وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لبث سُلَيْمَان ﵇ على عَصَاهُ حولا بَعْدَمَا مَاتَ ثمَّ خر على رَأس الْحول فَأخذت الإِنس عَصا مثل عَصَاهُ ودابة مثل دَابَّته فأرسلوها عَلَيْهَا فَأَكَلتهَا فِي سنة
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Süleyman aleyhisselâm vefat ettikten sonra bir yıl boyunca asasına dayanarak kaldı. Sonra yılın başında [yere] yıkıldı. Bunun üzerine insanlar onun asası gibi bir asa ve onun [ağaç] kurdu gibi bir kurt alıp asanın üzerine bıraktılar; kurt onu bir yılda yedi.
وَكَانَ ابْن عَبَّاس يقْرَأ (فَلَمَّا خر تبينت الْإِنْس إِن لَو كَانَ الْجِنّ يعلمُونَ الْغَيْب مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَاب المهين سنة) قَالَ سُفْيَان: وَفِي قِرَاءَة ابْن مَسْعُود (وهم يدأبون لَهُ حولا)
İbn Abbâs (فَلَمَّا خر تبينت الْإِنْس إِن لَو كَانَ الْجِنّ يعلمُونَ الْغَيْب مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَاب المهين سنة) "Yere yıkılınca insanlar anladılar ki, şayet cinler gaybı bilselerdi o alçaltıcı azap içinde bir yıl kalmazlardı" şeklinde okurdu. Süfyân dedi ki: İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise (وهم يدأبون لَهُ حولا) "Onlar bir yıl boyunca onun için durmaksızın çalışıyorlardı" şeklindedir.
وَأخرج الْبَزَّار وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن السّني فِي الطِّبّ النَّبَوِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: كَانَ سُلَيْمَان ﵇ إِذا صلى رأى شَجَرَة نابتة بَين يَدَيْهِ فَيَقُول لَهَا: مَا اسْمك فَتَقول: كَذَا وَكَذَا
Bezzâr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, et-Tıbbü'n-Nebevî'de İbnu's-Sünnî ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Süleyman aleyhisselâm namaz kıldığında önünde biten bir ağaç görür ve ona: 'Adın ne?' derdi. Ağaç da: 'Şöyle şöyledir' derdi.
فَإِن كَانَت لغرس غرست وَإِن كَانَت لدواء نَبتَت
Dikilmek içinse dikilir, ilaç içinse [o amaçla] biterdi.
فصلى ذَات يَوْم فَإِذا شَجَرَة نابتة بَين يَدَيْهِ فَقَالَ: لَهَا: مَا اسْمك قَالَت: الخرنوب
Bir gün namaz kıldı, bir de baktı ki önünde bitmiş bir ağaç var. Ona: 'Adın ne?' dedi. Ağaç: 'Harnûb (keçiboynuzu)' dedi.
قَالَ: لأي شَيْء أنتِ قَالَت: لخراب هَذَا الْبَيْت فَقَالَ سُلَيْمَان ﵇: اللَّهُمَّ عَم عَن الْجِنّ موتِي
[Süleyman]: 'Ne için [yaratıldın]?' dedi. Ağaç: 'Bu Beyt'in (Mescid-i Aksâ'nın) harabiyeti için' dedi. Bunun üzerine Süleyman aleyhisselâm: 'Allahım! Ölümümü cinlerden gizle,
حَتَّى يعلم الإِنس
ta ki insanlar bilsinler
أَن الْجِنّ لَا يعلمُونَ الْغَيْب فَأخذ عَصا فتوكأ عَلَيْهَا وَقَبضه الله وَهُوَ متكىء فَمَكثَ حينا مَيتا وَالْجِنّ تعْمل فَأَكَلتهَا الأرضة فَسَقَطت فَعَلمُوا عِنْد ذَلِك بِمَوْتِهِ فتبينت الإِنس
cinlerin gaybı bilmediğini' [diye dua etti]. Bir asa alıp ona dayandı; Allah da ona dayanmış vaziyetteyken canını aldı. O ölü olduğu halde bir müddet öylece kaldı ve cinler çalışmaya devam etti. Derken ağaç kurdu asayı yedi ve asa kırılıp düştü. O zaman onun öldüğünü anladılar. Böylece insanlar anladı ki:
أَن الْجِنّ لَو كَانُوا يعلمُونَ الْغَيْب مَا لَبِثُوا حولا فِي الْعَذَاب المهين
Şayet cinler gaybı bilselerdi o alçaltıcı azap içinde bir yıl kalmazlardı."
