أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {رَبنَا إِنَّا أَطعْنَا سادتنا وكبراءنا} أَي رؤوسنا فِي الشَّرّ والشرك {رَبنَا آتهم ضعفين من الْعَذَاب} يَعْنِي بذلك جَهَنَّم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, {رَبنَا إِنَّا أَطعْنَا سادتنا وكبراءنا} “Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik” kavli hakkında Katâde'den radıyallâhu anh bildirdi; yani şer ve şirkteki reislerimiz, [demektir]. {رَبنَا آتهم ضعفين من الْعَذَاب} “Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver” kavliyle de cehennemi kastetmektedir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {سادتنا وكبراءنا} قَالَ: مِنْهُم أَبُو جهل بن هِشَام
İbnü'l-Münzir, {سادتنا وكبراءنا} “Efendilerimize ve büyüklerimize” kavli hakkında İbn Cüreyc'den radıyallâhu anh bildirdi; o: "Onlardan biri Ebû Cehil b. Hişâm'dır" dedi.
- قَوْله تَعَالَى: يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِين آذوا مُوسَى فبرأه الله مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْد الله وجيها
- Yüce Allah'ın şu kavli: "Ey iman edenler! Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın; nihayet Allah onu onların dediklerinden temize çıkardı. O, Allah katında itibarlı bir kimseydi."
أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Buhârî, Tirmizî, İbn Cerîr, İbn
الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه من طرف عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن مُوسَى ﵇ كَانَ رجلا حيياً ستيراً لَا يرى من جلده شَيْء استحياء مِنْهُ فأذاه من أَذَاهُ من بني إِسْرَائِيل وَقَالُوا مَا يسْتَتر هَذَا السّتْر إِلَّا من عيب بجلده
ü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye çeşitli yollardan Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Mûsâ aleyhisselâm çok hayâlı, örtülü bir kimseydi; hayâsından ötürü teninden hiçbir şey görülmezdi. İsrâiloğullarından ona eziyet edenler eziyet edip: 'Onun böyle örtünmesi ancak tenindeki bir kusurdan dolayıdır;
إِمَّا برص وَإِمَّا أدرة وَإِمَّا آفَة وَإِن الله أَرَادَ أَن يُبرئهُ مِمَّا قَالُوا وان مُوسَى ﵇ خلا يَوْمًا وَحده فَوضع ثِيَابه على حجر ثمَّ اغْتسل فَلَمَّا فرغ أقبل إِلَى ثِيَابه ليأخذها وَإِن الْحجر عدا بِثَوْبِهِ فَأخذ مُوسَى ﵇ عَصَاهُ وَطلب الْحجر فَجعل يَقُول: ثوبي حجر ثوبي حجر حَتَّى انْتهى إِلَى مَلأ من بني إِسْرَائِيل فرأوه عُريَانا أحسن مَا خلق الله وأبرأه مِمَّا يَقُولُونَ وَقَامَ الْحجر فَأخذ ثَوْبه فلبسه وطفق بِالْحجرِ ضربا بعصاه فوَاللَّه إِن بِالْحجرِ لندباً من أثر ضربه
ya alacalık (abraş) ya hayâ torbasında şişlik (fıtık) ya da bir afettir' dediler. Allah ise onu onların dediklerinden temize çıkarmak istedi. Mûsâ aleyhisselâm bir gün yalnız başına kaldı, elbiselerini bir taşın üzerine koydu, sonra yıkandı. [Yıkanmayı] bitirince elbiselerini almak üzere yöneldi, fakat taş onun elbisesiyle birlikte koşup kaçtı. Mûsâ aleyhisselâm asasını aldı ve taşı aramaya başladı; 'Elbisem taş! Elbisem taş!' demeye başladı, nihayet İsrâiloğullarından bir topluluğun yanına vardı. Onu çıplak vaziyette, Allah'ın yarattığı en güzel şekilde gördüler ve [Allah] onu dediklerinden temize çıkardı. Taş durdu, [Mûsâ] elbisesini alıp giydi ve asasıyla taşa vurmaya başladı. Vallahi taşta onun vurmasının izinden dolayı
ثَلَاثًا
üç,
أَو أَرْبعا أَو خمْسا
ya dört ya da beş [çukurlaşmış yara izi] vardı.
فَذَلِك قَوْله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِين آذوا مُوسَى فبرأه الله مِمَّا قَالُوا}
İşte O'nun {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِين آذوا مُوسَى فبرأه الله مِمَّا قَالُوا} “Ey iman edenler! Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın; nihayet Allah onu onların dediklerinden temize çıkardı” kavli budur."
وَأخرج الْبَزَّار وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف وة عَن أنس ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: كَانَ مُوسَى رجلا حيياً وَإنَّهُ أَتَى ليغتسل فَوضع ثِيَابه على صَخْرَة وَكَانَ لَا يكَاد تبدو عَوْرَته فَقَالَت بَنو إِسْرَائِيل: إِن مُوسَى ﵇ آدر بِهِ آفَة - يعنون أَنه لَا يضع ثِيَابه - فاحتملت الصَّخْرَة ثِيَابه حَتَّى صَارَت بحذاء مجَالِس بني إِسْرَائِيل فنظروا إِلَى مُوسَى ﵇ كأحسن الرِّجَال فَأنْزل الله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِين آذوا مُوسَى فبرأه الله مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْد الله وجيهاً}
Bezzâr ve el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, Enes'ten radıyallâhu anh, o da Nebi'den sallallâhu aleyhi ve sellem bildirdi; o şöyle buyurdu: "Mûsâ hayâlı bir adamdı. Yıkanmak üzere geldi ve elbiselerini bir kayanın üzerine koydu, avreti neredeyse hiç görünmezdi. İsrâiloğulları: 'Mûsâ aleyhisselâm hayâ fıtıklıdır, onda bir kusur vardır' dediler -elbiselerini çıkarmamasını kastediyorlardı-. Kaya onun elbiselerini yüklenip götürdü, nihayet İsrâiloğullarının meclislerinin hizasına geldi. Mûsâ'ya aleyhisselâm baktılar ki insanların en güzeli gibidir. Bunun üzerine Allah {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِين آذوا مُوسَى فبرأه الله مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْد الله وجيهاً} “Ey iman edenler! Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın; nihayet Allah onu onların dediklerinden temize çıkardı. O, Allah katında itibarlı bir kimseydi” ayetini indirdi."
