Binûn

Kasas Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلكنهَا عادتي وَعَادَة آبَائِي نقري الضَّيْف ونطعم الطَّعَام

"Fakat bu benim ve atalarımın âdetidir; biz misafiri ağırlar ve yemek ikram ederiz."

فَجَلَسَ مُوسَى ﵇ فَأكل

Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm oturdu ve yedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مَالك بن أنس ﵁ أَنه بلغه: أَن شعيباً ﵇ هُوَ الَّذِي قصّ على مُوسَى الْقَصَص

İbn Ebî Hâtim, Mâlik b. Enes radıyallâhu anh'tan ona şöyle ulaştığını rivayet etti: Mûsâ'ya kıssaları anlatan kişi Şuayb aleyhisselâm idi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ قَالَ: يَقُول نَاس: أَنه شُعَيْب

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet ettiler: "İnsanlar onun Şuayb olduğunu söylüyorlar,

وَلَيْسَ بشعيب وَلَكِن سيد المَاء يَوْمئِذٍ

oysa o Şuayb değil, o gün suyun başı/efendisi olan kimseydi."

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي عُبَيْدَة قَالَ: كَانَ صَاحب مُوسَى ﵇ أثرون ابْن أخي شُعَيْب ﵇

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Ubeyde'den şöyle dediğini rivayet ettiler: Mûsâ aleyhisselâm'ın kayınpederi, Şuayb aleyhisselâm'ın kardeşinin oğlu Esrûn idi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵁ قَالَ: كَانَ اسْم ختن مُوسَى يثربي

İbnu'l-Münzir ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan: "Mûsâ'nın kayınpederinin adı Yesrebî idi" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الَّذِي اسْتَأْجر مُوسَى عَلَيْهِ

İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: Mûsâ aleyhis-

السَّلَام يثرب صَاحب مَدين

selâm'ı ücretle tutan kişi, Medyen ehlinin önderi Yesreb idi.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن ابْن عَبَّاس ﵄: أَنه كَانَ يكره الكنية بِأبي مرّة وَكَانَت كنية فِرْعَوْن وَكَانَت صَاحِبَة مُوسَى صفيرا بنت يثرون

Saîd b. Mansûr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: O, Ebû Mürre künyesini almayı hoş karşılamazdı; zira bu Firavun'un künyesiydi. Mûsâ'nın eşi ise Yesrûn'un kızı Safîrâ idi.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {الْقوي} قَالَ: قوته فتح لَهما عَن بِئْر حجرا على فِيهَا فسقى لَهما {الْأمين} قَالَ: غض بَصَره عَنْهُمَا حِين سقى لَهما

Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {الْقوي} “güçlü” ifadesi hakkında: "Onun gücü, ağzında taş bulunan kuyuyu onlar için açıp [hayvanlarını] sulamasıydı", {الْأمين} “güvenilir” ifadesi hakkında ise: "Onlar için [hayvanları] sularken gözünü onlardan sakınmasıydı" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود ﵄ قَالَ: لما قَالَت صَاحِبَة مُوسَى {يَا أَبَت اسْتَأْجرهُ إِن خير من اسْتَأْجَرت الْقوي الْأمين} قَالَ: وَمَا رَأَيْت من قوته قَالَت: جَاءَ إِلَى الْبِئْر وَعَلِيهِ صَخْرَة لَا يقلها كَذَا وَكَذَا فَرَفعهَا قَالَ: وَمَا رَأَيْت من أَمَانَته قَالَت: كنت أَمْشِي أَمَامه فجعلني خَلفه

Taberânî, İbn Mes'ûd radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etti: Mûsâ'nın eşi {يَا أَبَت اسْتَأْجرهُ إِن خير من اسْتَأْجَرت الْقوي الْأمين} “Babacığım! Onu ücretle tut. Çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı güçlü ve güvenilir olandır” deyince [babası]: "Onun gücüne dair ne gördün?" dedi. Kadın: "Kuyuya geldi, üzerinde şu kadar kişinin kaldıramayacağı bir kaya vardı, onu tek başına kaldırdı" dedi. [Babası]: "Onun güvenilirliğine dair ne gördün?" dedi. Kadın: "Ben onun önünde yürüyordum, beni arkasına aldı" dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {إِنِّي أُرِيد أَن أنكحك إِحْدَى ابْنَتي هَاتين} قَالَ: بَلغنِي أَنه نكح الْكَبِيرَة الَّتِي دَعَتْهُ وَاسْمهَا صفورا وأبوها ابْن أخي شُعَيْب واسْمه رعاويل

İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan {إِنِّي أُرِيد أَن أنكحك إِحْدَى ابْنَتي هَاتين} “Ben bu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bana ulaştığına göre o, kendisini çağıran büyük kızı nikâhladı, onun adı Safûrâ idi; babası ise Şuayb'ın kardeşinin oğluydu ve adı Ra'âvîl idi.

وَقد أَخْبرنِي من أصدق: أَن إسمه فِي الْكتاب يثرون كَاهِن مَدين

Doğruluğuna güvendiğim bir kimse bana, onun Kitap'taki (Tevrat'taki) adının Medyen kâhini Yesrûn olduğunu bildirdi.

والكاهن حبر

Kâhin ise din bilgini (habr) demektir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن نوف الشَّامي قَالَ: ولدت الْمَرْأَة لمُوسَى ﵇ غُلَاما فَسَماهُ جرثمة

İbnu'l-Münzir, Nevf eş-Şâmî'den şöyle dediğini rivayet etti: Kadın, Mûsâ aleyhisselâm'a bir erkek çocuk doğurdu ve Mûsâ ona Cürsüme adını verdi.

