وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن أبي هُرَيْرَة رضى الله عَنهُ قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول إِن الله يعْتَذر إِلَى آدم يَوْم الْقِيَامَة بِثَلَاثَة معاذير
Hakîm et-Tirmizî, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: Şüphesiz Allah kıyamet günü Âdem'e üç mazeret beyan eder.
يَقُول: يَا آدم لَوْلَا أَنِّي لعنت الْكَذَّابين وَأبْغض الْكَذِب وَالْخلف وأعذب عَلَيْهِ لرحمت الْيَوْم ذريتك أَجْمَعِينَ من شدَّة مَا أَعدَدْت لَهُم من الْعَذَاب وَلَكِن حق القَوْل مني لمن كذب رُسُلِي وَعصى أَمْرِي {لأملأن جَهَنَّم مِنْكُم أَجْمَعِينَ} الْأَعْرَاف الْآيَة ١٨ وَيَقُول: يَا آدم إِنِّي لَا أَدخل أحدا من ذريتك النَّار وَلَا أعذب أحدا مِنْهُم بالنَّار إِلَّا من قد علمت فِي سَابق علمي أَنِّي لَو رَددته إِلَى الدُّنْيَا لعاد إِلَى شَرّ مِمَّا كَانَ فِيهِ لم يُرَاجع وَلم يعتب وَيَقُول لَهُ: يَا آدم قد جعلتك الْيَوْم حكما بيني وَبَين ذريتك قُم عِنْد الْمِيزَان فَانْظُر مَا يرفع إِلَيْك من أَعْمَالهم فَمن رجح مِنْهُم خَيره على شَره مِثْقَال ذرة فَلهُ الْجنَّة حَتَّى تعلم أَنِّي لَا أَدخل النَّار الْيَوْم مِنْهُم إِلَّا ظَالِما
Şöyle buyurur: 'Ey Âdem! Şayet yalancılara lanet etmemiş olsaydım, yalandan ve sözden dönmekten nefret etmeseydim ve bunun için azap etmeseydim, onlar için hazırladığım azabın şiddetinden ötürü bugün senin zürriyetinin tamamına merhamet ederdim. Fakat elçilerimi yalanlayan ve emrime isyan eden kimseler için benden şu söz hak olmuştur: {لأملأن جَهَنَّم مِنْكُم أَجْمَعِينَ} “Andolsun ki cehennemi hepinizle dolduracağım!” (A'râf Suresi, 18. ayet).' Ve şöyle buyurur: 'Ey Âdem! Şüphesiz ben senin zürriyetinden hiç kimseyi cehenneme sokmam ve onlardan hiçbirine ateşle azap etmem; ancak ezeli ilmimde şayet onu dünyaya geri döndürseydim içinde bulunduğu durumdan daha kötü bir duruma döneceğini, [hakka] dönmeyeceğini ve rıza aramayacağını bildiğim kimse müstesnadır.' Ona şöyle buyurur: 'Ey Âdem! Bugün seni benimle zürriyetin arasında hakem kıldım. Mizanın başında dur da onların sana yükseltilen amellerine bak; onlardan kimin iyiliği kötülüğüne bir zerre ağırlığınca ağır basarsa cennet onundur. Tâ ki bugün onlardan ancak zalim olanı ateşe soktuğumu bilesin.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {فَذُوقُوا بِمَا نسيتم لِقَاء يومكم هَذَا} قَالَ: تركْتُم أَن تعملوا للقاء يومكم هَذَا
İbn Ebî Hâtim, Süddî radıyallâhu anh'tan {فَذُوقُوا بِمَا نسيتم لِقَاء يومكم هَذَا} “Bu gününüze kavuşmayı unutmanıza karşılık tadın [azabı]!” kavli hakkında rivayet etti; o: '[Bu], bu gününüze kavuşmak için amel etmeyi terk ettiniz [demektir]' dedi.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن الضَّحَّاك ﵁ {فَذُوقُوا بِمَا نسيتم} قَالَ: الْيَوْم نترككم فِي النَّار كَمَا تركْتُم أَمْرِي
İbn Ebî'd-Dünyâ, Dahhâk radıyallâhu anh'tan {فَذُوقُوا بِمَا نسيتم} “Unutmanıza karşılık tadın!” [kavli hakkında] rivayet etti; o şöyle dedi: 'Siz benim emrimi terk ettiğiniz gibi bugün biz de sizi ateşte terk ederiz.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {إِنَّا نسيناكم} قَالَ: تركناكم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {إِنَّا نسيناكم} “Şüphesiz biz de sizi unuttuk” kavli hakkında: 'Sizi terk ettik [demektir]' dediğini rivayet etti.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي شَأْن الصَّلَوَات الْخمس {إِنَّمَا يُؤمن بِآيَاتِنَا الَّذين إِذا ذكرُوا بهَا خروا سجدا} أَي أتوها {وسبحوا} أَي صلوا بِأَمْر رَبهم {وهم لَا يَسْتَكْبِرُونَ} عَن اتيان الصَّلَوَات فِي الْجَمَاعَات
Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Bu ayet beş vakit namaz hakkında inmiştir: {إِنَّمَا يُؤمن بِآيَاتِنَا الَّذين إِذا ذكرُوا بهَا خروا سجدا} “Bizim ayetlerimize ancak o kimseler inanırlar ki, kendilerine onlar hatırlatıldığı zaman secdeye kapanırlar” yani ona gelirler, {وسبحوا} “ve tesbih ederler” yani Rablerinin emriyle namaz kılarlar, {وهم لَا يَسْتَكْبِرُونَ} “ve büyüklük taslamazlar” cemaatle namaza gelmekten [büyüklük taslamazlar].
- قَوْله تَعَالَى: تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع يدعونَ رَبهم خوفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفقُونَ
- Yüce Allah'ın şu kavli: {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع يدعونَ رَبهم خوفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفقُونَ} “Korku ve umutla Rablerine dua etmek için yanları yataklarından uzaklaşır ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler.”
أخرج التِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَمُحَمّد بن نصر فِي كتاب الصَّلَاة عَن أنس بن مَالك ﵁ أَن هَذِه الْآيَة {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} نزلت فِي انْتِظَار الصَّلَاة الَّتِي تدعى الْعَتَمَة
Tirmizî -ve sahih olduğunu belirtti-, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Kitâbü's-Salât'ta Muhammed b. Nasr, Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler ki: {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” ayeti, ateme (yatsı) denilen namazı beklemek hakkında inmiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس بن مَالك ﵁ فِي قَوْله {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} قَالَ: كَانُوا لَا ينامون حَتَّى يصلوا الْعشَاء
Feryâbî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Yatsı namazını kılıncaya kadar uyumazlardı.
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس ﵁ قَالَ نزلت {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} فِي صَلَاة الْعشَاء
Buhârî Târîh'inde ve İbn Merdûye, Enes radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” [ayeti] yatsı namazı hakkında indi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أنس ﵁ قَالَ: كُنَّا نجتنب الْفرش قبل صَلَاة الْعشَاء
İbn Ebî Şeybe, Enes radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Yatsı namazından önce yataktan sakınırdık.