وَأخرج أَحْمد عَن أنس ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن مُوسَى بن عمرَان كَانَ إِذا أَرَادَ أَن يدْخل المَاء لم يلق ثَوْبه حَتَّى يواري عَوْرَته فِي المَاء
Ahmed, Enes'ten radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Mûsâ b. İmrân suya girmek istediğinde avret yerini suda gizleyene kadar elbisesini çıkarmazdı."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {لَا تَكُونُوا كَالَّذِين آذوا مُوسَى} قَالَ: قَالَ لَهُ قومه: إِنَّه آدر
İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Hâkim -ve bunu sahih gördü- ve İbn Merdûye, {لَا تَكُونُوا كَالَّذِين آذوا مُوسَى} “Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın” kavli hakkında İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdi; o şöyle dedi: Kavmi ona: 'O hayâ fıtıklıdır' dedi.
فَخرج ذَات يَوْم يغْتَسل فَوضع ثِيَابه على صَخْرَة فَخرجت الصَّخْرَة تشتد بثيابه فَخرج مُوسَى ﵇ يتبعهَا عُريَانا حَتَّى انْتَهَت بِهِ إِلَى مجَالِس بني إِسْرَائِيل فرأوه وَلَيْسَ بآدر فَذَلِك قَوْله {فبرأه الله مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْد الله وجيهاً}
Bir gün yıkanmak için çıktı ve elbiselerini bir kayanın üzerine koydu. Kaya onun elbiseleriyle birlikte hızla kaçmaya başladı. Mûsâ aleyhisselâm çıplak vaziyette onu takip ederek peşinden koştu, nihayet kaya onu İsrâiloğullarının meclislerine kadar ulaştırdı. Onu gördüler ki onda fıtık yoktur. İşte O'nun {فبرأه الله مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْد الله وجيهاً} “Nihayet Allah onu onların dediklerinden temize çıkardı. O, Allah katında itibarlı bir kimseydi” kavli budur.
وَأخرج ابْن منيع وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ فِي قَوْله {لَا تَكُونُوا كَالَّذِين آذوا مُوسَى} قَالَ: صعد مُوسَى وَهَارُون الْجَبَل فَمَاتَ هَارُون ﵇ فَقَالَت بَنو إِسْرَائِيل لمُوسَى ﵇: أَنْت قتلته كَانَ أَشد حبا لنا مِنْك وألين فآذوه من ذَلِك فَأمر الله الْمَلَائِكَة ﵈ فَحَملته فَمروا بِهِ على مجَالِس بني إِسْرَائِيل وتكلمت الْمَلَائِكَة ﵈ بِمَوْتِهِ فبرأه الله من ذَلِك فَانْطَلقُوا بِهِ فدفنوه وَلم يعرف قَبره إِلَّا الرخم وان الله جعل أَصمّ أبكم
İbn Menî', İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim -ve bunu sahih gördü- ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ, o da Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh bildirdi; {لَا تَكُونُوا كَالَّذِين آذوا مُوسَى} “Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın” kavli hakkında şöyle dedi: Mûsâ ve Hârûn dağa çıktılar, derken Hârûn aleyhisselâm vefat etti. İsrâiloğulları Mûsâ'ya aleyhisselâm: 'Onu sen öldürdün; o bize senden daha çok sevgi besliyordu ve daha yumuşaktı' dediler ve bu sebeple ona eziyet ettiler. Bunun üzerine Allah meleklere aleyhimüsselâm emretti, onlar da onu taşıyıp İsrâiloğullarının meclislerinin üzerinden geçirdiler ve melekler aleyhimüsselâm onun vefat ettiğini konuştular; böylece Allah onu bundan temize çıkardı. Sonra onu götürüp defnettiler; onun kabrini akbabadan başka kimse bilmedi. Allah [akbabayı da] sağır ve dilsiz kıldı.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ من طَرِيق السّديّ ﵁ عَن أبي مَالك عَن ابْن عَبَّاس ﵄ وَعَن مرّة عَن ابْن مَسْعُود ﵁ وناس من الصَّحَابَة
Hâkim -ve sahih gördü- Süddî radıyallâhu anh yoluyla Ebû Mâlik'ten, o İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ; Mürre'den, o da İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh ve sahâbeden birtakım kimselerden bildirdi:
أَن الله أوحى إِلَى مُوسَى ﵇: إِنِّي متوفِ هَارُون فَائت بِهِ جبل كَذَا وَكَذَا
Allah Mûsâ'ya aleyhisselâm şöyle vahyetti: 'Ben Hârûn'un canını alacağım, onu falan ve falan dağa getir.'
فَانْطَلقَا نَحْو الْجَبَل فَإِذا هم بشجرة وَبَيت فِيهِ سَرِير عَلَيْهِ فرش وريح طيب فَلَمَّا نظر هَارُون ﵇ إِلَى ذَلِك الْجَبَل وَالْبَيْت وَمَا فِيهِ أعجبه قَالَ: يَا مُوسَى إِنِّي أحب أَن أَنَام على هَذَا السرير قَالَ: نم عَلَيْهِ قَالَ: نم معي
Birlikte dağa doğru gittiler; bir de baktılar ki bir ağaç ve içinde döşekler serilmiş bir sedir ve hoş bir koku bulunan bir ev var. Hârûn aleyhisselâm o dağa, eve ve içindekilere bakınca çok hoşuna gitti ve: 'Ey Mûsâ! Ben bu sedirde uyumak istiyorum' dedi. [Mûsâ]: 'Üzerinde uyu' dedi. [Hârûn]: 'Benimle birlikte uyu' dedi.