وَأخرج ابْن ماجة وَالْبَزَّار وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عقبَة بن الْمُنْذر السّلمِيّ ﵁ قَالَ: كُنَّا عِنْد رَسُول الله ﷺ فَقَرَأَ {طس} حَتَّى بلغ قصَّة مُوسَى ﵇ قَالَ: إِن مُوسَى أجر نَفسه ثَمَانِي سِنِين أَو عشرا على عفة فرجه وَطَعَام بَطْنه فَلَمَّا أَرَادَ فِرَاق شُعَيْب أَمر امْرَأَته أَن تسْأَل أَبَاهَا أَن يُعْطِيهَا من غنمه مَا يعيشون بِهِ فَأَعْطَاهَا مَا ولدت من غنمه قالب لون من ذَلِك الْعَام وَكَانَت غنمه سَوْدَاء حسناء فَانْطَلق مُوسَى إِلَى عَصَاهُ فسماها من طرفها ثمَّ وَضعهَا فِي أدنى الْحَوْض ثمَّ أوردهَا فَسَقَاهَا ووقف مُوسَى بازاء الْحَوْض فَلم يصدر مِنْهَا شَاة إِلَّا ضرب جنبها شَاة شَاة قَالَ: فأنمت وأثلثت وَوضعت كلهَا قوالب الوان

İbn Mâce, el-Bezzâr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdeveyh, Utbe b. el-Münzir es-Sülemî radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet ettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık; Mûsâ aleyhisselâm'ın kıssasına gelinceye kadar {طس} [Tâ-Sîn sûresini] okudu ve şöyle buyurdu: "Mûsâ, iffetini korumak ve karnını doyurmak karşılığında kendini sekiz ya da on yıl [çalışmak üzere] kiraladı. Şuayb'dan ayrılmak isteyince, eşine, geçinebilecekleri kadar koyun vermesini babasından istemesini emretti. O da o yıl doğacak olan alacalı koyunları ona verdi. Şuayb'ın koyunları ise simsiyah ve güzeldi. Bunun üzerine Mûsâ asasına yönelip ucundan soydu, sonra onu havuzun en yakın yerine koydu, ardından koyunları suya getirip suladı. Mûsâ havuzun karşısında durdu; oradan dönen her koyunun böğrüne teker teker vurdu. [Koyunlar] ikiz ve üçüz doğurdular ve hepsi alacalı doğurdu;

إِلَّا شَاة أَو شَاتين لَيْسَ فِيهَا فشوش وَلَا ضبوب وَلَا غزور وَلَا ثفول وَلَا كمشة

ancak bir ya da iki koyun müstesna. Aralarında sütü kendiliğinden dökülen (feşûş), memesi sarkık ve büyük olan (dabûb), süt kanalı dar olan (ğazûr), memesi iki meme ucu gibi belirsiz olan (sefûl) ve memesi küçük olup

تفوت الْكَفّ

avuca sığmayan (kemşe) hiçbir koyun yoktu."

قَالَ النَّبِي ﷺ: فَلَو افتتحتم الشَّام وجدْتُم بقايا تِلْكَ الْغنم

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Eğer Şam'ı fethederseniz, o koyunların kalıntılarını bulursunuz;

وَهِي السامرية قَالَ ابْن لَهِيعَة: الفشوش: الَّتِي تفش بلبنها وَاسِعَة الشخب والضبوب: الطَّوِيلَة الضَّرع مجترة والغزور: الضيقة الشخب والثفول: الَّتِي لَيْسَ لَهَا ضرع إِلَّا كَهَيئَةِ حلمتين والكمشة: الصَّغِيرَة الضَّرع لَا يُدْرِكهُ الْكَفّ

onlar Sâmiriyye koyunlarıdır." İbn Lehîa şöyle dedi: Feşûş; sütü kendiliğinden fışkıran ve süt kanalı geniş olan, dabûb; memesi uzun olup sarkan, ğazûr; süt kanalı dar olan, sefûl; iki meme ucu şeklinde olup memesi bulunmayan, kemşe ise avucun kavrayamadığı küçük memeli olandır.

وَأخرج ابْن جرير عَن أنس ﵁ قَالَ: لما دَعَا مُوسَى ﵇ صَاحبه إِلَى الْأَجَل الَّذِي كَانَ بَينهمَا قَالَ لَهُ صَاحبه: كل شَاة ولدت على لَوْنهَا فلك لَوْنهَا

İbn Cerîr, Enes radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etti: Mûsâ aleyhisselâm kayınpederini aralarındaki süreye çağırdığında, kayınpederi ona: "Kendi rengi dışında doğan her koyun senindir" dedi.

فَعمد فَرفع خيالاً على المَاء فَلَمَّا رَأَيْت الخيال فزعت فجالت جَوْلَة فَولدت كُلهنَّ بلقاء إِلَّا شَاة وَاحِدَة

[Mûsâ] kastetti ve suyun üzerine bir karaltı/korkuluk dikti. [Koyunlar] karaltıyı görünce ürktüler ve sağa sola kaçıştılar; neticede biri hariç hepsi alacalı doğurdu.

فَذهب بألوانهن ذَلِك الْعَام

Böylece o yıl [doğan] farklı renkteki koyunların hepsini [Mûsâ] aldı.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه سُئِلَ أَي الْأَجَليْنِ قضى مُوسَى فَقَالَ: قضى أكثرهما وأطيبهما

Saîd b. Mansûr, el-Musannef'te İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Buhârî, İbnu'l-Münzir ve İbn Merdeveyh, çeşitli yollardan İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya Mûsâ'nın iki süreden hangisini tamamladığının sorulduğunu, onun da şöyle dediğini rivayet ettiler: "O, iki sürenin en çok ve en güzel olanını tamamladı.

أَن رَسُول الله إِذا قَالَ فعل

Şüphesiz Allah'ın elçisi bir söz söylediğinde onu yerine getirir."

وَأخرج الْبَزَّار وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن رَسُول الله ﷺ سَأَلَ جِبْرِيل أَي الْأَجَليْنِ قضى مُوسَى قَالَ: أتمهما وأكملهما

el-Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Cibrîl'e Mûsâ'nın iki süreden hangisini tamamladığını sorduğunu, onun da: "İkisinin en tam ve en mükemmel olanını" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن يُوسُف بن سرح أَن رَسُول الله ﷺ سُئِلَ أَي الْأَجَليْنِ قضى مُوسَى فَسَأَلَ جِبْرِيل فَقَالَ: لَا علم لي

İbn Ebî Hâtim, Yûsuf b. Serh'ten rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Mûsâ'nın iki süreden hangisini tamamladığı soruldu. O da Cibrîl'e sordu; Cibrîl: "Benim bilgim yok" dedi.

فَسَأَلَ جِبْرِيل ملكا فَوْقه فَقَالَ: لَا علم لي

Cibrîl kendi üstündeki bir meleğe sordu; o da: "Benim bilgim yok" dedi.