وَكَانَ ابْن عَبَّاس يَقْرَأها كَذَلِك فَشَكَرت الْجِنّ الأرضة فأينما كَانَت يأتونها بِالْمَاءِ
İbn Abbâs ayeti bu şekilde okurdu. Cinler ağaç kurduna teşekkür ettiler ve nerede olursa olsun ona su getirmeye başladılar.
وَأخرج الْبَزَّار وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس
Bezzâr, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve İbn Merdeveyh İbn Abbâs'tan nakletti:
مَوْقُوفا
Mevkûf olarak.
وَأخرج الديلمي عَن زيد بن أَرقم
Deylemî, Zeyd b. Erkam'dan nakletti:
مَرْفُوعا
Merfû olarak.
يَقُول الله أَنِّي تفضلت على عبَادي بِثَلَاث
"Allah şöyle buyurur: 'Kullarıma üç şeyle lütufta bulundum:
ألقيت الدَّابَّة على الْحبَّة وَلَوْلَا ذَلِك لكنزتها الْمُلُوك كَمَا يكنزون الذَّهَب وَالْفِضَّة
[Ekin/tahıl] tanesine kurdu musallat ettim; şayet böyle olmasaydı krallar altını ve gümüşü biriktirdikleri gibi onu da biriktirirlerdi.
وألقيت النتن على الْجَسَد وَلَوْلَا ذَلِك لم يدْفن حبيب حَبِيبه وأسليت الحزين وَلَوْلَا ذَلِك لذهب التسلي
Cesede kokuşmayı verdim; şayet böyle olmasaydı hiçbir seven sevdiğini defnetmezdi. Bir de hüzünlü kimseye teselli verdim; şayet böyle olmasaydı teselli bulmak yok olur giderdi.'"
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة قَالَ: كَانَت الْجِنّ تخبر الإِنس أَنهم يعلمُونَ من الْغَيْب أَشْيَاء وَأَنَّهُمْ يعلمُونَ مَا فِي غَد فابتلوا بِمَوْت سُلَيْمَان ﵊ فَمَاتَ فَلبث سنة على عَصَاهُ وهم لَا يَشْعُرُونَ بِمَوْتِهِ وهم مسخرون تِلْكَ السّنة ويعملون دائبين {فَلَمَّا خر تبينت الْجِنّ} وَفِي بعض الْقِرَاءَة (فَلَمَّا خر تبينت الْإِنْس إِن لَو كَانَ الْجِنّ يعلمُونَ الْغَيْب مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَاب المهين) وَقد لَبِثُوا يدأبون ويعملون لَهُ حولا بعد مَوته
Abd b. Humeyd'in Katâde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Cinler insanlara gaybdan bazı şeyler bildiklerini ve yarın ne olacağını bildiklerini söylüyorlardı. Süleyman aleyhisselâm'ın ölümüyle imtihan edildiler; Süleyman vefat etti ve onlar vefat ettiğini fark etmeksizin bir yıl boyunca asasına dayanarak kaldı. O bir yıl boyunca emre amade kılınmış olarak durmaksızın çalışıyorlardı. { فَلَمَّا خر تبينت الْجِنّ } “Yere yıkılınca cinler anladılar” ayeti hakkındadır. Bazı kıraatlerde ise (فَلَمَّا خر تبينت الْإِنْس إِن لَو كَانَ الْجِنّ يعلمُونَ الْغَيْب مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَاب المهين) "Yere yıkılınca insanlar anladılar ki, şayet cinler gaybı bilselerdi o alçaltıcı azap içinde kalmazlardı" şeklindedir. Nitekim cinler onun ölümünden sonra bir yıl boyunca durup dinlenmeksizin onun için çalışmışlardı.