فَلَمَّا نَامَا أَخذ هَارُون ﵇ الْمَوْت فَلَمَّا قبض رفع ذَلِك الْبَيْت وَذَهَبت تِلْكَ الشَّجَرَة وَرفع السرير إِلَى السَّمَاء فَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى ﵇ إِلَى بني إِسْرَائِيل قَالُوا: قتل هَارُون ﵇ وحسده حب بني إِسْرَائِيل لَهُ وَكَانَ هَارُون ﵇ أكف عَنْهُم وألين لَهُم وَكَانَ مُوسَى ﵇ فِيهِ بعض الغلظة عَلَيْهِم فَلَمَّا بلغه ذَلِك قَالَ: وَيحكم انه كَانَ أخي أفتروني أَقتلهُ فَلَمَّا أَكْثرُوا عَلَيْهِ قَامَ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ ثمَّ دَعَا الله فَنزلت الْمَلَائِكَة بالسرير حَتَّى نظرُوا إِلَيْهِ بَين السَّمَاء وَالْأَرْض فصدقوه
İkisi uyuyunca Hârûn'u aleyhisselâm ölüm yakaladı. Ruhu kabzedilince o ev kaldırıldı, o ağaç gitti ve sedir semaya yükseltildi. Mûsâ aleyhisselâm İsrâiloğullarına dönünce: 'Hârûn'u aleyhisselâm öldürdü; İsrâiloğullarının ona olan sevgisini kıskandı' dediler. Hârûn aleyhisselâm onlara karşı daha çekingen ve daha yumuşaktı; Mûsâ'da aleyhisselâm ise onlara karşı biraz sertlik vardı. Bu [sözler] ona ulaşınca: 'Yazıklar olsun size! O benim kardeşimdi, beni onu öldürür mü zannedersiniz?' dedi. Üzerine çok gelince kalkıp iki rekât namaz kıldı, sonra Allah'a dua etti. Melekler sedir ile birlikte indiler, nihayet onu yer ile gök arasında gördüler ve ona inandılar.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: أنزل الله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِين آذوا مُوسَى فبرأه الله مِمَّا قَالُوا} قَالَ: لَا تُؤْذُوا مُحَمَّدًا كَمَا آذَى قوم مُوسَى
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdi; o şöyle dedi: Allah {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِين آذوا مُوسَى فبرأه الله مِمَّا قَالُوا} “Ey iman edenler! Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın; nihayet Allah onu onların dediklerinden temize çıkardı” ayetini indirdi ve dedi ki: Mûsâ'nın kavmi Mûsâ'ya eziyet ettiği gibi siz de Muhammed'e eziyet etmeyin.
مُوسَى
Mûsâ'ya.
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: قسم رَسُول الله ﷺ قسما فَقَالَ رجل: إِن هَذِه لقسمة مَا أُرِيد بهَا وَجه الله فَذكر ذَلِك للنَّبِي ﷺ فاحمر وَجهه ثمَّ قَالَ رَحْمَة الله على مُوسَى لقد أوذي بِأَكْثَرَ من هَذَا فَصَبر
Buhârî, Müslim ve İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir taksimat yaptı. Bir adam: 'Bu öyle bir taksimattır ki bununla Allah'ın rızası güdülmemiştir' dedi. Bu durum Nebi'ye sallallâhu aleyhi ve sellem zikredilince yüzü kızardı, sonra şöyle buyurdu: "Allah'ın rahmeti Mûsâ'nın üzerine olsun, andolsun ki bundan daha fazlasıyla eziyet gördü de sabretti."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {وَكَانَ عِنْد الله وجيهاً} قَالَ: مستجاب الدعْوَة
İbn Ebî Hâtim, {وَكَانَ عِنْد الله وجيهاً} “O, Allah katında itibarlı bir kimseydi” kavli hakkında Hasan'dan radıyallâhu anh bildirdi; o: "Duası kabul olunan [biriydi]" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سِنَان عَمَّن حَدثهُ فِي قَوْله {وَكَانَ عِنْد الله وجيهاً} قَالَ: مَا سَأَلَ مُوسَى ﵇ ربه شَيْئا قطّ إِلَّا أعطَاهُ إِيَّاه إِلَّا النّظر
İbn Ebî Hâtim, {وَكَانَ عِنْد الله وجيهاً} “O, Allah katında itibarlı bir kimseydi” kavli hakkında Sinân'dan, o da kendisine anlatan kimseden bildirdi; o şöyle dedi: "Mûsâ aleyhisselâm Rabbinden hiçbir şey istememiştir ki [Allah] -[O'na] bakma (rü'yetullah) müstesna- mutlaka ona vermiş olmasın."
- قَوْله تَعَالَى: يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اتَّقوا الله وَقُولُوا قولا سديداً يصلح لكم أَعمالكُم وَيغْفر لكم ذنوبكم وَمن يطع الله وَرَسُوله فقد فَازَ فوزا عَظِيما أخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ ﵁ قَالَ: صلى بِنَا رَسُول الله ﷺ صَلَاة الظّهْر ثمَّ قَالَ على مَكَانكُمْ اثبتوا ثمَّ أَتَى الرِّجَال فَقَالَ: إِن الله أَمرنِي أَن آمركُم أَن تتقوا الله وَأَن تَقولُوا قولا سديداً ثمَّ أَتَى النِّسَاء فَقَالَ: إِن الله أَمرنِي أَن آمركن أَن تتقين الله وَأَن تقلن قولا سديداً
- Yüce Allah'ın şu kavli: "Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin ki Allah amellerinizi düzeltsin ve günahlarınızı bağışlasın. Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse, gerçekten büyük bir kurtuluşa ermiştir." İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize öğle namazını kıldırdı, sonra: "Olduğunuz yerde kalın" dedi. Ardından erkeklerin yanına gelip: "Şüphesiz Allah bana, size Allah'tan korkmanızı ve doğru söz söylemenizi emretmemi emretti" buyurdu. Sonra kadınların yanına gelip: "Şüphesiz Allah bana, size Allah'tan korkmanızı ve doğru söz söylemenizi emretmemi emretti" buyurdu.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَأَبُو دَاوُد فِي الْمَرَاسِيل عَن عُرْوَة ﵁ قَالَ: أَكثر مَا كَانَ رَسُول الله ﷺ على الْمِنْبَر يَقُول {اتَّقوا الله وَقُولُوا قولا سديداً}
Ahmed ez-Zühd'de ve Ebû Dâvûd el-Merâsîl'de Urve'den radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem minberde en çok söylediği söz {اتَّقوا الله وَقُولُوا قولا سديداً} “Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin” [ayeti] idi.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب التَّقْوَى عَن عُرْوَة عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: مَا قَامَ رَسُول الله ﷺ على الْمِنْبَر إِلَّا سمعته يَقُول {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اتَّقوا الله وَقُولُوا قولا سديداً}
İbn Ebi'd-Dünyâ Kitâbü't-Takvâ'da Urve'den, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem minbere her çıktığında mutlaka onun {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اتَّقوا الله وَقُولُوا قولا سديداً} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin” dediğini işitirdim.
