وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: كَانَ لُقْمَان ﵇ من أَهْون مملوكيه على سَيّده وَإِن أول مَا رُؤِيَ من حكمته أَنه بَيْنَمَا هُوَ مَعَ مَوْلَاهُ إِذْ دخل الْمخْرج فَأطَال فِيهِ الْجُلُوس فناداه لُقْمَان أَن طول الْجُلُوس على الْحَاجة ينجع مِنْهُ الكبد وَيكون مِنْهُ الْبَاسُور ويصعد الْحر إِلَى الرَّأْس فأجلس هوينا وَأخرج فَخرج فَكتب حكمته على بَاب الحش قَالَ: وسكر مَوْلَاهُ فخاطر قوما على أَن يشرب مَاء بحيرة فَلَمَّا أَفَاق عرف مَا وَقع مِنْهُ فَدَعَا لُقْمَان فَقَالَ: لمثل هَذَا كنت أخبؤك
İbnü'l-Münzir, İkrime radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Lokmân aleyhisselâm, efendisine göre kölelerinin en önemsizi idi. Hikmetinden ilk görülen şey şuydu: O, efendisiyle beraberken [efendisi] helaya girdi ve orada uzun süre oturdu. Bunun üzerine Lokmân ona: "İhtiyaç gidermek üzere uzun süre oturmak ciğeri hasta eder, basur yapar ve harareti başa yükseltir; bu yüzden birazcık otur ve çık" diye seslendi. [Efendisi] çıktı ve onun bu hikmetini helanın kapısına yazdı. Dedi ki: Efendisi sarhoş oldu ve bir toplulukla bir gölün suyunu [tamamen] içeceğine dair bahse girdi. Ayılınca başından geçeni anladı, Lokmân'ı çağırıp: "Böyle [durumlar] için seni saklıyordum" dedi.
فَقَالَ: اجمعهم فَلَمَّا اجْتَمعُوا قَالَ: على أَي شَيْء خاطرتموه قَالُوا: على أَن يشرب مَاء هَذِه الْبحيرَة قَالَ: فَإِن لَهَا مواد فاحبسوا موادها عَنْهَا قَالُوا: كَيفَ نستطيع أَن نحبس موادها قَالَ: وَكَيف يَسْتَطِيع أَن يشْربهَا وَلها مواد
[Lokmân]: "Onları topla" dedi. Toplandıklarında: "Neyine bahse girdiniz?" dedi. "Bu gölün suyunu içmesine" dediler. [Lokmân]: "Şüphesiz onun kolları (besleyen suları) vardır; onun kollarını ondan kesin!" dedi. "Kollarını nasıl kesebiliriz?" dediler. [Lokmân]: "Peki o, kolları [akıp dururken] onu nasıl içebilir?" dedi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَلَقَد آتَيْنَا لُقْمَان الْحِكْمَة} قَالَ: يَعْنِي الْعقل والفهم والفطنة
İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَلَقَد آتَيْنَا لُقْمَان الْحِكْمَة} “Andolsun biz Lokmân'a hikmet verdik” kavli hakkında: "Akıl, anlayış ve feraset demektir"
من غير نبوّة
peygamberlik olmaksızın" dediğini nakletti.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن أبي مُسلم الْخَولَانِيّ رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن لُقْمَان كَانَ عبدا كثير التفكر حسن الظَّن كثير الصمت أحب الله فَأَحبهُ الله تَعَالَى فَمن عَلَيْهِ بالحكمة نُودي بالخلافة قبل دَاوُد ﵇ فَقيل لَهُ: يَا لُقْمَان هَل لَك أَن يجعلك الله خَليفَة تحكم بَين النَّاس
el-Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de Ebû Müslim el-Havlânî radıyallâhu teâlâ anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Lokmân çok tefekkür eden, hüsnüzan sahibi, çokça susan bir kuldu. Allah'ı sevdi, Allah Teâlâ da onu sevdi ve ona hikmet bahşetti. Dâvûd aleyhisselâm'dan önce kendisine halifelik teklif edildi ve ona: 'Ey Lokmân! İnsanlar arasında hüküm verecek bir halife kılınmak ister misin?'
بِالْحَقِّ قَالَ لُقْمَان: إِن أجبرني رَبِّي ﷿ قبلت فَإِنِّي أعلم أَنه إِن فعل ذَلِك أعانني
hak ile [hükmetmek üzere]? denildi. Lokmân dedi ki: 'Eğer Rabbim azze ve celle beni mecbur kılarsa kabul ederim; çünkü bilirim ki bunu yaparsa bana yardım eder,
وَعَلمنِي
bana öğretir
وعصمني
ve beni korur.
وَإِن خيرني رَبِّي قبلت الْعَافِيَة وَلم أسأَل الْبلَاء فَقَالَت الْمَلَائِكَة: يَا لُقْمَان لم قَالَ: لِأَن الْحَاكِم بأشد الْمنَازل وأكدرها يَغْشَاهُ الظُّلم من كل مَكَان فيخذل أَو يعان فَإِن أصَاب فبالحري أَن ينجو وَإِن أَخطَأ أَخطَأ طَرِيق الْجنَّة وَمن يكون فِي الدُّنْيَا ذليلاً خير من أَن يكون شريفا ضائعا وَمن يخْتَار الدُّنْيَا على الْآخِرَة فَاتَتْهُ الدُّنْيَا وَلَا يصير إِلَى ملك الْآخِرَة
Ama eğer Rabbim beni muhayyer bırakırsa afiyeti seçerim ve belayı istemem.' Melekler: 'Ey Lokmân, niçin?' dediler. Dedi ki: 'Çünkü yönetici en zor ve en meşakkatli konumlardadır; zulüm onu her taraftan sarar, [böylece ya] yardımsız bırakılır ya da yardım görür. Eğer isabet ederse kurtulması kuvvetle muhtemeldir; fakat yanılırsa cennetin yolunu şaşırır. Dünyada zelil olmak, [makam sahibi] şerefli ama helak olmuş olmaktan hayırlıdır. Dünyayı ahirete tercih eden kimse ise dünyayı kaçırdığı gibi ahiret mülküne de ulaşamaz.'
