Binûn

Rûm Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر بِمَا كسبت أَيدي النَّاس} الْآيَة

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiler; o, { ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر بِمَا كسبت أَيدي النَّاس } “İnsanların elleriyle kazandıkları yüzünden karada ve denizde fesat ortaya çıktı” ayeti hakkında:

قَالَ: نُقْصَان الْبركَة بأعمال الْعباد كي يتوبوا

"Tevbe etsinler diye kulların amelleri sebebiyle bereketin azalmasıdır" dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ {ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر} قَالَ: قُحُوط الْمَطَر

İbnü'l-Münzir, İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o, { ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر } “Karada ve denizde fesat ortaya çıktı” [ayeti] hakkında: "Yağmurun kesilmesidir" dedi.

قيل لَهُ: قُحُوط الْمَطَر لن يضر الْبَحْر

Ona: "Yağmurun kesilmesi denize zarar vermez ki!" denildi.

قَالَ: إِذا قل الْمَطَر قل الغوص

O: "Yağmur azaldığında [inci için yapılan] dalgıçlık da azalır" dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عَطِيَّة ﵁ فِي الْآيَة

İbnü'l-Münzir, Atiyye radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında rivayet etti;

أَنه قيل لَهُ: هَذَا الْبر وَالْبَحْر أَي فَسَاد فِيهِ قَالَ: إِذا قل الْمَطَر قل الغوص

ona şöyle denildi: "Bu kara ve deniz; denizdeki fesat nedir?" O: "Yağmur azaldığında dalgıçlık da azalır" dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن رفيع ﵁ فِي قَوْله {ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر}

İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Refî' radıyallâhu anh'tan { ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر } “Karada ve denizde fesat ortaya çıktı” buyruğu hakkında rivayet etti;

قَالَ: انْقِطَاع الْمَطَر

"Yağmurun kesilmesidir" dedi.

قيل: فالبحر قَالَ: إِذا لم يمطر عميت دَوَاب الْبَحْر

"Peki ya deniz?" denildi. O: "Yağmur yağmadığında deniz canlıları körleşir" dedi.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر} قَالَ {الْبر} الفيافي الَّتِي لَيْسَ فِيهَا شَيْء

Feryâbî, İkrime radıyallâhu anh'tan { ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر } “Karada ve denizde fesat ortaya çıktı” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "{ الْبر } (el-berr/kara), içinde hiçbir şey bulunmayan çöllerdir;

و {الْبَحْر} الْقرى

{ الْبَحْر } (el-bahr/deniz) ise köylerdir."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ أَنه سُئِلَ عَن قَوْله {ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر} قَالَ: الْبر قد عَرفْنَاهُ فَمَا بَال الْبَحْر قَالَ: إِن الْعَرَب تسمي الْأَمْصَار الْبَحْر

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim rivayet ettiler; İkrime radıyallâhu anh'a { ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر } “Karada ve denizde fesat ortaya çıktı” buyruğu sorulup: "Karayı anladık, peki ya deniz nasıldır?" denildi. O: "Araplar şehirlere el-bahr (deniz) adını verirler" dedi.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر} قَالَ: فَسَاد الْبر: قَتْلُ ابنُ آدمَ أَخَاهُ

Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler; o, { ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر } “Karada ve denizde fesat ortaya çıktı” [ayeti] hakkında şöyle dedi: "Karanın fesadı, Âdemoğlunun kardeşini öldürmesidir;

وَالْبَحْر: أَخْذُ الملكِ السفنَ غصبا

denizinki ise kralın gemileri zorla gasp etmesidir."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ {ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر} قَالَ: هَذَا قبل أَن يبْعَث مُحَمَّد ﷺ رَجَعَ رَاجِعُون من النَّاس

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler; o, { ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر } “Karada ve denizde fesat ortaya çıktı” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önceydi; insanlardan [küfürden hakka] dönenler döndü."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر} قَالَ {الْبر} كل قَرْيَة نائية عَن الْبَحْر

İbn Ebî Hâtim, Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet etti; { ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر } “Karada ve denizde fesat ortaya çıktı” buyruğu hakkında o şöyle dedi: "{ الْبر } (el-berr/kara), denizden uzak olan her yerleşim yeridir;

مثل مَكَّة وَالْمَدينَة و {الْبَحْر} كل قَرْيَة على الْبَحْر

Mekke ve Medine gibi. { الْبَحْر } (el-bahr/deniz) ise deniz kenarındaki her yerleşim yeridir;

مثل كوفة وَالْبَصْرَة وَالشَّام وَفِي قَوْله {بِمَا كسبت أَيدي النَّاس} قَالَ: بِمَا عمِلُوا من الْمعاصِي

