Binûn

Kasas Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: الَّذِي وكزه مُوسَى كَانَ خبازاً لفرعون

İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etti: 'Mûsâ'nın yumrukladığı kimse, Firavun'un ekmekçisi (fırıncısı) idi.'

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن وهب ﵁ قَالَ: قَالَ الله ﷿ (بعزتي يَا ابْن عمرَان لَو أَن هَذِه النَّفس الَّتِي وكزت فقتلت اعْترفت لي سَاعَة من ليل أَو نَهَار

Ahmed [b. Hanbel] ez-Zühd'de Vehb radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Allah azze ve celle buyurdu ki: (İzzetim hakkı için ey İmrân oğlu! Eğer yumruklayıp öldürdüğün bu can, gece veya gündüzün bir anında bile bana,

بِأَنِّي لَهَا خَالق أَو رَازِق لأذقتك فِيهَا طعم الْعَذَاب

kendisini yaratan veya rızıklandıran olduğumu itiraf etmiş olsaydı, onun yüzünden sana azabın tadını tattırırdım.

وَلَكِنِّي عَفَوْت عَنْك فِي أمرهَا انها لم تعترف لي سَاعَة من ليل أَو نَهَار إِنِّي لَهَا خَالق أَو رَازِق)

Fakat gece veya gündüzün bir anında dahi benim onun yaratıcısı veya rızık vereni olduğumu itiraf etmemiş olması sebebiyle onun konusunda seni bağışladım.)'

- قَوْله تَعَالَى: قَالَ رب ظلمت نَفسِي فَاغْفِر لي فغفر لَهُ إِنَّه هُوَ الغفور الرَّحِيم

- Yüce Allah'ın: “[Mûsâ] 'Rabbim! Doğrusu ben kendime zulmettim, beni bağışla' dedi; O da onu bağışladı. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu.

أخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {إِنِّي ظلمت نَفسِي} قَالَ: بَلغنِي أَنه من أجل أَنه لَا يَنْبَغِي لنَبِيّ أَن يقتل حَتَّى يُؤمر

İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan {إِنِّي ظلمت نَفسِي} “Şüphesiz ben kendime zulmettim” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: 'Bana ulaştığına göre [bunu söylemesi], bir peygamberin emredilmedikçe öldürmesinin uygun olmamasından dolayı idi;

فَقتله وَلم يُؤمر

[oysa Mûsâ] emredilmediği halde onu öldürmüştü.'

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {قَالَ رب إِنِّي ظلمت نَفسِي} قَالَ: عرف نَبِي الله ﵇ من أَيْن الْمخْرج

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {قَالَ رب إِنِّي ظلمت نَفسِي} “[Mûsâ:] 'Rabbim! Doğrusu ben kendime zulmettim' dedi” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: 'Allah'ın Peygamberi aleyhisselâm çıkış yolunun nereden olduğunu bildi;

فَأَرَادَ الْمخْرج فَلم يلق ذَنبه على ربه

çıkış yolunu aradı da günahını Rabbine yüklemedi.'

قَالَ بعض النَّاس: أَي من جِهَة الْمَقْدُور

Bazı insanlar: 'Yani kader yönünden [suçu kadere atmadı]' demiştir.

- قَوْله تَعَالَى: قَالَ رب بِمَا أَنْعَمت عَليّ فَلَنْ أكون ظهيرا للمجرمين

- Yüce Allah'ın: “[Mûsâ:] 'Rabbim! Bana lütfettiğin nimetlere karşılık artık asla suçlulara arka çıkmayacağım' dedi” buyruğu.

أخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {فَلَنْ أكون ظهيراً للمجرمين} قَالَ: معينا للمجرمين

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk radıyallâhu anh'tan {فَلَنْ أكون ظهيراً للمجرمين} “artık asla suçlulara arka çıkmayacağım” buyruğu hakkında: 'Suçlulara yardımcı [olmayacağım]' dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {فَلَنْ أكون ظهيراً للمجرمين} قَالَ: إِن أعين بعْدهَا ظَالِما على فجره

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {فَلَنْ أكون ظهيراً للمجرمين} “artık asla suçlulara arka çıkmayacağım” buyruğu hakkında: '[Yani] bundan sonra hiçbir zâlime günahı üzerinde asla yardım etmeyeceğim' dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عبيد الله بن الْوَلِيد الرصافي ﵁

Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ubeydullah b. el-Velîd er-Rassâfî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler ki:

أَنه سَأَلَ عَطاء بن أبي رَبَاح عَن أَخ لَهُ كَاتب لَيْسَ يَلِي من أُمُور السُّلْطَان شَيْئا إِلَّا أَنه يكْتب لَهُم بقلم مَا يدْخل وَمَا يخرج فَإِن ترك قلمه صَار عَلَيْهِ دين واحتجاج وَإِن أَخذ بِهِ كَانَ لَهُ فِيهِ غنى قَالَ: يكْتب لمن قَالَ: لخَالِد بن عبد الله الْقَسرِي قَالَ: ألم تسمع إِلَى مَا قَالَ العَبْد الصَّالح {رب بِمَا أَنْعَمت عَليّ فَلَنْ أكون ظهيراً للمجرمين} فَلَا يهتم بِشَيْء وليرم بقلمه فَإِن الله سيأتيه برزق

O, Atâ b. Ebî Rabâh'a kâtip olan bir kardeşini sordu; [kardeşi] sultanın işlerinden hiçbirini yürütmüyor, sadece kalemiyle onlar için giren ve çıkan şeyleri yazıyordu. Eğer kalemini bırakırsa borca ve muhtaçlığa düşecek, ona devam ederse zenginlik elde edecekti. [Atâ]: 'Kimin için yazıyor?' diye sordu. O: 'Hâlid b. Abdillâh el-Kasrî için' dedi. [Bunun üzerine Atâ] şöyle dedi: 'Salih kulun {رب بِمَا أَنْعَمت عَليّ فَلَنْ أكون ظهيراً للمجرمين} “Rabbim! Bana lütfettiğin nimetlere karşılık artık asla suçlulara arka çıkmayacağım” dediğini işitmedin mi? Hiçbir şeye aldırmasın ve kalemini fırlatıp atsın; şüphesiz Allah ona rızkını verecektir.'

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي حنظلية جَابر بن حَنْظَلَة الْكَاتِب الضَّبِّيّ قَالَ: قَالَ رجل لعامر: يَا أَبَا عَمْرو أَنِّي رجل كَاتب أكتب مَا يدْخل وَمَا يخرج آخذ وَرقا استغني بِهِ أَنا وعيالي قَالَ: فلعلك تكْتب فِي دم يسفك قَالَ: لَا

İbn Ebî Hâtim, Ebû Hanzaliyye Câbir b. Hanzale el-Kâtib ed-Dabbî'den rivayet etti: Bir adam Âmir'e: 'Ey Ebû Amr! Ben giren ve çıkanı yazan bir kâtibim; kendimin ve ailemin geçimini sağladığım gümüş para alıyorum' dedi. [Âmir]: 'Belki de dökülen bir kan hakkında yazıyorsundur?' dedi. Adam: 'Hayır' dedi.