فَعجب الْمَلَائِكَة من حسن مَنْطِقه فَنَامَ نومَة فغط بالحكمة غطاً فانتبه فَتكلم بهَا ثمَّ نُودي دَاوُد ﵇ بعده بالخلافة فقبلها وَلم يشْتَرط شَرط لُقْمَان فَأَهوى فِي الْخَطِيئَة فصفح عَنهُ وَتجَاوز
Melekler onun güzel sözüne hayran kaldılar. Derken bir uykuya daldı ve hikmetle tamamen büründü; uyanınca onunla konuşmaya başladı. Ondan sonra Dâvûd aleyhisselâm'a halifelik teklif edildi; o Lokmân'ın şartını koşmadan kabul etti ve hataya düştü, sonra [Allah] onu bağışlayıp affetti.
وَكَانَ لُقْمَان يؤازره بِعِلْمِهِ وحكمته فَقَالَ دَاوُد ﵇: طُوبَى لَك يَا لُقْمَان أُوتيت الْحِكْمَة فصرفت عَنْك البلية وأوتي دَاوُد الْخلَافَة فَابْتلى بالذنب والفتنة
Lokmân ona ilmi ve hikmetiyle destek oluyordu. Bunun üzerine Dâvûd aleyhisselâm: 'Müjdeler olsun sana ey Lokmân! Sana hikmet verildi ve senden bela savıldı; Dâvûd'a ise halifelik verildi, o da günah ve fitne ile imtihan olundu' dedi.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَأحمد فِي الزّهْد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَلَقَد آتَيْنَا لُقْمَان الْحِكْمَة} قَالَ: الْعقل
el-Feryâbî, ez-Zühd'de Ahmed, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وَلَقَد آتَيْنَا لُقْمَان الْحِكْمَة} “Andolsun biz Lokmân'a hikmet verdik” kavli hakkında: "Akıl,
وَالْفِقْه
fıkıh (derin anlayış)
والاصابة فِي القَوْل فِي نبوّه
ve peygamberlik olmaksızın sözde isabet etmektir" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَلَقَد آتَيْنَا لُقْمَان الْحِكْمَة} قَالَ: الْفِقْه فِي الإِسلام وَلم يكن نَبيا وَلم يُوح إِلَيْهِ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {وَلَقَد آتَيْنَا لُقْمَان الْحِكْمَة} “Andolsun biz Lokmân'a hikmet verdik” kavli hakkında: "İslam'da fıkıhtır (derin anlayıştır); o bir peygamber değildi ve ona vahiy gelmemişti" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: خير الله تَعَالَى لُقْمَان بَين الْحِكْمَة والنبوّة
İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah Teâlâ Lokmân'ı hikmet ile peygamberlik arasında muhayyer bıraktı.
فَاخْتَارَ الْحِكْمَة على النبوّة فَأَتَاهُ جِبْرِيل ﵇ وَهُوَ نَائِم فذر عَلَيْهِ الْحِكْمَة فاصبح ينْطق بهَا فَقيل لَهُ: كَيفَ اخْتَرْت الْحِكْمَة على النبوّة وَقد خيرك رَبك فَقَالَ: لَو أَنه أرسل إِلَيّ بالنبوّة عَزمَة لرجوت فِيهَا الْفَوْز مِنْهُ ولكنت أَرْجُو أَن أقوم بهَا وَلكنه خيرني فَخفت أَن أَضْعَف عَن النبوّة فَكَانَت الْحِكْمَة أحب إليَّ
O da hikmeti peygamberliğe tercih etti. O uyurken Cebrâîl aleyhisselâm geldi ve üzerine hikmet saçtı; böylece sabahleyin onunla konuşur oldu. Ona: 'Rabbin seni muhayyer bıraktığı halde nasıl oldu da hikmeti peygamberliğe tercih ettin?' denildi. O da şöyle dedi: 'Eğer peygamberliği bana kesin bir emir olarak gönderseydi, O'nun katından [bunda] bir kurtuluş umar ve onu yerine getirmeyi ümit ederdim. Fakat beni muhayyer bıraktı, ben de peygamberliğe karşı aciz kalmaktan korktum; böylece hikmet bana daha sevimli geldi.'"
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن وهب بن مُنَبّه رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ أَنه سُئِلَ أَكَانَ لُقْمَان ﵇ نَبيا قَالَ: لَا
İbn Ebî Hâtim, Vehb b. Münebbih radıyallâhu teâlâ anh'tan naklettiğine göre kendisine: "Lokmân aleyhisselâm bir peygamber miydi?" diye soruldu. O da: "Hayır,
لم يُوح إِلَيْهِ وَكَانَ رجلا صَالحا
ona vahiy gelmedi; o salih bir adamdı" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ قَالَ: كَانَ لُقْمَان ﵇ نَبيا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İkrime radıyallâhu teâlâ anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Lokmân aleyhisselâm bir peygamberdi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن لَيْث رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ قَالَ: كَانَت حِكْمَة لُقْمَان ﵇ نبوّة
İbn Ebî Hâtim, Leys radıyallâhu teâlâ anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Lokmân aleyhisselâm'ın hikmeti peygamberlikti."
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ قَالَ: كَانَ لُقْمَان ﵇ رجلا صَالحا وَلم يكن نَبيا
İbn Cerîr, Mücâhid radıyallâhu teâlâ anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Lokmân aleyhisselâm salih bir adamdı, peygamber değildi."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ والرامهرمزي فِي الْأَمْثَال بِسَنَد ضَعِيف عَن أبي أُمَامَة رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن لُقْمَان ﵇ قَالَ لِابْنِهِ: يَا بني عَلَيْك بمجالس الْعلمَاء واستمع كَلَام الْحُكَمَاء فَإِن الله يحي الْقلب الْمَيِّت بِنور الْحِكْمَة كَمَا تحيا الأَرْض الْميتَة بوابل الْمَطَر
et-Taberânî ve el-Emsâl'de er-Râmehurmuzî zayıf bir senetle Ebû Ümâme radıyallâhu teâlâ anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: "Lokmân aleyhisselâm oğluna şöyle demiştir: 'Yavrucuğum! Âlimlerin meclislerine katılmaya bak ve hakîmlerin sözlerini dinle; zira Allah, ölü toprağı sağanak yağmurla dirilttiği gibi ölü kalbi de hikmet nuruyla diriltir.'"
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁ أَنه ذكر لُقْمَان الْحَكِيم فَقَالَ: مَا أُوتِيَ مَا أُوتِيَ عَن أهل وَلَا مَال
İbn Ebî Hâtim, Ebü'd-Derdâ radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o Lokmân el-Hakîm'i anıp şöyle dedi: "Ona verilenler aileden, maldan,
وَلَا حسب
soydan
وَلَا خِصَال
ve [üstün] hasletlerden ötürü verilmedi.