وَأخرج سمويه فِي فَوَائده عَن سهل بن سعد السَّاعِدِيّ ﵁ قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا خطب النَّاس أَو علمهمْ لَا يدع هَذِه الْآيَة أَن يتلوها {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اتَّقوا الله وَقُولُوا قولا سديداً} إِلَى قَوْله {فقد فَازَ فوزاً عَظِيما}
Semeveyh Fevâid'inde Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara hitap ettiği veya onlara bir şey öğrettiği vakit {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اتَّقوا الله وَقُولُوا قولا سديداً} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin” ayetinden {فقد فَازَ فوزاً عَظِيما} “Gerçekten büyük bir kurtuluşa ermiştir” kavline kadar olan kısmı okumayı asla bırakmazdı.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن سهل بن سعد السَّاعِدِيّ ﵁ قَالَ: مَا جلس رَسُول الله ﷺ على هَذَا الْمِنْبَر قطّ إِلَّا تَلا هَذِه الْآيَة {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اتَّقوا الله وَقُولُوا قولا سديداً}
İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu minbere her oturduğunda mutlaka şu {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اتَّقوا الله وَقُولُوا قولا سديداً} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin” ayetini okurdu.
وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {قولا سديداً} قَالَ: قولا عدلا حَقًا
Tastî Mesâil'inde İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdi: Nâfi b. el-Ezrak ona {قولا سديداً} “Doğru söz” kavlini sordu. [İbn Abbâs]: "Adil ve hak sözdür" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
[Nâfi]: 'Araplar bunu bilir mi?' dedi. [İbn Abbâs]: 'Evet,
أما سَمِعت قَول حَمْزَة بن عبد الْمطلب:
Hamza b. Abdilmuttalib'in şu sözünü işitmedin mi:
أَمِين على مَا استودع الله قلبه فَإِن قَالَ قولا كَانَ فِيهِ مُسَددًا وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد ﵁ فِي قَوْله {وَقُولُوا قولا سديداً} قَالَ: صدقا
Allah'ın kalbine emanet ettiği şeyde emindir; bir söz söylediğinde onda dosdoğrudur' dedi. Feryâbî ve Abd b. Humeyd radıyallâhu anhümâ, {وَقُولُوا قولا سديداً} “Ve doğru söz söyleyin” kavli hakkında: 'Doğruluktur' dediler.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {قولا سديداً} قَالَ: عدلا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, {قولا سديداً} “Doğru söz” kavli hakkında Katâde'den radıyallâhu anh bildirdi; o: "Adalettir" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {قولا سديداً} قَالَ: سداداً
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, {قولا سديداً} “Doğru söz” kavli hakkında Mücâhid'den radıyallâhu anh bildirdi; o: "İstikamettir (dosdoğruluktur)" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {وَقُولُوا قولا سديداً} قَالَ: قُولُوا لَا إِلَه إِلَّا الله
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, {وَقُولُوا قولا سديداً} “Ve doğru söz söyleyin” kavli hakkında İkrime'den radıyallâhu anh bildirdi; o: "Lâ ilâhe illallâh deyin" dedi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَقُولُوا قولا سديداً} قَالَ: قُولُوا لَا إِلَه إِلَّا الله
Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdi; o, {وَقُولُوا قولا سديداً} “Ve doğru söz söyleyin” kavli hakkında: "Lâ ilâhe illallâh deyin" dedi.
- قَوْله تَعَالَى: إِنَّا عرضنَا الْأَمَانَة على السَّمَوَات وَالْأَرْض وَالْجِبَال فأبين أَن يحملنها وأشفقن مِنْهَا وَحملهَا الإِنسان إِنَّه كَانَ ظلوماً جهولا ليعذب الله الْمُنَافِقين والمنافقات وَالْمُشْرِكين والمشركات وَيَتُوب الله على الْمُؤمنِينَ وَالْمُؤْمِنَات وَكَانَ الله غَفُورًا رحِيما
- Yüce Allah'ın şu kavli: "Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar ve ondan korktular. Onu insan yüklendi; çünkü o çok zalim ve çok cahildir. Ta ki Allah münafık erkeklere ve münafık kadınlara, müşrik erkeklere ve müşrik kadınlara azap etsin; mümin erkeklerin ve mümin kadınların da tövbesini kabul buyursun. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir."