وَأخرج مُحَمَّد بن نصر وَابْن جرير عَن أبي سَلمَة ﵁ فِي قَوْله {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} فِي صَلَاة الْعَتَمَة
Muhammed b. Nasr ve İbn Cerîr, Ebû Seleme radıyallâhu anh'tan {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” kavli hakkında: 'Ateme (yatsı) namazı hakkındadır' dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس ﵁ قَالَ: مَا رَأَيْت رَسُول الله ﷺ رَاقِدًا قبل الْعشَاء وَلَا متحدثاً بعْدهَا فَإِن هَذِه الْآيَة نزلت فِي ذَلِك {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع}
Abdurrezzâk el-Musannef'te ve İbn Merdûye, Enes radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yatsıdan önce uyurken ve yatsıdan sonra konuşurken görmedim; çünkü şu {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” ayeti bunun hakkında indi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس ﵁ قَالَ: نزلت فِينَا معاشر الْأَنْصَار كُنَّا نصلي الْمغرب فَلَا نرْجِع إِلَى رحالنا حَتَّى نصلي الْعشَاء مَعَ النَّبِي ﷺ فَنزلت فِينَا {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع}
İbn Merdûye, Enes radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: [Bu ayet] biz Ensar topluluğu hakkında indi. Akşam namazını kılar, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile yatsıyı kılıncaya kadar evlerimize dönmezdik. Bunun üzerine hakkımızda {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” [ayeti] indi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} قَالَ: هم الَّذِي لَا ينامون قبل الْعشَاء فَأثْنى عَلَيْهِم فَلَمَّا ذكر ذَلِك جعل الرجل يعتزل فرَاشه مَخَافَة أَن تغلبه عينه فوقتها قبل أَن ينَام الصَّغِير ويكسل الْكَبِير
İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti ki Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” [ayeti hakkında] şöyle buyurdu: 'Onlar, yatsıdan önce uyumayan kimselerdir.' Onları övdü. Bunu zikrettiği zaman, kişi uykusu bastırır korkusuyla yatağından uzak durur oldu. Böylece küçük uyumadan ve büyük tembellik etmeden önce onu vakitledi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} قَالَ: أنزلت فِي صَلَاة الْعشَاء الْآخِرَة كَانَ أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ لَا ينامون حَتَّى يصلوها
İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Son yatsı namazı hakkında indirildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı onu kılıncaya kadar uyumazlardı.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأَبُو دَاوُد وَمُحَمّد بن نصر وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أنس ﵁ فِي قَوْله {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} قَالَ: كَانُوا ينتظرون مَا بَين الْمغرب وَالْعشَاء يصلونَ
İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, Muhammed b. Nasr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî, Enes radıyallâhu anh'tan {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Akşam ile yatsı arasını namaz kılarak beklerlerdi.
وَأخرج عبد الله بن أَحْمد بن حَنْبَل فِي زَوَائِد الزّهْد وَابْن عدي وَابْن مرْدَوَيْه عَن مَالك بن دِينَار ﵁ قَالَ: سَأَلت أنس بن مَالك ﵁ عَن هَذِه الْآيَة {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} قَالَ: كَانَ قوم من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ من الْمُهَاجِرين الْأَوَّلين يصلونَ الْمغرب وَيصلونَ بعْدهَا إِلَى عشَاء الْآخِرَة فَنزلت هَذِه الْآيَة فيهم
Abdullah b. Ahmed b. Hanbel Zevâidü'z-Zühd'de, İbn Adî ve İbn Merdûye, Mâlik b. Dînâr radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'a bu {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” ayetini sordum. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından ilk Muhacirlerden bir topluluk akşam namazını kılar ve ondan sonra son yatsıya kadar namaz kılarlardı. İşte bu ayet onlar hakkında indi.
وَأخرج الْبَزَّار وَابْن مرْدَوَيْه عَن بِلَال ﵁ قَالَ: كُنَّا نجلس فِي الْمجْلس وناس من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ يصلونَ الْمغرب إِلَى الْعشَاء فَنزلت {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع}
Bezzâr ve İbn Merdûye, Bilâl radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Biz mecliste otururduk, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler ise akşamdan yatsıya kadar namaz kılarlardı. Bunun üzerine {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” [ayeti] indi.
وَأخرج مُحَمَّد بن نصر وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن الْمُنْكَدر وَأبي حَازِم فِي قَوْله {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} قَالَا: هِيَ مَا بَين الْمغرب وَالْعشَاء صَلَاة الْأَوَّابِينَ
Muhammed b. Nasr ve Sünen'inde Beyhakî, İbnü'l-Münkedir ve Ebû Hâzim'den {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” kavli hakkında şöyle dediklerini rivayet etti: O, akşam ile yatsı arasıdır; evvâbîn namazıdır.
وَأخرج مُحَمَّد بن نصر عَن عبد الله بن عِيسَى ﵁ قَالَ: كَانَ نَاس من الْأَنْصَار يصلونَ مَا بَين الْمغرب وَالْعشَاء فَنزلت فيهم {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع}
Muhammed b. Nasr, Abdullah b. Îsâ radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Ensar'dan bazı kimseler akşam ile yatsı arasında namaz kılarlardı. Onlar hakkında {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” [ayeti] indi.
وَأخرج أَحْمد وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن معَاذ بن جبل ﵁ عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} قَالَ قيام العَبْد من اللَّيْل
Ahmed, İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Muâz b. Cebel radıyallâhu anh'tan, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” kavli hakkında: 'Kulun gece kalkmasıdır' buyurduğunu rivayet etti.
وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن نصر فِي كتاب الصَّلَاة وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن معَاذ بن جبل ﵁ قَالَ: كنت مَعَ النَّبِي ﷺ فِي سفر فاصبحت يَوْمًا قَرِيبا مِنْهُ وَنحن نسير فَقلت: يَا نَبِي الله اخبرني بِعَمَل يدخلني الْجنَّة وَيُبَاعِدنِي عَن النَّار قَالَ لقد سَأَلت عَن عَظِيم وانه الْيَسِير على من يسره الله عَلَيْهِ
Ahmed, Tirmizî -ve sahih olduğunu belirtti-, Nesâî, İbn Mâce, Kitâbü's-Salât'ta İbn Nasr, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtti-, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Muâz b. Cebel radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Bir seferde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdim. Bir gün yol alırken ona yakın bir konumda sabahladım ve: 'Ey Allah'ın Nebisi! Beni cennete sokacak ve cehennemden uzaklaştıracak bir ameli bana haber ver' dedim. Şöyle buyurdu: 'Sen büyük bir şey sordun; şüphesiz bu, Allah'ın kolaylaştırdığı kimseye pek kolaydır:
تعبد الله وَلَا تشرك بِهِ شَيْئا وتقيم الصَّلَاة وتؤتي الزَّكَاة وتصوم رَمَضَان وتحج الْبَيْت ثمَّ قَالَ: أَلا أدلك على أَبْوَاب الْخَيْر الصَّوْم جنَّة وَالصَّدَََقَة تطفىء الْخَطِيئَة وَصَلَاة الرجل فِي جَوف اللَّيْل ثمَّ قَرَأَ {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} حَتَّى بلغ {يعْملُونَ} ثمَّ قَالَ: أَلا أخْبرك بِرَأْس الْأَمر وعموده وذروة سنامه فَقلت: بلَى يَا رَسُول الله قَالَ: رَأس الْأَمر الإِسلام وعموده الصَّلَاة وذروة سنامه الْجِهَاد ثمَّ قَالَ أَلا أخْبرك بملاك ذَلِك كُله فَقلت: بلَى يَا نَبِي الله فَأخذ بِلِسَانِهِ فَقَالَ: كف عَنْك هَذَا فَقلت: يَا رَسُول الله وانا لمؤاخذون بِمَا نتكلم بِهِ فَقَالَ: ثكلتك أمك يَا معَاذ
Allah'a ibadet eder ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmazsın, namazı ikame eder, zekâtı verir, ramazan orucunu tutar ve Beyt'i haccedersin.' Sonra şöyle buyurdu: 'Sana hayır kapılarını göstereyim mi? Oruç bir kalkandır, sadaka hatayı söndürür ve kişinin gecenin ortasındaki namazı da [öyledir].' Sonra {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} {يعْملُونَ} 'a kadar okudu. Sonra şöyle buyurdu: 'Sana işin başını, direğini ve en yüksek zirvesini haber vereyim mi?' Ben: 'Evet, ey Allah'ın Resûlü!' dedim. Buyurdu ki: 'İşin başı İslâm, direği namaz ve zirvesi cihaddır.' Sonra şöyle buyurdu: 'Sana bütün bunların can damarını haber vereyim mi?' Ben: 'Evet, ey Allah'ın Nebisi!' dedim. Dilini tuttu ve: 'Bunu aleyhine işlemekten alıkoy' buyurdu. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz konuştuklarımızdan da mı hesaba çekileceğiz?' dedim. Şöyle buyurdu: 'Anan seni kaybetsin ey Muâz!
وَهل يُكِبُّ النَّاس فِي النَّار على وُجُوههم إِلَّا حصائد ألسنتهم
İnsanları yüzüstü ateşe döken, dillerinin hasadından başkası mıdır?'