وَأخرج عبد بن حميد من طَرِيق قيس بن سعد عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَت الإِنس تَقول فِي زمن سُلَيْمَان ﵇: أَن الْجِنّ تعلم الْغَيْب فَلَمَّا مَاتَ سُلَيْمَان ﵇ مكث قَائِما على عَصَاهُ مَيتا حولا وَالْجِنّ تعْمل بقيامه (فَلَمَّا خر تبينت الْإِنْس إِن لَو كَانَ الْجِنّ يعلمُونَ الْغَيْب مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَاب المهين) كَانَ ابْن عَبَّاس ﵄ كَذَلِك يَقْرَأها قَالَ قيس بن سعد ﵁: وَهِي قِرَاءَة أُبيّ بن كَعْب ﵁ كَذَلِك
Abd b. Humeyd'in Kays b. Sa'd yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Süleyman aleyhisselâm zamanında insanlar cinlerin gaybı bildiğini söylüyorlardı. Süleyman aleyhisselâm vefat edince ölü olarak bir yıl asasına dayanıp ayakta kaldı, cinler de onun ayakta durması sebebiyle çalışmaya devam ettiler. (فَلَمَّا خر تبينت الْإِنْس إِن لَو كَانَ الْجِنّ يعلمُونَ الْغَيْب مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَاب المهين) "Yere yıkılınca insanlar anladılar ki, şayet cinler gaybı bilselerdi o alçaltıcı azap içinde kalmazlardı." İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ bu şekilde okurdu. Kays b. Sa'd radıyallâhu anh dedi ki: Bu, Übey b. Ka'b radıyallâhu anh'ın da kıraatidir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ قَالَ: قَالَ سُلَيْمَان ﵇ لملك الْمَوْت: إِذا أمرت بِي فاعلمني فَأَتَاهُ فَقَالَ: يَا سُلَيْمَان قد أمرت بك قد بقيت لَك سويعة فَدَعَا الشَّيَاطِين فبنوا عَلَيْهِ صرحاً من قَوَارِير لَيْسَ عَلَيْهِ بَاب فَقَامَ يُصَلِّي فاتكأ على عَصَاهُ فَدخل عَلَيْهِ ملك الْمَوْت ﵇ فَقبض
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Süleyman aleyhisselâm Ölüm Meleği'ne: 'Benim [canımı almakla] emrolunduğun zaman bana bildir' dedi. Melek gelip: 'Ey Süleyman! Senin için emrolundum, geriye sadece azıcık bir vaktin kaldı' dedi. Bunun üzerine Süleyman şeytanları çağırdı; onlar da onun üzerine kapısı olmayan camdan bir köşk/saray yaptılar. Namaza durdu ve asasına dayandı. Ölüm Meleği aleyhisselâm yanına girip
روحه وَهُوَ متكىء على عَصَاهُ وَلم يصنع ذَلِك فِرَارًا من الْمَوْت قَالَ: وَالْجِنّ تعْمل بَين يَدَيْهِ وَيَنْظُرُونَ يحسبون أَنه حَيّ فَبعث الله {دَابَّة الأَرْض} دَابَّة تَأْكُل العيدان يُقَال لَهَا: القادح فَدخلت فِيهَا فَأَكَلتهَا حَتَّى إِذا أكلت جَوف الْعَصَا ضعفت وَثقل عَلَيْهَا فَخر مَيتا فَلَمَّا رَأَتْ ذَلِك الْجِنّ انْفَضُّوا وذهبوا
asasına dayanmış vaziyetteyken ruhunu kabzetti. O bunu ölümden kaçmak için yapmamıştı. Dedi ki: Cinler ise onun önünde çalışıyor, ona bakıyor ve hayatta olduğunu sanıyorlardı. Derken Allah { دَابَّة الأَرْض } “ağaç kurdunu” -ağaçları yiyen ve kâdıh denilen bir haşereyi- gönderdi; o da asanın içine girip onu yedi. Nihayet asanın içini yiyince asa zayıfladı ve Süleyman'ın ağırlığı ona fazla geldi de yere cansız olarak yıkıldı. Cinler bunu görünce dağılıp gittiler.