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي فِي كتاب الأضداد عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {إِنَّا عرضنَا الْأَمَانَة} الْآيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Kitâbü'l-Ezdâd'da İbnü'l-Enbârî, {إِنَّا عرضنَا الْأَمَانَة} “Şüphesiz biz emaneti teklif ettik” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdi;
قَالَ: الامانة الْفَرَائِض عرضهَا الله على السَّمَوَات وَالْأَرْض وَالْجِبَال إِن أدُّوها أثابهم وَإِن ضيعوها عذبهم فكرهوا ذَلِك واشفقوا من غير مَعْصِيّة وَلَكِن تَعْظِيمًا لدين الله أَن لَا يقومُوا بهَا ثمَّ عرضهَا على آدم فقبلها بِمَا فِيهَا
O şöyle dedi: Emanet, farzlardır. Allah onu göklere, yere ve dağlara sundu; eğer onu yerine getirirlerse kendilerine sevap verecek, eğer zayi ederlerse kendilerine azap edecektir. Onlar ise isyan etmeksizin, ancak Allah'ın dinini yücelterek [hakkıyla] yerine getirememekten çekinip korkarak bundan hoşlanmadılar. Sonra onu Âdem'e sundu; o da içindekilerle birlikte kabul etti.
وَهُوَ قَوْله {وَحملهَا الإِنسان إِنَّه كَانَ ظلوماً جهولاً} يَعْنِي غراً بِأَمْر الله
İşte bu, O'nun {وَحملهَا الإِنسان إِنَّه كَانَ ظلوماً جهولاً} “Onu insan yüklendi; çünkü o çok zalim ve çok cahildir” kavlidir; yani Allah'ın emrine karşı aldanmış [idi].
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة ﵁ فِي قَوْله {إِنَّا عرضنَا الْأَمَانَة على السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ: الْأَمَانَة: مَا أمروا بِهِ
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, {إِنَّا عرضنَا الْأَمَانَة على السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Şüphesiz biz emaneti göklere ve yere teklif ettik” kavli hakkında Ebü'l-Âliye'den radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle dedi: Emanet: Kendilerine emredilen
ونهوا عَنهُ
ve nehyedilen şeylerdir.
وَفِي قَوْله {وَحملهَا الإِنسان} قَالَ: آدم
{وَحملهَا الإِنسان} “Onu insan yüklendi” kavli hakkında da: "Âdem'dir" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم قَالَ: إِن الله عرض الْأَمَانَة على السَّمَاء الدُّنْيَا فَأَبت ثمَّ الَّتِي تَلِيهَا حَتَّى فرغ مِنْهَا ثمَّ الأَرْض ثمَّ الْجبَال ثمَّ عرضهَا على آدم ﵇ فَقَالَ: نعم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim bildirdi; [İbn Abbâs] dedi ki: Allah emaneti dünya semasına sundu, o kaçındı; sonra onun peşindekine sundu, nihayet onları bitirdi; sonra yere, sonra dağlara sundu; sonra onu Âdem'e aleyhisselâm sundu. [Âdem]: 'Evet,
بَين أُذُنِي وعاتقي قَالَ الله فَثَلَاث آمُرك بِهن فَإِنَّهُنَّ لَك عون
iki kulağım ve omuzum arasında [yükleniyorum]' dedi. Allah buyurdu ki: 'Sana emredeceğim üç şey vardır ki bunlar sana yardımcıdır:
إِنِّي جعلت لَك بصراً وَجعلت لَك شفرتين ففضهما عَن كل شَيْء نهيتك عَنهُ وَجعلت لَك لِسَانا بَين لحيين فكفه عَن كل شَيْء نهيتك عَنهُ وَجعلت لَك فرجا وواريته فَلَا تكشفه إِلَى مَا حرمت عَلَيْك
Sana bir göz verdim ve sana iki göz kapağı verdim; sana yasakladığım her şeye karşı onları kapat. Sana iki çene arasında bir dil verdim; onu sana yasakladığım her şeyden alıkoy. Sana bir avret yeri verdim ve onu örttüm; sana haram kıldığım şeye onu açma.'"
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي عَن ابْن جريج ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: بَلغنِي أَن الله تَعَالَى لما خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض وَالْجِبَال قَالَ إِنِّي فارض فَرِيضَة وخالق جنَّة وَنَارًا وثواباً لمن أَطَاعَنِي وعقاباً لمن عَصَانِي فَقَالَت السَّمَاء: خلقتني فسخرت فيَّ الشَّمْس وَالْقَمَر والنجوم والسحاب وَالرِّيح والغيوب فانا مسخرة على مَا خلقتني لَا أتحمل فَرِيضَة وَلَا أبغي ثَوابًا وَلَا عقَابا وَقَالَت الأَرْض خلقتني وسخرتني فجرت فيَّ الْأَنْهَار فأخرجت مني الثِّمَار وخلقتني لما شِئْت فَأَنا مسخرة على مَا خلقتني لَا أتحمل فَرِيضَة وَلَا أبغي ثَوابًا وَلَا عقَابا وَقَالَت الْجبَال: خلقتني رواسي الأَرْض فَأَنا على مَا خلقتني لَا أتحمل فَرِيضَة وَلَا أبغي ثَوابًا وَلَا عقَابا فَلَمَّا خلق الله آدم عرض عَلَيْهِ فَحَمله {إِنَّه كَانَ ظلوماً} ظلمه نَفسه فِي خطيئته {جهولاً} بعاقبة مَا تحمل