قَالَ:

[Âmir] dedi ki:

فلعلك تكْتب فِي مَال يُؤْخَذ قَالَ: لَا

'Belki de [haksızca] el konulan bir mal hakkında yazıyorsundur?' [Adam]: 'Hayır' dedi.

قَالَ: فلعلك تكْتب فِي دَار تهدم قَالَ: لَا

[Âmir]: 'Belki de yıkılan bir ev hakkında yazıyorsundur?' dedi. [Adam]: 'Hayır' dedi.

قَالَ: أسمعت بِمَا قَالَ مُوسَى ﵊ {رب بِمَا أَنْعَمت عَليّ فَلَنْ أكون ظهيرا للمجرمين} قَالَ: ﵁ قَالَ: صليت إِلَى جنب ابْن عمر ﵄ الْعَصْر فَسَمعته يَقُول فِي رُكُوعه {رب بِمَا أَنْعَمت عَليّ فَلَنْ أكون ظهيراً للمجرمين}

[Âmir]: 'Mûsâ aleyhisselâm'ın {رب بِمَا أَنْعَمت عَليّ فَلَنْ أكون ظهيرا للمجرمين} “Rabbim! Bana lütfettiğin nimetlere karşılık artık asla suçlulara arka çıkmayacağım” dediğini işitmedin mi?' dedi. [Râvi] dedi ki: İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın yanında ikindi namazını kıldım; rükûunda {رب بِمَا أَنْعَمت عَليّ فَلَنْ أكون ظهيراً للمجرمين} “Rabbim! Bana lütfettiğin nimetlere karşılık artık asla suçlulara arka çıkmayacağım” dediğini işittim.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن سَلمَة بن نبيط ﵁ قَالَ: بعث عبد الرَّحْمَن ابْن مُسلم إِلَى الضَّحَّاك فَقَالَ: اذْهَبْ بعطاء أهل بُخَارى فاعطهم فَقَالَ: اعفني فَلم يزل يستعفيه حَتَّى أَعْفَاهُ فَقَالَ لَهُ بعض أَصْحَابه: مَا عَلَيْك أَن تذْهب فتعطيهم وَأَنت لَا ترزؤهم شَيْئا فَقَالَ: لَا أحب أَن أعين الظلمَة على شَيْء من أَمرهم

Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir, Seleme b. Nübeyt radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet ettiler: 'Abdurrahman b. Müslim, Dahhâk'a haber gönderip: 'Buhara halkının tahsisatını götür ve onlara dağıt' dedi. O da: 'Beni bundan muaf tut' dedi ve kendisini muaf tutuncaya kadar bağışlanmasını istemeye devam etti; nihayet onu muaf tuttu. Arkadaşlarından bazıları ona: 'Gidip onlara versen ne olurdu ki, hem sen onların [hakkından] hiçbir şey eksiltmezdin?' dediler. Dahhâk şöyle dedi: 'Zâlimlere işlerinden herhangi birinde yardım etmeyi sevmem.'

- قَوْله تَعَالَى: فَأصْبح فِي الْمَدِينَة خَائفًا يترقب فَإِذا الَّذِي استنصره بالْأَمْس يستصرخه قَالَ لع مُوسَى إِنَّك لغَوِيّ مُبين فَلَمَّا أَرَادَ أَن يبطش بِالَّذِي هُوَ عَدو لَهما قَالَ يَا مُوسَى أَتُرِيدُ أَن تقتلني كَمَا قتلت نفسا بالْأَمْس إِن تُرِيدُ إِلَّا أَن تكون جباراً فِي الأَرْض وَمَا تُرِيدُ أَن تكون من المصلحين

- Yüce Allah'ın: “Korku içinde etrafı gözetleyerek şehirde sabahladı. Bir de baktı ki dün kendisinden yardım isteyen kimse yine feryat ederek ondan yardım istiyor. Mûsâ ona: 'Belli ki sen besbelli bir azgınsın!' dedi. Mûsâ ikisinin de düşmanı olan adamı yakalamak isteyince adam: 'Ey Mûsâ! Dün bir cana kıydığın gibi beni de mi öldürmek istiyorsun? Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun, ıslah edicilerden olmak istemiyorsun' dedi” buyruğu.

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {فَأصْبح فِي الْمَدِينَة خَائفًا} قَالَ: خَائفًا أَن يُؤْخَذ

İbn Ebî Hâtim, Süddî radıyallâhu anh'tan {فَأصْبح فِي الْمَدِينَة خَائفًا} “Korku içinde şehirde sabahladı” buyruğu hakkında: 'Yakalanmaktan korkarak' dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله {يترقب} قَالَ: يتلفت

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan {يترقب} “etrafı gözetleyerek” buyruğu hakkında: 'Etrafına bakınarak' dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {يترقب} قَالَ: يتوحش

İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc'den {يترقب} “etrafı gözetleyerek” buyruğu hakkında: 'Ürküp tedirgin olarak' dediğini rivayet etti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَإِذا الَّذِي استنصره بالْأَمْس يستصرخه} قَالَ: هُوَ صَاحب مُوسَى الَّذِي استنصره بالْأَمْس

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {فَإِذا الَّذِي استنصره بالْأَمْس يستصرخه} “Bir de baktı ki dün kendisinden yardım isteyen kimse feryat ederek ondan yardım istiyor” buyruğu hakkında: 'O, dün Mûsâ'dan yardım isteyen arkadaşı idi' dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: الَّذِي استنصره: هُوَ الَّذِي استصرخه

İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den şöyle dediğini rivayet ettiler: 'Dün yardım isteyen kimse, [bugün de] feryat ederek yardım isteyenin ta kendisidir.'

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ {فَإِذا الَّذِي استنصره بالْأَمْس يستصرخه} قَالَ: الاستصراخ: الاستغاثة

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir, Katâde radıyallâhu anh'tan {فَإِذا الَّذِي استنصره بالْأَمْس يستصرخه} “Bir de baktı ki dün kendisinden yardım isteyen kimse feryat ederek ondan yardım istiyor” buyruğu hakkında: 'İstisrâh, istiğâsedir (yardım istemektir)' dediğini rivayet ettiler.

قَالَ: والاستنصار والاستصراخ وَاحِد {قَالَ لَهُ مُوسَى إِنَّك لغَوِيّ مُبين} فاقبل عَلَيْهِ مُوسَى ﵇ فَظن الرجل أَنه يُرِيد قَتله فَقَالَ: يَا مُوسَى {أَتُرِيدُ أَن تقتلني كَمَا قتلت نفسا بالْأَمْس} قَالَ: قبْطِي قريب مِنْهُمَا يسمعهما فافشى عَلَيْهِمَا

[Katâde] dedi ki: 'İstinsâr ile istisrâh aynı anlamdadır.' {قَالَ لَهُ مُوسَى إِنَّك لغَوِيّ مُبين} “Mûsâ ona: 'Belli ki sen besbelli bir azgınsın!' dedi”. Mûsâ aleyhisselâm ona doğru yönelince, adam kendisini öldürmek istediğini zannetti ve: 'Ey Mûsâ! {أَتُرِيدُ أَن تقتلني كَمَا قتلت نفسا بالْأَمْس} “Dün bir cana kıydığın gibi beni de mi öldürmek istiyorsun?”' dedi. [Katâde] dedi ki: 'Onlara yakın bir Kıptî ikisini işitiyordu ve bunu [gidip] yaydı.'