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: ذكر لنا رَسُول الله ﷺ قيام اللَّيْل فَفَاضَتْ عَيناهُ حَتَّى تحادرت دُمُوعه فَقَالَ {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع}
İbn Cerîr, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize gece kalkmayı zikretti de gözyaşları boşalıp akıncaya kadar gözleri doldu; sonra {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” [ayetini] okudu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ أَن رجلا قَالَ يَا رَسُول الله أَخْبرنِي بِعَمَل أهل الْجنَّة قَالَ: قد سَأَلت عَن عَظِيم وَإنَّهُ ليسير على من يسره الله عَلَيْهِ
İbn Merdûye, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Cennet ehlinin amelini bana haber ver' dedi. Şöyle buyurdu: 'Sen büyük bir şey sordun; şüphesiz bu, Allah'ın kolaylaştırdığı kimseye pek kolaydır:
تعبد الله لَا تشرك بِهِ شَيْئا وَتُؤَدِّي الصَّلَاة الْمَكْتُوبَة - وَلَا أَدْرِي ذكر الزَّكَاة أم لَا - وَإِن شِئْت أَنْبَأتك بِرَأْس هَذَا الْأَمر وعموده وذروة سنامه رَأسه الإِسلام من أسلم سلم وعموده الصَّلَاة وذروة سنامه الْجِهَاد فِي سَبِيل الله وَالصِّيَام جنَّة وَالصَّدَََقَة تمحو الْخَطِيئَة وَصَلَاة الرجل فِي جَوف اللَّيْل ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع}
Allah'a ibadet edersin, O'na hiçbir şeyi ortak koşmazsın, farz namazı kılarsın -zekâtı zikretti mi zikretmedi mi bilmiyorum-. Dilersen sana bu işin başını, direğini ve en yüksek zirvesini bildireyim: Başı İslâm'dır; kim Müslüman olursa selamet bulur. Direği namaz, en yüksek zirvesi ise Allah yolunda cihaddır. Oruç bir kalkandır, sadaka hatayı siler ve kişinin gecenin ortasındaki namazı da [öyledir].' Sonra şu {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس ﵁ فِي قَوْله {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع}
İbn Merdûye, Enes radıyallâhu anh'tan {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” kavli hakkında rivayet etti:
قَالَ: كَانَت لَا تمر عَلَيْهَا لَيْلَة إِلَّا أخذُوا مِنْهَا بحظ
Şöyle dedi: Üzerlerinden hiçbir gece geçmezdi ki ondan bir nasip almış olmasınlar.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَمُحَمّد بن نصر وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} قَالَ: يقومُونَ فيصلون بِاللَّيْلِ
Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Muhammed b. Nasr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” kavli hakkında rivayet etti; o: 'Kalkıp gece namaz kılarlar' dedi.
وَأخرج ابْن نصر وَابْن جرير عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} قَالَ: قيام اللَّيْل
İbn Nasr ve İbn Cerîr, Hasan radıyallâhu anh'tan {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” kavli hakkında rivayet etti; o: 'Gece namazıdır' dedi.
وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد من طَرِيق أبي عبد الله الجدلي عَن عبَادَة بن الصَّامِت عَن كَعْب ﵁ قَالَ: إِذا حشر النَّاس نَادَى مُنَاد: هَذَا يَوْم الْفَصْل أَيْن الَّذين {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} أَيْن الَّذين {يذكرُونَ الله قيَاما وقعوداً وعَلى جنُوبهم} آل عمرَان الْآيَة ١٩١ ثمَّ يخرج عنق من النَّار فَيَقُول: أمرت بِثَلَاث
Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de Ebû Abdillâh el-Cedelî tarikiyle Ubâde b. es-Sâmit'ten, o da Kâ'b radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: İnsanlar haşrolunduğu zaman bir münadi şöyle seslenir: 'Bu, hüküm günüdür. {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşanlar” nerede? {يذكرُونَ الله قيَاما وقعوداً وعَلى جنُوبهم} “Ayaktayken, otururken ve yanları üzerindeyken Allah'ı zikredenler” (Âl-i İmrân Suresi, 191. ayet) nerede?' Sonra ateşten bir boyun çıkar ve şöyle der: 'Üç kişiye [musallat edilmekle] emrolundum:
بِمن جعل مَعَ الله إِلَهًا آخر
Allah ile beraber başka bir ilah edinen kimseye,
وَبِكُل جَبَّار عنيد
Ve her inatçı zorbaya,
وَبِكُل مُعْتَد لأَنا أعرف بِالرجلِ من الْوَالِد بولده والمولود بوالده وَيُؤمر بفقراء الْمُسلمين إِلَى الْجنَّة فيحسبون فَيَقُولُونَ: تحسبونا مَا كَانَ لنا أَمْوَال وَلَا كُنَّا أُمَرَاء
Ve her haddi aşana. Çünkü ben bir adamı babanın çocuğunu, çocuğun da babasını tanımasından daha iyi tanırım.' Sonra Müslümanların fakirlerinin cennete [gitmesi] emrolunur da onlar hesaba çekilirler ve şöyle derler: 'Bizi hesaba mı çekiyorsunuz? Bizim ne mallarımız vardı ne de yönetici idik!'
وَأخرج مُحَمَّد بن نصر وَابْن جرير عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع يدعونَ رَبهم خوفًا وَطَمَعًا} قَالَ: هم قوم لَا يزالوان يذكرُونَ الله إِمَّا فِي الصَّلَاة وَإِمَّا قيَاما واما قعُودا وَإِمَّا إِذا استيقظوا من منامهم
Muhammed b. Nasr ve İbn Cerîr, Dahhâk radıyallâhu anh'tan {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع يدعونَ رَبهم خوفًا وَطَمَعًا} “Korku ve umutla Rablerine dua etmek için yanları yataklarından uzaklaşır” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Onlar; gerek namazda olsun gerek ayakta, gerek otururken veya uykularından uyandıklarında olsun sürekli Allah'ı zikreden bir topluluktur.
هم قوم لَا يزالون يذكرُونَ الله تَعَالَى
Onlar, Yüce Allah'ı sürekli zikreden bir topluluktur.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ربيعَة الجرشِي ﵁ قَالَ: يجمع الله الْخَلَائق يَوْم الْقِيَامَة فِي صَعِيد وَاحِد فيكونون مَا شَاءَ الله أَن يَكُونُوا فينادي مُنَاد
Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Rebîa el-Cureşî radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Allah kıyamet günü mahlûkatı tek bir düzlükte toplar; Allah'ın dilediği kadar dururlar. Sonra bir münadi seslenir:
سَيعْلَمُ أهل الْجمع لمن الْعِزّ الْيَوْم وَالْكَرم ليقمْ الَّذين {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع يدعونَ رَبهم خوفًا وَطَمَعًا} فَيقومُونَ وَفِيهِمْ قلَّة ثمَّ يلبث مَا شَاءَ الله أَن يلبث ثمَّ يعود فينادي سَيعْلَمُ أهل الْجمع لمن الْعِزّ وَالْكَرم ليقمْ الَّذين {لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَة وَلَا بيع عَن ذكر الله} النُّور الْآيَة ٣٧ فَيقومُونَ وهم أَكثر من الْأَوَّلين ثمَّ يلبث مَا شَاءَ الله أَن يلبث ثمَّ يعود وينادي: سَيعْلَمُ أهل الْجمع لمن الْعِزّ الْيَوْم وَالْكَرم ليقمْ الْحَمَّادُونَ لله على كل حَال فَيقومُونَ وهم أَكثر من الْأَوَّلين
'Toplananlar bugün izzet ve keremin kime ait olduğunu bilecektir! {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع يدعونَ رَبهم خوفًا وَطَمَعًا} “Korku ve umutla Rablerine dua etmek için yanları yataklarından uzaklaşanlar” ayağa kalksın!' Az sayıda bir topluluk olarak kalkarlar. Sonra Allah'ın dilediği kadar bir süre kalır; sonra dönüp şöyle seslenir: 'Toplananlar izzet ve keremin kime ait olduğunu bilecektir! {لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَة وَلَا بيع عَن ذكر الله} “Kendilerini ne ticaretin ne de alışverişin Allah'ı zikretmekten alıkoymadığı kimseler” (Nûr Suresi, 37. ayet) ayağa kalksın!' İlklerden daha çok sayıda olarak kalkarlar. Sonra Allah'ın dilediği kadar bir süre kalır; sonra dönüp seslenir: 'Toplananlar bugün izzet ve keremin kime ait olduğunu bilecektir! Her hâlükârda Allah'a çokça hamdedenler ayağa kalksın!' İlklerden daha çok sayıda olarak kalkarlar.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} يَقُول: تَتَجَافَى لذكر الله كلما استيقظوا ذكرُوا الله
İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” [ayeti hakkında]: 'Allah'ı zikretmek için [yataklarından] uzaklaşır; her ne zaman uyansalar Allah'ı zikrederler' dediğini rivayet etti:
اما فِي الصَّلَاة
Gerek namazda olsun,
وَإِمَّا فِي قيام أَو قعُود أَو على جنُوبهم فهم لَا يزالون يذكرُونَ الله
Gerek ayakta veya otururken ya da yanları üzerindeyken olsun; onlar sürekli Allah'ı zikrederler.