Kûfe, Basra ve Şam gibi." { بِمَا كسبت أَيدي النَّاس } “İnsanların elleriyle kazandıkları yüzünden” buyruğu hakkında ise: "İşledikleri günahlar sebebiyle" dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: الْبَحْر الجزائر

İbn Ebî Hâtim, Atâ radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında rivayet etti; o: "Deniz, adalardır" dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {لَعَلَّهُم يرجعُونَ} قَالَ: يتوبون

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiler; { لَعَلَّهُم يرجعُونَ } “Belki dönerler diye” buyruğu hakkında: "Tevbe ederler [diye]" dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {لَعَلَّهُم يرجعُونَ} قَالَ: عَن الذُّنُوب

İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti; { لَعَلَّهُم يرجعُونَ } “Belki dönerler diye” buyruğu hakkında: "Günahlardan [dönerler diye]" dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن الْحسن ﵄ فِي قَوْله {ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر بِمَا كسبت أَيدي النَّاس} قَالَ: أفسدهم الله بِذُنُوبِهِمْ فِي بر الأَرْض وبحرها بأعمالهم الخبيثة {لَعَلَّهُم يرجعُونَ} قَالَ: يرجع من بعدهمْ

İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler; { ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر بِمَا كسبت أَيدي النَّاس } “İnsanların elleriyle kazandıkları yüzünden karada ve denizde fesat ortaya çıktı” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Kötü amelleri ve günahları sebebiyle Allah onları yeryüzünün karasında ve denizinde helak etti/fesada uğrattı." { لَعَلَّهُم يرجعُونَ } “Belki dönerler diye” buyruğu hakkında ise: "Onlardan sonrakiler [ibret alıp] dönerler [diye]" dedi.

- قَوْله تَعَالَى: فأقم وَجهك للدّين الْقيم من قبل أَن يَأْتِي يَوْم لَا مردّ لَهُ من الله يَوْمئِذٍ يصدعون من كفر فَعَلَيهِ كفره وَمن عمل صَالحا فلأنفسهم يمهدون ليجزي الَّذين آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات من فَضله إِنَّه لَا يحب الْكَافرين وَمن آيَاته أَن يُرْسل الرِّيَاح مُبَشِّرَات وليذيقكم من رَحمته ولتجري الْفلك بأَمْره ولتبتغوا من فَضله ولعلكم تشكرون

- Yüce Allah'ın şu âyeti: { فأقم وَجهك للدّين الْقيم من قبل أَن يَأْتِي يَوْم لَا مردّ لَهُ من الله يَوْمئِذٍ يصدعون من كفر فَعَلَيهِ كفره وَمن عمل صَالحا فلأنفسهم يمهدون ليجزي الَّذين آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات من فَضله إِنَّه لَا يحب الْكَافرين وَمن آيَاته أَن يُرْسل الرِّيَاح مُبَشِّرَات وليذيقكم من رَحمته ولتجري الْفلك بأَمْره ولتبتغوا من فَضله ولعلكم تشكرون } “Öyleyse sen yüzünü, Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce dosdoğru dine çevir. O gün insanlar fırka fırka ayrılırlar. Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir. Kim de salih bir amel işlerse, kendileri için yer hazırlamış olurlar. Çünkü O, iman edip salih amel işleyenleri kendi lütfundan mükâfatlandıracaktır. Şüphesiz O, kâfirleri sevmez. Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi, size rahmetinden tattırması, emriyle gemilerin akıp gitmesi ve O'nun lütfundan aramanız O'nun ayetlerindendir; umulur ki şükredersiniz.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {فأقم وَجهك للدّين الْقيم} قَالَ: الإِسلام {من قبل أَن يَأْتِي يَوْم لَا مردّ لَهُ من الله} قَالَ: يَوْم الْقِيَامَة {يَوْمئِذٍ يصدعون} قَالَ: فريق فِي الْجنَّة وفريق فِي السعير

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler; { فأقم وَجهك للدّين الْقيم } “Yüzünü dosdoğru dine çevir” buyruğu hakkında: "İslam'a" dedi. { من قبل أَن يَأْتِي يَوْم لَا مردّ لَهُ من الله } “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce” hakkında: "Kıyamet günü" dedi. { يَوْمئِذٍ يصدعون } “O gün fırka fırka ayrılırlar” hakkında ise: "Bir fırka cennette, bir fırka da çılgın alevli cehennemdedir" dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {يَوْمئِذٍ يصدعون} قَالَ: يتفرقون

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiler; { يَوْمئِذٍ يصدعون } “O gün fırka fırka ayrılırlar” buyruğu hakkında: "Birbirlerinden ayrılırlar" dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {يَوْمئِذٍ يصدعون} يَوْمئِذٍ يتفرقون

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler; { يَوْمئِذٍ يصدعون } “O gün fırka fırka ayrılırlar” buyruğu hakkında: "O gün birbirlerinden ayrılırlar" dedi.