وَلكنه كَانَ رجلا صمصامة سكيتاً طَوِيل التفكر عميق النّظر لم ينم نَهَارا قطّ وَلم يره أحد يبزق وَلَا يتنحخ وَلَا يَبُول وَلَا يتغوّط وَلَا يغْتَسل وَلَا يعبث وَلَا يضْحك كَانَ لَا يُعِيد منطقاً نطقه إِلَّا أَن يَقُول: حِكْمَة يستعيدها إِيَّاه وَكَانَ قد تزوج وَولد لَهُ أَوْلَاد فماتوا فَلم يبك عَلَيْهِم وَكَانَ يغشى السُّلْطَان وَيَأْتِي الْحُكَمَاء لينْظر ويتفكر وَيعْتَبر
Fakat o; azimli, metin, çokça susan, tefekkürü uzun, bakışı derin bir adamdı. Gündüz vakti asla uyumazdı; hiç kimse onu tükürürken, sümkürürken, küçük veya büyük abdest bozarken, yıkanırken, boş şeylerle uğraşırken veya gülerken görmemişti. Bir hikmet söyleyip de [muhatabı] onu kendisinden tekrar etmesini istemedikçe söylediği bir sözü tekrarlamazdı. Evlenmiş ve çocukları olmuştu, onlar ölünce arkalarından ağlamadı. İbret almak, tefekkür etmek ve gözlemlemek için devlet başkanının huzuruna varır ve hakîmlerin yanına giderdi.
فبذلك أُوتِيَ مَا أُوتِيَ
İşte kendisine verilenler bundan dolayı verildi."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الصمت وَابْن جرير عَن عمر بن قيس ﵁ قَالَ: مر رجل بلقمان ﵇ وَالنَّاس عِنْده فَقَالَ: أَلَسْت عبد بني فلَان قَالَ: بلَى
İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü's-Samt'ta ve İbn Cerîr, Ömer b. Kays radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: İnsanlar Lokmân aleyhisselâm'ın yanındayken bir adam onun yanından geçti ve: "Sen falan oğullarının kölesi değil misin?" dedi. [Lokmân]: "Evet" dedi.
قَالَ: أَلَسْت الَّذِي كنت ترعى عِنْد جبل كَذَا وَكَذَا قَالَ: بلَى
"Sen falan falan dağın yanında [hayvan] otlatan kimse değil misin?" dedi. [Lokmân]: "Evet" dedi.
قَالَ: فَمَا الَّذِي بلغ بك مَا أرى قَالَ: تقوى الله وَصدق الحَدِيث وَأَدَاء الْأَمَانَة وَطول السُّكُوت عَمَّا لَا يعنيني
"Peki seni gördüğüm bu [mertebeye] ulaştıran nedir?" dedi. [Lokmân]: "Allah korkusu, doğru sözlülük, emaneti yerine getirmek ve beni ilgilendirmeyen şeylerde uzun süre susmaktır" dedi.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن مُحَمَّد بن جحادة ﵁
Ahmed ez-Zühd'de Muhammed b. Cühâde radıyallâhu anh'tan nakletti:
مثله
Bunun bir benzerini.
وَأخرج أَحْمد والحكيم التِّرْمِذِيّ وَالْحَاكِم فِي الكنى وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عمر ﵄ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن لُقْمَان الْحَكِيم كَانَ يَقُول: إِن الله إِذا استودع شَيْئا حفظه
Ahmed, el-Hakîm et-Tirmizî, el-Künâ'da el-Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu naklettiler: "Lokmân el-Hakîm şöyle derdi: 'Şüphesiz Allah'a bir şey emanet edildiğinde O onu korur.'"
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي نعت الْخَائِفِينَ عَن الْفضل الرقاشِي قَالَ: مَا زَالَ لُقْمَان يعظ ابْنه حَتَّى انشقت مرارته فَمَاتَ
İbn Ebî'd-Dünyâ Na'tü'l-Hâifîn'de Fadl er-Rakkâşî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Lokmân oğluna öğüt vermeye devam etti; sonunda [oğlunun] ödü patladı ve öldü."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن حَفْص بن عمر الْكِنْدِيّ قَالَ: وضع لُقْمَان ﵇ جراباً من خَرْدَل إِلَى جنبه وَجعل يعظ ابْنه موعظة وَيخرج خردلة فنفذ الْخَرْدَل فَقَالَ: يَا بني لقد وعظتك موعظة لَو وعظتها جبلا لتفطر
İbn Ebî'd-Dünyâ, Hafs b. Ömer el-Kindî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Lokmân aleyhisselâm yanına bir hardal torbası koydu; oğluna her bir öğüt verdiğinde bir hardal tanesi çıkarıyordu. Sonunda hardal taneleri bitti ve: "Yavrucuğum! Sana öyle bir öğüt verdim ki bir dağa verilseydi parça parça olurdu" dedi.
فتفطر ابْنه
Bunun üzerine oğlu parça parça oldu (yüreği yarıldı).
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم عَن أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ قَالَ لُقْمَان لِابْنِهِ وَهُوَ يعظه: يَا بني إياك والتقنع فَإِنَّهَا مخوفة بِاللَّيْلِ ومذلة بِالنَّهَارِ
İbn Ebî Hâtim ve el-Hâkim, Ebû Mûsâ el-Eş'arî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Lokmân oğluna öğüt verirken şöyle dedi: 'Yavrucuğum! [Başını ve yüzünü örtüyle] kapatmaktan sakın; çünkü bu geceleyin korku verir, gündüzleyin ise zillet sebebidir.'"
وَأخرج العسكري فِي الْأَمْثَال وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أنس
el-Askerî el-Emsâl'de, el-Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, Enes'ten naklettiler:
أَن لُقْمَان ﵇ كَانَ عبدا لداود وَهُوَ يسْرد الدرْع فَجعل يفتله هَكَذَا بِيَدِهِ فَجعل لُقْمَان ﵇ يتعجب وَيُرِيد أَن يسْأَله وتمنعه حكمته أَن يسْأَله فَلَمَّا فرغ مِنْهَا صبها على نَفسه وَقَالَ: نعم درع الْحَرْب هَذِه
Lokmân aleyhisselâm Dâvûd'un bir kölesiydi. O zırh örerken [halkalarını] eliyle böyle büküyordu. Lokmân aleyhisselâm hayret ediyor ve ona sormak istiyordu; ancak hikmeti sormasına engel oluyordu. Dâvûd zırhı bitirince onu üzerine giydi ve: "Bu ne güzel bir savaş zırhıdır!" dedi.
