni salih kullarının arasına kat!” buyruğu hakkında: "Peygamberler ve müminlerle beraber [kıl]" dediğini rivayet etmiştir.

- قَوْله تَعَالَى: وتفقد الطير فَقَالَ مَا لي لَا أرى الهدهد أم كَانَ من الغائبين لأعذبنه عذَابا شَدِيدا أَو لأذبحنه أَو ليأتيني بسُلْطَان مُبين فَمَكثَ غير بعيد فَقَالَ أحطت بِمَا لم تحط بِهِ وجئتك من سبإ بنبإ يَقِين إِنِّي وجدت امْرَأَة تملكهم وَأُوتِيت من كل شَيْء وَلها عرش عَظِيم وَجدتهَا وقومها يَسْجُدُونَ للشمس من دون الله وزين لَهُم الشَّيْطَان أَعْمَالهم فصدهم عَن السَّبِيل فهم لَا يَهْتَدُونَ أَلا يسجدوا لله الَّذِي يخرج الخبء فِي السَّمَوَات وَالْأَرْض وَيعلم مَا تخفون وَمَا تعلنون الله لَا إِلَه إِلَّا هُوَ رب الْعَرْش الْعَظِيم قَالَ سننظر أصدقت أم كنت من الْكَاذِبين اذْهَبْ بكتابي هَذَا فألقه إِلَيْهِم ثمَّ تولى عَنْهُم فَانْظُر مَاذَا يرجعُونَ قَالَت يَا أَيهَا الْمَلأ إِنِّي ألقِي إِلَيّ كتاب كريم إِنَّه من سُلَيْمَان وَإنَّهُ بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم أَلا تعلوا عَليّ وأتوني مُسلمين

- Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وتفقد الطير فَقَالَ مَا لي لَا أرى الهدهد أم كَانَ من الغائبين لأعذبنه عذَابا شَدِيدا أَو لأذبحنه أَو ليأتيني بسُلْطَان مُبين فَمَكثَ غير بعيد فَقَالَ أحطت بِمَا لم تحط بِهِ وجئتك من سبإ بنبإ يَقِين إِنِّي وجدت امْرَأَة تملكهم وَأُوتِيت من كل شَيْء وَلها عرش عَظِيم وَجدتهَا وقومها يَسْجُدُونَ للشمس من دون الله وزين لَهُم الشَّيْطَان أَعْمَالهم فصدهم عَن السَّبِيل فهم لَا يَهْتَدُونَ أَلا يسجدوا لله الَّذِي يخرج الخبء فِي السَّمَوَات وَالْأَرْض وَيعلم مَا تخفون وَمَا تعلنون الله لَا إِلَه إِلَّا هُوَ رب الْعَرْش الْعَظِيم قَالَ سننظر أصدقت أم كنت من الْكَاذِبين اذْهَبْ بكتابي هَذَا فألقه إِلَيْهِم ثمَّ تولى عَنْهُم فَانْظُر مَاذَا يرجعُونَ قَالَت يَا أَيهَا الْمَلأ إِنِّي ألقِي إِلَيّ كتاب كريم إِنَّه من سُلَيْمَان وَإنَّهُ بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم أَلا تعلوا عَليّ وأتوني مُسلمين } “[Süleyman] kuşları teftiş etti ve: 'Hüdhüd'ü niçin göremiyorum, yoksa kayıplara mı karıştı? Bana apaçık bir delil getirmedikçe onu ya şiddetli bir azapla cezalandırırım yahut boğazlarım!' dedi. Çok geçmeden [Hüdhüd] gelip dedi ki: 'Ben, senin bilmediğin bir şeyi öğrendim ve sana Sebe'den kesin ve doğru bir haber getirdim. Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden, kendisine her şeyden verilmiş ve muazzam bir tahtı olan bir kadın buldum. Onu ve kavmini, Allah'ı bırakıp güneşe secde ederlerken buldum. Şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve onları [doğru] yoldan alıkoymuş; bu yüzden hidayet bulamıyorlar. Göklerde ve yerdeki gizlilikleri açığa çıkaran, gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilen Allah'a secde etmesinler diye [böyle yapmış]. O büyük arşın Rabbi olan Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur.' [Süleyman] dedi ki: 'Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın bakacağız. Şu mektubumu götür, onlara bırak; sonra onlardan biraz çekil de neye başvuracaklarına bak.' [Melike] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Gerçekten bana çok şerefli bir mektup bırakıldı. O, Süleyman'dandır ve 'Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla' [başlamaktadır]. Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslimiyet göstererek bana gelin!'”

أخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ انه سُئِلَ كَيفَ تفقد سليما الهدهد

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim çeşitli yollarla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre kendisine, Süleyman'ın

من بَين الطير قَالَ: إِن سُلَيْمَان نزل منزلا فَلم يدر مَا بعد المَاء وَكَانَ الهدهد يدل سُلَيْمَان على المَاء فَأَرَادَ أَن يسْأَله عَنهُ فَفَقدهُ

kuşlar arasından Hüdhüd'ü nasıl teftiş edip aradığı sorulduğunda şöyle demiştir: "Süleyman bir yere konaklamıştı, suyun ne kadar uzakta [derinde] olduğunu bilemedi. Hüdhüd ise Süleyman'a suyun yerini gösterirdi. Bu yüzden ona bunu sormak istedi de onu bulamadı."

وَقيل كَيفَ ذَاك والهدهد ينصب لَهُ الفخ يلقِي عَلَيْهِ التُّرَاب وَيَضَع لَهُ الصَّبِي الحبالة فيغيبها فيصيده فَقَالَ: إِذا جَاءَ الْقَضَاء ذهب الْبَصَر

Kendisine: "Bu nasıl olur? Oysa Hüdhüd için tuzak kurulur, üzerine toprak atılır ve çocuk onun için kapan kurup onu gizler de onu avlar!" denilince [İbn Abbâs] şöyle dedi: "Kaza geldiğinde basiret gider."

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي حَاتِم عَن يُوسُف بن مَاهك أَنه حدث: أَن نَافِع بن الْأَزْرَق صَاحب الازارقة كَانَ يَأْتِي عبد الله بن عَبَّاس

Saîd b. Mansûr ve İbn Ebî Hâtim, Yûsuf b. Mâhek'in şöyle anlattığını rivayet etmiştir: Ezrakîlerin lideri Nâfi' b. el-Ezrak, Abdullah b. Abbâs'a gelirdi.

فَإِذا أفتى ابْن عَبَّاس

İbn Abbâs fetva verdiğinde

يرى هُوَ أَنه لَيْسَ بِمُسْتَقِيم فَيَقُول: قف من أَيْن افتيت بِكَذَا وَكَذَا وَمن أَيْن كَانَ فَيَقُول ابْن عَبَّاس ﵄: أومات من كَذَا وَكَذَا

o bunu doğru bulmaz ve: "Dur bakalım! Şuna şuna nereden fetva verdin ve bu nereden çıktı?" derdi. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ da: "Şuradan şuradan işaret edildi" derdi.

حَتَّى ذكر يَوْمًا الهدهد فَقَالَ: يعرف بعد مَسَافَة المَاء فِي الأَرْض فَقَالَ لَهُ ابْن الْأَزْرَق: قف قف

Nihayet bir gün Hüdhüd'den bahsetti ve: "Yerin altındaki suyun mesafesini bilirdi" dedi. Bunun üzerine İbnü'l-Ezrak ona: "Dur, dur

يَا ابْن الْعَبَّاس

ey İbn Abbâs!

كَيفَ تزْعم أَن الهدهد يرى مَسَافَة المَاء من تَحت الأَرْض وَهُوَ ينصب لَهُ الفخ فيذر عَلَيْهِ التُّرَاب فيصطاد فَقَالَ ابْن عَبَّاس: لَوْلَا أَن يذهب هَذَا فَيَقُول: كَذَا وَكَذَا لم أقل لَهُ شَيْئا

Hüdhüd'ün yerin altındaki suyun mesafesini gördüğünü nasıl iddia edersin? Oysa onun için tuzak kurulur, üzerine toprak serpilir ve o avlanır!" dedi. İbn Abbâs da: "Eğer bu adam gidip 'Şöyle şöyle oldu' demeyecek olsaydı ona hiçbir şey söylemezdim"

إِن الْبَصَر ينفع مَا لم يَأْتِ الْقدر فَإِذا جَاءَ الْقدر حَال دون الْبَصَر

[dedi ve ekledi]: "Kader gelmediği sürece basiret fayda verir; fakat kader geldiğinde basiretin önüne geçer."