- قَوْله تَعَالَى: فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين جَزَاء بِمَا كَانُوا يعْملُونَ
- Yüce Allah'ın şu kavli: {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين جَزَاء بِمَا كَانُوا يعْملُونَ} “Yaptıklarına karşılık olarak onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez.”
أخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَرَأَ {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين}
Hâkim -ve sahih olduğunu belirtti- ile İbn Merdûye, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين} “Onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez” [ayetini] okuduğunu rivayet etti.
وَأخرج أَبُو عبيد فِي فضائله وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين}
Ebû Ubeyd Fedâil'inde, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Hâtim ve el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين} “Onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez” [kavlini] rivayet etti.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَمُحَمّد بن نصر وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَ عرش الله على المَاء فَاتخذ جنَّة لنَفسِهِ ثمَّ اتخذ دونهَا أُخْرَى ثمَّ أطبقهما لؤلؤة وَاحِدَة ثمَّ قَالَ: وَمن دونهمَا جنتان لم يعلم الْخلق مَا فيهمَا وَهِي الَّتِي قَالَ الله {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين جَزَاء بِمَا كَانُوا يعْملُونَ} يَأْتِيهم فِيهَا كل يَوْم تحفة
Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, Muhammed b. Nasr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtti- ve el-Ba's'ta Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Allah'ın arşı su üzerindeydi. Kendisi için bir cennet edindi, sonra onun berisinde bir cennet daha edindi; sonra onları tek bir inciyle kapladı. Sonra: 'Bu ikisinin berisinde iki cennet daha vardır' buyurdu. Mahlûkat onların içinde ne olduğunu bilemez. İşte bu, Allah'ın: {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين جَزَاء بِمَا كَانُوا يعْملُونَ} “Yaptıklarına karşılık olarak onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez” buyurduğu [cennetlerdir]. Orada kendilerine her gün bir hediye gelir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والطبراين وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: إِنَّه لمكتوب فِي التَّوْرَاة (لقد أعد الله للَّذين تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع مَا لم ترَ عين وَلم تسمع أذن وَلم يخْطر على قلب بشر وَلَا يعلم ملك مقرب وَلَا نَبِي مُرْسل وَإنَّهُ لفي الْقُرْآن {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين} )
Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Hâkim -ve sahih olduğunu belirtti-, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Şüphesiz Tevrat'ta şöyle yazılıdır: ('Allah, yanları yataklarından uzaklaşanlar için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği, hiçbir beşerin kalbine gelmemiş, ne mukarreb bir meleğin ne de gönderilmiş bir peygamberin bildiği şeyleri hazırlamıştır. Ve şüphesiz bu, Kur'an'da da {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين} “Onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez” [şeklindedir].')
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وهناد كِلَاهُمَا فِي الزّهْد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن الْأَنْبَارِي عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ قَالَ الله تَعَالَى: أَعدَدْت لعبادي الصَّالِحين مَا لَا عين رَأَتْ وَلَا أذن سَمِعت وَلَا خطر على قلب بشرن قَالَ أَبُو هُرَيْرَة ﵁: اقرؤا إِن شِئْتُم {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين}
İbn Ebî Şeybe, Zühd'de Ahmed ve Hennâd, Buhârî, Müslim, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve İbnü'l-Enbârî, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: Yüce Allah şöyle buyurdu: 'Salih kullarım için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmemiş şeyler hazırladım.' Ebû Hureyre radıyallâhu anh: 'Dilerseniz {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين} “Onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez” [ayetini] okuyun' dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَامر بن عبد الْوَاحِد ﵁ قَالَ: بَلغنِي إِن
İbn Ebî Hâtim, Âmir b. Abdilvâhid radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o: 'Bana ulaştı ki...' dedi.
الرجل من أهل الْجنَّة يمْكث فِي مَكَانَهُ سبعين سنة ثمَّ يلْتَفت فَإِذا هُوَ بِامْرَأَة أحسن مِمَّا كَانَ فِيهِ فَتَقول لَهُ: قد آن لَك أَن يكون لنا مِنْك نصيب
Cennet ehlinden bir adam yerinde yetmiş yıl kalır, sonra dönüp bakar; bir de ne görsün, içinde bulunduğu durumdan daha güzel bir kadın! Kadın ona: 'Bizim de senden bir payımızın olma vakti geldi' der.
فَيَقُول: من أَنْت فَتَقول: أَنا مزِيد فيمكث مَعهَا سبعين سنة ويلتفت فَإِذا هُوَ بِامْرَأَة أحسن مِمَّا كَانَ فِيهِ فَتَقول: قد آن لَك أَن يكون لنا مِنْك نصيب فَيَقُول: من أَنْت فَتَقول: أَنا الَّذِي قَالَ الله {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين}
Adam: 'Sen kimsin?' der. Kadın: 'Ben mezîdim' der. Onunla yetmiş yıl kalır, sonra dönüp bakar; bir de ne görsün, içinde bulunduğu durumdan daha güzel bir kadın! Kadın: 'Bizim de senden bir payımızın olma vakti geldi' der. Adam: 'Sen kimsin?' der. Kadın: 'Ben, Allah'ın: {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين} “Onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez” buyurduğu [nimetim]' der.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عمر ﵁ قَالَ: إِن الرجل من أهل الْجنَّة ليجيء فيشرف عَلَيْهِ النِّسَاء فيقلن: يَا فلَان بن فلَان مَا أَنْت حِين خرجت من عندنَا بِأولى بك منا فَيَقُول: من أنتن فيقلن: نَحن من اللَّاتِي قَالَ الله {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين جَزَاء بِمَا كَانُوا يعْملُونَ}
İbn Ebî Şeybe, İbn Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Cennet ehlinden bir adam gelir, kadınlar ona yüksekten bakıp: 'Ey filan oğlu filan! Bizim yanımızdan çıktığın an, bize karşı kendine bizden daha lâyık değilsin' derler. O da: 'Siz kimsiniz?' der. Onlar da: 'Biz, Allah'ın haklarında: {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين جَزَاء بِمَا كَانُوا يعْملُونَ} “Yaptıklarına karşılık olarak onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez” buyurduğu kimseleriz' derler.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: يدْخلُونَ عَلَيْهِم على مِقْدَار كل يَوْم من أَيَّام الدُّنْيَا ثَلَاث مَرَّات مَعَهم التحف من الله من جنَّات عدن مِمَّا لَيْسَ فِي جناتهم
İbn Ebî Şeybe, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Dünya günlerinden her bir gün miktarınca günde üç defa, kendi cennetlerinde bulunmayan şeylerden, Adn cennetlerinden Allah katından hediyelerle onların yanına girerler.