فَقَالَ لُقْمَان: الصمت من الْحِكْمَة وَقَلِيل فَاعله كنت أردْت أَن أَسأَلك فَسكت حَتَّى كفيتني
Bunun üzerine Lokmân: "Susmak hikmettendir, fakat onu yapan azdır. Sana sormak istemiştim; ama sen [cevap vererek] bana yetinceye kadar sustum" dedi.
وَأخرج أَحْمد وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عون بن عبد الله ﵁ قَالَ: قَالَ لُقْمَان لِابْنِهِ: يَا بني ارج الله رَجَاء لَا تأمن فِيهِ مكره وخف الله مَخَافَة لَا تيأس بهَا من رَحمته فَقَالَ: يَا أبتاه وَكَيف أَسْتَطِيع ذَلِك وَإِنَّمَا لي قلب وَاحِد قَالَ: الْمُؤمن كَذَا لَهُ قلبان
Ahmed ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, Avn b. Abdillâh radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Lokmân oğluna: "Yavrucuğum! Allah'tan, tuzağından güvende hissetmeyecek bir ümitle um ve O'ndan, rahmetinden ümidini kesmeyecek bir korkuyla kork!" dedi. [Oğlu]: "Babacığım! Benim sadece bir kalbim varken buna nasıl güç yetirebilirim?" dedi. [Lokmân]: "Mümin böyledir; onun iki kalbi vardır:
قلب يَرْجُو بِهِ
biriyle ümit ettiği bir kalp,
وقلب يخَاف بِهِ
diğeriyle korktuğu bir kalp" dedi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن سُلَيْمَان التَّيْمِيّ رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ قَالَ: قَالَ لُقْمَان ﵇ لِابْنِهِ: يَا بني أَكثر من قَول: رب اغْفِر لي
el-Beyhakî, Süleymân et-Teymî radıyallâhu teâlâ anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Lokmân aleyhisselâm oğluna: "Yavrucuğum! 'Rabbim beni bağışla' sözünü çokça söyle;
فَإِن لله سَاعَة لَا يرد فِيهَا سَائل
zira Allah'ın öyle bir saati vardır ki onda hiçbir isteyen geri çevrilmez" dedi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ والصابوني فِي الْمِائَتَيْنِ عَن عمرَان بن سليم ﵁ قَالَ: بَلغنِي أَن لُقْمَان ﵇ قَالَ لِابْنِهِ: يَا بني حملت الْحِجَارَة وَالْحَدِيد وَالْحمل الثقيل فَلم أحمل شَيْئا أثقل من جَار السوء يَا بني إِنِّي قد ذقت المر كُله فَلم أذق شَيْئا أَمر من الْفقر
el-Beyhakî ve el-Mieteyn'de es-Sâbûnî, İmrân b. Süleym radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Lokmân aleyhisselâm oğluna şöyle demiştir: "Yavrucuğum! Taş, demir ve ağır yükler taşıdım; fakat kötü komşudan daha ağır bir şey taşımadım. Yavrucuğum! Bütün acıları tattım; fakat fakirlikten daha acı bir şey tatmadım."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي الْيَقِين عَن الْحسن ﵁ قَالَ: قَالَ لُقْمَان لِابْنِهِ: يَا بني إِن الْعَمَل لَا يُسْتَطَاع إِلَّا بِالْيَقِينِ وَمن يضعف يقينه يضعف عمله يَا بني إِذا جَاءَك الشَّيْطَان من قبل الشَّك والريبة فاغلبه بِالْيَقِينِ والنصيحة وَإِذا جَاءَك
İbn Ebî'd-Dünyâ el-Yakîn'de Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Lokmân oğluna şöyle demiştir: "Yavrucuğum! Amel ancak yakîn ile mümkün olur; yakîni zayıflayanın ameli de zayıflar. Yavrucuğum! Şeytan sana şüphe ve tereddüt tarafından gelirse ona yakîn ve samimiyet ile galip gel. Sana
من قبل الكسل والسآمة فاغلبه بِذكر الْقَبْر وَالْقِيَامَة وَإِذا جَاءَك من قبل الرَّغْبَة والرهبة فاخبره أَن الدُّنْيَا مُفَارقَة متروكة
tembellik ve bıkkınlık tarafından gelirse ona kabri ve kıyameti hatırlayarak galip gel. Sana arzu ve korku tarafından gelirse ona dünyanın terk edilecek ve bırakılacak bir yer olduğunu bildir."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب التَّقْوَى عَن وهب رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ قَالَ: قَالَ لُقْمَان ﵇ لِابْنِهِ: يَا بني اتخذ تقوى الله تِجَارَة يأتك الرِّبْح من غير بضَاعَة
İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü't-Takvâ'da Vehb radıyallâhu teâlâ anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Lokmân aleyhisselâm oğluna: "Yavrucuğum! Allah korkusunu kendine ticaret edin ki sermayesiz kazanç sana gelsin" dedi.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي الرِّضَا عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ: قَالَ لُقْمَان ﵇ لِابْنِهِ: يَا بني لَا ينزلن بك أَمر رضيته أَو كرهته إِلَّا جعلت فِي الضَّمِير مِنْك أَن ذَلِك خير لَك
İbn Ebî'd-Dünyâ er-Rızâ'da Saîd b. el-Müseyyeb'den naklettiğine göre Lokmân aleyhisselâm oğluna şöyle demiştir: "Yavrucuğum! Hoşuna gitsin veya gitmesin, başına gelen her işte mutlaka içinden onun senin için hayırlı olduğunu kabul et!"
قَالَ: أهذه فَلَا أقدر أعطيكها دون أَن أعلم مَا قلت كَمَا قلت قَالَ: يَا بني فَإِن الله قد بعث نَبيا
[Oğlu]: "Bunu, bana söylediğin gibi olduğunu bilmeden sana veremem (kabul edemem)" dedi. [Lokmân]: "Yavrucuğum! Şüphesiz Allah bir peygamber gönderdi.
هَلُمَّ حَتَّى تَأتيه فَصدقهُ
Hadi kalk, ona git ve onu tasdik et!" dedi.
قَالَ: اذْهَبْ يَا أَبَت
[Oğlu]: "Yürü babacığım!" dedi.