فَقَالَ ابْن الْأَزْرَق: لَا أجادلك بعْدهَا فِي شَيْء

Bunun üzerine İbnü'l-Ezrak: "Bundan sonra seninle hiçbir konuda tartışmayacağım" dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: كَانَ سُلَيْمَان إِذا أَرَادَ أَن ينزل منزلا دَعَا الهدهد ليخبره عَن المَاء

İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Süleyman bir yere konaklamak istediğinde, kendisine sudan haber versin diye Hüdhüd'ü çağırırdı.

فَكَانَ إِذا قَالَ: هَهُنَا شققت الشَّيَاطِين الصخور فجرت الْعُيُون من قبل أَن يضْربُوا أبنيتهم فَأَرَادَ أَن ينزل منزلا فتفقد الطير فَلم يره فَقَالَ {مَا لي لَا أرى الهدهد أم كَانَ من الغائبين}

O: 'Burada' dediğinde, şeytanlar onlar çadırlarını kurmadan önce kayaları yarıp pınarları fışkırtırlardı. Bir yere konaklamak istediğinde kuşları teftiş etti ve onu göremedi. Bunun üzerine: { مَا لي لَا أرى الهدهد أم كَانَ من الغائبين } “Hüdhüd'ü niçin göremiyorum, yoksa kayıplara mı karıştı?” dedi."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: ذكر لنا أَن سُلَيْمَان أَرَادَ أَن يَأْخُذ مفازة فَدَعَا بالهدهد وَكَانَ سيد الهداهد ليعلم مَسَافَة المَاء

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bize anlatıldığına göre Süleyman bir çölü aşmak istedi. Suyun mesafesini [derinliğini] bilsin diye hüdhüdlerin efendisi olan Hüdhüd'ü çağırdı.

وَكَانَ قد اعطي من الْبَصَر بذلك شَيْئا لم يُعْطِيهِ شَيْء من الطير

Ona bu konuda kuşlardan hiçbirine verilmeyen bir görme kabiliyeti verilmişti.

لقد ذكر لنا: أَنه كَانَ يبصر المَاء فِي الأَرْض كَمَا يبصر أحدكُم الخيال من وَرَاء الزجاجة

Bize anlatıldığına göre o, sizden birinizin camın arkasındaki silüeti gördüğü gibi yerin içindeki suyu görürdü."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ قَالَ: اسْم هدهد سُلَيْمَان: عنبر

İbn Ebî Hâtim, el-Hasan radıyallâhu anh'tan: "Süleyman'ın hüdhüdünün adı Anber idi" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {لأعذبنه عذَابا شَدِيدا} قَالَ: نتف ريشه

Abdürrezzâk, el-Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Münzir ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan { لأعذبنه عذَابا شَدِيدا } “Onu ya şiddetli bir azapla cezalandırırım” buyruğu hakkında: "Tüylerini yolarım" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير وَعبد بن حميد عَن مُجَاهِد ﵁ {لأعذبنه عذَابا شَدِيدا} قَالَ: نتف ريشه كُله

el-Firyâbî, İbn Cerîr ve Abd b. Humeyd, Mücâhid radıyallâhu anh'tan { لأعذبنه عذَابا شَدِيدا } “Onu ya şiddetli bir azapla cezalandırırım” buyruğu hakkında: "Bütün tüylerini yolarım" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den

مثله

bunun benzerini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: نتف ريشة وإلقاؤه للنمل فِي الشَّمْس

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İkrime radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Tüylerini yolup onu güneşte karıncaların önüne atmaktır."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن رُومَان قَالَ: إِن عَذَابه الَّذِي كَانَ يعذب بِهِ الطير: نتف ريش جنَاحه

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslâm'dan: "Kuşa uyguladığı azap, kanadının tüylerini yolmaktı" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أَو ليأتيني بسُلْطَان مُبين} قَالَ: خبر الْحق الصدْق الْبَين

İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { أَو ليأتيني بسُلْطَان مُبين } “yahut bana apaçık bir delil getirir” buyruğu hakkında: "Apaçık, doğru ve hak bir haber [getirmelidir]" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أَو ليأتيني بسُلْطَان مُبين} قَالَ: بِعُذْر بَين