وَذَلِكَ قَوْله {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين}
İşte bu, O'nun: {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين} “Onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez” kavlidir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن كَعْب قَالَ: سأصف لكم منزل الرجل من أهل الْجنَّة كَانَ يطْلب فِي الدُّنْيَا حَلَالا وَيَأْكُل حَلَالا حَتَّى لَقِي الله على ذَلِك فَإِنَّهُ يعْطى يَوْم الْقِيَامَة قصراً من لؤلؤة وَاحِدَة لَيْسَ فِيهَا صدع وَلَا وصل فِيهَا سَبْعُونَ ألف غرفَة وأسفل الغرف سَبْعُونَ ألف بَيت فِي كل بَيت سقفه صَفَائِح الذَّهَب وَالْفِضَّة لَيْسَ بموصول وَلَوْلَا أَن الله سخر لَهُ النّظر إِلَيْهِ لذهب بَصَره من نوره عرض الْحَائِط اثْنَا عشر ميلًا وَطوله فِي السَّمَاء سَبْعُونَ ميلًا فِي كل بَيت سَبْعُونَ ألف بَاب يدْخل عَلَيْهِ فِي كل بَيت من كل بَاب سَبْعُونَ ألف خَادِم لَا يراهم من فِي هَذَا الْبَيْت وَلَا من فِي هَذَا الْبَيْت فَإِذا خرج فِي قصره صَار فِي ملكه مثل عمر الدُّنْيَا يسير فِي ملكه عَن يَمِينه وَعَن يسَاره وَمن وَرَائه وأزواجه مَعَه وَلَيْسَ مَعَه ذكر غَيره وَمن بَين يَدَيْهِ مَلَائِكَة قد سخروا لَهُ بَينه وَبَين أَزوَاجه ستر وَبَين يَدَيْهِ ستر ووصفاء ووصائف قد أفهموا مَا يَشْتَهِي أَزوَاجه وَلَا يَمُوت هُوَ وَلَا أَزوَاجه وَلَا خُدَّامه أبدا نعيمهم يزْدَاد كل يَوْم من غير أَن يبْلى الأول وقرة عين لَا تَنْقَطِع أبدا لَا يدْخل عَلَيْهِ فِيهِ روعة أبدا
İbn Ebî Hâtim, Ka'b'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Dünyada helal arayan ve bu hal üzere Allah'a kavuşuncaya kadar helal yiyen cennetlik bir adamın konağını size vasfedeyim: Kıyamet günü ona içinde hiçbir çatlak ve ek yeri bulunmayan tek bir inciden bir saray verilir. Orada yetmiş bin oda, odaların altında da yetmiş bin ev vardır. Her evin tavanı bitişik olmayan altın ve gümüş levhalardır. Eğer Allah ona bakmayı onun emrine âmâde kılmasaydı, onun nurundan gözü giderdi. Duvarın eni on iki mil, göğe doğru boyu yetmiş mildir. Her evde yetmiş bin kapı vardır. Ona her evde her kapıdan yetmiş bin hizmetçi girer; ne bu evdeki onları görür, ne de şu evdeki. Sarayına çıktığı zaman mülkünde dünya ömrü kadar [bir genişlikte] olur; mülkünde sağına, soluna ve arkasına doğru yürür, eşleri de onunla birliktedir, onunla birlikte kendisinden başka hiçbir erkek yoktur. Önünde ise emrine âmâde kılınmış melekler vardır. Kendisiyle eşleri arasında bir perde, önünde de bir perde bulunur. Eşlerinin ne arzuladığını kavratılmış uşaklar ve cariyeler vardır. Ne o, ne eşleri, ne de hizmetçileri asla ölmez. Nimetleri, ilki eskimeksizin her gün artar. Asla kesilmeyen bir göz aydınlığı [vardır] ve ona orada hiçbir korku asla girmez.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ
İbn Ebî Hâtim, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti:
وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لَو أَن آخر أهل الْجنَّة رجلا أضَاف آدم فَمن دونه وَوضع لَهُم طَعَاما وَشَرَابًا حَتَّى يخرجُوا من عِنْده لَا ينقصهُ ذَلِك مِمَّا أعطَاهُ الله
Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer cennet ehlinin en sonuncusu olan bir adam Âdem'i ve sonrakileri misafir edip onun yanından çıkıncaya kadar onlara yiyecek ve içecek koysa, bu durum Allah'ın ona verdiğinden hiçbir şey eksiltmezdi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَمُسلم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن جرير وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَمُحَمّد بن نصر فِي كتاب الصَّلَاة من طَرِيق أبي صَخْر عَن أبي حَازِم عَن سهل بن سعد قَالَ: بَيْنَمَا نَحن عِنْد رَسُول الله ﷺ وَهُوَ يصف الْجنَّة حَتَّى انْتهى ثمَّ قَالَ فيهمَا مَا لَا عين رَأَتْ وَلَا أذن سَمِعت وَلَا خطر على قلب بشر ثمَّ قَرَأَ {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} قَالَ أَبُو صَخْر: فَذَكرته للقرظي فَقَالَ: إِنَّهُم أخفوا عملا وأخفى الله لَهُم ثَوابًا فقدموا على الله فقرت تِلْكَ الْأَعْين
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Müslim, Taberânî, İbn Cerîr, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtti-, İbn Merdûye ve Kitâbü's-Salât'ta Muhammed b. Nasr, Ebû Sahr tarikiyle Ebû Hâzim'den, o da Sehl b. Sa'd'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındayken o cenneti vasfetti, nihayet bitirip sonra: 'Orada hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmemiş şeyler vardır' buyurdu. Sonra {تَتَجَافَى جنُوبهم عَن الْمضَاجِع} “Yanları yataklarından uzaklaşır” [ayetini] okudu. Ebû Sahr dedi ki: Bunu Kurazî'ye zikrettim; o şöyle dedi: 'Onlar bir ameli gizlediler, Allah da onlar için bir mükâfatı gizledi. Allah'ın huzuruna vardıklarında o gözler aydın oldu.'
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي الْيَمَان الْهُذلِيّ قَالَ: الْجنَّة مائَة دَرَجَة
İbn Cerîr, Ebü'l-Yemân el-Hüzelî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Cennet yüz derecedir.
أَولهَا دَرَجَة فضَّة وأرضها فضَّة وآنيتها فضَّة وترابها الْمسك
Onun ilki gümüş derecedir; yeri gümüş, kapları gümüş, toprağı misktir.
وَالثَّانيَِة ذهب ومساكنها ذهب وآنيتها ذهب وترابها الْمسك
İkincisi altındır; meskenleri altın, kapları altın, toprağı misktir.
وَالثَّالِثَة لُؤْلُؤ وأرضها لُؤْلُؤ ومساكنها لُؤْلُؤ وآنيتها لُؤْلُؤ وترابها الْمسك
Üçüncüsü incidir; yeri inci, meskenleri inci, kapları inci, toprağı misktir.
وَسبع وَتسْعُونَ بعد ذَلِك مَا لَا عين رَأَتْ وَلَا أذن سَمِعت وَلَا خطر على قلب بشر وتلا هَذِه الْآيَة {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين}
Ondan sonraki doksan yedi [derece] ise hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmemiş şeylerdir. Ve şu ayeti okudu: {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين} “Onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez”.
وَأخرج ابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان من طَرِيق الْحَاكِم بن أبان عَن الغطريف عَن جَابر بن زيد عَن ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ عَن الرّوح الْأمين قَالَ يُؤْتى بحسنات العَبْد وسيئاته فيقتص بَعْضهَا من بعض فَإِن بقيت حَسَنَة وَاحِدَة أدخلهُ الله الْجنَّة قَالَ: فَدخلت على يَزْدَان فَحدث بِمثل هَذَا فَقلت: فَإِن ذهبت الْحَسَنَة قَالَ: {أُولَئِكَ الَّذين نتقبل عَنْهُم أحسن مَا عمِلُوا ونتجاوز عَن سيئاتهم} الْأَحْقَاف الْآيَة ١٦ قلت: أَفَرَأَيْت قَوْله {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين} قَالَ: هُوَ العَبْد يعْمل سرا أسره إِلَى الله لم يعلم بِهِ النَّاس فَأسر الله لَهُ يَوْم الْقِيَامَة {قُرَّة أعين}
İbn Cerîr, Taberânî, Hâkim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Hâkim b. Ebân tarikiyle Gıtrîf'ten, o Câbir b. Zeyd'den, o İbn Abbâs'tan, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den, o da er-Rûhu'l-Emîn'den rivayet etti; o şöyle dedi: Kulun iyilikleri ve kötülükleri getirilir ve birbirinden kısas yapılır. Şayet geriye tek bir iyilik kalırsa Allah onu cennete girdirir. Dedi ki: Yezdân'ın yanına girdim, o da bunun benzerini anlattı. Dedim ki: 'Peki o iyilik de giderse?' Şöyle dedi: {أُولَئِكَ الَّذين نتقبل عَنْهُم أحسن مَا عمِلُوا ونتجاوز عَن سيئاتهم} “İşte onlar, yaptıklarının en güzelini kabul edeceğimiz ve kötülüklerini bağışlayacağımız kimselerdir” [el-Ahkâf: 16]. Dedim ki: 'Peki O'nun: {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين} “Onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez” kavline ne dersin?' Dedi ki: 'O, insanların bilmediği, Allah'a gizli tuttuğu bir ameli gizlice işleyen bir kuldur; Allah da kıyamet günü onun için {قُرَّة أعين} “göz aydınlığı” [olacak mükâfatı] gizlemiştir.'