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {فَلَمَّا أَن أَرَادَ أَن يبطش} قَالَ: ظن الَّذِي من شيعته إِنَّمَا يُريدهُ فَذَلِك قَوْله {أَتُرِيدُ أَن تقتلني كَمَا قتلت نفسا بالْأَمْس} أَنه لم يظْهر على قَتله أحد غَيره

İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc'den {فَلَمَّا أَن أَرَادَ أَن يبطش} “[Mûsâ] yakalamak isteyince” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: 'Kendi tarafından olan kişi, [Mûsâ'nın] kendisini kastettiğini sandı. {أَتُرِيدُ أَن تقتلني كَمَا قتلت نفسا بالْأَمْس} “Dün bir cana kıydığın gibi beni de mi öldürmek istiyorsun?” demesi bu yüzdendir; çünkü onu [Mûsâ'nın] öldürdüğünü kendisinden başka kimse bilmiyordu.'

فَسمع قَوْله {أَتُرِيدُ أَن تقتلني كَمَا قتلت نفسا بالْأَمْس} عدوّهما فَأخْبر عَلَيْهِ

İkisinin düşmanı olan kişi onun {أَتُرِيدُ أَن تقتلني كَمَا قتلت نفسا بالْأَمْس} “Dün bir cana kıydığın gibi beni de mi öldürmek istiyorsun?” sözünü işitti ve bunu [gidip] haber verdi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الشّعبِيّ قَالَ: من قتل رجلَيْنِ فَهُوَ جَبَّار ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {أَتُرِيدُ أَن تقتلني كَمَا قتلت نفسا بالْأَمْس إِن تُرِيدُ إِلَّا أَن تكون جباراً فِي الأَرْض}

İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Şa'bî'nin şöyle dediğini rivayet ettiler: 'İki kişiyi öldüren kimse zorbâdır.' Sonra şu ayeti okudu: {أَتُرِيدُ أَن تقتلني كَمَا قتلت نفسا بالْأَمْس إِن تُرِيدُ إِلَّا أَن تكون جباراً فِي الأَرْض} “Dün bir cana kıydığın gibi beni de mi öldürmek istiyorsun? Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun”.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: لَا يكون الرجل جباراً حَتَّى يقتل نفسين

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İkrime radıyallâhu anh'tan: 'Bir kimse iki cana kıymadıkça zorbâ sayılmaz' dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي عمرَان الْجونِي قَالَ: آيَة الْجَبَابِرَة الْقَتْل بِغَيْر حق

İbn Ebî Hâtim, Ebû İmrân el-Cevnî'den: 'Zorbaların alâmeti haksız yere adam öldürmektir' dediğini rivayet etti.

وَالله أعلم

En doğrusunu Allah bilir.

- قَوْله تَعَالَى: وَجَاء رجل من أقْصَى الْمَدِينَة يسْعَى قَالَ يَا مُوسَى أَن الْمَلأ يأتمرون بك ليقتلوك فَاخْرُج إِنِّي لَك من الناصحين فَخرج مِنْهَا خَائفًا يترقب قَالَ رب نجني من الْقَوْم الظَّالِمين

- Yüce Allah'ın: “Şehrin öbür ucundan bir adam koşarak geldi ve: 'Ey Mûsâ! İleri gelenler seni öldürmek için aralarında görüşüyorlar; hemen çık git, şüphesiz ben sana öğüt verenlerdenim' dedi. Mûsâ korku içinde etrafı gözetleyerek oradan çıktı ve: 'Rabbim! Beni zâlimler topluluğundan kurtar' dedi” buyruğu.

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {وَجَاء رجل من أقْصَى الْمَدِينَة يسْعَى} قَالَ: مُؤمن آل فِرْعَوْن

İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan {وَجَاء رجل من أقْصَى الْمَدِينَة يسْعَى} “Şehrin öbür ucundan bir adam koşarak geldi” buyruğu hakkında: '[Bu zat] Firavun ailesinin mümini idi' dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن شُعَيْب الجبائي قَالَ: كَانَ اسْم الَّذِي قَالَ لمُوسَى {إِن الْمَلأ يأتمرون بك} شَمْعُون

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Şuayb el-Cübbâî'den rivayet ettiler: 'Mûsâ'ya {إِن الْمَلأ يأتمرون بك} “İleri gelenler senin hakkında görüşüyorlar” diyen kimsenin adı Şem'ûn idi.'

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَجَاء رجل من أقْصَى الْمَدِينَة يسْعَى} قَالَ: يعْمل لَيْسَ بالسيد

İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc'den {وَجَاء رجل من أقْصَى الْمَدِينَة يسْعَى} “Şehrin öbür ucundan bir adam koşarak geldi” buyruğu hakkında: '[Kendi emeğiyle] çalışan biriydi, efendi (ileri gelen) değildi' dediğini rivayet etti.

اسْمه حزقيل

Adı Hizkîl idi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: ذهب القبطي فافشى عَلَيْهِ: أَن مُوسَى هُوَ الَّذِي قتل الرجل فَطَلَبه فِرْعَوْن وَقَالَ: خذوه فَإِنَّهُ الَّذِي قتل صاحبنا وَقَالَ الَّذين يطلبونه: اطلبوه فِي ثنيات الطَّرِيق فَإِن مُوسَى غُلَام لَا يَهْتَدِي للطريق

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den şöyle dediğini rivayet ettiler: 'Kıptî gidip Mûsâ'nın adamı öldüren kişi olduğunu ifşa etti. Firavun onu arattı ve: 'Onu yakalayın, çünkü adamımızı öldüren odur' dedi. Onu arayanlar ise: 'Onu patika yollarda arayın, çünkü Mûsâ [henüz] yolu bilmeyen bir gençtir' dediler.'

وَأخذ مُوسَى ﵇ فِي ثنيات الطَّرِيق وَقد جَاءَهُ الرجل فَأخْبرهُ {أَن الْمَلأ يأتمرون بك ليقتلوك فَاخْرُج إِنِّي لَك من الناصحين فَخرج مِنْهَا خَائفًا يترقب قَالَ رب نجني من الْقَوْم الظَّالِمين} فَلَمَّا أَخذ فِي ثنيات الطَّرِيق جَاءَهُ ملك على فرس بِيَدِهِ عنزة فَلَمَّا رَآهُ مُوسَى ﵇ سجد لَهُ من الْفرق

Mûsâ aleyhisselâm ise patika yollara düştü; o sırada adam ona gelip: {أَن الْمَلأ يأتمرون بك ليقتلوك فَاخْرُج إِنِّي لَك من الناصحين} “İleri gelenler seni öldürmek için aralarında görüşüyorlar; hemen çık git, şüphesiz ben sana öğüt verenlerdenim” diye haber vermişti. {فَخرج مِنْهَا خَائفًا يترقب قَالَ رب نجني من الْقَوْم الظَّالِمين} “Mûsâ korku içinde etrafı gözetleyerek oradan çıktı ve: 'Rabbim! Beni zâlimler topluluğundan kurtar' dedi”. Patika yollara girdiğinde, elinde kısa bir mızrak olan ve ata binmiş bir melek geldi. Mûsâ aleyhisselâm onu görünce korkudan secdeye kapandı.