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den { أَو ليأتيني بسُلْطَان مُبين } “yahut bana apaçık bir delil getirir” buyruğu hakkında: "Apaçık bir mazeretle [gelmelidir]" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن عِكْرِمَة قَالَ: قَالَ ابْن عَبَّاس: كل سُلْطَان فِي الْقُرْآن حجَّة وَنزع الْآيَة الَّتِي فِي سُورَة سُلَيْمَان {أَو ليأتيني بسُلْطَان} قَالَ: وَأي سُلْطَان كَانَ للهدهد

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, İkrime'den rivayet ettiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: "Kur'an'daki her 'sultan' kelimesi hüccet (delil) demektir." Ve Süleyman suresindeki [Neml suresindeki] { أَو ليأتيني بسُلْطَان } “yahut bana bir delil getirir” ayetini delil getirerek: "Hüdhüd'ün başka ne gibi bir yetkisi/delili olabilirdi ki?" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: إِنَّمَا دفع الله عَن الهدهد ببره والدته

İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: "Allah, annesine olan iyiliği sebebiyle Hüdhüd'den [azabı] savdı" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن عِكْرِمَة قَالَ: إِنَّمَا صرف الله عَذَاب سُلَيْمَان عَن الهدهد لِأَنَّهُ كَانَ باراً بِوَالِديهِ

el-Hakîm et-Tirmizî ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allah'ın Süleyman'ın azabını Hüdhüd'den çevirmesi, ancak onun anne ve babasına çok iyi davranan biri olması sebebiyledir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أحطت بِمَا لم تحط بِهِ} قَالَ: اطَّلَعت على مَا لم تطلع عَلَيْهِ

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { أحطت بِمَا لم تحط بِهِ } “Ben, senin bilmediğin bir şeyi öğrendim” buyruğu hakkında: "Senin muttali olmadığın şeye muttali oldum" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وجئتك من سبإ بنبإ يَقِين} قَالَ: خبر حق

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وجئتك من سبإ بنبإ يَقِين } “ve sana Sebe'den kesin ve doğru bir haber getirdim” buyruğu hakkında: "Doğru bir haber" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وجئتك من سبإ} قَالَ: سبأ بِأَرْض الْيمن يُقَال لَهَا: مأرب

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وجئتك من سبإ } “ve sana Sebe'den [bir haber] getirdim” buyruğu hakkında: "Sebe, Yemen topraklarında Ma'rib denilen bir yerdir.

بَينهَا وَبَين صنعاء مسيرَة ثَلَاث لَيَال {بنبإ يَقِين} قَالَ: بِخَبَر حق

Onunla San'a arası üç gecelik mesafedir. { بنبإ يَقِين } “kesin ve doğru bir haberle” buyruğu hakkında da: Hak ve gerçek bir haberle" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن لَهِيعَة قَالَ: يَقُولُونَ إِن مأرب مَدِينَة بلقيس

İbn Ebî Hâtim, İbn Lehîa'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Ma'rib'in Belkıs'ın şehri olduğunu söylerler.

لم يكن بَينهَا وَبَين بَيت الْمُقَدّس الا ميل فَلَمَّا غضب الله عَلَيْهَا بعْدهَا

Onunla Beytü'l-Makdis arasında sadece bir mil vardı; Allah ona gazap edince onu uzaklaştırdı.

وَهِي الْيَوْم

O şehir bugün

بِالْيمن وَهِي الَّتِي ذكر الله الْقُرْآن {لقد كَانَ لسبإ فِي مسكنهم} سبأ الْآيَة ١٥

Yemen'dedir. Allah'ın Kur'an'da { لقد كَانَ لسبإ فِي مسكنهم } “Andolsun ki Sebe kavmi için yurtlarında [bir ibret vardı]” (Sebe 15. ayet) diye bahsettiği yer işte orasıdır."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: بعث إِلَى سبأ اثْنَا عشر نَبيا مِنْهُم: تبع

İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den: "Sebe'ye on iki peygamber gönderildi; Tübba' da onlardandır" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن أَنه قَرَأَ {من سبإ بنبإ يَقِين} قَالَ: بجعله أَرضًا

İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'ın { من سبإ بنبإ يَقِين } şeklinde okuduğunu ve: "Onu bir memleket kılmaktadır" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة أَنه قَرَأَ {من سبإ بنبإ} قَالَ: يَجعله رجلا

İbn Ebî Hâtim, Katâde'nin { من سبإ بنبإ } şeklinde okuduğunu ve: "Onu bir adam kılmaktadır" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِنِّي وجدت امْرَأَة تملكهم} قَالَ: كَانَ اسْمهَا بلقيس بنت أبي شبرة وَكَانَت هلباء شعراء

İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { إِنِّي وجدت امْرَأَة تملكهم } “Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden bir kadın buldum” buyruğu hakkında: "Onun adı Ebû Şebre'nin kızı Belkıs idi ve tüylü, kıllı bir kadındı" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {إِنِّي وجدت امْرَأَة تملكهم} قَالَ: هِيَ بلقيس بنت شرَاحِيل ملكة سبأ

İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan { إِنِّي وجدت امْرَأَة تملكهم } “Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden bir kadın buldum” buyruğu hakkında: "O, Şerâhîl'in kızı Sebe melikesi Belkıs'tır" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: بَلغنِي إِنَّهَا امْرَأَة تسمى بلقيس بنت شرَاحِيل أحد أبوايها من الْجِنّ

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bana ulaştığına göre o, anne-babasından biri cinlerden olan, Şerâhîl'in kızı Belkıs adlı bir kadındı.

مُؤخر إِحْدَى قدميها مثل حافر الدَّابَّة

İki ayağından birinin arka kısmı binek hayvanının toynağı gibiydi.

وَكَانَت فِي بَيت مملكة

Ve o bir hükümdar hanedanına mensuptu."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زُهَيْر بن مُحَمَّد قَالَ: هِيَ بلقيس بنت شرَاحِيل بن مَالك بن رَيَّان وَأمّهَا فارعة الجنية

İbn Ebî Hâtim, Züheyr b. Muhammed'den: "O, Şerâhîl b. Mâlik b. Reyyân'ın kızı Belkıs'tır; annesi ise cinlerden Fâria'dır" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج قَالَ: بلقيس بنت أبي شرح وَأمّهَا بلقته

İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den: "Belkıs, Ebû Şerh'in kızıdır, annesi ise Belkate'dir" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن سُفْيَان الثَّوْريّ

İbn Merdûye, Süfyân es-Sevrî'den

مثله

aynısını rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن الْحسن قَالَ: كَانَت ملكة سبأ اسْمهَا ليلى وسبأ مَدِينَة بِالْيمن وبلقيس حميرية

İbn Asâkir, el-Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Sebe melikesinin adı Leylâ idi; Sebe, Yemen'de bir şehirdir ve Belkıs Hımyerîdir."

وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِحْدَى أَبَوي بلقيس كَانَ جنياً

İbn Cerîr, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve İbn Asâkir, Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Belkıs'ın anne-babasından biri cindi."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن عَسَاكِر عَن قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا أَن ملك سبأ كَانَت امْرَأَة بِالْيمن

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bize anlatıldığına göre Sebe hükümdarı Yemen'de bir kadındı.

كَانَت فِي بَيت مملكة يُقَال لَهَا بلقيس بنت شرَاحِيل

O bir hükümdar hanedanına mensuptu, kendisine Şerâhîl'in kızı Belkıs denilirdi.

هلك أهل بَيتهَا فملكها قَومهَا

Ailesi helak olunca kavmi onu hükümdar yaptı."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد قَالَ: صَاحِبَة سبأ كَانَت أمهَا

İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Sebe [melikesi olan] kadının annesi

جنية

bir cindi."

وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عُثْمَان بن حَاضر قَالَ: كَانَت أم بلقيس امْرَأَة من الْجِنّ يُقَال لَهَا: بلقمة بنت شيصان

Hakîm et-Tirmizî ve İbn Merdûye, Osmân b. Hâdır'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Belkıs'ın annesi, cinlerden Şîsân'ın kızı Belkame denilen bir kadındı."

وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن الْحسن أَنه سُئِلَ عَن ملكة سبأ فَقَالَ: إِن أحد أَبَوَيْهَا جني

İbn Asâkir, el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre kendisine Sebe melikesi sorulduğunda: "Onun anne-babasından biri cindi" demiştir.