وَقَرَأَ {فَأَما الَّذين آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات فهم فِي رَوْضَة يحبرون وَأما الَّذين كفرُوا وكذبوا بِآيَاتِنَا ولقاء الْآخِرَة فَأُولَئِك فِي الْعَذَاب محضرون} قَالَ: هَذَا حِين يصدعون يتفرقون إِلَى الْجنَّة وَالنَّار

Ve şu ayeti okudu: { فَأَما الَّذين آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات فهم فِي رَوْضَة يحبرون وَأما الَّذين كفرُوا وكذبوا بِآيَاتِنَا ولقاء الْآخِرَة فَأُولَئِك فِي الْعَذَاب محضرون } “İman edip salih amel işleyenlere gelince, onlar bir bahçe içinde neşelendirilirler. İnkâr edip ayetlerimizi ve ahiret buluşmasını yalanlayanlara gelince, işte onlar azabın içine getirilirler.” [Sonra da] şöyle dedi: "Bu, fırka fırka ayrıldıkları, cennete ve cehenneme ayrıştıkları andır."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَالْبَيْهَقِيّ فِي عَذَاب الْقَبْر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فلأنفسهم يمهدون} قَالَ: يسوّون الْمضَاجِع فِي الْقَبْر

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû Nuaym el-Hilye'de ve Beyhakî Azâbü'l-Kabr'de Mücâhid'den rivayet ettiler; { فلأنفسهم يمهدون } “Kendileri için yer hazırlamış olurlar” buyruğu hakkında: "Kabirdeki yataklarını düzeltip hazırlarlar" dedi.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَمن آيَاته أَن يُرْسل الرِّيَاح مُبَشِّرَات} قَالَ: بالمطر {وليذيقكم من رَحمته} قَالَ: الْمَطَر {ولتجري الْفلك بأَمْره} قَالَ: السفن فِي الْبحار {ولتبتغوا من فَضله} قَالَ: التِّجَارَة فِي السفن

Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler; { وَمن آيَاته أَن يُرْسل الرِّيَاح مُبَشِّرَات } “Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi O'nun ayetlerindendir” buyruğu hakkında: "Yağmurla [müjdeleyici olarak]" dedi. { وليذيقكم من رَحمته } “Ve size rahmetinden tattırması için” hakkında: "Yağmuru [tattırması için]" dedi. { ولتجري الْفلك بأَمْره } “Gemilerin O'nun emriyle akıp gitmesi için” hakkında: "Gemilerin denizlerde [akıp gitmesi için]" dedi. { ولتبتغوا من فَضله } “Ve O'nun lütfundan aramanız için” hakkında ise: "Gemilerle ticaret yapmanızdır" dedi.

- قَوْله تَعَالَى: وَلَقَد أرسلنَا من قبلك رسلًا إِلَى قَومهمْ فجاؤوهم بِالْبَيِّنَاتِ فانتقمنا من الَّذين أجرموا وَكَانَ حَقًا علينا نصر الْمُؤمنِينَ

- Yüce Allah'ın şu âyeti: { وَلَقَد أرسلنَا من قبلك رسلًا إِلَى قَومهمْ فجاؤوهم بِالْبَيِّنَاتِ فانتقمنا من الَّذين أجرموا وَكَانَ حَقًا علينا نصر الْمُؤمنِينَ } “Andolsun, senden önce de kendi kavimlerine peygamberler gönderdik; onlara apaçık deliller getirdiler. Biz de suç işleyenlerden intikam aldık. Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı.”

أخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي الدَّرْدَاء رضى الله عَنهُ قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول مَا من امرىء مُسلم يرد عَن عرض أَخِيه إِلَّا كَانَ حَقًا على الله أَن يرد عَنهُ نَار جَهَنَّم يَوْم الْقِيَامَة

İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye, Ebü'd-Derdâ radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kardeşinin ırzını/şerefini savunan hiçbir Müslüman kişi yoktur ki, kıyamet gününde cehennem ateşini ondan savmak Allah üzerine bir hak olmasın."

ثمَّ تَلا {وَكَانَ حَقًا علينا نصر الْمُؤمنِينَ}

Sonra şu ayeti okudu: { وَكَانَ حَقًا علينا نصر الْمُؤمنِينَ } “Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı.”