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Enbârî, ayet hakkında İbn Cüreyc'den radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle dedi: Bana ulaştığına göre Allah Teâlâ gökleri, yeri ve dağları yarattığında şöyle buyurdu: 'Ben bir farz koyacağım, cennet ve cehennem yaratacağım; bana itaat edene sevap, bana isyan edene azap vereceğim.' Sema dedi ki: 'Beni yarattın; bende güneşi, ayı, yıldızları, bulutları, rüzgârı ve gaybları boyun eğdirdin. Ben beni yarattığın şey üzere boyun eğmiş durumdayım; bir farz yüklenmem, sevap da azap da istemem.' Yer dedi ki: 'Beni yarattın ve boyun eğdirdin; bende nehirler akıttın, benden meyveler çıkardın ve beni dilediğin şey için yarattın. Ben beni yarattığın şey üzere boyun eğmiş durumdayım; bir farz yüklenmem, sevap da azap da istemem.' Dağlar dedi ki: 'Beni yeryüzünün sarsılmaz direkleri olarak yarattın; ben beni yarattığın şey üzereyim; bir farz yüklenmem, sevap da azap da istemem.' Allah Âdem'i yaratınca [emaneti] ona sundu, o da onu yüklendi. {إِنَّه كَانَ ظلوماً} “Çünkü o çok zalimdir”; hatasında kendine zulmetmiştir. {جهولاً} “Çok cahildir”; yüklendiği şeyin akıbetinden habersizdir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: لما خلق الله السَّمَوَات وَالْأَرْض وَالْجِبَال عرض الْأَمَانَة عَلَيْهِنَّ فَلم يقبلوها فَلَمَّا خلق آدم ﵇ عرضهَا عَلَيْهِ قَالَ: يَا رب وَمَا هِيَ قَالَ: هِيَ إِن أَحْسَنت أجرتك وَإِن أَسَأْت عَذَّبْتُك قَالَ: فقد تحملت يَا رب قَالَ: فَمَا كَانَ بَين أَن تحملهَا إِلَى أَن أخرج إِلَّا قدر مَا بَين الظّهْر وَالْعصر
İbn Ebî Hâtim, ayet hakkında Mücâhid'den radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle dedi: Allah gökleri, yeri ve dağları yarattığında emaneti onlara sundu, onlar bunu kabul etmediler. Âdem'i aleyhisselâm yaratınca ona sundu. [Âdem]: 'Ey Rabbim! O nedir?' dedi. [Allah]: 'Eğer iyilik yaparsan sana mükâfat veririm, kötülük yaparsan sana azap ederim' buyurdu. [Âdem]: 'Yüklendim ey Rabbim' dedi. Dedi ki: Onu yüklenmesi ile [cennetten] çıkarılması arasında ancak öğle ile ikindi arası kadar bir zaman vardı.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي فِي كتاب الأضداد وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {إِنَّا عرضنَا الْأَمَانَة} قَالَ: عرضت على آدم ﵇ فَقيل: خُذْهَا بِمَا فِيهَا فَإِن أَطَعْت غفرت لَك وَإِن عصيت عَذَّبْتُك قَالَ:
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Kitâbü'l-Ezdâd'da İbnü'l-Enbârî ve Hâkim -ve bunu sahih gördü-, {إِنَّا عرضنَا الْأَمَانَة} “Şüphesiz biz emaneti teklif ettik” kavli hakkında İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdi; o şöyle dedi: [Emanet] Âdem'e aleyhisselâm sunuldu ve: 'İçindekilerle birlikte onu al; eğer itaat edersen seni bağışlarım, eğer isyan edersen sana azap ederim' denildi. [Âdem]:
قبلتها بِمَا فِيهَا فَمَا كَانَ إِلَّا قدر مَا بَين الظّهْر إِلَى اللَّيْل من ذَلِك الْيَوْم حَتَّى أصَاب الذَّنب
'İçindekilerle birlikte kabul ettim' dedi. Ancak o günün öğle vaktinden geceye kadar olan bir süre geçti ki günahı işleyiverdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن أَشوع فِي الْآيَة قَالَ عرض عَلَيْهِنَّ الْعَمَل وَجعل لَهُنَّ الثَّوَاب فضججن إِلَى الله ثَلَاثَة أَيَّام ولياليهن فَقُلْنَ: رَبنَا لَا طَاقَة لنا بِالْعَمَلِ وَلَا نُرِيد الثَّوَاب
İbn Ebî Hâtim, ayet hakkında İbn Eşva‘dan bildirdi; o şöyle dedi: Onlara amel teklif edildi ve kendilerine sevap vaad edildi. Bunun üzerine üç gün üç gece Allah'a feryat edip: 'Rabbimiz! Bizim amele gücümüz yetmez, sevap da istemiyoruz' dediler.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن الآزواعي أَن عمر بن عبد الْعَزِيز ﵁ عرض الْعَمَل على مُحَمَّد بن كَعْب فَأبى فَقَالَ لَهُ عمر ﵁: أتعصي فَقَالَ: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ أَخْبرنِي عَن الله تَعَالَى حِين عرض {الْأَمَانَة على السَّمَاوَات وَالْأَرْض وَالْجِبَال فأبين أَن يحملنها وأشفقن مِنْهَا} هَل كَانَ ذَلِك مِنْهَا مَعْصِيّة قَالَ: لَا
Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir, Evzâî'den bildirdi: Ömer b. Abdilazîz radıyallâhu anh Muhammed b. Ka'b'a [resmî bir] görev teklif etti, o ise kabul etmedi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh ona: 'İsyan mı ediyorsun?' dedi. [Muhammed b. Ka'b]: 'Ey Müminlerin Emîri! Allah Teâlâ {الْأَمَانَة على السَّمَاوَات وَالْأَرْض وَالْجِبَال فأبين أَن يحملنها وأشفقن مِنْهَا} “emaneti göklere, yere ve dağlara [teklif ettiğinde] onlar onu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular”, bu onların bir isyanı mıydı, bana haber ver?' dedi. [Ömer]: 'Hayır' dedi.