فَقَالَ: الْجِنّ لَا يتوالدون أَي أَن الْمَرْأَة من الإِنس لَا تَلد من الْجِنّ

[Bunun üzerine soran kişi] şöyle dedi: "Cinler [insanlarla] üremez; yani insanlardan bir kadın cinden çocuk doğurmaz."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ لصاحبة سُلَيْمَان اثْنَا عشر ألف قيل تَحت كل قيل مائَة ألف

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Süleyman'ın [muhatabı olan Sebe melikesi] kadının emrinde on iki bin kayl (emir/komutan) vardı; her kaylın emrinde de yüz bin kişi bulunuyordu."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك قَالَ: لما قَالَ {إِنِّي وجدت امْرَأَة تملكهم} أنكر سُلَيْمَان أَن يكون لأحد على الأَرْض سُلْطَان غَيره

İbn Ebî Hâtim, ed-Dahhâk'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "[Hüdhüd] { إِنِّي وجدت امْرَأَة تملكهم } “Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden bir kadın buldum” deyince Süleyman, yeryüzünde kendisinden başka bir kimsenin hükümranlığı olmasını yadırgadı."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وَأُوتِيت من كل شَيْء} قَالَ: من كل شَيْء فِي أرْضهَا

İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den { وَأُوتِيت من كل شَيْء } “ve ona her şeyden verilmiştir” buyruğu hakkında: "Kendi memleketinde bulunan her şeyden" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان فِي قَوْله {وَأُوتِيت من كل شَيْء} قَالَ: من أَنْوَاع الدُّنْيَا

İbn Ebî Hâtim, Süfyân'dan { وَأُوتِيت من كل شَيْء } “ve ona her şeyden verilmiştir” buyruğu hakkında: "Dünya [nimetlerinin her] türünden" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلها عرش عَظِيم} قَالَ: سَرِير كريم من ذهب وقوائمه من جَوْهَر ولؤلؤ حسن الصَّنْعَة غالي الثّمن

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { وَلها عرش عَظِيم } “ve onun büyük bir tahtı var” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Altından değerli bir tahttı; ayakları mücevher ve inciden olup güzel yapılmış ve son derece kıymetliydi."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زُهَيْر بن مُحَمَّد فِي قَوْله {وَلها عرش عَظِيم} قَالَ: سَرِير من ذهب وصفحتاه مرمول بالياقوت والزبرجد طوله ثَمَانُون ذِرَاعا فِي عرض أَرْبَعِينَ ذِرَاعا

İbn Ebî Hâtim, Züheyr b. Muhammed'den { وَلها عرش عَظِيم } “ve onun büyük bir tahtı var” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Altından bir tahttı; iki yanı yakut ve zebercetle süslenmişti, uzunluğu seksen arşın, genişliği kırk arşındı."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن يزِيد بن رُومَان فِي قَوْله {وَجدتهَا وقومها يَسْجُدُونَ للشمس} قَالَ: كَانَت لَهَا كوّة فِي بَيتهَا إِذا طلعت الشَّمْس نظرت إِلَيْهَا فسجدت لَهَا

İbn Ebî Hâtim, Yezîd b. Rûmân'dan { وَجدتهَا وقومها يَسْجُدُونَ للشمس } “Onu ve kavmini güneşe secde ederlerken buldum” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onun sarayında bir pencere vardı; güneş doğduğu vakit ona bakar ve ona secde ederdi."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يخرج الخبء} قَالَ: يعلم كل خُفْيَة فِي السَّمَاء وَالْأَرْض

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { يخرج الخبء } “gizli olanı açığa çıkaran” buyruğu hakkında: "Göklerde ve yerdeki her gizliyi bilir" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {يخرج الخبء} قَالَ: الْغَيْب

Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { يخرج الخبء } “gizli olanı açığa çıkaran” buyruğu hakkında: "Gaybı [çıkarır]" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {يخرج الخبء} قَالَ: السِّرّ

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den { يخرج الخبء } “gizli olanı açığa çıkaran” buyruğu hakkında: "Sırrı [çıkarır]" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة

Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den

مثله

aynısını rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن الْمسيب فِي قَوْله {يخرج الخبء} قَالَ: المَاء

İbn Ebî Hâtim, Saîd b. el-Müseyyeb'den { يخرج الخبء } “gizli olanı açığa çıkaran” buyruğu hakkında: "Suyu [çıkarır]" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن حَكِيم بن جَابر فِي قَوْله {يخرج الخبء} قَالَ: الْمَطَر

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, Hakîm b. Câbir'den { يخرج الخبء } “gizli olanı açığa çıkaran” buyruğu hakkında: "Yağmuru [çıkarır]" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي الْآيَة قَالَ: خبء السَّمَوَات وَالْأَرْض