فَسَأَلَ ذَلِك الْملك ربه فَقَالَ الرب ﷿ أبرهما وأتقاهما وأزكاهما

O melek de Rabbine sordu; Rab azze ve celle: "İkisinin en hayırlısını, en takvalı olanını ve en temizini [tamamladı]" buyurdu.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عَليّ بن عَاصِم عَن أبي هُرَيْرَة عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁: أَن رجلا سَأَلَهُ أَي الْأَجَليْنِ قضى مُوسَى فَقَالَ: لَا أَدْرِي حَتَّى أسأَل رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: لَا أَدْرِي حَتَّى أسأَل جِبْرِيل فَقَالَ: لَا أَدْرِي حَتَّى أسأَل مِيكَائِيل فَسَأَلَ مِيكَائِيل فَقَالَ: لَا أَدْرِي حَتَّى أسأَل الرفيع فَسَأَلَ الرفيع فَقَالَ: لَا أَدْرِي حَتَّى أسأَل اسرافيل فَسَأَلَ إسْرَافيل فَقَالَ: لَا أَدْرِي حَتَّى أسأَل ذَا الْعِزَّة فَنَادَى إسْرَافيل بِصَوْتِهِ الأشد: يَا ذَا الْعِزَّة أَي الْأَجَليْنِ قضى مُوسَى قَالَ: أتم الْأَجَليْنِ وأطيبهما عشر سِنِين قَالَ عَليّ بن عَاصِم: فَكَانَ أَبُو هرون إِذا حدث بِهَذَا الحَدِيث يَقُول: حَدثنِي أَبُو سعيد الْخُدْرِيّ عَن النَّبِي ﷺ عَن جِبْرِيل عَن مِيكَائِيل عَن الرفيع عَن إسْرَافيل عَن ذِي الْعِزَّة تبَارك وَتَعَالَى

İbn Merdeveyh, Ali b. Âsım yoluyla Ebû Hüreyre'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etti: Bir adam ona Mûsâ'nın iki süreden hangisini tamamladığını sordu; o: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e soruncaya kadar bilmiyorum" dedi. [Resûlullah]: "Cibrîl'e soruncaya kadar bilmiyorum" dedi. [Cibrîl]: "Mîkâîl'e soruncaya kadar bilmiyorum" dedi ve Mîkâîl'e sordu. O: "er-Refî'e soruncaya kadar bilmiyorum" dedi ve er-Refî'e sordu. O: "İsrâfîl'e soruncaya kadar bilmiyorum" dedi ve İsrâfîl'e sordu. O da: "İzzet Sahibi'ne soruncaya kadar bilmiyorum" dedi. Sonra İsrâfîl en gür sesiyle: "Ey İzzet Sahibi! Mûsâ iki süreden hangisini tamamladı?" diye nida etti. [Allah]: "İki sürenin en tam ve en güzel olanını; on yılı" buyurdu. Ali b. Âsım dedi ki: Ebû Hârûn bu hadisi rivayet ettiğinde şöyle derdi: Bana Ebû Saîd el-Hudrî, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den, o Cibrîl'den, o Mîkâîl'den, o er-Refî'den, o İsrâfîl'den, o da İzzet Sahibi Teberâke ve Teâlâ'dan rivayet etti:

أَن مُوسَى قضى أتم الْأَجَليْنِ وأطيبه

"Mûsâ iki sürenin en tam ve en güzel olanını,

عشر سِنِين

on yılı tamamladı."

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر ﵁ قَالَ: سُئِلَ رَسُول الله ﷺ أَي الْأَجَليْنِ قضى مُوسَى قَالَ: أَوْفَاهُمَا

İbn Merdeveyh, Câbir radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Mûsâ'nın iki süreden hangisini tamamladığı soruldu; "İkisinin en tastamam olanını" buyurdu.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ قَالَ لي جِبْرِيل: يَا مُحَمَّد إِن سَأَلَك الْيَهُود أَي الْأَجَليْنِ قضى مُوسَى فَقل أَوْفَاهُمَا وَإِن سألوك أَيهمَا تزوج فَقل الصُّغْرَى مِنْهُمَا

İbn Merdeveyh, Ebû Hüreyre'den rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Cibrîl bana dedi ki: "Ey Muhammed! Eğer Yahudiler sana Mûsâ'nın iki süreden hangisini tamamladığını sorarlarsa 'İkisinin en tastamam olanını' de; onlardan hangisiyle evlendiğini sorarlarsa 'İkisinden küçük olanıyla' de."

وَأخرج الْخَطِيب فِي تَارِيخه عَن أبي ذَر ﵁ قَالَ قَالَ لي رَسُول الله ﷺ: إِذا سُئِلت أَي الْأَجَليْنِ قضى مُوسَى فَقل خيرهما وَأَبَرهمَا وَإِذا سُئِلت أَي الْمَرْأَتَيْنِ تزوج فَقل الصُّغْرَى مِنْهُمَا

Hatîb Târih'inde Ebû Zerr radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle buyurdu: "Sana Mûsâ'nın iki süreden hangisini tamamladığı sorulursa 'İkisinin en hayırlısını ve en faziletlisini' de; iki kadından hangisiyle evlendiği sorulursa 'İkisinden küçük olanıyla' de.

وَهِي الَّتِي جَاءَت فَقَالَت {يَا أَبَت اسْتَأْجرهُ إِن خير من اسْتَأْجَرت الْقوي الْأمين} فَقَالَ: مَا رَأَيْت من قوته قَالَت: أَخذ حجرا ثقيلاً فَأَلْقَاهُ على الْبِئْر قَالَ: وَمَا الَّذِي رَأَيْت من أَمَانَته قَالَت: قَالَ لي امشي خَلْفي وَلَا تمشي امامي

O, gelip de {يَا أَبَت اسْتَأْجرهُ إِن خير من اسْتَأْجَرت الْقوي الْأمين} “Babacığım! Onu ücretle tut. Çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı güçlü ve güvenilir olandır” diyen kadındır. [Babası]: 'Onun gücüne dair ne gördün?' deyince o: 'Ağır bir taşı alıp kuyunun üzerine koydu' dedi. [Babası]: 'Onun güvenilirliğine dair ne gördün?' deyince o: 'Bana arkamdan yürü, önümden yürüme dedi' dedi."

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ سُئِلَ رَسُول الله ﷺ أَي الْأَجَليْنِ قضى مُوسَى قَالَ: أبعدهُمَا وأطيبهما

Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Mûsâ'nın iki süreden hangisini tamamladığı soruldu; "İkisinin en uzununu ve en güzelini" buyurdu.

وَأخرج الْبَزَّار وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد ضَعِيف عَن أبي ذَر ﵁ أَن النَّبِي ﷺ سُئِلَ أَي الْأَجَليْنِ قضى مُوسَى قَالَ: أبرهما وأوفاهما

el-Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî el-Evsat'ta ve İbn Merdeveyh zayıf bir senetle Ebû Zerr radıyallâhu anh'tan Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Mûsâ'nın iki süreden hangisini tamamladığının sorulduğunu, onun da: "İkisinin en faziletlisini ve en tastamam olanını" buyurduğunu rivayet ettiler.