فَخرج على حمَار وَابْنه على حمَار وتزودا ثمَّ سارا أَيَّامًا وليالي حَتَّى تلقتهما مفازة فأخذا أهبتهما لَهَا فدخلاها فسارا مَا شَاءَ الله حَتَّى ظهرا وَقد تَعَالَى النَّهَار وَاشْتَدَّ الْحر ونفد المَاء والزاد واستبطاآ حماريهما فَنزلَا فَجعلَا يَشْتَدَّانِ على سَوْقِهِما فَبَيْنَمَا هما كَذَلِك إِذْ نظر لُقْمَان أَمَامه فَإِذا هم بسواد ودخان فَقَالَ فِي نَفسه: السوَاد: الشّجر
Bunun üzerine biri bir eşeğe, oğlu da diğer eşeğe binip yola çıktılar ve azıklarını aldılar. Sonra günler ve gecelerce yol aldılar; nihayet karşılarına bir çöl çıktı. Onun için hazırlıklarını yapıp içine girdiler ve Allah'ın dilediği kadar yürüdüler; nihayet gündüz yükseldiğinde, sıcak şiddetlendiğinde, su ve azık tükendiğinde [bir yere] vardılar. Eşekleri yavaşlayınca indiler ve onları hızla sürmeye başladılar. Onlar bu hâldeyken birden Lokmân önüne baktı ve bir karaltı ile duman gördü. Kendi kendine şöyle dedi: "Karaltı ağaçlardır,
وَالدُّخَان: الْعمرَان وَالنَّاس
duman ise yerleşim yeri ve insanlardır."
فَبَيْنَمَا هما كَذَلِك يَشْتَدَّانِ إِذْ وطىء ابْن لُقْمَان على عظم فِي الطَّرِيق فَخر مغشياً عَلَيْهِ فَوَثَبَ إِلَيْهِ لُقْمَان ﵇ فضمه إِلَى صَدره واستخرج الْعظم بِأَسْنَانِهِ ثمَّ نظر إِلَيْهِ فذرفت عَيناهُ فَقَالَ: يَا أَبَت أَنْت تبْكي وَأَنت تَقول: هَذَا خير لي كَيفَ يكون هَذَا خير لي وَقد نفذ الطَّعَام وَالْمَاء وَبقيت أَنا وَأَنت فِي هَذَا الْمَكَان فَإِن ذهبت وتركتني على حَالي ذهبت بهم وغم مَا بقيت وان أَقمت معي متْنا جَمِيعًا فَقَالَ: يَا بني
Onlar bu şekilde hızla ilerlerken Lokmân'ın oğlu yoldaki bir kemiğe bastı ve bayılarak yere düştü. Lokmân aleyhisselâm hemen onun yanına koştu, onu bağrına bastı ve kemiği dişleriyle çıkardı. Sonra ona baktı ve gözlerinden yaşlar boşandı. [Oğlu] dedi ki: "Babacığım! Hem ağlıyorsun hem de 'Bu benim için hayırlıdır' diyorsun. Yiyecek ve su tükenmişken, ben ve sen bu yerde kalmışken bu benim için nasıl hayırlı olabilir? Eğer beni bu hâlimde bırakıp gidersen yaşadığım sürece keder ve hüzünle gidersin; şayet yanımda kalırsan hep birlikte ölürüz." Lokmân dedi ki: "Yavrucuğum!
أما بُكَائِي فرقة الْوَالِدين وَأما مَا قلت كَيفَ يكون هَذَا خير لي فَلَعَلَّ مَا صرف عَنْك أعظم مِمَّا ابْتليت بِهِ وَلَعَلَّ مَا ابْتليت بِهِ أيسر مِمَّا صرف عَنْك ثمَّ نظر لُقْمَان أَمَامه فَلم يَرَ ذَلِك الدُّخان والسواد
Ağlamam ebeveyn şefkatindendir. 'Bu benim için nasıl hayırlı olabilir?' sözüne gelince; belki de senden savılan [bela], imtihan edildiğin şeyden daha büyüktür ve belki de imtihan edildiğin şey, senden savılandan daha hafiftir." Sonra Lokmân önüne baktı fakat o dumanı ve karaltıyı göremedi.
وَإِذا بشخص أقبل على فرس أبلق عَلَيْهِ ثِيَاب بيض وعمامة بَيْضَاء يمسح الْهَوَاء مسحاً فَلم يزل يرمقه بِعَيْنِه حَتَّى كَانَ مِنْهُ قَرِيبا قتوارى عَنهُ ثمَّ صَاح بِهِ: أَنْت لُقْمَان قَالَ: نعم
Birden alaca bir at üzerinde, üzerinde beyaz elbiseler ve beyaz bir sarık olan, havada süzülürcesine gelen bir şahıs çıkageldi. [Lokmân] ona yaklaşıncaya kadar gözünü ondan ayırmadı. Sonra [o şahıs] ondan gizlendi, ardından ona: "Sen Lokmân mısın?" diye seslendi. [Lokmân]: "Evet" dedi.
قَالَ: أَنْت الْحَكِيم قَالَ: كَذَلِك
[O şahıs]: "Sen Hakîm [olan Lokmân] mısın?" dedi. [Lokmân]: "Öyle" dedi.
فَقَالَ: مَا قَالَ لَك ابْنك قَالَ: يَا عبد الله من أَنْت اسْمَع كلامك وَلَا أرى وَجهك قَالَ: أَنا جِبْرِيل
[O şahıs]: "Oğlun sana ne dedi?" diye sordu. [Lokmân]: "Ey Allah'ın kulu! Sen kimsin? Sesini işitiyorum ama yüzünü göremiyorum" dedi. O da: "Ben Cibrîl'im.