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Göklerin ve yerin gizlisi;

مَا جعل من الأرزاق والقطر من السَّمَاء والنبات من الأَرْض

Gökten [inen] rızıklar ve yağmur ile yerden [çıkan] bitkiler olarak var edilen şeylerdir."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {سننظر أصدقت أم كنت من الْكَاذِبين} قَالَ: لم يصدقهُ وَلم يكذبهُ

İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den { سننظر أصدقت أم كنت من الْكَاذِبين } “[Süleyman:] 'Doğru mu söyledin yoksa yalancılardan mısın, bakacağız' dedi” buyruğu hakkında: "Onu ne doğruladı ne de yalanladı" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {اذْهَبْ بكتابي هَذَا} قَالَ: كتب مَعَه بِكِتَاب فَقَالَ {اذْهَبْ بكتابي هَذَا فألقه إِلَيْهِم ثمَّ تول عَنْهُم} يَقُول: كن قَرِيبا مِنْهُم {فَانْظُر مَاذَا يرجعُونَ} فَانْطَلق بِالْكتاب حَتَّى إِذا توَسط عرشها ألْقى الْكتاب إِلَيْهَا فقرأه عَلَيْهَا فَإِذا فِيهِ {إِنَّه من سُلَيْمَان وَإنَّهُ بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم}

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { اذْهَبْ بكتابي هَذَا } “Şu mektubumu götür” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onunla birlikte bir mektup yazıp şöyle dedi: { اذْهَبْ بكتابي هَذَا فألقه إِلَيْهِم ثمَّ تول عَنْهُم } “Şu mektubumu götür, onu kendilerine bırak, sonra onlardan [biraz] çekil” yani onlara yakın bir yerde dur, { فَانْظُر مَاذَا يرجعُونَ } “ne sonuca varacaklarına bak.” [Hüdhüd] mektupla birlikte gitti; nihayet onun tahtının ortasına gelince mektubu ona bıraktı ve ona okudu. Bir de baktı ki içinde: { إِنَّه من سُلَيْمَان وَإنَّهُ بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم } “O mektup Süleyman'dandır ve şüphesiz 'Bismillâhirrahmânirrahîm' ile [başlamakta]dır” [yazılıdır]."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: كَانَت صَاحِبَة سبأ إِذا رقدت غلقت الْأَبْوَاب وَأخذت المفاتيح فَوَضَعتهَا تَحت رَأسهَا

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Sebe [melikesi olan] kadın uyuduğu zaman kapıları kilitler, anahtarları alır ve başının altına koyardı.

فَلَمَّا غلقت الْأَبْوَاب وآوت إِلَى فراشها جاءها الهدهد حَتَّى دخل من كوّة بَيتهَا فقذف الصَّحِيفَة على بَطنهَا بَين فخذيها فَأخذت الصَّحِيفَة فقرأتها فَقَالَت {يَا أَيهَا الْمَلأ إِنِّي ألقِي إليّ كتاب كريم} تَقول: حسن مَا فِيهِ

Kapıları kilitleyip yatağına çekilince Hüdhüd geldi, sarayının penceresinden içeri girdi ve mektubu karnının üzerine, iki uyluğunun arasına bıraktı. O da mektubu alıp okudu ve: { يَا أَيهَا الْمَلأ إِنِّي ألقِي إليّ كتاب كريم } “'Ey ileri gelenler! Gerçekten bana çok şerefli bir mektup bırakıldı' dedi” yani: 'İçindekiler güzeldir' [demek istemiştir]."

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس {إِنِّي ألقِي إليّ كتاب كريم} قَالَ: مختوم

İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan { إِنِّي ألقِي إليّ كتاب كريم } “Gerçekten bana çok şerefli bir mektup bırakıldı” buyruğu hakkında: "[Mektubun] mühürlü [olduğunu kastetmiştir]" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زُهَيْر بن مُحَمَّد فِي قَوْله {كتاب كريم} قَالَ: تُرِيدُ مختوم

İbn Ebî Hâtim, Züheyr b. Muhammed'den { كتاب كريم } “şerefli bir mektup” buyruğu hakkında: "'Mühürlü' demek istemiştir." dediğini rivayet etmiştir.

وَكَذَلِكَ الْمُلُوك تختم كتبهَا

Hükümdarlar da mektuplarını böyle mühürlerler.