قَالَ: وَإِن سُئِلت أَي الْمَرْأَتَيْنِ تزوج فَقل الصُّغْرَى مِنْهُمَا

[Nebi] buyurdu ki: "Eğer sana iki kadından hangisiyle evlendiği sorulursa 'İkisinden küçük olanıyla' de."

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ ﵁ قَالَ سُئِلَ رَسُول الله ﷺ أَي الْأَجَليْنِ قضى مُوسَى قَالَ: سَوف أسأَل جِبْرِيل فَسَأَلَهُ قَالَ: سَوف أسأَل مِيكَائِيل فَسَأَلَهُ قَالَ: سَوف أسأَل إسْرَافيل فَسَأَلَهُ فَقَالَ: سَوف أسأَل الرب فَسَأَلَهُ فَقَالَ: أبرهما وأوفاهما

Feryâbî, Saîd b. Mansûr, el-Musannef'te İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet ettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Mûsâ'nın iki süreden hangisini tamamladığı soruldu; "Cibrîl'e soracağım" buyurdu ve ona sordu. [Cibrîl]: "Mîkâîl'e soracağım" dedi ve ona sordu. [Mîkâîl]: "İsrâfîl'e soracağım" dedi ve ona sordu. [İsrâfîl]: "Rabbime soracağım" dedi ve O'na sordu; [Rab Teâlâ]: "İkisinin en faziletlisini ve en tastamam olanını" buyurdu.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن مقسم قَالَ: لقِيت الْحسن بن عَليّ بن أبي طَالب ﵄ فَقلت لَهُ: أَي الْأَجَليْنِ قضى مُوسَى

İbn Merdeveyh, Mıksem'den şöyle dediğini rivayet etti: el-Hasan b. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anhümâ ile karşılaştım ve ona: "Mûsâ iki süreden hangisini tamamladı;

الأول أَو الآخر قَالَ: الآخر

ilkini mi yoksa sonuncusunu mu?" dedim. "Sonuncusunu" dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَالله على مَا نقُول وَكيل} قَالَ: على قَول مُوسَى وَخَتنه

İbnu'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وَالله على مَا نقُول وَكيل} “Söylediklerimize Allah vekildir” buyruğu hakkında: "Mûsâ'nın ve kayınpederinin sözüne [vekildir]" dediğini rivayet etti.

- قَوْله تَعَالَى: فَلَمَّا قضى مُوسَى الْأَجَل وَسَار بأَهْله آنس من جَانب الطّور نَارا قَالَ لأَهله امكثوا إِنِّي آنست نَارا لعَلي آتيكم مِنْهَا بِخَبَر أَو جذوة من النَّار لَعَلَّكُمْ تصطلون

- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فَلَمَّا قضى مُوسَى الْأَجَل وَسَار بأَهْله آنس من جَانب الطّور نَارا قَالَ لأَهله امكثوا إِنِّي آنست نَارا لعَلي آتيكم مِنْهَا بِخَبَر أَو جذوة من النَّار لَعَلَّكُمْ تصطلون} “Mûsâ süreyi tamamlayıp ailesiyle yola çıkınca Tûr tarafından bir ateş gördü. Ailesine: 'Durun, ben bir ateş gördüm; umarım oradan size bir haber veya ısınasınız diye o ateşten bir kor getiririm' dedi."

أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فَلَمَّا قضى مُوسَى الْأَجَل} قَالَ: عشر سنينثم مكث بعد ذَلِك عشرا أُخْرَى

Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {فَلَمَّا قضى مُوسَى الْأَجَل} “Mûsâ süreyi tamamlayınca” buyruğu hakkında: "On yıl [tamamladı], sonra bunun ardından bir on yıl daha kaldı" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق السّديّ قَالَ عبد الله بن عَبَّاس

İbn Ebî Hâtim es-Süddî yoluyla rivayet etti: Abdullah b. Abbâs dedi ki:

لما قضى مُوسَى الْأَجَل سَار بأَهْله فضل عَن الطَّرِيق وَكَانَ فِي الشتَاء

Mûsâ süreyi tamamlayınca ailesiyle yola çıktı ve kış mevsiminde yolu kaybetti.

وَرفعت لَهُ نَار فَلَمَّا رَآهَا ظن أَنَّهَا نَار وَكَانَت من نور الله فَقَالَ لأَهله {امكثوا إِنِّي آنست نَارا لعَلي آتيكم مِنْهَا بِخَبَر} فَإِن لم أجد خَبرا آتيكم بشهاب قبس لَعَلَّكُمْ تصطلون من الْبرد

Kendisine bir ateş gösterildi. Onu görünce bir ateş olduğunu sandı, oysa o Allah'ın nurundandı. Bunun üzerine ailesine: {امكثوا إِنِّي آنست نَارا لعَلي آتيكم مِنْهَا بِخَبَر} “Durun, ben bir ateş gördüm; umarım oradan size bir haber getiririm, şayet bir haber bulamazsam soğuktan ısınasınız diye size alevli bir kor getiririm” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله (آنس) قَالَ: أحس وَفِي قَوْله {إِنِّي آنست نَارا} قَالَ: أحسست

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan (آنس) kelimesi hakkında: "Hissetti/gördü", {إِنِّي آنست نَارا} “Ben bir ateş gördüm” buyruğu hakkında ise: "Hissettim/fark ettim" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {لعَلي آتيكم مِنْهَا بِخَبَر} قَالَ: لعَلي أجد من يدلني على الطَّرِيق

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {لعَلي آتيكم مِنْهَا بِخَبَر} “Umarım oradan size bir haber getiririm” buyruğu hakkında: "Umarım bana yolu gösterecek birini bulurum [demektir]"

وَكَانُوا قد ضلوا الطَّرِيق

-çünkü yolu kaybetmişlerdi- dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {جذوة} قَالَ: شهَاب

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {جذوة} “kor” kelimesi hakkında: "Alevli kor/meşale" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {جذوة} قَالَ: أصل شَجَرَة

el-Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {جذوة} “kor” kelimesi hakkında: "Ağaç kökü/kütük" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {جذوة} قَالَ: أصل شَجَرَة فِي طرفها نَار

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {جذوة} “kor” kelimesi hakkında: "Ucunda ateş bulunan bir ağaç kökü/kütüğü" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد قَالَ الجذوة عود من حطب فِيهِ النَّار

İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den: "Cezve (جذوة), kendisinde ateş bulunan bir odun parçasıdır" dediğini rivayet etti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم ﵁ أَنه قَرَأَ (أَو جذوة) بِنصب الْجِيم

Abd b. Humeyd, Âsım radıyallâhu anh'ın (أَو جذوة) lafzını cîm harfini üstünle okuduğunu rivayet etti.

وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر عَن أبي الْمليح قَالَ: أتيت مَيْمُون بن مهْرَان لَا ودعه عِنْد خروجي فِي تِجَارَة فَقَالَ: لَا تيأس أَن تصيب فِي وَجهك هَذَا فِي أَمر دينك أفضل مِمَّا ترجو أَن تصيب فِي أَمر دنياك فَإِن صَاحِبَة سبأ خرجت

Ebû Ubeyd, İbn Merdeveyh ve İbn Asâkir, Ebu'l-Melîh'ten şöyle dediğini rivayet ettiler: Ticaret için yola çıkarken kendisiyle vedalaşmak üzere Meymûn b. Mihrân'a gittim. Bana şöyle dedi: "Bu yolculuğunda dinin konusunda, dünyan konusunda elde etmeyi umduğundan daha faziletli bir şeye ulaşmaktan ümit kesme. Zira Sebe Melikesi [yola] çıktı;

وَلَيْسَ شَيْء أحب إِلَيْهَا من ملكهَا فأخرجها الله إِلَى مَا هُوَ خير من ذَلِك فهداها إِلَى الإِسلام وَأَن مُوسَى ﵇ خرج يُرِيد أَن يقتبس لأَهله نَارا فَأخْرجهُ الله إِلَى مَا هُوَ خير من ذَلِك: كَلمه الله تَعَالَى

oysa onun için mülkünden daha sevimli hiçbir şey yoktu. Allah onu bundan daha hayırlı olana eriştirdi ve onu İslam'a iletti. Mûsâ aleyhisselâm da ailesi için ateşten bir kor almak isteyerek yola çıktı; Allah Teâlâ onu bundan daha hayırlı olana eriştirdi ve onunla konuştu."

وَأخرج الْخَطِيب عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: كن لما لَا ترجو أَرْجَى مِنْك لما ترجو فَإِن مُوسَى بن عمرَان ﵇ خرج يقتبس نَارا فَرجع بالنبوّة

el-Hatîb, Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle dediğini rivayet etti: "Ummadığın şey konusunda, umduğun şeyden daha ümitvar ol. Zira İmrân oğlu Mûsâ aleyhisselâm ateşten bir kor almak için yola çıktı ve peygamberlikle döndü."

- قَوْله تَعَالَى: فَلَمَّا أَتَاهَا نُودي من شاطئ الْوَادي الْأَيْمن فِي الْبقْعَة الْمُبَارَكَة من الشَّجَرَة أَن يَا مُوسَى إِنِّي أَنا الله رب الْعَالمين

- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فَلَمَّا أَتَاهَا نُودي من شاطئ الْوَادي الْأَيْمن فِي الْبقْعَة الْمُبَارَكَة من الشَّجَرَة أَن يَا مُوسَى إِنِّي أَنا الله رب الْعَالمين} “Oraya gelince, o mübarek yerdeki vadinin sağ kıyısındaki ağaçtan şöyle seslenildi: Ey Mûsâ! Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'ım!”

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {نُودي من شاطئ الْوَادي الْأَيْمن} قَالَ: كَانَ النداء من السَّمَاء الدُّنْيَا

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {نُودي من شاطئ الْوَادي الْأَيْمن} “Vadinin sağ kıyısından seslenildi” buyruğu hakkında: "Sesleniş dünya semasından idi" dediğini rivayet etti.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {من شاطئ الْوَادي الْأَيْمن} قَالَ: الْأَيْمن عَن يَمِين مُوسَى ﵇ عِنْد الطّور

el-Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {من شاطئ الْوَادي الْأَيْمن} “Vadinin sağ kıyısından” buyruğu hakkında: "Sağ [taraf], Tûr'un yanında Mûsâ aleyhisselâm'ın sağ tarafı idi" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَالح فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ النداء من أَيمن الشَّجَرَة

Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Sâlih'ten bu ayet hakkında: "Sesleniş ağacın sağından idi;

والنداء من السَّمَاء

sesleniş ise semadandı.

وَذَلِكَ فِي التَّقْدِيم وَالتَّأْخِير

Bu da takdim ve tehir (kelimelerin yer değiştirmesi) kabilindendir" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: نُودي عَن يَمِين الشَّجَرَة

Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir, Katâde radıyallâhu anh'tan: "Ağacın sağından seslenildi" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {من الشَّجَرَة} قَالَ: أخْبرت أَنَّهَا عَوْسَجَة

İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan {من الشَّجَرَة} “Ağaçtan” buyruğu hakkında: "Bana onun bir avsec (kaba diken) ağacı olduğu bildirildi" dediğini rivayet etti.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن الْكَلْبِيّ {من الشَّجَرَة} قَالَ: شَجَرَة العوسج

Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd, el-Kelbî'den {من الشَّجَرَة} “Ağaçtan” buyruğu hakkında: "Avsec ağacıydı" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عبد الله بن مَسْعُود ﵁ قَالَ: ذكرت لي الشَّجَرَة الَّتِي أَوَى إِلَيْهَا مُوسَى ﵇ فسرت إِلَيْهَا يومي وليلتي حَتَّى صبحتها فَإِذا هِيَ سَمُرَة خضراء ترف فَصليت على النَّبِي ﷺ فاهوى إِلَيْهَا بَعِيري وَهُوَ جَائِع فَأخذ مِنْهَا ملْء فِيهِ فلاكه فَلم يسْتَطع أَن يسغه فلفظه فَصليت على النَّبِي وسلمت ثمَّ انصرفت

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve sahih görerek Hâkim, Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet ettiler: Mûsâ aleyhisselâm'ın sığındığı ağaç bana anlatıldı. Bir gün bir gece onun yanına doğru yürüdüm, nihayet sabahleyin oraya vardım. Bir de baktım ki o, parıldayan yemyeşil bir semure (sakız) ağacıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salavat getirdim. Devem aç olduğu için ona doğru yöneldi ve ondan ağız dolusu bir yaprak alıp çiğnedi fakat onu yutamadı ve ağzından attı. Ben de Peygamber'e salât ve selam getirdim, sonra dönüp gittim.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن نوف الْبكالِي: أَن مُوسَى ﵇ لما نُودي من شاطىء الْوَادي الْأَيْمن قَالَ: وَمن أَنْت الَّذِي تنادي قَالَ: أَنا رَبك الْأَعْلَى