فَتَركه
Bunun üzerine onu bıraktı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير من طَرِيق الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: إِن الله قَالَ لآدَم ﵇ إِنِّي عرضت الْأَمَانَة على السَّمَوَات وَالْأَرْض وَالْجِبَال فَلم تطقها فَهَل أَنْت حاملها بِمَا فِيهَا قَالَ: أَي رب وَمَا فِيهَا قَالَ: إِن حملتها أجرت وَإِن ضيعتها عذبت قَالَ: قد حملتها بِمَا فِيهَا قَالَ: فَمَا عبر فِي الْجنَّة إِلَّا قدر مَا بَين الأولى وَالْعصر حَتَّى أخرجه إِبْلِيس من الْجنَّة قيل للضحاك: وَمَا الْأَمَانَة قَالَ: هِيَ الْفَرَائِض وَحقّ على كل مُؤمن أَن لَا يَغُشَّ مُؤمنا وَلَا معاهداً فِي شَيْء قَلِيل وَلَا كثير فَمن فعل فقد خَان أَمَانَته وَمن انْتقصَ من الْفَرَائِض شَيْئا فقد خَان أَمَانَته
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Dahhâk tarikiyle İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdi; o şöyle dedi: Allah, Âdem'e aleyhisselâm: 'Şüphesiz ben emaneti göklere, yere ve dağlara sundum da güçleri yetmedi. İçindekilerle birlikte sen onu yüklenir misin?' buyurdu. [Âdem]: 'Ey Rabbim! İçindekiler nedir?' dedi. [Allah]: 'Eğer onu yüklenirsen mükâfatlandırılırsın, şayet zayi edersen azap görürsün' buyurdu. [Âdem]: 'İçindekilerle birlikte onu yüklendim' dedi. Dedi ki: İblis onu cennetten çıkarıncaya kadar cennette ancak öğle ile ikindi arası kadar kaldı. Dahhâk'e: 'Emanet nedir?' diye soruldu. O şöyle dedi: 'O, farzlardır. Her müminin az veya çok hiçbir şeyde bir mümini veya bir muâhedi (anlaşmalı gayrimüslimi) aldatmaması onun üzerine bir haktır. Kim böyle yaparsa emanetine hıyanet etmiş olur; kim de farzlardan bir şeyi eksiltirse emanetine hıyanet etmiş olur.'
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {إِنَّا عرضنَا الْأَمَانَة على السَّمَاوَات وَالْأَرْض وَالْجِبَال} قَالَ: يَعْنِي بِهِ الدّين والفرائض وَالْحُدُود {فأبين أَن يحملنها وأشفقن مِنْهَا} قيل لَهُنَّ: أَن تحملنها وتؤدين حَقّهَا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den radıyallâhu anh bildirdi; {إِنَّا عرضنَا الْأَمَانَة على السَّمَاوَات وَالْأَرْض وَالْجِبَال} “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara sunduk” ayeti hakkında şöyle dedi: Bununla dini, farzları ve hudûdu (şer'î sınırları) kastetmektedir. {فأبين أَن يحملنها وأشفقن مِنْهَا} “Onlar onu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular”; onlara: 'Onu yüklenip hakkını verir misiniz?' denildi.
فَقُلْنَا: لَا نطيق ذَلِك {وَحملهَا الإِنسان} قيل لَهُ: أتحملها قَالَ: نعم
[Onlar da]: 'Bizim buna gücümüz yetmez' dediler. {وَحملهَا الإِنسان} “Onu insan yüklendi”; ona: 'Onu yüklenir misin?' denildi. O: 'Evet' dedi.
قيل: أتؤدي حَقّهَا فَقَالَ: أُطِيق ذَلِك قَالَ الله {إِنَّه كَانَ ظلوماً جهولاً} أَي ظلوماً بهَا جهولاً عَن حَقّهَا {ليعذب الله الْمُنَافِقين والمنافقات وَالْمُشْرِكين والمشركات} قَالَ: هَذَا اللَّذَان خاناها {وَيَتُوب الله على الْمُؤمنِينَ وَالْمُؤْمِنَات} قَالَ: هَذَا اللَّذَان أدياها {وَكَانَ الله غَفُورًا رحِيما}
Ona: 'Hakkını eda eder misin?' denildi. O: 'Buna gücüm yeter' dedi. Allah Teâlâ: {إِنَّه كَانَ ظلوماً جهولاً} “Şüphesiz o çok zalimdir, çok cahildir” buyurdu; yani ona zulmeden, hakkından habersiz olandır. {ليعذب الله الْمُنَافِقين والمنافقات وَالْمُشْرِكين والمشركات} “Tâ ki Allah erkek münafıklara, kadın münafıklara, erkek müşriklere ve kadın müşriklere azap etsin”; [Katâde] dedi ki: Bunlar ona hıyanet eden iki [zümredir]. {وَيَتُوب الله على الْمُؤمنِينَ وَالْمُؤْمِنَات} “Ve Allah mümin erkeklerin ve mümin kadınların tövbelerini kabul etsin”; [Katâde] dedi ki: Bunlar da onun hakkını eda eden iki [zümredir]. {وَكَانَ الله غَفُورًا رحِيما} “Ve Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir”.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير ﵁ {إِنَّا عرضنَا الْأَمَانَة} قَالَ: الْفَرَائِض
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den radıyallâhu anh bildirdi: {إِنَّا عرضنَا الْأَمَانَة} “Şüphesiz biz emaneti sunduk” ayeti hakkında: 'Farzlardır' dedi.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {إِنَّا عرضنَا الْأَمَانَة} قَالَ: الدّين
Firyâbî, Dahhâk'ten radıyallâhu anh {إِنَّا عرضنَا الْأَمَانَة} “Şüphesiz biz emaneti sunduk” kavli hakkında bildirdi; o: 'Dindir' dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن زيد بن أسلم ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الْأَمَانَة ثَلَاث
Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd, Zeyd b. Eslem'den radıyallâhu anh bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Emanet üçtür:' buyurdu.
الصَّلَاة وَالصِّيَام وَالْغسْل من الْجَنَابَة
'Namaz, oruç ve cünüplükten gusül.'
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أبي بن كَعْب ﵁ قَالَ: من الْأَمَانَة أَن ائتمنت الْمَرْأَة على فرجهَا
Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim ve es-Sünen'de Beyhakî, Übey b. Ka'b'dan radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle dedi: 'Kadının kendi fercine (iffetine) emin kılınması emanettendir.'
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي الْوَرع والحكيم التِّرْمِذِيّ عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: أول مَا خلق الله من الإِنسان فرجه ثمَّ قَالَ: هَذِه أمانتي عنْدك فَلَا تضيعها إِلَّا فِي حَقّهَا
İbn Ebî'd-Dünyâ el-Vera'da ve Hakîm et-Tirmizî, Abdullah b. Amr'dan bildirdi; o şöyle dedi: 'Allah'ın insandan ilk yarattığı şey onun ferci idi. Sonra: 'Bu, senin yanındaki emanetimdir; sakın onu hakkı dışında zayi etme!' buyurdu.