لَا تجيز بَينهَا كتابا إِلَّا بِخَاتم

Aralarında mühürsüz hiçbir mektubu geçerli saymazlar.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {إِنَّه من سُلَيْمَان وَإنَّهُ بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم} قَالَ: لم يزدْ زَعَمُوا [] على هَذَا الْكتاب على مَا قصّ الله

İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den { إِنَّه من سُلَيْمَان وَإنَّهُ بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم } “O mektup Süleyman'dandır ve şüphesiz 'Bismillâhirrahmânirrahîm' ile [başlamakta]dır” buyruğu hakkında: "İddia ettiklerine göre [] bu mektupta Allah'ın anlattığından fazlasını yazmadı" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن يزِيد بن رُومَان قَالَ: كتب بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم

İbn Ebî Hâtim, Yezîd b. Rûmân'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "[Süleyman] 'Bismillâhirrahmânirrahîm,

من سُلَيْمَان بن دَاوُد إِلَى بلقيس بنت ذِي شرح وقومها

Dâvûd oğlu Süleyman'dan, Zü'ş-Şerh kızı Belkıs'a ve kavmine' diye yazdı."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد: أَن سُلَيْمَان بن دَاوُد كتب إِلَى ملكة سبأ

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den: Süleyman b. Dâvûd'un Sebe melikesine şöyle yazdığını rivayet etmiştir:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

“Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla,

من عبد الله سُلَيْمَان بن دَاوُد إِلَى بلقيس ملكة سبأ

Allah'ın kulu Dâvûd oğlu Süleyman'dan Sebe Melikesi Belkıs'a:

السَّلَام على من اتبع الْهدى

Hidayete uyanlara selâm olsun.

أما بعد: فَلَا تعلوا عَليّ وأتوني مُسلمين

Emmâ ba'd (bundan sonra): Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslim olarak bana gelin.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: لم يكن فِي كتاب سُلَيْمَان إِلَى صَاحِبَة سبأ إِلَّا مَا تقرأون فِي الْقُرْآن {إِنَّه من سُلَيْمَان وَإنَّهُ بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم}

İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Süleyman'ın Sebe [melikesi olan] kadına yazdığı mektupta Kur'an'da okuduğunuz { إِنَّه من سُلَيْمَان وَإنَّهُ بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم } “O mektup Süleyman'dandır ve şüphesiz 'Bismillâhirrahmânirrahîm' ile [başlamakta]dır” [ifadelerinden] başkası yoktu."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {إِنَّه من سُلَيْمَان وَإنَّهُ بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم ألَاّ تعلوا عَليّ} يَقُول: لَا تخالفوا عَليّ {وأتوني مُسلمين} قَالَ: وَكَذَلِكَ كَانَت الْأَنْبِيَاء تكْتب جميلا

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { إِنَّه من سُلَيْمَان وَإنَّهُ بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم ألَاّ تعلوا عَليّ } “O mektup Süleyman'dandır ve şüphesiz 'Bismillâhirrahmânirrahîm' ile [başlamakta ve] 'Bana karşı büyüklük taslamayın' [denilmektedir]” -yani bana muhalefet etmeyin- { وأتوني مُسلمين } “ve teslimiyet göstererek bana gelin” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Peygamberler mektuplarını işte böyle veciz yazarlardı;

يطْلبُونَ وَلَا يكثرون

İsteklerini bildirirler ve sözü uzatmazlardı."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق سُفْيَان بن مَنْصُور قَالَ: كَانَ يُقَال كَانَ سُلَيْمَان بن دَاوُد أبلغ النَّاس فِي كتاب وَأقله كلَاما

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Süfyân b. Mansûr tarikiyle rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Dâvûd oğlu Süleyman'ın mektupta insanların en beliği ve sözü en az olanı olduğu söylenirdi.

ثمَّ قَرَأَ {إِنَّه من سُلَيْمَان}

Sonra [Süfyân]: { إِنَّه من سُلَيْمَان } “O mektup Süleyman'dandır” [ayetini] okudu.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن سعد وَابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ قَالَ: كَانَ أهل الْجَاهِلِيَّة يَكْتُبُونَ بِاسْمِك اللَّهُمَّ

Abdürrezzâk, İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim, eş-Şa'bî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Cahiliye halkı 'Bismikellâhumme (Senin adınla ey Allah'ım)' diye yazarlardı."