أَمرنِي رَبِّي
Rabbim bana,
بخسف هَذِه الْمَدِينَة وَمن فِيهَا فاخبرت انكما تريدانها فدعوت رَبِّي أَن يحبسكما عَنْهَا بِمَا شَاءَ فحبسكما بِمَا ابْتُلِيَ بِهِ ابْنك وَلَوْلَا ذَلِك لخسف بكما مَعَ من خسفت ثمَّ مسح جِبْرِيل ﵇ يَده على قدم الْغُلَام فَاسْتَوَى قائمان وَمسح يَده على الَّذِي كَانَ فِيهِ الطَّعَام فَامْتَلَأَ طَعَاما وعَلى الَّذين كَانَ فِيهِ المَاء فَامْتَلَأَ مَاء ثمَّ حملهَا وحماريهما فزجل بهما كَمَا يزجل الطير فَإِذا هما فِي الدَّار الَّذِي خرجا بعد أَيَّام وليال
bu şehri ve içindekileri yerin dibine geçirmemi emretti. Bana sizin oraya gitmek istediğiniz bildirildi. Ben de Rabbime, dilediği bir şeyle sizi oradan alıkoyması için dua ettim; O da oğlunun başına gelen musibetle sizi alıkoydu. Eğer böyle olmasaydı, yerin dibine geçirilenlerle birlikte siz de batırılacaktınız" dedi. Sonra Cibrîl aleyhisselâm elini çocuğun ayağına sürdü, [çocuk] hemen ayağa kalktı. Elini yiyeceğin bulunduğu kaba sürdü, kap yiyecekle doldu; suyun bulunduğu kaba sürdü, suyla doldu. Sonra ikisini ve eşeklerini yüklenip kuşun süzüldüğü gibi hızla uçurdu; bir de baktılar ki günler ve geceler sonra çıktıkları evlerindeler.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ بن رَبَاح اللَّخْمِيّ
İbn Ebî Hâtim, Ali b. Rebâh el-Lahmî'den naklettiğine göre,
أَنه لما وعظ لُقْمَان ﵇ ابْنه قَالَ: {إِنَّهَا إِن تَكُ}
Lokmân aleyhisselâm oğluna öğüt verirken: {إِنَّهَا إِن تَكُ} dediği zaman,
أَخذ حَبَّة من خَرْدَل فَأتى بهَا إِلَى اليرموك فألقاها فِي عرضه ثمَّ مكث مَا شَاءَ الله ثمَّ ذكرهَا وَبسط يَده فَأقبل بهَا ذُبَاب حَتَّى وَضعهَا فِي رَاحَته
bir hardal tanesi alıp Yermuk'e geldi ve onu nehrin enine fırlattı. Sonra Allah'ın dilediği kadar bir süre bekledi, ardından onu andı ve elini açtı; bir sinek o taneyi getirip avucunun içine bıraktı.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن مَالك ﵁ قَالَ: بَلغنِي أَن لُقْمَان ﵇ قَالَ لِابْنِهِ: لَيْسَ غنى كصحة وَلَا نعيم كطيب نفس
el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Mâlik radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Lokmân aleyhisselâm oğluna: "Sağlık gibi zenginlik, gönül hoşluğu gibi nimet yoktur" demiştir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن وهب بن مُنَبّه ﵁ قَالَ: قَالَ لُقْمَان ﵇ لِابْنِهِ: من كذب ذهب مَاء وَجهه وَمن سَاءَ خلقه كثر غمه وَنقل الصخور من موَاضعهَا أيسر من إفهام من لَا يفهم
el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Vehb b. Münebbih radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Lokmân aleyhisselâm oğluna şöyle demiştir: "Yalan söyleyenin yüzünün suyu (saygınlığı) gider, ahlakı kötü olanın kederi çok olur; kayaları yerinden taşımak, anlamayana anlatmaktan daha kolaydır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَالْبَيْهَقِيّ عَن الْحسن رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ أَن لُقْمَان قَالَ لِابْنِهِ: يَا بني حملت الجندل
İbn Ebî Şeybe, Ahmed ez-Zühd'de ve el-Beyhakî, Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu teâlâ anh'tan naklettiğine göre Lokmân oğluna şöyle demiştir: "Yavrucuğum! Kaya parçaları
وَالْحَدِيد
ve demir
وكل شَيْء ثقيل
ile her ağır şeyi taşıdım;
فَلم أحمل شَيْئا هُوَ أثقل من جَار السوء وذقت المر فَلم أذق شَيْئا هُوَ أَمر من الْفقر يَا بني لَا ترسل رَسُولك جَاهِلا فَإِن لم تَجِد حكيماً فَكُن رَسُول نَفسك يَا بني إياك وَالْكذب فَإِنَّهُ شهي كلحم العصفور عَمَّا قَلِيل يقلي صَاحبه يَا بني احضر الْجَنَائِز وَلَا تحضر الْعرس فَإِن الْجَنَائِز تذكرك الْآخِرَة والعرس تشهيك الدُّنْيَا يَا بني لَا تَأْكُل شبعاً على شبع فَإنَّك إِن تلقه للكلب خير من أَن تَأْكُله يَا بني لَا تكن حلواً فتبلع وَلَا مرا فتلفظ
fakat kötü komşudan daha ağır bir şey taşımadım. Acıyı tattım; fakat fakirlikten daha acı bir şey tatmadım. Yavrucuğum! Elçini cahil bir kimse kılma; şayet hikmet sahibi birini bulamazsan kendi kendinin elçisi ol. Yavrucuğum! Yalandan sakın; zira o serçe eti gibi tatlıdır, az bir zaman sonra sahibine bıkkınlık ve nefret verir. Yavrucuğum! Cenazelerde bulun, düğünlere katılma; çünkü cenazeler sana ahireti hatırlatır, düğün ise sana dünyayı arzulattırır. Yavrucuğum! Doygunluk üstüne yemek yeme; zira onu köpeğe atman, yimenden daha hayırlıdır. Yavrucuğum! [Çok] tatlı olma yutulursun, [çok] acı da olma tükürülürsün."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن الْحسن رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ أَن لُقْمَان ﵇ قَالَ لِابْنِهِ: يَا بني لَا تكونن أعجز من هَذَا الديك الَّذِي يصوّت بالأسحار وَأَنت نَائِم على فراشك
el-Beyhakî, Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu teâlâ anh'tan naklettiğine göre Lokmân aleyhisselâm oğluna şöyle demiştir: "Yavrucuğum! Sen yatağında uyurken seher vakitlerinde öten şu horozdan daha aciz olma!"