- قَوْله تَعَالَى: الله الَّذِي يُرْسل الرِّيَاح فتثير سحابا فيبسطه فِي السَّمَاء كَيفَ يَشَاء ويجعله كسفا فترى الودق يخرج من خلاله فَإِذا أصَاب بِهِ من يَشَاء من عباده إِذا هم يستبشرون وَإِن كَانُوا من قبل أَن ينزل عَلَيْهِم من قبله لمبلسين فَانْظُر إِلَى آثَار رَحْمَة الله كَيفَ يحيي الأَرْض بعد مَوتهَا إِن ذَلِك لمحيي الْمَوْتَى وَهُوَ على كل شَيْء قدير وَلَئِن أرسلنَا ريحًا فرؤوه مصفرا لظلوا من بعده يكفرون

- Yüce Allah'ın şu âyeti: { الله الَّذِي يُرْسل الرِّيَاح فتثير سحابا فيبسطه فِي السَّمَاء كَيفَ يَشَاء ويجعله كسفا فترى الودق يخرج من خلاله فَإِذا أصَاب بِهِ من يَشَاء من عباده إِذا هم يستبشرون وَإِن كَانُوا من قبل أَن ينزل عَلَيْهِم من قبله لمبلسين فَانْظُر إِلَى آثَار رَحْمَة الله كَيفَ يحيي الأَرْض بعد مَوتهَا إِن ذَلِك لمحيي الْمَوْتَى وَهُوَ على كل شَيْء قدير وَلَئِن أرسلنَا ريحًا فرؤوه مصفرا لظلوا من بعده يكفرون } “Allah O'dur ki, rüzgârları gönderir de onlar bir bulut kaldırır. Sonra onu gökte dilediği gibi yayar ve parça parça eder. Nihayet arasından yağmurun çıktığını görürsün. Derken onu kullarından dilediğine ulaştırınca onlar hemen sevinirler. Oysa onlar, daha önce kendilerine [yağmur] indirilmeden evvel büsbütün ümitsizdiler. Şimdi Allah'ın rahmetinin eserlerine bak; ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor! Şüphesiz O, ölüleri de kesinlikle diriltecektir. O, her şeye kadirdir. Andolsun, bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, ardından hemen nankörlük etmeye başlarlar.”

أخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن السّديّ ﵁ قَالَ: يُرْسل الله الرّيح فتأتي بالسحاب من بَين الْخَافِقين - طرف السَّمَاء حِين يَلْتَقِيَانِ - فتخرجه ثمَّ تنشره فيبسطه فِي السَّمَاء كَيفَ يَشَاء فيسيل المَاء على السَّحَاب ثمَّ يمطر السَّحَاب بعد ذَلِك

Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Allah rüzgârı gönderir, o da bulutu iki ufuk arasından -göğün birleştiği iki ucundan- getirip çıkarır, sonra onu yayar. Böylece onu gökte dilediği gibi yayar, sonra bulutun üzerine su akar ve bundan sonra bulut yağmur yağdırır."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: يُرْسل الله الرّيح فَتحمل المَاء من السَّحَاب فتمر بِهِ السَّحَاب فتدر كَمَا تدر النَّاقة وثجاج مثل العزالي غير أَنه متفرق

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: "Allah rüzgârı gönderir, o da buluttan suyu taşır, böylece bulut geçer ve dişi devenin süt akıtması gibi bolca akıtır; tulumların ağızlarından dökülen [sular] gibi gürül gürül, ancak [yere] dağılmış halde akar."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {فيبسطه فِي السَّمَاء} قَالَ: يجمعه ويجعله {كسفا} قَالَ: قطعا

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler; { فيبسطه فِي السَّمَاء } “Onu gökte yayar” buyruğu hakkında: "Onu toplar" dedi; { كسفا } “Parça parça” hakkında da: "Parçalar halinde [yapar]" dedi.

وَأخرج أَبُو يعلى وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ويجعله كسفاً} قَالَ: قطعا يَجْعَل بَعْضهَا فَوق بعض {فترى الودق} قَالَ: الْمَطَر {يخرج من خلاله} قَالَ: من بَينه

Ebû Ya'lâ ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiler; { ويجعله كسفاً } “Onu parça parça eder” buyruğu hakkında: "Bir kısmını diğerinin üzerine koyarak parçalar halinde getirir" dedi. { فترى الودق } “Yağmurun çıktığını görürsün” hakkında: "Yağmur" dedi. { يخرج من خلاله } “Arasından çıktığını” hakkında: "Aralarından" dedi.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فترى الودق} قَالَ: الْقطر

Feryâbî, Mücâhid radıyallâhu anh'tan { فترى الودق } “Yağmurun çıktığını görürsün” buyruğu hakkında rivayet etti; o: "Yağmur damlalarıdır" dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {ويجعله كسفاً} قَالَ: سَمَاء دون سَمَاء وَفِي قَوْله {لمبلسين} قَالَ: القنطين

İbn Ebî Hâtim, Dahhâk radıyallâhu anh'tan rivayet etti; { ويجعله كسفاً } “Onu parça parça eder” buyruğu hakkında: "Gök altında gök gibi [kat kat yapar]" dedi. { لمبلسين } “Ümitsizdiler” buyruğu hakkında ise: "Ümitlerini kesmiş kimselerdi" dedi.