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ إِن أدنى أهل الْجنَّة حظاً قوم يخرجهم الله من النَّار برحمته بعد أَن يحترقوا يرتاح لَهُم الرب أَنهم كَانُوا لَا يشركُونَ بِاللَّه شَيْئا فينبذون بالعراء فينبتون كَمَا ينْبت البقل حَتَّى
İbn Merdûye, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Cennet ehlinin pay bakımından en aşağı olanı, yandıktan sonra Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadıkları için Rabbin kendilerine acıyıp rahmetiyle ateşten çıkardığı bir topluluktur. Onlar açık bir alana atılırlar ve sebzenin bittiği gibi biterler; nihayet...
إِذا رجعت الْأَرْوَاح إِلَى أجسادها قَالُوا: رَبنَا كَالَّذي أخرجتنا من النَّار وَرجعت الْأَرْوَاح إِلَى أَجْسَادنَا فاصرف وُجُوهنَا عَن النَّار فَيصْرف وُجُوههم عَن النَّار وَيضْرب لَهُم شَجَرَة ذَات ظلّ وفيء فَيَقُولُونَ: رَبنَا كَالَّذي أخرجتنا من النَّار فانقلنا إِلَى ظلّ هَذِه الشَّجَرَة فينقلهم إِلَيْهَا فيرون أَبْوَاب الْجنَّة فيقولن: رَبنَا كَالَّذي أخرجتنا من النَّار فانقلنا إِلَى أَبْوَاب الْجنَّة فيفعل فَإِذا نظرُوا إِلَى مَا فِيهَا من الْخيرَات والبركات قَالَ: وَقَرَأَ أَبُو هُرَيْرَة ﵁ {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين} قَالُوا: رَبنَا كَالَّذي أخرجتنا من النَّار فادخلنا الْجنَّة قَالَ: فَيدْخلُونَ الْجنَّة ثمَّ يُقَال لَهُم: تمنوا فَيَقُولُونَ: يَا رب اعطنا حَتَّى إِذا قَالُوا: يَا رَبنَا حَسبنَا قَالَ: هَذَا لكم وَعشرَة أَمْثَاله
Ruhlar bedenlerine döndüğünde: 'Rabbimiz! Bizi ateşten çıkardığın ve ruhlar bedenlerimize döndüğü gibi, yüzlerimizi de ateşten çevir' derler. Yüzlerini ateşten çevirir ve onlara gölgelik ve serinlik veren bir ağaç diker. Derler ki: 'Rabbimiz! Bizi ateşten çıkardığın gibi bizi şu ağacın gölgesine naklet.' Onları oraya nakleder. Cennet kapılarını görürler ve: 'Rabbimiz! Bizi ateşten çıkardığın gibi bizi cennet kapılarına naklet' derler, O da bunu yapar. Oradaki hayırları ve bereketleri gördüklerinde -dedi ki: Ebû Hureyre radıyallâhu anh {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين} “Onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez” [ayetini] okudu- şöyle derler: 'Rabbimiz! Bizi ateşten çıkardığın gibi bizi cennete girdir.' Dedi ki: Cennete girerler, sonra onlara: 'Dileyin' denir. 'Ey Rabbimiz, bize ver' derler; nihayet: 'Ey Rabbimiz, bize yetti' dediklerinde [Allah]: 'Bu ve bunun on katı sizindir' buyurur.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن الْمُغيرَة ابْن شُعْبَة ﵁ يرفعهُ إِلَى النَّبِي ﷺ أَن مُوسَى ﵇ سَأَلَ ربه فَقَالَ: رب أَي أهل الْجنَّة أدنى منزلَة فَقَالَ: رجل يَجِيء بَعْدَمَا دخل أهل الْجنَّة الْجنَّة فَيُقَال لَهُ: ادخل
İbn Ebî Şeybe, Müslim, Tirmizî, İbn Cerîr, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Mugîre b. Şu'be radıyallâhu anh'tan, onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak rivayet etti: Mûsâ aleyhisselâm Rabbine sorup: 'Rabbim! Cennet ehlinin makamca en düşüğü kimdir?' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Cennet ehli cennete girdikten sonra gelen bir adamdır. Ona: 'Gir' denir.'
فَيَقُول: كَيفَ ادخل وَقد نزلُوا مَنَازِلهمْ وَأخذُوا أخذاتهم فَيُقَال لَهُ: اترضى أَن يكون لَك مثل مَا كَانَ لملك من مُلُوك الدُّنْيَا فَيَقُول: نعم
O da: 'Nasıl gireyim, onlar konaklarına yerleşmiş ve hisselerini almışken?' der. Ona: 'Dünya krallarından bir kralın sahip olduğu kadarına razı olur musun?' denir. O da: 'Evet,
أَي رب قد رضيت فَيُقَال لَهُ: فَإِن لَك هَذَا وَعشرَة أَمْثَاله مَعَه فَيَقُول: أَي رب رضيت فَيُقَال لَهُ: فَإِن لَك من هَذَا مَا اشتهت نَفسك ولذت عَيْنك فَقَالَ مُوسَى ﵇: أَي رب فَأَي أهل الْجنَّة ارْفَعْ منزله قَالَ: إِيَّاهَا أردْت وسأحدثك عَنْهُم إِنِّي غرست كرامتهم بيَدي وختمت عَلَيْهَا فَلَا عين رَأَتْ وَلَا أذن سَمِعت وَلَا خطر على قلب بشرن قَالَ: ومصداق ذَلِك فِي كتاب الله تَعَالَى {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين}
Ey Rabbim, razı oldum' der. Ona: 'Şüphesiz bu ve bununla beraber on katı senindir' denir. O da: 'Ey Rabbim, razı oldum' der. Ona: 'Şüphesiz bundan canının çektiği ve gözünün lezzet aldığı şeyler de senindir' denir. Mûsâ aleyhisselâm: 'Ey Rabbim! Peki cennet ehlinin makamca en yücesi kimdir?' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'İşte onlar murat ettiğim kimselerdir. Sana onlardan haber vereyim: Ben onların ikramını elimle diktim ve üzerine mühür vurdum; ne bir göz görmüştür, ne bir kulak işitmiştir, ne de bir beşerin kalbine gelmiştir.' Dedi ki: Bunun Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki doğrulaması: {فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين} “Onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez” [ayetidir].
- قَوْله تَعَالَى: أَفَمَن كَانَ مُؤمنا كمن كَانَ فَاسِقًا لَا يستوون أما الَّذين آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات فَلهم جنَّات المأوى نزلا بِمَا كَانُوا يعْملُونَ وَأما الَّذين فسقوا فمأواهم النَّار كلما أَرَادوا أَن يخرجُوا مِنْهَا أعيدوا فِيهَا وَقيل لَهُم ذوقوا عَذَاب النَّار الَّذِي كُنْتُم بِهِ تكذبون
- Yüce Allah'ın kavli: {أَفَمَن كَانَ مُؤمنا كمن كَانَ فَاسِقًا لَا يستوون أما الَّذين آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات فَلهم جنَّات المأوى نزلا بِمَا كَانُوا يعْملُونَ وَأما الَّذين فسقوا فمأواهم النَّار كلما أَرَادوا أَن يخرجُوا مِنْهَا أعيدوا فِيهَا وَقيل لَهُم ذوقوا عَذَاب النَّار الَّذِي كُنْتُم بِهِ تكذبون} “Hiç mümin olan kimse, fasık olan kimse gibi olur mu? Onlar bir olmazlar. İman edip salih ameller işleyenlere gelince, yaptıklarına karşılık bir konaklama yeri olarak onlar için Me’vâ cennetleri vardır. Fasık olanlara gelince, onların barınağı da ateştir. Oradan her çıkmak istediklerinde oraya geri döndürülürler ve onlara: 'Yalanlayıp durduğunuz ateş azabını tadın!' denir.”