فَقَالَ: لَا تسْجد لي وَلَكِن اتبعني فَتَبِعَهُ وهداه نَحْو مَدين

[Melek]: 'Bana secde etme, fakat beni takip et' dedi. [Mûsâ] onu takip etti, melek de ona Medyen'e doğru kılavuzluk etti.

فَانْطَلق الْملك حَتَّى انْتهى بِهِ إِلَى الْمَدِين فَلَمَّا أَتَى الشَّيْخ وقص عَلَيْهِ الْقَصَص {قَالَ لَا تخف نجوت من الْقَوْم الظَّالِمين} الْقَصَص الْآيَة ٢٥ فَأمر احدى ابْنَتَيْهِ أَن تَأتيه بعصا

Melek giderek onu Medyen'e kadar ulaştırdı. [Mûsâ] yaşlı zâtın yanına varıp başından geçenleri ona anlatınca, {قَالَ لَا تخف نجوت من الْقَوْم الظَّالِمين} “[İhtiyar zat:] 'Korkma, zâlimler topluluğundan kurtuldun' dedi” (el-Kasas: 25). Sonra iki kızından birine bir asa getirmesini emretti.

وَكَانَت تِلْكَ الْعَصَا عَصا استودعه إِيَّاهَا ملك فِي صُورَة رجل فَدَفعهَا إِلَيْهِ فَدخلت الجاريه فَأخذت الْعَصَا فَأَتَتْهُ بهَا فَلَمَّا رَآهَا الشَّيْخ قَالَ لابنته ائتيه بغَيْرهَا

Bu asa, insan suretindeki bir meleğin ona emanet bıraktığı bir asaydı ve [ihtiyar] onu [Mûsâ'ya] vermek istedi. Kız içeri girip asayı aldı ve ona getirdi. Yaşlı zât asayı görünce kızına: 'Ona bundan başkasını getir' dedi.

فألقتها وَأخذت تُرِيدُ غَيرهَا فَلَا يَقع فِي يَدهَا إِلَّا هِيَ وَجعل يُرَدِّدهَا وكل ذَلِك لايخرج فِي يَدهَا غَيرهَا فَلَمَّا رآى ذَلِك عهد إِلَيْهِ فأخرجها مَعَه فرعى بهَا ثمَّ إِن الشَّيْخ نَدم وَقَالَ: كَانَت وَدِيعَة فَخرج يتلَقَّى مُوسَى ﵇ فَلَمَّا رَآهُ قَالَ: أَعْطِنِي الْعَصَا

[Kız] onu bıraktı ve başkasını almak istedi; fakat eline yine o asadan başkası geçmedi. [İhtiyar] kızı tekrar tekrar geri gönderdiyse de her defasında eline hep o asa geldi. Yaşlı zât bunu görünce onunla anlaştı; [Mûsâ] asayı yanına alıp çıktı ve onunla [koyunları] otlattı. Sonra yaşlı zât pişman oldu ve: 'O bir emanetti' diyerek Mûsâ aleyhisselâm'ı karşılamaya çıktı. Onu görünce: 'Asayı bana geri ver' dedi.

فَقَالَ مُوسَى ﵇: هِيَ عصاي فَأبى أَن يُعْطِيهِ فاختصما فرضيا أَن يجعلا بَينهمَا أول رجل يلقاهما

Mûsâ aleyhisselâm: 'O benim asamdır' dedi ve onu geri vermekten kaçındı. Tartıştılar ve karşılarına çıkacak ilk adamı aralarında hakem tayin etmeye razı oldular.

فاتاهما ملك يمشي فَقضى بَينهمَا فَقَالَ: ضعوها فِي الأَرْض فَمن حملهَا فَهِيَ لَهُ

Yürüyerek gelen bir melek yanlarına vardı ve aralarında hüküm verip: 'Onu yere bırakın; kim kaldırabilirse asa onundur' dedi.

فعالجها الشَّيْخ فَلم يطقها وَأَخذهَا مُوسَى ﵇ بِيَدِهِ فَرَفعهَا فَتَركهَا لَهُ الشَّيْخ فرعى لَهُ عشر سِنِين

Yaşlı zât asayı kaldırmaya çalıştı ama gücü yetmedi. Mûsâ aleyhisselâm ise onu eliyle tutup kaldırdı. Bunun üzerine yaşlı zât asayı ona bıraktı; [Mûsâ da] onun için on yıl [koyun] otlattı.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَجَاء رجل من أقْصَى الْمَدِينَة يسْعَى} قَالَ: هُوَ مُؤمن آل فِرْعَوْن جَاءَ يسْعَى وَفِي قَوْله {فَخرج مِنْهَا خَائفًا يترقب} قَالَ: أَن يَأْخُذهُ الطّلب

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Katâde'den {وَجَاء رجل من أقْصَى الْمَدِينَة يسْعَى} “Şehrin öbür ucundan bir adam koşarak geldi” buyruğu hakkında: 'O, Firavun ailesinin müminiydi, koşarak geldi' dediğini; {فَخرج مِنْهَا خَائفًا يترقب} “Mûsâ korku içinde etrafı gözetleyerek oradan çıktı” buyruğu hakkında da: 'Peşindekilerin kendisini yakalamasından [korkarak çıktı]' dediğini rivayet ettiler.

- قَوْله تَعَالَى: وَلما توجه تِلْقَاء مَدين قَالَ عَسى رَبِّي أَن يهديني سَوَاء السَّبِيل

- Yüce Allah'ın şu buyruğu: [Mûsâ] Medyen tarafına yöneldiğinde: "Umarım Rabbim beni doğru yola iletir" dedi.

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وَلما توجه تِلْقَاء مَدين} قَالَ: عرضت لمُوسَى ﵇ أَرْبَعَة طرق فَلم يدر أيتها يسْلك فَقَالَ {عَسى رَبِّي أَن يهديني سَوَاء السَّبِيل} فَأخذ طَرِيق مَدين

İbn Ebî Hâtim, İkrime'den {وَلما توجه تِلْقَاء مَدين} “Medyen tarafına yönelince” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Mûsâ aleyhisselâm'ın karşısına dört yol çıktı ve hangisinden gideceğini bilemedi. Bunun üzerine {عَسى رَبِّي أَن يهديني سَوَاء السَّبِيل} “Umarım Rabbim beni doğru yola iletir” dedi ve Medyen yolunu tuttu.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {تِلْقَاء مَدين} قَالَ: مَدين مَاء كَانَ عَلَيْهِ شُعَيْب

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {تِلْقَاء مَدين} “Medyen tarafına” buyruğu hakkında: "Medyen, Şuayb'ın başında bulunduğu bir su [kaynağı] idi" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {عَسى رَبِّي أَن يهديني سَوَاء السَّبِيل} قَالَ: قصد السَّبِيل: الطَّرِيق إِلَى مَدين

Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {عَسى رَبِّي أَن يهديني سَوَاء السَّبِيل} “Umarım Rabbim beni doğru yola iletir” buyruğu hakkında: "Yolun doğrusu: Medyen'e giden yoldur" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {عَسى رَبِّي أَن يهديني سَوَاء السَّبِيل} قَالَ: الطَّرِيق الْمُسْتَقيم قَالَ: فَالتقى وَالله يَوْمئِذٍ خير أهل الأَرْض

İbn Ebî Hâtim, Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan {عَسى رَبِّي أَن يهديني سَوَاء السَّبِيل} “Umarım Rabbim beni doğru yola iletir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Dosdoğru yoldur." [Hasan devamla] dedi ki: "Vallahi o gün yeryüzü halkının en hayırlıları karşılaştı:

شُعَيْب ومُوسَى بن عمرَان

Şuayb ve Mûsâ b. İmrân."