فَذَلِك قَوْله {مَا دلهم على مَوته إِلَّا دَابَّة الأَرْض تَأْكُل منسأته}
İşte bu, Allah'ın: { مَا دلهم على مَوته إِلَّا دَابَّة الأَرْض تَأْكُل منسأته } “Onlara onun ölümünü ancak değneğini yemekte olan ağaç kurdu gösterdi” kavlidir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: لما رد الله الْخَاتم إِلَيْهِ لم يصلِّ صَلَاة الصُّبْح يَوْمًا إِلَّا نظر وَرَاءه فَإِذا هُوَ بشجرة خضراء تهتز فَيَقُول: يَا شَجَرَة أما يأكلنك جن وَلَا إنس وَلَا طير وَلَا هوَام وَلَا بهائم فَتَقول: إِنِّي لم أجعَل رزقا لشَيْء وَلَكِن دَوَاء من كَذَا
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in İkrime radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Allah mührü ona geri verdiğinde, sabah namazını kıldığı her gün arkasına bakar ve yaprakları titreyen yeşil bir ağaç görürdü. Ona: 'Ey ağaç! Seni ne cin ne insan ne kuş ne haşerat ne de hayvanlar yiyor mu?' derdi. Ağaç: 'Ben hiçbir şeye rızık kılınmadım; fakat şu [hastalığın] ilacıyım
ودواء من كَذَا
ve şu [hastalığın] ilacıyım' derdi.
فَقَامَ الإِنس وَالْجِنّ يقطعونها ويجعلونها فِي الدَّوَاء فصلى الصُّبْح ذَات يَوْم والتفت فَإِذا بشجرة وَرَاءه قَالَ: مَا أَنْت يَا شَجَرَة قَالَت: أَنا الخرنوبة قَالَ: وَالله مَا الخرنوبة إِلَّا خراب بَيت الْمُقَدّس وَالله لَا يخرب مَا كنت حَيا وَلَكِنِّي أَمُوت فَدَعَا بحنوط فتحنط وتكفن ثمَّ جلس على كرسيه ثمَّ جمع كفيه على طرف عَصَاهُ ثمَّ جعلهَا تَحت ذقنه وَمَات فَمَكثَ الْجِنّ سنة يحسبون أَنه حَيّ وَكَانَت لَا ترفع أبصارها إِلَيْهِ وَبعث الله الارضة فَأكلت طرف الْعَصَا فَخر منكباً على وَجهه فَعلمت الْجِنّ أَنه قد مَاتَ
Bunun üzerine insanlar ve cinler onu kesip ilaç yaparlardı. Bir gün sabah namazını kıldı ve arkasına döndü, bir de baktı ki arkasında bir ağaç var. 'Ey ağaç, sen nesin?' dedi. Ağaç: 'Ben harnûbeyim (keçiboynuzu)' dedi. [Süleyman]: 'Vallahi harnûbe, Beytü'l-Makdis'in harabiyetinden başka bir şey değildir! Vallahi ben hayatta olduğum sürece orası harap olmayacaktır; ancak ben öleceğim' dedi. Sonra güzel koku (hanût) istedi, kokulandı ve kefenlendi. Ardından kürsüsüne oturdu, iki elini asasının ucunda birleştirdi ve onu çenesinin altına koydu, derken vefat etti. Cinler onun diri olduğunu sanarak bir yıl kaldılar; gözlerini kaldırıp ona bakamıyorlardı. Allah ağaç kurdunu gönderdi, asanın ucunu yedi ve Süleyman yüzüstü yere yıkıldı. Böylece cinler onun öldüğünü anladılar.