أخرج أَبُو الْفرج الْأَصْفَهَانِي فِي كتاب الأغاني والواحدي وَابْن عدي وَابْن مرْدَوَيْه والخطيب وَابْن عَسَاكِر من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ الْوَلِيد بن عقبَة لعَلي بن أبي طَالب ﵁: أَنا أحد مِنْك سِنَانًا وأبسط مِنْك لِسَانا واملاء للكتيبة مِنْك فَقَالَ لَهُ عَليّ ﵁: اسْكُتْ فَإِنَّمَا أَنْت فَاسق
Ebü'l-Ferec el-İsfahânî Kitâbü'l-Egânî'de, Vâhidî, İbn Adî, İbn Merdûye, Hatîb ve İbn Asâkir çeşitli yollardan İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Velîd b. Ukbe, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'a: 'Ben mızrakça senden daha keskinim, dilce senden daha açığım ve süvari birliğini senden daha iyi doldururum' dedi. Ali radıyallâhu anh da ona: 'Sus, sen ancak bir fasıksın!' dedi.
فَنزلت {أَفَمَن كَانَ مُؤمنا كمن كَانَ فَاسِقًا لَا يستوون} يَعْنِي بِالْمُؤمنِ: عليا
Bunun üzerine: {أَفَمَن كَانَ مُؤمنا كمن كَانَ فَاسِقًا لَا يستوون} “Hiç mümin olan kimse, fasık olan kimse gibi olur mu? Onlar bir olmazlar” [ayeti] indi. Mümin ile Ali'yi kastetmektedir,
وَبِالْفَاسِقِ: الْوَلِيد بن عقبَة بن أبي معيط
Fasık ile de Velîd b. Ukbe b. Ebî Muayt'ı [kastetmektedir].
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير عَن عَطاء بن يسَار قَالَ: نزلت بِالْمَدِينَةِ فِي عَليّ بن أبي طَالب والوليد بن عقبَة بن أبي معيط قَالَ: كَانَ بَين الْوَلِيد وَبَين عَليّ كَلَام فَقَالَ الْوَلِيد بن عقبَة: أَنا أبسط مِنْك لِسَانا وَأحد مِنْك سِنَانًا وأرد مِنْك للكتيبة فَقَالَ عَليّ ﵁: اسْكُتْ فانك فَاسق
İbn İshâk ve İbn Cerîr, Atâ b. Yesâr'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Medine'de Ali b. Ebî Tâlib ve Velîd b. Ukbe b. Ebî Muayt hakkında indi. Dedi ki: Velîd ile Ali arasında bir sözleşme geçti de Velîd b. Ukbe: 'Ben dilce senden daha açığım, mızrakça senden daha keskinim ve süvari birliğini senden daha iyi püskürtürüm' dedi. Ali radıyallâhu anh: 'Sus, çünkü sen bir fasıksın' dedi.
فَانْزِل {أَفَمَن كَانَ مُؤمنا كمن كَانَ فَاسِقًا لَا يستوون}
Bunun üzerine {أَفَمَن كَانَ مُؤمنا كمن كَانَ فَاسِقًا لَا يستوون} “Hiç mümin olan kimse, fasık olan kimse gibi olur mu? Onlar bir olmazlar” [ayeti] indi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ مثله
İbn Ebî Hâtim, Süddî radıyallâhu anh'tan bunun benzerini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبد الرَّحْمَن بن أبي ليلى ﵁ فِي قَوْله {أَفَمَن كَانَ مُؤمنا كمن كَانَ فَاسِقًا لَا يستوون} قَالَ: نزلت فِي عَليّ بن أبي طَالب ﵁ والوليد بن عقبَة
İbn Ebî Hâtim, Abdurrahman b. Ebî Leylâ radıyallâhu anh'tan: {أَفَمَن كَانَ مُؤمنا كمن كَانَ فَاسِقًا لَا يستوون} “Hiç mümin olan kimse, fasık olan kimse gibi olur mu? Onlar bir olmazlar” kavli hakkında rivayet etti; o: 'Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ile Velîd b. Ukbe hakkında indi' dedi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه والخطيب وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {أَفَمَن كَانَ مُؤمنا كمن كَانَ فَاسِقًا} قَالَ: أما الْمُؤمن
İbn Merdûye, Hatîb ve İbn Asâkir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {أَفَمَن كَانَ مُؤمنا كمن كَانَ فَاسِقًا} “Hiç mümin olan kimse, fasık olan kimse gibi [olur mu]?” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Mümin olan,
فعلي بن أبي طَالب ﵁ وَأما الْفَاسِق
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tır; fasık olan ise,
فعقبة بن أبي معيط وَذَلِكَ لسباب كَانَ بَينهمَا فَأنْزل الله ذَلِك
[Velîd b.] Ukbe b. Ebî Muayt'tır. Bu da aralarındaki bir atışmadan dolayı idi; bunun üzerine Allah bunu indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {أَفَمَن كَانَ مُؤمنا كمن كَانَ فَاسِقًا لَا يستوون} قَالَ: لَا فِي الدُّنْيَا لَا عِنْد الْمَوْت وَلَا فِي الْآخِرَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {أَفَمَن كَانَ مُؤمنا كمن كَانَ فَاسِقًا لَا يستوون} “Hiç mümin olan kimse, fasık olan kimse gibi olur mu? Onlar bir olmazlar” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Ne dünyada, ne ölüm anında, ne de ahirette [bir olmazlar].
وَفِي قَوْله {وَأما الَّذين فسقوا} قَالَ: هم الَّذين أشركوا وَفِي قَوْله {كُنْتُم بِهِ تكذبون} قَالَ: هم يكذبُون كَمَا ترَوْنَ
Ve O'nun: {وَأما الَّذين فسقوا} “Fasık olanlara gelince” kavli hakkında: 'Onlar şirk koşanlardır' dedi. O'nun: {كُنْتُم بِهِ تكذبون} “Yalanlayıp durduğunuz” kavli hakkında da: 'Gördüğünüz gibi onlar yalanlamaktadırlar' dedi.
- قَوْله تَعَالَى: ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى دون الْعَذَاب الْأَكْبَر لَعَلَّهُم يرجعُونَ
- Yüce Allah'ın kavli: {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى دون الْعَذَاب الْأَكْبَر لَعَلَّهُم يرجعُونَ} “Belki dönerler diye, onlara o en büyük azaptan önce mutlaka o yakın azaptan da tattıracağız.”
أخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن منيع وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه والخطيب وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن مَسْعُود ﵁ فِي قَوْله {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى} قَالَ: يَوْم بدر {دون الْعَذَاب الْأَكْبَر} قَالَ: يَوْم الْقِيَامَة {لَعَلَّهُم يرجعُونَ} قَالَ: لَعَلَّ من بَقِي مِنْهُم يرجع
Feryâbî, İbn Menî', İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtti-, İbn Merdûye, Hatîb ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى} “Onlara mutlaka o yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında: 'Bedir günüdür' dediğini; {دون الْعَذَاب الْأَكْبَر} “o en büyük azaptan önce” kavli hakkında: 'Kıyamet günüdür' dediğini; {لَعَلَّهُم يرجعُونَ} “Belki dönerler diye” kavli hakkında da: 'Belki onlardan geriye kalanlar döner diye' dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالنَّسَائِيّ وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود ﵁ فِي قَوْله {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى} قَالَ: سنُون اصابتهم {لَعَلَّهُم يرجعُونَ} قَالَ: يتوبون
İbn Ebî Şeybe, Nesâî, İbnü'l-Münzir, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtti- ve İbn Merdûye, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى} “Onlara mutlaka o yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında rivayet etti; o: 'Onlara isabet eden [kıtlık] yıllarıdır' dedi. {لَعَلَّهُم يرجعُونَ} “Belki dönerler diye” kavli hakkında da: 'Tövbe ederler diye' dedi.