İbn Ebî Hâtim, Nevf el-Bikâlî'den şöyle rivayet etti: Mûsâ aleyhisselâm'a vadinin sağ kıyısından seslenilince: "Sen kimsin ki sesleniyorsun?" dedi. [Allah]: "Ben senin yüceler yücesi Rabbinim" buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي بكر الثَّقَفِيّ قَالَ: أَتَى مُوسَى ﵇ الشَّجَرَة لَيْلًا وَهِي خضراء وَالنَّار تَتَرَدَّد فِيهَا فَذهب يتَنَاوَل النَّار فمالت عَنهُ فذعر وفزع فَنُوديَ من شاطىء الْوَادي الْأَيْمن قَالَ: عَن يَمِين الشَّجَرَة فاستأنس بالصوت فَقَالَ: أَيْن أَنْت

İbn Ebî Hâtim, Ebû Bekr es-Sekafî'den şöyle dediğini rivayet etti: Mûsâ aleyhisselâm geceleyin ağacın yanına geldi; ağaç yemyeşildi ve içinde ateş gidip geliyordu. Ateşi almaya yöneldiğinde ateş ondan uzaklaştı; bunun üzerine korktu ve ürktü. Derken vadinin sağ kıyısından seslenildi; [râvî] ağacın sağ tarafından dedi. Sesi duyunca rahatladı ve: "Neredesin?

أَيْن أَنْت قيل: الصَّوْت

Neredesin?" dedi. Ses şöyle dedi:

أَنا فَوْقك قَالَ: رَبِّي قَالَ: نعم

"Ben senin üstündeyim." [Mûsâ]: "Rabbim misin?" dedi. [Allah]: "Evet" buyurdu.

- قَوْله تَعَالَى: وَأَن ألق عصاك فَلَمَّا رَآهَا تهتز كَأَنَّهَا جَان ولى مُدبرا وَلم يعقب يَا مُوسَى أقبل ولاتخف إِنَّك من الْآمنينَ أسلك يدك فِي جيبك تخرج بَيْضَاء من غير سوء واضمم إِلَيْك جناحك من الرهب فذانك برهانان من رَبك إِلَى فِرْعَوْن وملائه إِنَّهُم كَانُوا قوما فاسقين قَالَ رب إِنِّي قتلت مِنْهُم نفسا فَأَخَاف أَن يقتلُون وَأخي هرون هُوَ أفْصح مني لِسَانا فَأرْسلهُ معي ردْءًا يصدقني أَنِّي أَخَاف أَن يكذبُون قَالَ سنشد عضدك بأخيك ونجعل لَكمَا سُلْطَانا فَلَا يصلونَ إلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمن اتبعكما الغالبون فَلَمَّا جَاءَهُم مُوسَى بِآيَاتِنَا بَيِّنَات قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا سحر مفترى وَمَا سمعنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلين وَقَالَ مُوسَى رَبِّي أعلم بِمن جَاءَ بِالْهدى من عِنْده وَمن تكون لَهُ عَاقِبَة الدَّار إِنَّه لَا يفلح الظَّالِمُونَ

- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَأَن ألق عصاك فَلَمَّا رَآهَا تهتز كَأَنَّهَا جَان ولى مُدبرا وَلم يعقب يَا مُوسَى أقبل ولاتخف إِنَّك من الْآمنينَ أسلك يدك فِي جيبك تخرج بَيْضَاء من غير سوء واضمم إِلَيْك جناحك من الرهb فذانك برهانان من رَبك إِلَى فِرْعَوْن وملائه إِنَّهُم كَانُوا قوما فاسقين قَالَ رب إِنِّي قتلت مِنْهُم نفسا فَأَخَاف أَن يقتلُون وَأخي هرون هُوَ أفْصح مني لِسَانا فَأرْسلهُ معي ردْءًا يصدقني أَنِّي أَخَاف أَن يكذبُون قَالَ سنشد عضدك بأخيك ونجعل لَكمَا سُلْطَانا فَلَا يصلونَ إلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمن اتبعكما الغالبون فَلَمَّا جَاءَهُم مُوسَى بِآيَاتِنَا بَيِّنَات قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا سحر مفترى وَمَا سمعنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلين وَقَالَ مُوسَى رَبِّي أعلم بِمن جَاءَ بِالْهدى من عِنْده وَمن تكون لَهُ عَاقِبَة الدَّار إِنَّه لَا يفلح الظَّالِمُونَ} “'Asanı at!' Onu bir yılan gibi kıvrılıp hareket eder görünce arkasına bakmadan dönüp kaçtı. 'Ey Mûsâ! Beri gel, korkma; çünkü sen güvende olanlardansın. Elini koynuna sok; kusursuz, bembeyaz çıksın. Korkudan [açılan] kollarını kendine çek. İşte bunlar, Firavun ve ileri gelenlerine karşı Rabbinden iki kesin delildir. Gerçekten onlar yoldan çıkmış bir topluluktur.' [Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu ben onlardan bir cana kıydım, bu yüzden beni öldürmelerinden korkuyorum. Kardeşim Hârûn'un dili benden daha düzgündür. Onu da beni doğrulayan bir yardımcı olarak benimle gönder; zira beni yalanlamalarından endişe ediyorum.' [Allah] buyurdu: 'Pazunu kardeşinle güçlendireceğiz ve ikinize öyle bir güç/yetki vereceğiz ki, mucizelerimiz sayesinde size erişemeyecekler. Siz ve size uyanlar galip geleceksiniz.' Mûsâ onlara apaçık mucizelerimizle gelince: 'Bu, uydurulmuş bir sihirden başka bir şey değildir. Biz geçmiş atalarımızdan da böyle bir şey işitmedik' dediler. Mûsâ ise şöyle dedi: 'Rabbim, Kendi katından kimin hidayet getirdiğini ve bu yurdun sonunun kime ait olacağını en iyi bilendir. Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler.'”

أخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {ولى مُدبرا}

İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan {ولى مُدبرا} “Dönüp kaçtı”

من الرهب قَالَ: هَذَا من تَقْدِيم الْقُرْآن

[ve] {من الرهب} “korkudan” buyrukları hakkında: "Bu, Kur'an'daki takdim [ve tehir] kabilindendir" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {واضمم إِلَيْك جناحك} قَالَ: يدك

İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {واضمم إِلَيْك جناحك} “Kanadını [kolunu] kendine çek” buyruğu hakkında: "Elini [kendine çek]" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {واضمم إِلَيْك جناحك} قَالَ: كَفه تَحت عضده {من الرهب} قَالَ: من الْفرق {فذانك برهانان} قَالَ: الْعَصَا وَالْيَد

el-Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {واضمم إِلَيْك جناحك} “Kanadını kendine çek” buyruğu hakkında: "Avucunu pazusunun altına [koydu]", {من الرهب} “Korkudan” buyruğu hakkında: "Korkudan dolayı", {فذانk برهانان} “İşte bunlar iki kesin delildir” buyruğu hakkında: "Asa ve eldir"

وَفِي قَوْله {ردْءًا} قَالَ: عوناً وَفِي قَوْله {ونجعل لَكمَا سُلْطَانا} قَالَ: الْحجَّة

{ردْءًا} “Bir yardımcı olarak” buyruğu hakkında: "Bir destekçi", {ونجعل لَكمَا سُلْطَانا} “Ve ikinize bir güç/yetki vereceğiz” buyruğu hakkında: "Hüccet (kesin delil)" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَلم يعقب} قَالَ: لم يلْتَفت من الْفرق وَفِي قَوْله {اسلك يدك فِي جيبك} قَالَ: فِي جيب قَمِيصك {تخرج بَيْضَاء من غير سوء} قَالَ: من غير برص {واضمم إِلَيْك جناحك من الرهب} قَالَ: من الرعب {فذانك برهانان} قَالَ: آيتان من رَبك

Abd b. Humeyd, Katâde radıyallâhu anh'tan {وَلم يعقب} “Arkasına bakmadı” buyruğu hakkında: "Korkudan dönüp bakmadı", {اسلك يدك فِي جيبك} “Elini koynuna sok” buyruğu hakkında: "Gömleğinin yakasına [sok]", {تخرج بَيْضَاء من غير سوء} “Kusursuz, bembeyaz çıksın” buyruğu hakkında: "Alacasız/hastalıksız olarak", {واضمم إِلَيْك جناحك من الرهب} “Korkudan kollarını kendine çek” buyruğu hakkında: "Korkudan dolayı", {فذانك برهانان} “İşte bunlar iki delildir” buyruğu hakkında: "Rabbinden iki mucizedir",

{فَأرْسلهُ معي ردْءًا} قَالَ: عوناً لي

{فَأرْسلهُ معي ردْءًا} “Onu da benimle bir yardımcı olarak gönder” buyruğu hakkında: "Bana bir destekçi olarak" dediğini rivayet etti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم ﵁ أَنه قَرَأَ {من الرهب} مُخَفّفَة مَرْفُوعَة الرَّاء وَقَرَأَ (فذانك) مُخَفّفَة

Abd b. Humeyd, Âsım radıyallâhu anh'ın {من الرهب} kısmını şeddesiz ve râ harfini ötre ile okuduğunu, (فذانك) kelimesini de şeddesiz okuduğunu rivayet etti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عبد الله بن كثير وَقيس أَنَّهُمَا كَانَا يقرآن (فذنك برهانان) مثقلة النُّون

Abd b. Humeyd, Abdullah b. Kesîr ve Kays'ın (فذنك برهانان) lafzını nûn harfini şeddeli olarak okuduklarını rivayet etti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ردْءًا يصدقني} كي يصدقني

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {ردْءًا يصدقني} “Beni doğrulayan bir yardımcı olarak” buyruğu hakkında: "Beni doğrulasın diye" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق ابْن وهب نبأنا نَافِع بن أبي نعيم قَالَ: سَأَلت مُسلم بن جُنْدُب ﵁ عَن قَوْله {ردْءًا يصدقني} قَالَ: الردء الزِّيَادَة أما سَمِعت قَول الشَّاعِر: واسمر خطى كَأَن كعوبه نوى الْقصب قد اردى ذِرَاعا على عشر وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {سنشد عضدك بأخيك} قَالَ: الْعَضُد: الْمعِين النَّاصِر قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم

İbn Ebî Hâtim, İbn Vehb yoluyla Nâfi' b. Ebî Nuaym'ın şöyle dediğini rivayet etti: Müslim b. Cündeb radıyallâhu anh'a {ردْءًا يصدقني} buyruğunu sordum; "er-Rid' (ردء), fazlalık/destek demektir. Şairin şu sözünü işitmedin mi: 'Düğümleri kamış çekirdeği gibi olan esmer bir mızrak, ona on [arşın] üzerine bir arşın daha kattı'" dedi. et-Tastî, Mesâil'inde İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona {سنشد عضدك بأخيك} “Pazunu kardeşinle güçlendireceğiz” buyruğunu sordu; o da: "el-Adud (عضد), yardımcı ve destekçidir" dedi. [Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" deyince, o: "Evet,

أما سَمِعت قَول النَّابِغَة: فِي ذمَّة من أبي قَابُوس منقذة للخائفين وَمن لَيست لَهُ عضد وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: كَانَ مُوسَى ﵇ قد ملىء قلبه رعْبًا من فِرْعَوْن فَكَانَ إِذا رَآهُ قَالَ: اللَّهُمَّ أدرأ بك فِي نَحره وَأَعُوذ بك

en-Nâbiğa'nın şu sözünü işitmedin mi: 'Ebû Kâbûs'un himayesinde, korkanlar ve bir dayanağı/yardımcısı olmayanlar için kurtarıcı bir sığınak vardır'" dedi. İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etti: Mûsâ aleyhisselâm'ın kalbi Firavun'un korkusuyla dolmuştu. Bu yüzden onu gördüğünde: "Allah'ım! Seninle onun şerrini savar,

من شَره فَفَزعَ الله تَعَالَى مَا كَانَ فِي قلب مُوسَى وَجعله فِي قلب فِرْعَوْن فَكَانَ إِذا رَآهُ بَال كَمَا يَبُول الْحمار

onun kötülüğünden sana sığınırım" derdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Mûsâ'nın kalbindeki korkuyu giderip onu Firavun'un kalbine koydu; öyle ki Firavun onu gördüğünde eşeğin bevlettiği gibi bevlederdi.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن الضَّحَّاك ﵁ قَالَ: دُعَاء مُوسَى حِين توجه إِلَى فِرْعَوْن وَدُعَاء النَّبِي ﵇ يَوْم حنين وَدُعَاء كل مكروب كنت وَتَكون وَأَنت حَيّ لَا تَمُوت تنام الْعُيُون وتكدر النُّجُوم وَأَنت حَيّ قيوم لَا تأخذك سنة وَلَا نوم يَا حَيّ يَا قيوم

el-Beyhakî, el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Dahhâk radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etti: Mûsâ'nın Firavun'a yöneldiğindeki duası, Peygamber aleyhisselâm'ın Huneyn günündeki duası ve her darda kalanın duası şudur: "Sen vardın ve varsın; sen ölmeyen Hayy'sın. Gözler uyur, yıldızlar kararır; sen ise Hayy ve Kayyûm'sun, seni ne bir uyuklama tutar ne de uyku. Ey Hayy, ey Kayyûm!"