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن كَعْب بن عَلْقَمَة ﵁ قَالَ: أَن مُوسَى ﵇ لما خرج هَارِبا من فِرْعَوْن قَالَ: رب أوصني قَالَ أوصيك أَن لَا تعدل بِي شَيْئا أبدا إِلَّا اخترتني عَلَيْهِ فَإِنِّي لَا أرْحم وَلَا أزكي من لم يكن كَذَلِك قَالَ: وبماذا يَا رب قَالَ: بأمك فانها حَملتك وَهنا على وَهن قَالَ: ثمَّ بِمَاذَا يَا رب قَالَ: إِن أوليتك شَيْئا من أَمر عبَادي فَلَا تعيهم إِلَيْك فِي حوائجهم فَإنَّك إِنَّمَا تعي روحي فَانِي مبصر ومسمع ومشهد

Ahmed [b. Hanbel] Kitâbü'z-Zühd'de Ka'b b. Alkame radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: Mûsâ aleyhisselâm Firavun'dan kaçarak çıktığında: "Rabbim, bana tavsiyede bulun" dedi. [Allah Teâlâ]: "Sana, hiçbir şeyi Bana denk tutmamanı ve her şeye karşı Beni tercih etmeni tavsiye ederim. Çünkü Ben böyle olmayana merhamet etmem ve onu temize çıkarmam" buyurdu. [Mûsâ]: "Başka neyi [tavsiye edersin] yâ Rabbi?" dedi. [Allah]: "Annene [iyilik etmeni tavsiye ederim]; zira o seni meşakkat üstüne meşakkatle taşıdı" buyurdu. [Mûsâ]: "Sonra neyi [tavsiye edersin] yâ Rabbi?" dedi. [Allah]: "Eğer seni kullarımın işlerinden birinin başına geçirirsem, ihtiyaçları konusunda onları kapında bekletip usandırma; çünkü sen [böyle yaparak aslında] Benim ruhumu bekletmiş olursun. Zira Ben görenim, işitenim ve şahidim" buyurdu.

- قَوْله تَعَالَى: وَلما ورد مَاء مَدين وجد عَلَيْهِ أمة من النَّاس يسقون وَوجد من دونهم امْرَأتَيْنِ تذودان قَالَ مَا خطبكما قَالَتَا لَا نسقي حَتَّى يصدر الرعاء وأبونا شيخ كَبِير فسقى لَهما ثمَّ تولى إِلَى الظل فَقَالَ رب إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهمَا تمشي على استحياء قَالَت إِن أبي يَدْعُوك ليجزيك أجر مَا سقيت لنا فَلَمَّا جَاءَهُ قصّ عَلَيْهِ الْقَصَص قَالَ

- Yüce Allah'ın şu buyruğu: Medyen suyuna varınca orada [hayvanlarını] sulayan bir grup insan buldu. Onların gerisinde de [hayvanlarını sudan] meneden iki kadın gördü. "Durumunuz nedir?" dedi. Onlar: "Çobanlar [hayvanlarını] sulayıp çekilmedikçe biz sulayamayız; babamız da yaşlı bir ihtiyardır" dediler. Bunun üzerine [Mûsâ] onların yerine [hayvanları] suladı, sonra gölgeye çekilip: "Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım" dedi. Derken o [kadın]lardan biri utana sıkıla yürüyerek ona geldi ve: "Babam, bizim yerimize [hayvanları] sulamanın ücretini ödemek için seni çağırıyor" dedi. [Mûsâ] onun yanına varıp başından geçenleri anlatınca [ihtiyar zat]:

لَا تخف نجوت من الْقَوْم الظَّالِمين قَالَت إِحْدَاهمَا يَا أَبَت اسْتَأْجرهُ إِن خير من اسْتَأْجَرت الْقوي الْأمين قَالَ إِنِّي أُرِيد أَن أنكحك إِحْدَى ابْنَتي هَاتين على أَن تَأْجُرنِي ثَمَانِي حجج فَإِن أتممت عشرا فَمن عنْدك وَمَا أُرِيد أَن أشق عَلَيْك ستجدني إنْشَاء الله من الصَّالِحين قَالَ ذَلِك بيني وَبَيْنك أَيّمَا الْأَجَليْنِ قضيت فَلَا عدوان عَليّ وَالله على مَا نقُول وَكيل

"Korkma, zâlimler topluluğundan kurtuldun" dedi. İkisinden biri: "Babacığım, onu ücretle tut; zira ücretle tuttuklarının en hayırlısı güçlü ve güvenilir olandır" dedi. [İhtiyar zat]: "Bana sekiz yıl çalışman şartıyla bu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum. Şayet on yıla tamamlarsan o da senin bileceğin bir iştir. Sana zorluk çıkarmak istemem; inşallah beni sâlih kimselerden bulacaksın" dedi. [Mûsâ]: "Bu seninle benim aramdadır. Bu iki süreden hangisini tamamlarsam bana bir haksızlık yapılmayacaktır. Söylediklerimize Allah vekildir" dedi.

أخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: خرج مُوسَى ﵇ خَائفًا جائعاً لَيْسَ مَعَه زَاد حَتَّى انْتهى إِلَى مَاء مَدين وَعَلِيهِ أمة من النَّاس يسقون وَامْرَأَتَانِ جالستان بشياههما فَسَأَلَهُمَا مَا خطبكما {قَالَتَا لَا نسقي حَتَّى يصدر الرعاء وأبونا شيخ كَبِير} قَالَ: فَهَل قربكما مَاء قَالَتَا: لَا

Feryâbî, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet ettiler: Mûsâ aleyhisselâm korku içinde ve aç olarak, yanında hiçbir azık bulunmaksızın Medyen suyuna varıncaya kadar gitti. Orada [hayvanlarını] sulayan bir grup insan ve koyunlarının başında oturan iki kadın gördü. Onlara: "Durumunuz nedir?" diye sordu. {قَالَتَا لَا نسقي حَتَّى يصدر الرعاء وأبونا شيخ كَبِير} “Onlar: 'Çobanlar [hayvanlarını] sulayıp çekilmedikçe biz sulayamayız; babamız da pek yaşlı bir ihtiyardır' dediler.” [Mûsâ]: "Yakınınızda başka su var mı?" diye sordu. Onlar: "Hayır,

إِلَّا بِئْر عَلَيْهَا صَخْرَة قد غطيت بهَا لَا يطيقها نفر قَالَ: فَانْطَلقَا فأريانيها

ancak üzeri bir topluluğun kaldıramayacağı bir kayayla kapatılmış bir kuyu var" dediler. [Mûsâ]: "O halde gidin, bana onu gösterin" dedi.