- قَوْله تَعَالَى: فَإنَّك لَا تسمع الْمَوْتَى وَلَا تسمع الصم الدُّعَاء إِذا ولوا مُدبرين وَمَا أَنْت بهاد الْعمي عَن ضلالتهم إِن تسمع إِلَّا من يُؤمن بِآيَاتِنَا فهم مُسلمُونَ

- Yüce Allah'ın şu âyeti: { فَإنَّك لَا تسمع الْمَوْتَى وَلَا تسمع الصم الدُّعَاء إِذا ولوا مُدبرين وَمَا أَنْت بهاد الْعمي عَن ضلالتهم إِن تسمع إِلَّا من يُؤمن بِآيَاتِنَا فهم مُسلمُونَ } “Şüphesiz sen ölülere duyuramazsın; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın. Sen körleri de sapıklıklarından doğru yola iletemezsin. Sen ancak ayetlerimize inanıp da teslim olanlara duyurabilirsin.”

أخرج مُسلم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس بن مَالك ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ ترك قَتْلَى بدر أَيَّامًا حَتَّى جيفوا ثمَّ أَتَاهُم فَقَامَ يناديهم فَقَالَ: يَا أُميَّة بن خلف يَا أَبَا جهل بن هِشَام يَا عتبَة بن ربيعَة

Müslim ve İbn Merdûye, Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir maktullerini kokuncaya kadar birkaç gün [olduğu gibi] bıraktı. Sonra yanlarına gelip durdu ve onlara seslenerek şöyle buyurdu: "Ey Ümeyye b. Halef! Ey Ebû Cehil b. Hişâm! Ey Utbe b. Rebîa!

هَل وجدْتُم مَا وعد ربكُم حَقًا فَسمع عمر ﵁ صَوته فجَاء فَقَالَ: يَا رَسُول الله تناديهم بعد ثَلَاث وَهل يسمعُونَ يَقُول الله {إِنَّك لَا تسمع الْمَوْتَى} فَقَالَ: وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ مَا أَنْتُم بأسمع مِنْهُم وَلَكنهُمْ لَا يُطِيقُونَ أَن يجيبوا

Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?" Ömer radıyallâhu anh onun sesini işitip geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Üç gün geçtikten sonra onlara sesleniyorsun, onlar işitirler mi? Allah: { إِنَّك لَا تسمع الْمَوْتَى } “Şüphesiz sen ölülere duyuramazsın” buyuruyor" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Nefsim elinde olana yemin ederim ki, siz beni onlardan daha iyi işitir değilsiniz; fakat onlar cevap vermeye güç yetiremezler" buyurdu.

وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: وقف النَّبِي ﷺ على قليب بدر فَقَالَ هَل وجدْتُم مَا وعد ربكُم حَقًا ثمَّ قَالَ: إِنَّهُم الْآن يسمعُونَ مَا أَقُول

Buhârî, Müslim, Nesâî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir kuyusunun başında durup: "Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?" buyurdu. Sonra: "Şu anda onlar söylediklerimi işitmektedirler" buyurdu.

فَذكر لعَائِشَة ﵂ فَقَالَت: انما قَالَ النَّبِي ﷺ: إِنَّهُم الْآن ليعلمون أَن الَّذِي كنت أَقُول لَهُم هُوَ الْحق ثمَّ قَرَأت {إِنَّك لَا تسمع الْمَوْتَى} حَتَّى قَرَأت الْآيَة

Bu durum Âişe radıyallâhu anhâ'ya zikredilince o şöyle dedi: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ancak: 'Onlar şu anda kendilerine söylediğim şeyin hak olduğunu kesinlikle bilmektedirler' buyurdu." Sonra da ayetin sonuna kadar { إِنَّك لَا تسمع الْمَوْتَى } “Şüphesiz sen ölülere duyuramazsın” [ayetini] okudu.

وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ من طَرِيق قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا أنس بن مَالك عَن أبي طَلْحَة ﵄ أَن نَبِي الله ﷺ أَمر يَوْم بدر بأَرْبعَة وَعشْرين رجلا من صَنَادِيد قُرَيْش فقذفوا فِي طوى من أطواء بدر خَبِيث مخبث وَكَانَ إِذا ظهر على قوم أَقَامَ بالْعَرَصَةِ ثَلَاث لَيَال فَلَمَّا كَانَ ببدر الْيَوْم الثَّالِث أَمر براحلته فَشد عَلَيْهَا رَحلهَا ثمَّ مَشى وَاتبعهُ أَصْحَابه قَالُوا: مَا ترى ينْطَلق

Ahmed, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî, Katâde yoluyla rivayet ettiler; o şöyle dedi: Enes b. Mâlik bize Ebû Talha radıyallâhu anh'tan nakletti ki; Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü Kureyş'in ileri gelenlerinden yirmi dört adam hakkında emir verdi ve onlar Bedir kuyularından pis, murdar bir kuyuya atıldılar. O, bir kavme galip geldiğinde harp meydanında üç gece ikamet ederdi. Bedir'de üçüncü gün olunca bineğini emretti, üzerine semeri bağlandı. Sonra yürüdü, ashabı da peşinden gitti ve: "Herhalde bir ihtiyacı için gidiyor" dediler.

إِلَّا لبَعض حَاجته حَتَّى قَامَ على شفة الركى فَجعل يناديهم بِأَسْمَائِهِمْ وَأَسْمَاء آبَائِهِم

[Nihayet] kuyunun kenarında durdu ve onlara kendi adları ve babalarının adlarıyla seslenmeye başladı:

يَا فلَان بن فلَان وَيَا فلَان بن فلَان أيسركم أَنكُمْ أطعتم الله وَرَسُوله فَإنَّا قد وجدنَا مَا وعدنا رَبنَا حَقًا فَهَل وجدْتُم مَا وعد ربكُم حَقًا فَقَالَ عمر ﵁: يَا رَسُول الله مَا تكلم من أجساد لَا أَرْوَاح فِيهَا: فَقَالَ النَّبِي ﷺ: إِنَّهُم لأسْمع لما أَقُول مِنْكُم قَالَ قَتَادَة: أحياهم الله حَتَّى أسمعهم قَوْله توبيخاً وتصغيراً ونقمة وحسرة وندماً

"Ey filan oğlu filan! Ey filan oğlu filan! Allah'a ve Resûlüne itaat etmiş olsaydınız bu sizi sevindirir miydi? Biz Rabbimizin bize vadettiğini hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?" Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: "Ey Allah'ın Resûlü! İçinde ruh bulunmayan cesetlere ne diye hitap ediyorsun?" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onlar söylediklerimi sizden daha iyi işitirler" buyurdu. Katâde dedi ki: "Allah, onları azarlamak, küçültmek, cezalandırmak, hasret ve pişmanlık vermek için diriltti ve onun sözünü kendilerine işittirdi."

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي دُعَاء النَّبِي ﷺ لأهل بدر {إِنَّك لَا تسمع الْمَوْتَى وَلَا تسمع الصم الدُّعَاء إِذا ولوا مُدبرين}

İbn Merdûye, Kelbî yoluyla Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: "Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir ehline seslenmesi hakkında indi: { إِنَّك لَا تسمع الْمَوْتَى وَلَا تسمع الصم الدُّعَاء إِذا ولوا مُدبرين } “Şüphesiz sen ölülere duyuramazsın; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın.”"

- قَوْله تَعَالَى: الله الَّذِي خَلقكُم من ضعف ثمَّ جعل من بعد ضعف قوّة ثمَّ جعل من بعد قُوَّة ضعفا وَشَيْبَة يخلق مَا يَشَاء وَهُوَ الْعَلِيم الْقَدِير

- Yüce Allah'ın şu âyeti: { الله الَّذِي خَلقكُم من ضعف ثمَّ جعل من بعد ضعف قوّة ثمَّ جعل من بعد قُوَّة ضعفا وَشَيْبَة يخلق مَا يَشَاء وَهُوَ الْعَلِيم الْقَدِير } “Sizi güçsüz bir halde yaratan, sonra güçsüzlüğün ardından bir güç veren, sonra gücün ardından tekrar bir güçsüzlük ve ihtiyarlık veren Allah'tır. O, dilediğini yaratır. O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.”

أخرج سعيد بن مَنْصُور وَأحمد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ والشيرازي فِي الألقاب وَالدَّارقطني فِي الافراد وَابْن عدي وَالْحَاكِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَابْن مرْدَوَيْه والخطيب فِي تالي التَّلْخِيص عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: قَرَأت على النَّبِي ﷺ {الله الَّذِي خَلقكُم من ضعف} فَقَالَ من ضعف يَا بني

Saîd b. Mansûr, Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî (ve onu hasen gördü), İbnu'l-Münzir, Taberânî, eş-Şîrâzî el-Elkâb'da, ed-Dârekutnî el-Efrâd'da, İbn Adiy, Hâkim, Ebû Nuaym el-Hilye'de, İbn Merdûye ve el-Hatîb Tâlî et-Telhîs'te İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e { الله الَّذِي خَلقكُم من ضعف } “Sizi güçsüz bir halde yaratan Allah'tır” [ayetini fetha ile 'min da'f' şeklinde] okudum. O da: "[Hayır,] 'min du'f' (ötre ile) [oku] ey oğulcuğum" buyurdu.