فَذَلِك قَوْله {تبينت الْجِنّ} وَلَقَد كَانَت الْجِنّ تعلم أَنَّهَا لَا تعلم الْغَيْب وَلَكِن فِي الْقِرَاءَة الأولى (تبينت الإِنس أَن لَو كَانَت الْجِنّ يعلمُونَ الْغَيْب مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَاب المهين)
İşte bu, O'nun: { تبينت الْجِنّ } “Cinler anladılar” kavlidir. Aslında cinler gaybı bilmediklerini biliyorlardı. Fakat ilk kıraatte (تبينت الإِنس أَن لَو كَانَت الْجِنّ يعلمُونَ الْغَيْب مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَاب المهين) "İnsanlar anladılar ki, şayet cinler gaybı bilselerdi o alçaltıcı azap içinde kalmazlardı" şeklindedir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: بلغت نصف الْعَصَا فتركوها فِي النّصْف الْبَاقِي فَأَكَلتهَا فِي حول فَقَالُوا: مَاتَ عَام أول
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: [Ağaç kurdu] asanın yarısına kadar gelmişti. Onu kalan yarısında bıraktılar; bir yılda [orayı da] yedi. Bunun üzerine: 'Geçen yıl ölmüş' dediler.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبن مَسْعُود ﵁ قَالَ: مكث سُلَيْمَان بن دَاوُد ﵇ حولا على عَصَاهُ مُتكئا حَتَّى أكلتها الأرضة فَخرَّ
Abd b. Humeyd'in İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Dâvûd oğlu Süleyman aleyhisselâm, ağaç kurdu asasını yiyip de yere yıkılıncaya kadar bir yıl boyunca asasına dayanmış vaziyette kaldı.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {إِلَّا دَابَّة الأَرْض تَأْكُل منسأته} قَالَ: عَصَاهُ
Feryâbî, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre, { إِلَّا دَابَّة الأَرْض تَأْكُل منسأته } “Ancak değneğini yemekte olan ağaç kurdu” ayeti hakkında: 'Asasını [yemekte olan]' demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: الأرضة أكلت عَصَاهُ حَتَّى خرَّ
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o: 'Ağaç kurdu, o yere yıkılıncaya kadar asasını yedi' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن جُبَير ﵁ {تَأْكُل منسأته} قَالَ: الْعَصَا
Abd b. Humeyd'in Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre { تَأْكُل منسأته } “Değneğini yiyordu” ayeti hakkında: 'Asayı' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ أَنه سُئِلَ عَن المنسأة قَالَ: هِيَ الْعَصَا وَأنْشد فِيهَا شعرًا قَالَه عبد الْمطلب: أَمن أجل حَبل لَا أبالك صدته بمنسأة قد جر حبلك أحبلا وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ ﵁ قَالَ: المنسأة الْعَصَا بِلِسَان الْحَبَشَة
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in naklettiğine göre İkrime radıyallâhu anh'a minsee (المنسأة) kelimesi sorulduğunda: 'O asadır' demiş ve Abdülmuttalib'in söylediği şu beyti okumuştur: 'Babasız kalasıca! Bir asayla avladığın bir ip yüzünden mi senin ipin daha nice ipler çekti?' İbn Cerîr'in naklettiğine göre es-Süddî radıyallâhu anh: 'Minsee (المنسأة), Habeş dilinde asa demektir' demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: لقد كَانَ لسبإ فِي مساكنهم آيَة جنتان عَن يَمِين وشمال كلوا من رزق ربكُم واشكروا لَهُ بَلْدَة طيبَة وَرب غَفُور فأعرضوا فَأَرْسَلنَا عَلَيْهِم سيل العرم وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتي أكل خمط واثل وَشَيْء من سدر قَلِيل ذَلِك جزيناهم بِمَا كفرُوا وَهل نجازي إِلَّا الكفور وَجَعَلنَا بَينهم وَبَين الْقرى الَّتِي باركنا فِيهَا قرى ظَاهِرَة وقدرنا فِيهَا السّير سِيرُوا فِيهَا ليَالِي وأياماً آمِنين فَقَالُوا رَبنَا باعد بَين أسفارنا وظلموا أنفسهمفجعلناهم أَحَادِيث ومزقناهم كل ممزق إِن فِي ذَلِك لآيَات لكل صبار شكور
- Yüce Allah'ın şu kavli: { لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ * فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ * ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا وَهَلْ نُجَازِي إِلَّا الْكَفُورَ * وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ * فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } “Andolsun ki Sebe’ kavmi için yurtlarında bir ibret vardı: Sağda ve solda iki bahçe. Rabbinizin rızkından yiyin ve O’na şükredin; tertemiz bir belde ve çok bağışlayıcı bir Rab! Fakat yüz çevirdiler; Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik ve onların iki bahçesini acı meyveli, ılgınlı ve biraz da sedir ağacı bulunan iki bahçeye çevirdik. Nankörlük etmelerinden ötürü onları işte böyle cezalandırdık. Biz nankörden başkasını cezalandırır mıyız? Onlarla bereketli kıldığımız memleketler arasında birbirini gören nice kasabalar var ettik ve aralarındaki yolculuğu konaklara ayırdık. 'Geceleri ve gündüzleri buralarda güven içinde yürüyün' dedik. Onlar ise: 'Rabbimiz, seferlerimizin arasını uzaklaştır' dediler ve kendilerine zulmettiler. Biz de onları dillere destan kıldık ve darmadağın ettik. Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır.”
أخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن فَرْوَة بن مسيك الْمرَادِي ﵁ قَالَ: أتيت النَّبِي ﷺ فَقلت: يَا رَسُول الله أَلا أقَاتل من أدبر من قومِي بِمن أقبل مِنْهُم فَأذن لي فِي قِتَالهمْ وَأَمرَنِي فَلَمَّا خرجت من عِنْده أرسل فِي أثري فردني فَقَالَ ادْع الْقَوْم فَمن أسلم مِنْهُم فاقبل مِنْهُ وَمن لم يسلم فَلَا تعجل حَتَّى أحدث إِلَيْك وَأنزل فِي سبأ مَا أنزل فَقَالَ رجل: يَا رَسُول الله وَمَا سبأ أَرض أم امْرَأَة قَالَ: لَيْسَ بِأَرْض وَلَا امْرَأَة وَلكنه رجل ولد عشرَة من الْعَرَب فَتَيَامَنَ مِنْهُم
Ahmed, Abd b. Humeyd, et-Târîh'te Buhârî, Tirmizî -hasen olduğunu belirterek-, İbnü'l-Münzir, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve İbn Merdeveyh'in Ferve b. Müseyk el-Murâdî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Kavmimden [İslam'a] yönelenlerle, yüz çevirenlerle savaşmayayım mı?' dedim. Onlarla savaşmama izin verdi ve bana [bunu] emretti. Yanından çıktığımda arkamdan birini gönderip beni geri çağırttı ve: 'Kavmi davet et; onlardan kim Müslüman olursa bunu kabul et. Kim de Müslüman olmazsa ben sana yeni bir emir verene kadar acele etme' buyurdu. Sebe' hakkında inen ayetler indi. Bunun üzerine bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sebe' nedir; bir toprak mıdır yoksa bir kadın mıdır?' dedi. Resûlullah: 'O ne bir toprak ne de bir kadındır; aksine o, Araplardan on çocuk babası olan bir adamdır. Onlardan altısı Yemen tarafına (sağa),
سِتَّة وتشاءَمَ مِنْهُم أَرْبَعَة فاما الَّذين تشاءموا فلخم وجذام وغسان وعاملة
dördü ise Şam tarafına (sola) gitti. Şam tarafına gidenler: Lahm, Cüzâm, Gassân ve Âmile'dir.
وَأما الَّذين تيامنوا فالازد والاشعريون وحمير وَكِنْدَة ومذحج وأنمار
Yemen tarafına gidenler ise: Ezd, Eş'arîler, Himyer, Kinde, Mezhic ve Enmâr'dır' buyurdu.
فَقَالَ رجل: يَا رَسُول الله وَمَا أَنْمَار قَالَ: الَّذين مِنْهُم خثعم وبجيلة
Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Enmâr kimdir?' deyince: 'İçlerinden Has'am ve Becîle'nin çıktığı [kabile]' buyurdu.
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَابْن عدي وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن رجلا سَأَلَ النَّبِي ﷺ عَن سبأ أرجل هُوَ أَو امْرَأَة أم أَرض فَقَالَ: بل هُوَ رجل ولد عشرَة فسكن الْيمن مِنْهُم سِتَّة وبالشام مِنْهُم أَرْبَعَة فَأَما اليمانيون فمذحج وَكِنْدَة والأزد والأشعريون وأنمار وحِمْيَر
Ahmed, Abd b. Humeyd, Taberânî, İbn Ebî Hâtim, İbn Adiy, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Sebe'nin adam mı, kadın mı yoksa toprak mı olduğunu sordu. Resûlullah: 'Bilakis o, on çocuk babası olan bir adamdır. Onlardan altısı Yemen'e, dördü ise Şam'a yerleşti. Yemenliler: Mezhic, Kinde, Ezd, Eş'arîler, Enmâr ve Himyer'dir.
وَأما الشاميون فلخم وجذام وعاملة وغسان
Şamlılar ise: Lahm, Cüzâm, Âmile ve Gassân'dır' buyurdu.