وَأخرج عبد الله فِي زوائده وَالْبَيْهَقِيّ عَن عُثْمَان بن زَائِدَة رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ قَالَ: قَالَ لُقْمَان ﵇ لِابْنِهِ: يَا بني لَا تُؤخر التَّوْبَة فَإِن الْمَوْت يَأْتِي بَغْتَة
Abdullah [b. Ahmed] Zevâid'inde ve el-Beyhakî, Osman b. Zâide radıyallâhu teâlâ anh'tan naklettiğine göre Lokmân aleyhisselâm oğluna: "Yavrucuğum! Tevbeyi erteleme; zira ölüm ansızın gelir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالْبَيْهَقِيّ عَن سيار بن الحكم قَالَ: قيل للقمان ﵇: مَا حكمتك قَالَ: لَا أسأَل عَمَّا قد كفيت وَلَا أتكلف مَا لَا يعنيني
İbn Ebî Şeybe, Ahmed ve el-Beyhakî, Seyyâr b. el-Hakem'den naklettiğine göre Lokmân aleyhisselâm'a: "Hikmetin nedir?" denildi. O da: "Bana yeten (sorumluluğumda olmayan) şeyi sormam ve beni ilgilendirmeyen şeyin külfetine katlanmam" dedi.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن أبي عُثْمَان الْجَعْدِي رجل من أهل الْبَصْرَة قَالَ: قَالَ لُقْمَان ﵇ لِابْنِهِ: يَا بني لَا ترغب فِي ود الْجَاهِل فَيرى أَنَّك ترْضى عمله وَلَا تهاون بمقت الْحَكِيم فيزهد فِيك
Ahmed ez-Zühd'de Basra ehlinden bir adam olan Ebû Osmân el-Ca'dî'den naklettiğine göre Lokmân aleyhisselâm oğluna şöyle demiştir: "Yavrucuğum! Cahilin sevgisine rağbet etme; yoksa senin onun amelinden razı olduğunu sanır. Hakîmin öfkesini de hafife alma; yoksa sana değer vermez."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف عَن عِكْرِمَة رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ أَن لُقْمَان ﵇ قَالَ: لَا تنْكح أمة غَيْرك فتورث بنيك حزنا طَويلا
Abdurrezzâk el-Musannef'te İkrime radıyallâhu teâlâ anh'tan naklettiğine göre Lokmân aleyhisselâm şöyle demiştir: "Başkasının cariyesiyle evlenme; yoksa çocuklarına uzun bir hüzün miras bırakırsın."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد عَن مُحَمَّد بن وَاسع ﵁ قَالَ: كَانَ لُقْمَان ﵇ يَقُول لِابْنِهِ: يَا بني اتَّقِ الله وَلَا تَرَ النَّاس أَنَّك تخشى الله ليكرموك بذلك وقلبك فَاجر
İbn Ebî Şeybe ve Ahmed ez-Zühd'de Muhammed b. Vâsi' radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Lokmân aleyhisselâm oğluna şöyle derdi: "Yavrucuğum! Allah'tan kork; kalbin günahkâr olduğu hâlde, sana bu yüzden ikramda bulunsunlar diye insanlara Allah'tan korkuyormuş gibi görünme!"
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَابْن جرير عَن خَالِد الربعِي رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ قَالَ: كَانَ لُقْمَان عبدا حَبَشِيًّا نجاراً فَقَالَ لَهُ سَيّده: اذْبَحْ لي شَاة
İbn Ebî Şeybe, Ahmed ve İbn Cerîr, Hâlid er-Rabaî radıyallâhu teâlâ anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Lokmân Habeşli marangoz bir köleydi. Efendisi ona: "Benim için bir koyun kes" dedi.
فذبح لَهُ شَاة فَقَالَ لَهُ: ائْتِنِي بأطيب مضغتين فِيهَا
O da onun için bir koyun kesti. [Efendisi] ona: "Ondan bana en lezzetli iki et parçasını getir" dedi.
فَأَتَاهُ بِاللِّسَانِ وَالْقلب فَقَالَ: أما كَانَ شَيْء أطيب من هذَيْن قَالَ: لَا
O da ona dili ve kalbi getirdi. [Efendisi]: "Bunlardan daha lezzetli bir şey yok muydu?" dedi. [Lokmân]: "Hayır" dedi.
فَسكت عَنهُ مَا سكت ثمَّ قَالَ لَهُ: اذْبَحْ لي شَاة
[Efendisi] bir süre sustu, sonra ona: "Benim için bir koyun kes" dedi.
فذبح لَهُ شَاة فَقَالَ لَهُ: ألق أخبثها مضغتين
O da onun için bir koyun kesti. [Efendisi] ona: "Ondan en kötü iki et parçasını at" dedi.
فَرمى بِاللِّسَانِ وَالْقلب فَقَالَ أَمرتك بِأَن تَأتي بأطيبها مضغتين فأتيني بِاللِّسَانِ وَالْقلب وأمرتك أَن تلقي أخبثها مضغتين فألقيت اللِّسَان وَالْقلب فَقَالَ: إِنَّه لَيْسَ شَيْء بأطيب مِنْهَا إِذا طابا وَلَا بأخبث مِنْهُمَا إِذا خبثا
O da dili ve kalbi attı. [Efendisi]: "Sana en lezzetli iki et parçasını getirmeni emrettim, bana dili ve kalbi getirdin; en kötü iki et parçasını atmanı emrettim, yine dili ve kalbi attın" dedi. [Lokmân]: "Şüphesiz iyi olduklarında bunlardan daha iyisi, kötü olduklarında da bunlardan daha kötüsü yoktur" dedi.
وَأخرج عبد الله فِي زوائده عَن عبد الله بن زيد ﵁ قَالَ: قَالَ لُقْمَان ﵇: أَلا أَن يَد الله على أَفْوَاه الْحُكَمَاء
Abdullah [b. Ahmed] Zevâid'inde Abdullah b. Zeyd radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Lokmân aleyhisselâm şöyle demiştir: "Bilin ki Allah'ın eli hikmet ehlinin ağızları üzerindedir;
لَا يتَكَلَّم أحدهم إِلَّا مَا هيأ الله لَهُ
onlardan hiçbiri Allah'ın kendisi için hazırladığı (dilediği) şeyden başkasını konuşmaz."
وَأخرج عبد الله عَن سُفْيَان ﵁ قَالَ: قَالَ لُقْمَان ﵇ لِابْنِهِ: يَا بني مَا نَدِمت على الصمت قطّ وَإِن كَانَ الْكَلَام من فضَّة كَانَ السُّكُوت من ذهب
Abdullah [b. Ahmed], Süfyân radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Lokmân aleyhisselâm oğluna şöyle demiştir: "Yavrucuğum! Susmaktan ötürü asla pişman olmadım. Şayet söz gümüşten ise, susmak altındandır."
وَأخرج أَحْمد عَن قَتَادَة ﵁ أَن لُقْمَان ﵇ قَالَ لِابْنِهِ: يَا بني
Ahmed, Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Lokmân aleyhisselâm oğluna şöyle demiştir: "Yavrucuğum!
اعتزل الشَّرّ كَيْمَا يعتزلك فَإِن الشَّرّ للشر خلق
Kötülükten uzak dur ki o da senden uzak dursun; zira kötülük, kötülük için yaratılmıştır."