وَأخرج الْخَطِيب عَن ابْن عمر ﵄ أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ (الله الَّذِي خَلقكُم من ضعف) بِالضَّمِّ

el-Hatîb, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem (الله الَّذِي خَلقكُم من ضعف) [ayetini dâd harfinin] dammesiyle [du'f olarak] okudu.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة ﵂ أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يقْرَأ هَذَا الْحَرْف فِي الرّوم {خَلقكُم من ضعف ثمَّ جعل من بعد ضعف قوّة ثمَّ جعل من بعد قُوَّة ضعفا}

İbn Merdûye, Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet etti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Rûm [suresindeki] bu kelimeyi { خَلقكُم من ضعف ثمَّ جعل من بعد ضعف قوّة ثمَّ جعل من بعد قُوَّة ضعفا } “Sizi güçsüz bir halde yaratan, sonra güçsüzlüğün ardından bir güç veren, sonra gücün ardından tekrar bir güçsüzlük veren...” [şeklinde dâd harflerinin dammesiyle] okurdu.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {الله الَّذِي خَلقكُم من ضعف} قَالَ: من نُطْفَة {ثمَّ جعل من بعد قُوَّة ضعفا} قَالَ: الْهَرم {وَشَيْبَة} قَالَ: الشمط

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler; o, { الله الَّذِي خَلقكُم من ضعف } “Sizi güçsüz bir halde yaratan Allah'tır” ayeti hakkında: "Nutfeden [yarattı]" dedi. { ثمَّ جعل من بعد قُوَّة ضعفا } “Sonra gücün ardından bir güçsüzlük veren” [ayeti hakkında]: "İhtiyarlık" dedi. { وَشَيْبَة } “Ve ak saçlılık” [hakkında ise]: "Saçın ağarması" dedi.

- قَوْله تَعَالَى: وَيَوْم تقوم السَّاعَة يقسم المجرمون مَا لَبِثُوا غير سَاعَة كَذَلِك كَانُوا يؤفكون وَقَالَ الَّذين أُوتُوا الْعلم وَالْإِيمَان لقد لبثتم فِي كتاب الله إِلَى يَوْم الْبَعْث فَهَذَا يَوْم الْبَعْث وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُم لَا تعلمُونَ فَيَوْمئِذٍ لَا ينفع الَّذين ظلمُوا معذرتهم وَلَا هم يستعتبون وَلَقَد ضربنا للنَّاس فِي هَذَا الْقُرْآن من كل مثل وَلَئِن جئتهم بِآيَة ليَقُولن الَّذين كفرُوا إِن أَنْتُم إِلَّا مبطلون كَذَلِك يطبع الله على قُلُوب الَّذين لَا يعلمُونَ فاصبر إِن وعد الله حق وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذين لَا يوقنون

- Yüce Allah'ın şu âyeti: { وَيَوْم تقوم السَّاعَة يقسم المجرمون مَا لَبِثُوا غير سَاعَة كَذَلِك كَانُوا يؤفكون وَقَالَ الَّذين أُوتُوا الْعلم وَالْإِيمَان لقد لبثتم فِي كتاب الله إِلَى يَوْم الْبَعْث فَهَذَا يَوْم الْبَعْث وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُم لَا تعلمُونَ فَيَوْمئِذٍ لَا ينفع الَّذين ظلمُوا معذرتهم وَلَا هم يستعتبون وَلَقَد ضربنا للنَّاس فِي هَذَا الْقُرْآن من كل مثل وَلَئِن جئتهم بِآيَة ليَقُولن الَّذين كفرُوا إِن أَنْتُم إِلَّا مبطلون كَذَلِك يطبع الله على قُلُوب الَّذين لَا يعلمُونَ فاصبر إِن وعد الله حق وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذين لَا يوقنون } “Kıyametin kopacağı gün, suçlular [dünyada] bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler. Onlar [dünyada da haktan] böyle döndürülüyorlardı. Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler: 'Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabı'nda [yazılı süreye göre] yeniden diriliş gününe kadar kaldınız. İşte bu yeniden diriliş günüdür, fakat siz bilmiyordunuz.' Artık o gün zulmedenlere mazeretleri fayda vermez ve onlardan [Allah'ı] razı etmeleri de istenmez. Andolsun ki biz, bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali verdik. Onlara bir ayet getirdiğin zaman o inkâr edenler mutlaka: 'Siz ancak iptal peşinde koşan batılcılarsınız' diyeceklerdir. İşte Allah, bilmeyenlerin kalplerini böyle mühürler. Sen sabret! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Kesin olarak inanmayanlar sakın seni gevşekliğe sürüklemesin!”

أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَيَوْم تقوم السَّاعَة يقسم المجرمون مَا لَبِثُوا غير سَاعَة} قَالَ: يعنون فِي الدُّنْيَا اسْتَقل الْقَوْم أجل الدُّنْيَا لما عاينوا الْآخِرَة {كَذَلِك كَانُوا يؤفكون} قَالَ: كَذَلِك كَانُوا يكذبُون فِي الدُّنْيَا {وَقَالَ الَّذين أُوتُوا الْعلم} الْآيَة

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler; o, { وَيَوْم تقوم السَّاعَة يقسم المجرمون مَا لَبِثُوا غير سَاعَة } “Kıyametin kopacağı gün, suçlular [dünyada] bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler” ayeti hakkında: "Dünyada [kaldıkları süreyi] kastederler; o topluluk ahireti bizzat görünce dünyanın süresini azımsadı" dedi. { كَذَلِك كَانُوا يؤفكون } “Onlar böyle döndürülüyorlardı” [ayeti hakkında]: "Dünyada da böyle yalan söylüyorlardı" dedi. { وَقَالَ الَّذين أُوتُوا الْعلم } “Kendilerine ilim verilenler ise dedi ki...” ayeti[ne gelince],

قَالَ: هَذَا من تقاديم الْكَلَام وتأويلها: وَقَالَ الَّذين أُوتُوا الإِيمان وَالْعلم فِي كتاب الله لقد لبثتم إِلَى يَوْم الْبَعْث

[Katâde] şöyle dedi: "Bu, takdim-tehir (öne alma-sonraya bırakma) türünden bir ifadedir. Bunun tefsiri şöyledir: 'Kendilerine Allah'ın Kitabı'nda iman ve ilim verilenler: «Andolsun ki siz yeniden diriliş gününe kadar kaldınız» dediler.'"

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس ﵁ فِي قَوْله {لقد لبثتم فِي كتاب الله إِلَى يَوْم الْبَعْث} قَالَ: لَبِثُوا فِي علم الله فِي البرزخ إِلَى يَوْم الْقِيَامَة لَا يعلم مَتى علم وَقت السَّاعَة إِلَّا الله وَفِي ذَلِك أنزل الله {وَأجل مُسَمّى عِنْده} طه الْآيَة ١٢٩

İbn Ebî Hâtim, er-Rebî' b. Enes radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o, { لقد لبثتم فِي كتاب الله إِلَى يَوْم الْبَعْث } “Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabı'nda yeniden diriliş gününe kadar kaldınız” ayeti hakkında şöyle dedi: "Onlar kıyamet gününe kadar Allah'ın ilminde berzahta kaldılar. Kıyametin vaktinin bilgisinin ne zaman olduğunu Allah'tan başkası bilemez. İşte bunun hakkında Allah: { وَأجل مُسَمّى عِنْده } “...ve belirlenmiş bir ecel O'nun katındadır” [ayetini] indirdi (Tâhâ: 129)."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عَليّ ﵁ أَن رجلا من الْخَوَارِج ناداه وَهُوَ فِي صَلَاة الْفجْر فَقَالَ {وَلَقَد أُوحِي إِلَيْك وَإِلَى الَّذين من قبلك لَئِن أشركت ليحبطن عَمَلك ولتكونن من الخاسرين} فَأَجَابَهُ عَليّ ﵁ وَهُوَ فِي الصَّلَاة {فاصبر إِن وعد الله حق وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذين لَا يوقنون}

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim ve es-Sünen'de Beyhakî, Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler ki: Haricîlerden bir adam, o sabah namazındayken ona seslenerek { وَلَقَد أُوحِي إِلَيْك وَإِلَى الَّذين من قبلك لَئِن أشركت ليحبطن عَمَلك ولتكونن من الخاسرين } “Andolsun ki sana ve senden öncekilere şöyle vahyolundu: 'Eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa gider ve elbette hüsrana uğrayanlardan olursun!'” [ayetini] okudu. Ali radıyallâhu anh da namazda iken ona: { فاصبر إِن وعد الله حق وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذين لَا يوقنون } “Sen sabret! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Kesin olarak inanmayanlar sakın seni gevşekliğe sürüklemesin!” [ayetiyle] cevap verdi.