وَأخرج الْحَاكِم عَن ابْن عمر ﵄ أَن رَسُول الله ﷺ قَرَأَ {لقد كَانَ لسبإ فِي مسكنهم}
Hâkim'in İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem { لقد كَانَ لسبإ فِي مسكنهم } “Andolsun ki Sebe’ kavmi için yurtlarında [bir ibret vardı]” şeklinde okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم ﵁ أَنه قَرَأَ (لقد كَانَ لسبإ) بالخفض منوّنة مَهْمُوزَة (فِي مساكنهم) على الْجِمَاع بِالْألف
Abd b. Humeyd'in naklettiğine göre Âsım radıyallâhu anh (لقد كَانَ لسبإ) ibaresini hemzeli, tenvinli ve kesreli (esreli) olarak; (فِي مساكنهم) ibaresini ise elif ile çoğul olarak okumuştur.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ عَن يحيى بن وثاب أَنه يَقْرَأها {لقد كَانَ لسبإ فِي مسكنهم}
Feryâbî'nin naklettiğine göre Yahyâ b. Vessâb bu ayeti { لقد كَانَ لسبإ فِي مسكنهم } “Andolsun ki Sebe’ kavmi için yurtlarında [bir ibret vardı]” şeklinde okurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: كَانَ لسأ جنتان بَين جبلين فَكَانَت الْمَرْأَة تمر ومكتلها على رَأسهَا فتمشي بَين جبلين فتمتلىء فَاكِهَة وَمَا مسته بِيَدِهَا فَلَمَّا طغوا بعث الله عَلَيْهِم دَابَّة يُقَال لَهَا: الجرذ فَنقبَ عَلَيْهِم فغرقهم فَمَا بَقِي مِنْهُم الا أثل وَشَيْء من سدر قَلِيل
Abd b. Humeyd'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Sebe' kavminin iki dağ arasında iki bahçesi vardı. Kadın başının üzerinde sepetiyle geçer, iki dağ arasında yürürdü de sepeti meyveyle dolardı; üstelik meyveye eliyle dokunmazdı bile. Ne zaman ki azgınlaştılar, Allah üzerlerine fare (el-cürez) denilen bir hayvan gönderdi; barajı/seddi onlar için deldi ve onları suda boğdu. Geriye onlardan sadece ılgın ağacı ve azıcık da sedir ağacından başka bir şey kalmadı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {لقد كَانَ لسبإ فِي مسكنهم}
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre, { لقد كَانَ لسبإ فِي مسكنهم } “Andolsun ki Sebe’ kavmi için yurtlarında [bir ibret vardı]” ayeti hakkında
قَالَ لم يكن يرى فِي قريتهم بعوضة قطّ وَلَا ذُبَاب وَلَا برغوث وَلَا عقرب وَلَا حَيَّة وان الركب لَيَأْتُونَ فِي ثِيَابهمْ الْقمل وَالدَّوَاب فَمَا هُوَ إِلَّا أَن ينْظرُوا إِلَى بيوتها فتموت تِلْكَ الدَّوَابّ وَإِن كَانَ الإِنسان ليدْخل الجنتين فَيمسك القفة على رأسة وَيخرج حِين يخرج وَقد امْتَلَأت تِلْكَ القفة من أَنْوَاع الْفَاكِهَة وَلم يتَنَاوَل مِنْهَا شَيْئا بِيَدِهِ
şöyle demiştir: Onların kasabasında hiçbir zaman sivrisinek, karasinek, pire, akrep veya yılan görülmezdi. Yolcular elbiselerinde bitler ve haşeratla gelirlerdi de kasabanın evlerini görür görmez o haşerat ölürdü. İnsan iki bahçeye girer, başının üzerinde sepeti tutar ve çıktığında sepet türlü meyvelerle dolmuş olarak çıkardı; üstelik onlardan hiçbir şeye eliyle dokunmazdı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {بَلْدَة طيبَة وَرب غَفُور} قَالَ: هَذِه الْبَلَد طيبَة وربكم غَفُور لذنوبكم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre { بَلْدَة طيبَة وَرب غَفُور } “Tertemiz bir belde ve çok bağışlayıcı bir Rab!” ayeti hakkında o: 'Bu belde temiz/hoştur ve Rabbiniz günahlarınızı çok bağışlayıcıdır' demiştir.