فانطلقتا مَعَه فَقَالَ بالصخرة بِيَدِهِ فنحاها ثمَّ استقى لَهما سجلاً وَاحِدًا فسقى الْغنم ثمَّ أعَاد الصَّخْرَة إِلَى مَكَانهَا ثمَّ تولى إِلَى الظل فَقَالَ: {رب إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير} فسمعتا مَا قَالَ فرجعتا إِلَى أَبِيهِمَا فاستنكر سرعَة مجيئهما فَسَأَلَهُمَا فاخبرتاه فَقَالَ لإِحداهما: انطلقي فادعيه فَأَتَتْهُ فَقَالَت: {إِن أبي يَدْعُوك ليجزيك أجر مَا سقيت لنا} فمشيت بَين يَدَيْهِ فَقَالَ لَهَا: امشي خَلْفي فَإِنِّي امْرُؤ من عنصر إِبْرَاهِيم لَا يحل لي أَن أنظر مِنْك مَا حرم الله عَليّ وارشديني الطَّرِيق

İki kadın onunla birlikte gittiler. [Mûsâ] eliyle kayaya dokunup onu kenara çekti. Sonra onlar için bir büyük kova [su] çekip koyunları suladı. Ardından kayayı tekrar yerine koydu ve gölgeye çekilip: {رب إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير} “Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” dedi. Kadınlar onun bu sözünü işittiler ve babalarının yanına döndüler. Babaları onların bu kadar çabuk dönmesini garipsedi ve kendilerine sordu; onlar da durumu anlattılar. Bunun üzerine [babaları] ikisinden birine: "Git, onu çağır" dedi. Kız gelip: {إِن أبي يَدْعُوك ليجزيك أجر مَا سقيت لنا} “Babam, bizim yerimize [hayvanları] sulamanın ücretini ödemek için seni çağırıyor” dedi ve Mûsâ'nın önünde yürümeye başladı. Mûsâ ona: "Arkamdan yürü; zira ben İbrâhim'in soyundan bir kimseyim, Allah'ın bana haram kıldığı bir yerine bakmam helal olmaz. Sen bana yolu arkadan tarif et" dedi.

{فَلَمَّا جَاءَهُ وقص عَلَيْهِ الْقَصَص}

{فَلَمَّا جَاءَهُ وقص عَلَيْهِ الْقَصَص} “[Mûsâ] onun yanına varıp başından geçenleri anlatınca”

قَالَت إِحْدَاهمَا: {يَا أَبَت اسْتَأْجرهُ إِن خير من اسْتَأْجَرت الْقوي الْأمين} قَالَ لَهَا أَبوهَا: مَا رَأَيْت من قوّته وأمانته فَأَخْبَرته بِالْأَمر الَّذِي كَانَ قَالَت: أما قوّته فَإِنَّهُ قلب الْحجر وَحده وَكَانَ لَا يقلبه إِلَّا النَّفر

İkisinden biri: {يَا أَبَت اسْتَأْجرهُ إِن خير من اسْتَأْجَرت الْقوي الْأمين} “Babacığım, onu ücretle tut; zira ücretle tuttuklarının en hayırlısı güçlü ve güvenilir olandır” dedi. Babası ona: "Onun gücünden ve güvenilirliğinden ne gördün?" diye sordu. Kız olup biteni anlatıp şöyle dedi: "Gücüne gelince; o, ancak bir topluluğun kaldırabileceği kayayı tek başına yerinden oynattı.

وَأما أَمَانَته فَإِنَّهُ قَالَ: امشي خَلْفي وارشديني الطَّرِيق لِأَنِّي امْرُؤ من عنصر إِبْرَاهِيم ﵇ لَا يحل لي مِنْك مَا حرم الله تَعَالَى

Güvenilirliğine gelince; o: 'Arkamdan yürü ve bana yolu tarif et; çünkü ben İbrâhim aleyhisselâm'ın soyundan bir kimseyim, Yüce Allah'ın haram kıldığı şeylere senden bakmam bana helal olmaz' dedi."

قيل لِابْنِ عَبَّاس ﵄

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya:

أَي الْأَجَليْنِ قضى مُوسَى ﵇ قَالَ: أبرهما وأوفاهما

"Mûsâ aleyhisselâm iki süreden hangisini tamamladı?" diye soruldu. O: "Daha hayırlı ve daha tam olanını [on yılı]" dedi.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عمر بن الْخطاب ﵁ قَالَ: أَن مُوسَى ﵇ لما ورد مَاء مَدين وجد عَلَيْهِ أمة من النَّاس يسقون فَلَمَّا فرغوا أعادوا الصَّخْرَة على الْبِئْر وَلَا يُطيق رَفعهَا إِلَّا عشرَة رجال فَإِذا هُوَ بامرأتين {قَالَ مَا خطبكما} فحدثتاه

Feryâbî, İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet ettiler: Mûsâ aleyhisselâm Medyen suyuna vardığında orada [hayvanlarını] sulayan bir grup insan buldu. İşlerini bitirince ancak on adamın kaldırabileceği kayayı kuyunun üzerine geri kapattılar. Bir de baktı ki iki kadın var. {قَالَ مَا خطبكما} “[Mûsâ]: 'Durumunuz nedir?' dedi.” Kadınlar ona durumu anlattılar.

فَأتى الصَّخْرَة فَرَفعهَا وَحده ثمَّ استقى فَلم يستق إِلَّا دلواً وَاحِدًا حَتَّى رويت الْغنم

Bunun üzerine [Mûsâ] kayanın yanına gelip onu tek başına kaldırdı. Sonra su çekti; sadece bir kova çekmişti ki koyunlar suya kandı.

فَرَجَعت الْمَرْأَتَانِ إِلَى أَبِيهِمَا فحدثتاه وَتَوَلَّى مُوسَى ﵇ إِلَى الظل {فَقَالَ رب إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير} قَالَ: {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهمَا تمشي على استحياء} وَاضِعَة ثوبها على وَجههَا لَيست بسلفع من النَّاس خراجة ولاجة {قَالَت إِن أبي يَدْعُوك ليجزيك أجر مَا سقيت لنا} فَقَامَ مَعهَا مُوسَى ﵇ فَقَالَ لَهَا: امشي خَلْفي وانعتي لي الطَّرِيق فَإِنِّي أكره أَن تصيب الرّيح ثِيَابك فتصف جسدك

İki kadın babalarına dönüp durumu anlattılar. Mûsâ aleyhisselâm ise gölgeye çekilip {فَقَالَ رب إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير} “'Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım' dedi.” [Ömer] dedi ki: {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهمَا تمشي على استحياء} “Derken o [kadın]lardan biri utana sıkıla yürüyerek ona geldi”; elbisesini yüzüne örtmüştü, kadınlar arasında arsız, yılışık, habire dışarı çıkıp giren biri değildi. {قَالَت إِن أبي يَدْعُوك ليجزيك أجر مَا سقيت لنا} “'Babam, bizim yerimize [hayvanları] sulamanın ücretini ödemek için seni çağırıyor' dedi.” Mûsâ aleyhisselâm onunla birlikte kalktı ve ona: "Arkamdan yürü ve bana yolu tarif et; zira rüzgârın elbisene vurup bedenini bana belli etmesini hoş görmem" dedi.