- قَوْله تَعَالَى: وَقَالَ فِرْعَوْن يَا أَيهَا الْمَلأ مَا علمت لكم من إِلَه غَيْرِي فَأوقد لي يَا هامان على الطين فَاجْعَلْ لي صرحا لعَلي أطلع إِلَى إِلَه مُوسَى وَإِنِّي لأظنه من الْكَاذِبين واستكبر هُوَ وَجُنُوده فِي الأَرْض بِغَيْر الْحق وظنوا أَنهم إِلَيْنَا لَا يرجعُونَ

- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَقَالَ فِرْعَوْن يَا أَيهَا الْمَلأ مَا علمت لكم من إِلَه غَيْرِي فَأوقد لي يَا هامان على الطين فَاجْعَلْ لي صرحا لعَلي أطلع إِلَى إِلَه مُوسَى وَإِنِّي لأظنه من الْكَاذِبين واستكبر هُوَ وَجُنُوده فِي الأَرْض بِغَيْر الْحق وظنوا أَنهم إِلَيْنَا لَا يرجعُونَ} “Firavun dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum. Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak da bana yüksek bir kule yap; belki Mûsâ'nın ilahına çıkarım. Gerçi ben onun yalancılardan olduğunu sanıyorum.' O ve orduları, yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve gerçekten bize döndürülmeyeceklerini sandılar.”

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لما قَالَ فِرْعَوْن {يَا أَيهَا الْمَلأ مَا علمت لكم من إِلَه غَيْرِي} قَالَ جِبْرِيل ﵇: يَا رب طَغى عَبدك فائذن لي فِي هَلَاكه قَالَ: يَا جِبْرِيل هُوَ عَبدِي وَلنْ يسبقني لَهُ أجل قد اجلته حَتَّى يجييء ذَلِك الْأَجَل

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet etti: Firavun {يَا أَيهَا الْمَلأ مَا علمت لكم من إِلَه غَيْرِي} “Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” deyince Cibrîl aleyhisselâm: "Ey Rabbim! Kulun haddi aştı, onun helak edilmesi için bana izin ver" dedi. [Allah]: "Ey Cibrîl! O benim kulumdur ve benim [takdir ettiğim] süreyi aşamaz. Onun için bir süre belirledim, o süre gelinceye kadar [bekle]" buyurdu.

فَلَمَّا قَالَ {أَنا ربكُم الْأَعْلَى} النازعات الْآيَة ٢٤ قَالَ: يَا جِبْرِيل قد سكنت روعتك

Ne zaman ki {أَنا ربكُم الْأَعْلَى} (en-Nâziât 24. ayet) “Ben sizin en yüce Rabbinizim” dedi, [Allah]: "Ey Cibrîl! Korkun yatışsın,

بغى عَبدِي وَقد جَاءَ أَوَان هَلَاكه

kulum haddi aştı ve helak olma vakti geldi" buyurdu.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ كلمتان قالهما فِرْعَوْن {مَا علمت لكم من إِلَه غَيْرِي} وَقَوله {أَنا ربكُم الْأَعْلَى} قَالَ: كَانَ بَينهمَا أَرْبَعُونَ عَاما {فَأَخذه الله نكال الْآخِرَة وَالْأولَى} النازعات الْآيَة ٢٦

İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Firavun'un söylediği iki söz vardı: {مَا علمت لكم من إِلَه غَيْرِي} “Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” ve {أَنا ربكُم الْأَعْلَى} “Ben sizin en yüce Rabbinizim” sözü." [Râvî] dedi ki: "Bu iki sözün arasında kırk yıl vardı. {فَأَخذه الله نكال الْآخِرَة وَالْأولَى} (en-Nâziât 26. ayet) 'Bunun üzerine Allah onu ahiret ve dünya azabıyla yakalayıverdi'."

أما قَوْله تَعَالَى {فَأوقد لي يَا هامان} الْآيَة أخرج ابْن عبد الحكم فِي فتوح مصر قَالَ: حَدثنَا أَسد عَن خَالِد بن عبد الله عَن مُحدث حَدثهُ قَالَ: كَانَ هامان نبطياً

Yüce Allah'ın {فَأوقد لي يَا هامان} “Ey Hâmân! Benim için ateş yak” ayetine gelince: İbn Abdi'l-Hakem, Fütûhu Mısr'da şöyle rivayet etti: Bize Esed, Hâlid b. Abdillâh'tan, o da kendisine rivayet eden bir râvîden anlattı: "Hâmân bir Nabatî idi."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فَأوقد لي يَا هامان على الطين} قَالَ على الْمدر يكون لَبَنًا مطبوخاً

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {فَأوقد لي يَا هامان على الطين} “Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak” buyruğu hakkında: "Pişmiş kerpiç olması için balçık üzerine [ateş yak]" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: بَلغنِي أَن فِرْعَوْن أول من طبخ الْآجر

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: "Bana ulaştığına göre Firavun, tuğla/kiremit pişiren ilk kimsedir" dediğini rivayet ettiler.

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: كَانَ فِرْعَوْن أول من طبخ الْآجر وصنع لَهُ الصرح

İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: "Firavun, tuğla/kiremit pişiren ve kendisi için kule inşa ettiren ilk kimsedir" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ: فِرْعَوْن أول من صنع الْآجر وَبنى بِهِ

İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc'den: "Firavun, tuğla yapan ve onunla bina inşa eden ilk kimsedir" dediğini rivayet etti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {فَأوقد لي يَا هامان على الطين} قَالَ: اَوْقِدْ على الطين حَتَّى يكون آجراً

Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'den {فَأوقد لي يَا هامان على الطين} “Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak” buyruğu hakkında: "Tuğla oluncaya kadar çamurun üzerinde ateş yak [demektir]" dediğini rivayet ettiler.