فالفرج أَمَانَة والسمع أَمَانَة وَالْبَصَر أَمَانَة
'Dolayısıyla ferc bir emanettir, işitme bir emanettir ve görme bir emanettir.'
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَمْرو ﵁ قَالَ: من تَضْييع الْأَمَانَة: النّظر فِي الحجرات والدور
İbn Ebî'd-Dünyâ ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Amr'dan radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle dedi: 'Odalara ve evlerin içine [izinsiz] bakmak emaneti zayi etmektendir.'
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الا وَمن الْأَمَانَة الا وَمن الْخِيَانَة أَن يحدث الرجل أَخَاهُ بِالْحَدِيثِ فَيَقُول: اكتم عني
Abd b. Humeyd, Hasan'dan radıyallâhu anh bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Dikkat edin! Emanettendir; dikkat edin! Hıyanettendir ki, bir adam kardeşine bir söz anlatıp: 'Bunu benden gizli tut' dediği halde...
فيفشيه
...onu ifşa etmesidir.'
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَمُسلم عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن من أعظم الْأَمَانَة عِنْد الله يَوْم الْقِيَامَة الرجل يُفْضِي إِلَى امْرَأَته وتفضي إِلَيْهِ ثمَّ ينشر سرها
Ahmed, Abd b. Humeyd ve Müslim, Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Kıyamet gününde Allah katında [hıyanet bakımından] en büyük emanetlerden biri; erkeğin hanımına yaklaşması, hanımının da ona yaklaşması, sonra da [erkeğin] onun sırrını yaymasıdır.'
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَأحمد وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَأَبُو يعلى وَالْبَيْهَقِيّ والضياء عَن جَابر ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ إِذا حدث الرجل بِالْحَدِيثِ ثمَّ الْتفت فَهِيَ أَمَانَة
Taberânî, Ahmed, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Tirmizî -ve hasen gördü-, Ebû Ya'lâ, Beyhakî ve Ziyâ, Câbir'den radıyallâhu anh bildirdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Bir kimse bir söz söyleyip sonra [etrafına] bakındığında, o söz bir emanettir.'
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {ليعذب الله الْمُنَافِقين} قَالَ: هما اللَّذَان ظلماها واللذان خاناها: الْمُنَافِق والمشرك
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Hasan'dan radıyallâhu anh {ليعذب الله الْمُنَافِقين} “Tâ ki Allah münafıklara azap etsin” kavli hakkında bildirdi; o: 'Ona zulmeden iki [zümre] ve ona hıyanet eden iki [zümre] bunlardır: Münafık ve müşrik' dedi.
وَأخرج ابْن جرير بِسَنَد ضَعِيف عَن الحكم بن عُمَيْر وَكَانَ من أَصْحَاب النَّبِي
İbn Cerîr zayıf bir senetle, Nebî'nin ashâbından olan Hakem b. Umeyr'den bildirdi;
صلى الله عَلَيْهِ وَسلم قَالَ: قَالَ النَّبِي ﷺ إِن الْأَمَانَة وَالْوَفَاء نزلا على ابْن آدم مَعَ الْأَنْبِيَاء فأرسلوا بِهِ فَمنهمْ رَسُول الله وَمِنْهُم نَبِي وَمِنْهُم نَبِي رَسُول الله وَنزل الْقُرْآن وَهُوَ كَلَام الله وَنزلت الْعَرَبيَّة والعجمية فَعَلمُوا أَمر الْقُرْآن وَعَلمُوا أَمر السّنَن بألسنتهم وَلنْ يدع الله شئيا من أمره مِمَّا يأْتونَ وَمِمَّا يجتنبون وَهِي الْحجَج عَلَيْهِم إِلَّا بيّنت لَهُم فَلَيْسَ أهل لِسَان إِلَّا وهم يعْرفُونَ الْحسن من الْقَبِيح ثمَّ الْأَمَانَة أول شَيْء يرفع وَيبقى أَثَرهَا فِي جذور قُلُوب النَّاس ثمَّ يرفع الْوَفَاء والعهد والذمم وَتبقى الْكتب لعالم يعلمهَا وجاهل يعرفهَا وينكرها وَلَا يحملهَا حَتَّى وصل إليّ وَإِلَى أمتِي فَلَا يهْلك على الله إِلَّا هَالك وَلَا يغفله إِلَّا تَارِك والحذر أَيهَا النَّاس وَإِيَّاكُم والوسواس الخناس فَإِنَّمَا يبلوكم أَيّكُم أحسن عملا وَالله أعلم
sallallâhu aleyhi ve sellem; o şöyle dedi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Şüphesiz emanet ve vefa, Âdemoğluna nebilerle birlikte indi ve [nebiler] bununla gönderildiler. Onlardan kimi Allah'ın resûlüdür, kimi nebîdir, kimi de Allah'ın nebî-resûlüdür. Kur'an indi ki o Allah'ın kelâmıdır; Arapça ve yabancı diller indi. Böylece Kur'an'ın emrini bildiler ve dilleriyle sünnetlerin emrini öğrendiler. Allah, yapacakları ve sakınacakları şeylerden kendi emrine dair hiçbir şeyi bırakmadı ki -ve bunlar onların aleyhine delillerdir- kendilerine açıklanmış olmasın. Hiçbir dil ehli yoktur ki iyiyi kötüden ayırt edip bilmesin. Sonra emanet [insanlardan] ilk kaldırılacak şeydir ve onun eseri insanların kalplerinin köklerinde kalır. Sonra vefa, ahit ve zimmetler kaldırılır; kitaplar ise onu bilen bir âlim, onu bilip de inkâr eden ve gereğini taşımayan bir cahil için kalır. Nihayet [bu durum] bana ve ümmetime ulaştı. Artık Allah'a karşı helak olandan başkası helak olmaz ve [bu emaneti] onu terk edenden başkası ihmal etmez. Ey insanlar, sakının! Sinsice vesvese verenden (hannâstan) uzak durun! Çünkü O, hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamaktadır.' Doğrusunu Allah bilir.