فَلَمَّا انْتهى إِلَى أَبِيهَا قصّ عَلَيْهِ فَقَالَت احداهما {يَا أَبَت اسْتَأْجرهُ إِن خير من اسْتَأْجَرت القوى الْأمين} قَالَ: يَا بنية مَا علمك بأمانته وقوته قَالَت: أما قوّته

Babasının yanına varınca [Mûsâ] başından geçenleri anlattı. İki kızdan biri: {يَا أَبَت اسْتَأْجرهُ إِن خير من اسْتَأْجَرت القوى الْأمين} “Babacığım, onu ücretle tut; zira ücretle tuttuklarının en hayırlısı güçlü ve güvenilir olandır” dedi. Babası: "Kızım, onun güvenilirliğini ve gücünü nereden biliyorsun?" dedi. Kız: "Gücüne gelince;

فرفعه الْحجر وَلَا يطيقه إِلَّا عشرَة رجال وَأما أَمَانَته فَقَالَ: امشي خَلْفي وانعتي لي الطَّرِيق فَإِنِّي أكره أَن تصيب الرّيح ثِيَابك فتصف لي جسدك

ancak on adamın kaldırabileceği kayayı kaldırdı. Güvenilirliğine gelince; o: 'Arkamdan yürü ve bana yolu tarif et; zira rüzgârın elbisene vurup bedenini bana belli etmesini hoş görmem' dedi" cevabını verdi.

فزاده ذَلِك رَغْبَة فِيهِ فَقَالَ {إِنِّي أُرِيد أَن أنكحك إِحْدَى ابْنَتي هَاتين} إِلَى قَوْله {ستجدني إِن شَاءَ الله من الصَّالِحين} أَي فِي حسن الصُّحْبَة وَالْوَفَاء بِمَا قلت قَالَ مُوسَى ﵇ {ذَلِك بيني وَبَيْنك أَيّمَا الْأَجَليْنِ قضيت فَلَا عدوان عَليّ} قَالَ: نعم

Bu durum [yaşlı zâtın] ona olan rağbetini artırdı ve {إِنِّي أُرِيد أَن أنكحك إِحْدَى ابْنَتي هَاتين} “Sana bu iki kızımdan birini nikâhlamak istiyorum” buyruğundan {ستجدني إِن شَاءَ الله من الصَّالِحين} “İnşallah beni sâlih kimselerden bulacaksın” buyruğuna kadar olan sözleri söyledi; yani iyi geçinme ve söylediğime vefa gösterme hususunda [beni sâlihlerden bulacaksın]. Mûsâ aleyhisselâm: {ذَلِك بيني وَبَيْنك أَيّمَا الْأَجَليْنِ قضيت فَلَا عدوان عَليّ} “Bu seninle benim aramdadır. Bu iki süreden hangisini tamamlarsam bana bir haksızlık yapılmayacaktır” dedi. [İhtiyar zat]: "Evet" dedi.

{قَالَ الله على مَا نقُول وَكيل} فزوّجه وَأقَام مَعَه يَكْفِيهِ وَيعْمل لَهُ فِي رِعَايَة غنمه وَمَا يحْتَاج إِلَيْهِ وزوّجه صفورا وَأُخْتهَا شرفا وهما الَّتِي كَانَتَا تذودان

{قَالَ الله على مَا نقُول وَكيل} “[Mûsâ]: 'Söylediklerimize Allah vekildir' dedi.” Bunun üzerine onu evlendirdi. [Mûsâ] onun yanında kalarak işlerini gördü, koyunlarını otlatmada ve diğer ihtiyaç duyduğu işlerde onun için çalıştı. [İhtiyar], onu Safûrâ ile evlendirdi; kız kardeşi de Şerefâ idi. [Hayvanları sudan] menedenler bu ikisiydi.

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَلما ورد مَاء مَدين} قَالَ: ورد المَاء حَيْثُ ورد وَأَنه لتتراءى خضرَة البقل من بَطْنه من الهزال

Ahmed [b. Hanbel] Kitâbü'z-Zühd'de, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَلما ورد مَاء مَدين} “Medyen suyuna varınca” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Suya vardığında, zayıflıktan [ve açlıktan] dolayı yediği otun yeşilliği karnının dışından görünüyordu.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: خرج مُوسَى ﵇ من مصر إِلَى مَدين وَبَينه وَبَينهَا ثَمَان لَيَال

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet ettiler: Mûsâ aleyhisselâm Mısır'dan Medyen'e [doğru] çıktı; Mısır ile Medyen arası sekiz gecelik [mesafe] idi.

وَلم يكن لَهُ طَعَام إِلَّا ورق الشّجر وَخرج إِلَيْهَا حافياً فَمَا وصل حَتَّى وَقع خف قدمه

Ağaç yaprağından başka yiyeceği yoktu ve oraya yalınayak çıktı. Oraya varıncaya kadar ayak tabanlarının derisi soyuldu.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة {وَلما ورد مَاء مَدين} قَالَ: كَانَ مسيره خَمْسَة وَثَلَاثِينَ يَوْمًا

Abd b. Humeyd, İkrime'den {وَلما ورد مَاء مَدين} “Medyen suyuna varınca” buyruğu hakkında: "Yolculuğu otuz beş gün sürdü" dediğini rivayet etti.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {أمة من النَّاس يسقون} قَالَ: أُنَاسًا

Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {أمة من النَّاس يسقون} “Orada [hayvanlarını] sulayan bir grup insan buldu” buyruğu hakkında: "İnsanlar" dediğini rivayet ettiler.