وَأخرج مُسلم وَعبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الْمسند وَأَبُو عوانه فِي صَحِيحه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن أبي بن كَعْب ﵁ فِي قَوْله {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى} قَالَ: مصائب الدُّنْيَا واللزوم وَالْبَطْشَة وَالدُّخَان
Müslim, el-Müsned'in Zevâid'inde Abdullah b. Ahmed, Sahîh'inde Ebû Avâne, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtti- ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Übey b. Ka'b radıyallâhu anh'tan {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى} “Onlara mutlaka o yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında rivayet etti; o: 'Dünya musibetleri, lizâm, batşe ve duhândır' dedi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي إِدْرِيس الْخَولَانِيّ ﵁ قَالَ: سَأَلت عبَادَة بن الصَّامِت ﵁ عَن قَول الله {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى دون الْعَذَاب الْأَكْبَر} فَقَالَ: سَأَلت رَسُول الله ﷺ عَنْهَا فَقَالَ هِيَ المصائب والاسقام والانصاب عَذَاب للمسرف فِي الدُّنْيَا دون عَذَاب الْآخِرَة قلت: يَا رَسُول الله فَمَا هِيَ لنا قَالَ: زَكَاة وطهور
İbn Merdûye, Ebû İdrîs el-Havlânî radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Ubâde b. es-Sâmit radıyallâhu anh'a Allah'ın: {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى دون الْعَذَاب الْأَكْبَر} “Belki dönerler diye, onlara o en büyük azaptan önce mutlaka o yakın azaptan da tattıracağız” kavlini sordum, o da şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu sordum, şöyle buyurdu: 'Onlar, ahiret azabından önce dünyada haddi aşan kimse için bir azap olan musibetler, hastalıklar ve sıkıntılardır.' Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Peki bunlar bizim için nedir?' Şöyle buyurdu: 'Bir arınma ve temizlenmedir.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى} قَالَ: مصائب الدُّنْيَا وأسقامها وبلاياها يَبْتَلِي الله بهَا الْعباد كي يتوبوا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى} “Onlara mutlaka o yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Dünyanın musibetleri, hastalıkları ve belalarıdır; Allah tövbe etsinler diye kullarını bunlarla imtihan eder.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن إِبْرَاهِيم ﵁ {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى دون الْعَذَاب الْأَكْبَر} قَالَ: أَشْيَاء يصابون بهَا فِي الدُّنْيَا {لَعَلَّهُم يرجعُونَ} قَالَ: يتوبون
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, İbrâhîm radıyallâhu anh'tan {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى دون الْعَذَاب الْأَكْبَر} “Onlara o en büyük azaptan önce mutlaka o yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında: 'Dünyada kendilerine isabet eden şeylerdir' dediğini; {لَعَلَّهُم يرجعُونَ} “Belki dönerler diye” kavli hakkında da: 'Tövbe ederler diye' dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى دون الْعَذَاب الْأَكْبَر} قَالَ: الْحُدُود {لَعَلَّهُم يرجعُونَ} قَالَ: يتوبون
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى دون الْعَذَاب الْأَكْبَر} “Onlara o en büyük azaptan önce mutlaka o yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında: 'Had cezalarıdır' dediğini; {لَعَلَّهُم يرجعُونَ} “Belki dönerler diye” kavli hakkında da: 'Tövbe ederler diye' dediğini rivayet etti.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى} قَالَ: عَذَاب الدُّنْيَا وَعَذَاب الْقَبْر
Feryâbî, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى} “Onlara mutlaka o yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında: 'Dünya azabı ve kabir azabıdır' dediğini rivayet etti.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى} قَالَ: الْقَتْل والجوع لقريش فِي الدُّنْيَا وَالْعَذَاب الْأَكْبَر يَوْم الْقِيَامَة فِي الْآخِرَة
Feryâbî ve İbn Cerîr, Mücâhid'den {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى} “Onlara mutlaka o yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında rivayet etti; o: 'Dünyada Kureyş için öldürülme ve açlıktır; en büyük azap ise ahirette kıyamet günüdür' dedi.
وَأخرج هناد عَن أبي عُبَيْدَة فِي قَوْله {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى} قَالَ: عَذَاب الْقَبْر
Hennâd, Ebû Ubeyde'den {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى} “Onlara mutlaka o yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında rivayet etti; o: 'Kabir azabıdır' dedi.
- قَوْله تَعَالَى: وَمن أظلم مِمَّن ذكر بآيَات ربه ثمَّ أعرض عَنْهَا إِنَّا من الْمُجْرمين منتقمون
- Yüce Allah'ın kavli: {وَمن أظلم مِمَّن ذكر بآيَات ربه ثمَّ أعرض عَنْهَا إِنَّا من الْمُجْرمين منتقمون} “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldıktan sonra onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Şüphesiz biz, suçlulardan intikam alıcılarız.”
أخرج ابْن منيع وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد ضَعِيف عَن معَاذ بن جبل ﵁ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول ثَلَاث من فعلهن فقد أجرم
İbn Menî', İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye zayıf bir senetle Muâz b. Cebel radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: Üç şey vardır ki kim onları yaparsa muhakkak cürüm işlemiş olur:
من عقد لِوَاء فِي غير حق
Kim haksız yere bir sancak bağlarsa,
أَو عق وَالِديهِ
Yahut ana-babasına itaatsizlik ederse,
أَو مَشى مَعَ ظَالِم لِيَنْصُرهُ فقد أجرم يَقُول الله ﷿ {إِنَّا من الْمُجْرمين منتقمون}
Yahut ona yardım etmek için bir zalimle beraber yürürse muhakkak cürüm işlemiş olur. Aziz ve Celil olan Allah şöyle buyurur: {إِنَّا من الْمُجْرمين منتقمون} “Şüphesiz biz, suçlulardan intikam alıcılarız”.
- قَوْله تَعَالَى: وَلَقَد آتَيْنَا مُوسَى الْكتاب فَلَا تكن فِي مرية من لِقَائِه وجعلناه هدى لبني إِسْرَائِيل وَجَعَلنَا مِنْهُم أَئِمَّة يهْدُونَ بأمرنا لما صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يوقنون إِن رَبك هُوَ يفصل بَينهم يَوْم الْقِيَامَة فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ أولم يهد لَهُم كم أهلكنا من قبلهم من الْقُرُون يَمْشُونَ فِي مساكنهم إِن فِي ذَلِك لآيَات أَفلا يسمعُونَ
- Yüce Allah'ın kavli: {وَلَقَد آتَيْنَا مُوسَى الْكتاب فَلَا تكن فِي مرية من لِقَائِه وجعلناه هدى لبني إِسْرَائِيل وَجَعَلنَا مِنْهُم أَئِمَّة يهْدُونَ بأمرنا لما صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يوقنون إِن رَبك هُوَ يفصل بَينهم يَوْم الْقِيَامَة فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ أولم يهد لَهُم كم أهلكنا من قبلهم من الْقُرُون يَمْشُونَ فِي مساكنهم إِن فِي ذَلِك لآيَات أَفلا يسمعُونَ} “Andolsun biz Mûsâ’ya Kitab’ı verdik; sakın sen ona kavuşmaktan şüphe içinde olma! Ve onu İsrailoğullarına bir hidayet rehberi kıldık. Sabrettikleri ve ayetlerimize kesin olarak inandıkları zaman, içlerinden emrimizle doğru yola ileten önderler kıldık. Şüphesiz Rabbin, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hükmünü verecektir. Kendilerinden önce yurtlarında gezip dolaştıkları nice nesilleri helak etmiş olmamız onları doğru yola iletmedi mi? Şüphesiz bunda ibretler vardır. Hâlâ işitmiyorlar mı?”