وَأخرج عَن هِشَام بن عُرْوَة عَن أَبِيه قَالَ: مَكْتُوب فِي الْحِكْمَة - يَعْنِي حِكْمَة لُقْمَان ﵇ يَا بني إياك والرغب كل الرغب فَإِن الرغب كل الرغب [] ينفذ الْقرب من الْقرب وَيتْرك الْحلم مثل [] الرطب يَا بني إياك وَشدَّة الْغَضَب فَإِن شدَّة الْغَضَب ممحقة لفؤاد الْحَكِيم
[Ahmed] Hişâm b. Urve'den, o da babasından naklettiğine göre şöyle demiştir: Hikmette -yani Lokmân aleyhisselâm'ın hikmetinde- şöyle yazılıdır: "Yavrucuğum! Aşırı arzudan, son derece sakın; zira aşırı arzu [] yakınlığı bile yok eder ve yumuşak huyluluğu taze hurma gibi [] terk ettirir (bozar). Yavrucuğum! Şiddetli öfkeden sakın; zira şiddetli öfke hakîmin kalbini mahvedip yok eder."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد عَن عبيد بن عُمَيْر ﵁ قَالَ: قَالَ لُقْمَان ﵇ لِابْنِهِ وَهُوَ يعظه: يَا بني اختر الْمجَالِس على عَيْنك فَإِذا رَأَيْت الْمجْلس يذكر الله ﷿ فِيهِ فاجلس مَعَهم فَإنَّك إِن تَكُ عَالما ينفعك علمك وَإِن تَكُ غبياً يعلموك وان يطلع الله ﷿ إِلَيْهِم برحمة تصبك مَعَهم يَا بني لَا تجْلِس فِي الْمجْلس الَّذِي لَا يذكر فِيهِ الله فَإنَّك إِن تَكُ عَالما لَا ينفعك علمك وَإِن تَكُ عَيِياً يزيدوك عياً وان يطلع الله إِلَيْهِم بعد ذَلِك بسخط يصبك مَعَهم وَيَا بني لَا يغيظنك امْرُؤ رحب الذراعين يسفك دِمَاء الْمُؤمنِينَ فَإِن لَهُ عِنْد الله قَاتلا لَا يَمُوت
İbn Ebî Şeybe ve Ahmed, Ubeyd b. Umeyr radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Lokmân aleyhisselâm oğluna öğüt verirken şöyle demiştir: "Yavrucuğum! Meclisleri gözünün önünde dikkatle seç. Allah azze ve celle'nin anıldığı bir meclis görürsen onlarla birlikte otur; zira eğer âlimsen ilmin sana fayda verir, eğer cahilsen sana öğretirler; şayet Allah azze ve celle onlara rahmetiyle nazar ederse onlarla birlikte sana da isabet eder. Yavrucuğum! Allah'ın anılmadığı mecliste oturma; zira eğer âlimsen ilmin sana fayda vermez, eğer anlatmaktan acizsen acziyetini artırırlar; şayet Allah bundan sonra onlara gazabıyla nazar ederse onlarla birlikte sana da isabet eder. Yavrucuğum! Müminlerin kanını döken eli geniş (pervasız) kimse seni öfkelendirmesin; zira onun için Allah katında asla ölmeyen bir öldürücü vardır."
وَأخرج عبد الله فِي زوائده عَن أبي سعيد ﵁ قَالَ: قَالَ لُقْمَان ﵇ لِابْنِهِ: لَا يَأْكُل طَعَامك إِلَّا الأتقياء وشاور فِي أَمرك الْعلمَاء
Abdullah [b. Ahmed] Zevâid'inde Ebû Saîd radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Lokmân aleyhisselâm oğluna: "Yemeğini takva sahiplerinden başkası yemesin ve işinde âlimlerle istişare et!" demiştir.
وَأخرج أَحْمد عَن هِشَام بن عُرْوَة عَن أَبِيه قَالَ: مَكْتُوب فِي الْحِكْمَة - يَعْنِي حِكْمَة لُقْمَان - لتكن كلمتك طيبَة وَليكن وهجك بسيطاً تكن أحب إِلَى النَّاس مِمَّن يعطيهم الْعَطاء وَقَالَ: مَكْتُوب فِي التَّوْرَاة كَمَا تَرحمون تُرحمون
Ahmed, Hişâm b. Urve'den, o da babasından naklettiğine göre şöyle demiştir: Hikmette -yani Lokmân'ın hikmetinde- şöyle yazılıdır: "Sözün tatlı, yüzün güler olsun; o zaman insanlara, onlara bağışta bulunandan daha sevimli olursun." Ve şöyle dedi: Tevrat'ta da şöyle yazılıdır: "Merhamet ettiğiniz gibi merhamet olunursunuz."
وَقَالَ: مَكْتُوب فِي الْحِكْمَة: كَمَا تَزْرَعُونَ تَحْصِدُون
Ve şöyle dedi: Hikmette şöyle yazılıdır: "Ne ekerseniz onu biçersiniz."
وَقَالَ: مَكْتُوب فِي الْحِكْمَة: أحب خَلِيلك وخليل أَبِيك
Ve şöyle dedi: Hikmette şöyle yazılıdır: "Kendi dostunu da babanın dostunu da sev."
وَأخرج أَحْمد عَن أبي قلَابَة ﵁ قَالَ: قيل للقمان ﵇: أَي النَّاس أَصْبِر قَالَ: صَبر لَا مَعَه أَذَى
Ahmed, Ebû Kılâbe radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Lokmân aleyhisselâm'a: "İnsanların en sabırlısı kimdir?" denildi. O da: "Yanında eza bulunmayan sabır [sahibidir]" dedi.
قيل: فَأَي النَّاس أعلم قَالَ: من ازْدَادَ من علم النَّاس إِلَى علمه
"Peki insanların en bilgilisi kimdir?" denildi. O da: "İnsanların ilmini kendi ilmine katan kimsedir" dedi.
قيل فَأَي النَّاس خير قَالَ: الْغَنِيّ
"Peki insanların en hayırlısı kimdir?" denildi. O da: "Zengin olandır" dedi.
قيل: الْغَنِيّ من المَال قَالَ: لَا
"Malca zengin olan mı?" denildi. O da: "Hayır,
وَلَكِن الْغَنِيّ إِذا التمس عِنْده خير وجدوا لَا أغْنى نَفسه عَن النَّاس
fakat yanında bir hayır arandığında bulunan, aranmadığında ise kendini insanlara muhtaç kılmayan zengindir" dedi.