وَفِي قَوْله {إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير} قَالَ: من طَعَام

{إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير} “Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” buyruğu hakkında da: "Yiyeceğe [muhtacım]" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَوجد من دونهم امْرَأتَيْنِ} قَالَ: أَسمَاؤُهُم

İbnu'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وَوجد من دونهم امْرَأتَيْنِ} “Onların gerisinde de iki kadın gördü” buyruğu hakkında: "İsimleri

ليا وصفورا وَلَهُمَا أَربع أَخَوَات صغَار يسقين الْغنم فِي الصحاف

Leyyâ ve Safûrâ idi. Çanaklarda koyunları sulayan dört küçük kız kardeşleri daha vardı" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {تذودان} قَالَ: تحبسان

İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {تذودان} “[Hayvanlarını sudan] menediyorlardı” buyruğu hakkında: "[Hayvanlarını] geri tutuyorlardı" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك فِي قَوْله {تذودان} قَالَ: تحبسان غنمهما حَتَّى يفرغ النَّاس وتخلو لَهما الْبِئْر

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten {تذودان} “[Hayvanlarını sudan] menediyorlardı” buyruğu hakkında: "İnsanlar işlerini bitirip kuyu kendilerine kalıncaya kadar koyunlarını geri tutuyorlardı" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {قَالَتَا لَا نسقي حَتَّى يصدر الرعاء} قَالَ: تنتظران أَن تسقيا من فضول مَا فِي حياضهم

İbnu'l-Münzir, Mücâhid'den {قَالَتَا لَا نسقي حَتَّى يصدر الرعاء} “Onlar: 'Çobanlar [hayvanlarını] sulayıp çekilmedikçe biz sulayamayız' dediler” buyruğu hakkında: "Onların havuzlarında artan suları içirmeyi bekliyorlardı" dediğini rivayet etti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {حَتَّى يصدر الرعاء} بِرَفْع الْيَاء وَكسر الرَّاء فِي الرعاء

Abd b. Humeyd, Âsım'ın {حَتَّى يصدر الرعاء} “Çobanlar [hayvanlarını] sulayıp çekilmedikçe” ibaresini yâ harfini ötreli (yusdira) ve er-riâ' kelimesindeki râ harfini kesreli olarak okuduğunu rivayet etti.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه والضياء فِي المختارة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لقد قَالَ مُوسَى ﵇ {رب إِنِّي لما أنزلت إليّ من خير فَقير} وَهُوَ أكْرم خلقه عَلَيْهِ وَلَقَد افْتقر إِلَى شقّ تَمْرَة وَلَقَد لصق بَطْنه بظهره من شدَّة الْجُوع

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de Ziyâ [el-Makdisî], İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet ettiler: Mûsâ aleyhisselâm, Allah'ın yarattıklarının O'na en değerlisi olduğu halde {رب إِنِّي لما أنزلت إليّ من خير فَقير} “Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” demiştir. O, yarım hurmaya bile muhtaç olmuş ve şiddetli açlıktan karnı sırtına yapışmıştı.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير} قَالَ: سَأَلَ فلقاً من الْخبز يشد بهَا صلبه من الْجُوع

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير} “Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” buyruğu hakkında: "Açlıktan belini doğrultabileceği bir parça ekmek istedi" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لما هرب مُوسَى ﵇ من فِرْعَوْن أَصَابَهُ جوع كَانَت ترى أمعاؤه من ظَاهر الثِّيَاب {فَقَالَ رب إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير}

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet etti: Mûsâ aleyhisselâm Firavun'dan kaçtığında öyle bir açlığa maruz kaldı ki bağırsakları elbisenin dışından görünüyordu. {فَقَالَ رب إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير} “Bunun üzerine: 'Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım' dedi.”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس بن مَالك قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لما سقى مُوسَى للجاريتين {ثمَّ تولى إِلَى الظل فَقَالَ رب إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير} قَالَ: إِنَّه يَوْمئِذٍ فَقير إِلَى كف من تمر

İbn Merdûye, Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Mûsâ'nın iki kız için [hayvanları] sulayıp {ثمَّ تولى إِلَى الظل فَقَالَ رب إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير} “Sonra gölgeye çekilip: 'Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım' dedi” buyruğu hakkında şöyle buyurmuştur: "O gün o, bir avuç hurmaya muhtaçtı."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله {إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير} قَالَ: شبعه يَوْمئِذٍ

İbn Ebî Şeybe, Ahmed [b. Hanbel] Kitâbü'z-Zühd'de, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan {إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير} “Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” buyruğu hakkında: "O günkü doyumu [kastetmiştir]" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَأحمد عَن مُجَاهِد قَالَ: مَا سَأَلَ إِلَّا طَعَاما يَأْكُلهُ

Feryâbî ve Ahmed [b. Hanbel], Mücâhid'den: "O, yiyeceği bir yemekten başka bir şey istemedi" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَأحمد عَن إِبْرَاهِيم التَّيْمِيّ ﵁ {إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير} قَالَ: مَا كَانَ مَعَه رغيف وَلَا دِرْهَم

Feryâbî ve Ahmed [b. Hanbel], İbrâhim et-Teymî radıyallâhu anh'tan {إِنِّي لما أنزلت إِلَيّ من خير فَقير} “Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” buyruğu hakkında: "Yanında ne bir somun ekmek ne de bir dirhem vardı" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عبد الله بن أبي الْهُذيْل عَن عمر بن الْخطاب ﵁ فِي قَوْله {تمشي على استحياء} قَالَ: جَاءَت مستترة بكم درعها على وَجههَا

Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Abdullah b. Ebi'l-Hüzeyl yoluyla Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan {تمشي على استحياء} “Utana sıkıla yürüyerek” buyruğu hakkında: "Elbisesinin koluyla yüzünü örterek geldi" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرجه ابْن الْمُنْذر عَن ابْن أبي الْهُذيْل مَوْقُوفا عَلَيْهِ

İbnu'l-Münzir ise bunu İbn Ebi'l-Hüzeyl'den mevkuf olarak rivayet etti.

وَأخرج أَحْمد عَن مطرف بن الشخير ﵁ قَالَ: أما وَالله لَو كَانَ عِنْد نَبِي الله شَيْء مَا تبع [] مذقتها وَلَكِن حمله على ذَلِك الْجهد

Ahmed [b. Hanbel], Mutarrif b. eş-Şıhhîr radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etti: "Vallahi, eğer Allah'ın peygamberinin yanında bir şey olsaydı bir yudum süt için peşlerine düşmezdi [] fakat onu buna şiddetli açlık ve meşakkat sevk etti."

وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن أبي حَازِم قَالَ: لما دخل مُوسَى ﵇ على شُعَيْب ﵇ إِذا هُوَ بالعشاء فَقَالَ لَهُ شُعَيْب ﵇: كل

İbn Asâkir, Ebû Hâzim'den şöyle dediğini rivayet etti: Mûsâ aleyhisselâm, Şuayb aleyhisselâm'ın yanına girdiğinde akşam yemeği hazırdı. Şuayb aleyhisselâm ona: "Ye" dedi.

قَالَ مُوسَى ﵇: أعوذ بِاللَّه قَالَ وَلم

Mûsâ aleyhisselâm: "Allah'a sığınırım!" dedi. [Şuayb]: "Neden?" dedi.

أَلَسْت بجائع قَالَ: بلَى

"Aç değil misin?" dedi. [Mûsâ]: "Evet, [açım]" dedi.

وَلَكِن أَخَاف أَن يكون هَذَا عوضا لما سقيت لَهما وَأَنا من أهل بَيت لَا نبتغي شَيْئا من عمل الْآخِرَة بملء الأَرْض ذَهَبا قَالَ: لَا وَالله

"Fakat bunun o iki kadına [hayvanları] sulamamın bir karşılığı olmasından korkarım. Biz öyle bir ev halkıyız ki yeryüzü dolusu altın verseler de âhiret amelinden hiçbir şeyi [dünyalığa] değişmeyiz." [Şuayb]: "Hayır, vallahi [öyle değil]!" dedi.