وَفِي قَوْله {فاعرضوا} قَالَ: بطر الْقَوْم أَمر الله وَكَفرُوا نعْمَته
Ve { فاعرضوا } “Fakat yüz çevirdiler” ayeti hakkında: 'Kavim Allah'ın emrine karşı şımardı ve O'nun nimetine nankörlük etti' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ قَالَ: كَانَ أهل سبأ أعْطوا مَا لم يُعْطه أحد من أهل زمانهم فَكَانَت الْمَرْأَة تخرج على رَأسهَا المكتل فتريد حَاجَتهَا فَلَا تبلغ مَكَانهَا الَّذِي تُرِيدُ حَتَّى يمتلىء مِكْتَلُهَا من أَنْوَاع الْفَاكِهَة فَأَجْمعُوا ذَلِك فكذبوا رسلهم وَقد كَانَ السَّيْل يَأْتِيهم من مسيرَة عشرَة أَيَّام حَتَّى يسْتَقرّ فِي وَادِيهمْ فَيجمع المَاء من تِلْكَ السُّيُول وَالْجِبَال فِي ذَلِك الْوَادي وَكَانُوا قد حفروه بمسناة - وهم يسمون المسناة العرم - وَكَانُوا يفتحون اذا شاؤا من ذَلِك المَاء فيسقون جنانهم إِذا شَاءُوا فَلَمَّا غضب الله عَلَيْهِم وَأذن فِي هلاكهم دخل رجل إِلَى جنته - وَهُوَ عَمْرو بن عَامر فِيمَا بلغنَا وَكَانَ كَاهِنًا - فَنظر إِلَى جرذة تنقل أَوْلَادهَا من بطن الْوَادي إِلَى أَعلَى الْجَبَل فَقَالَ: مَا نقلت هَذِه أَوْلَادهَا من هَهُنَا إِلَّا وَقد حضر أهل هَذِه الْبِلَاد عَذَاب وَيقدر أَنَّهَا خرقت ذَلِك العرم فنقبت نقباً فَسَالَ ذَلِك النقب مَاء إِلَى جنته فَأمر عَمْرو بن عَامر بذلك النقب فسد فَأصْبح وَقد انفجر بأعظم مَا كَانَ فَأمر بِهِ أَيْضا فسد ثمَّ انفجر بأعظم مَا كَانَ فَلَمَّا رأى ذَلِك دَعَا ابْن أَخِيه فَقَالَ: إِذا أَنا جَلَست العشية فِي نَادِي قومِي فائتني فَقل: علام تحبس عَليّ مَالِي فَإِنِّي سأقول لَيْسَ لَك عِنْدِي مَال وَلَا ترك أَبوك شَيْئا وَإنَّك لَكَاذِب
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Sebe' halkına kendi zamanlarındaki insanlardan hiçbirine verilmeyen nimetler verilmişti. Kadın başında sepetiyle ihtiyacı için dışarı çıkar, varmak istediği yere varmadan sepeti türlü meyvelerle dolardı. Buna rağmen hepsi birleşip elçilerini yalanladılar. Onlara on günlük mesafeden sel gelir ve vadilerine yerleşirdi. O sellerden ve dağlardan gelen sular bu vadide toplanırdı; orayı bir bent ile çevirmişlerdi -onlar bende arim derlerdi-. İstedikleri zaman bu sudan açar ve dilediklerinde bahçelerini sularlardı. Allah onlara gazap edip helaklerine izin verince, bir adam bahçesine girdi -bize ulaştığına göre bu kişi bir kâhin olan Amr b. Âmir idi-. Bir farenin yavrularını vadinin tabanından dağın tepesine taşıdığını gördü ve: 'Bu hayvan, bu belde halkına bir azap gelmiş olmadıkça yavrularını buradan taşımaz' dedi. Farenin o bendi delip bir delik açtığını ve o delikten bahçesine su aktığını fark etti. Amr b. Âmir o deliğin kapatılmasını emretti ve kapatıldı. Sabah olduğunda deliğin eskisinden daha büyük şekilde yarıldığını gördü; yine kapatılmasını emretti ve kapatıldı. Sonra daha da büyük bir şekilde yarıldı. Bunu görünce kardeşinin oğlunu çağırıp şöyle dedi: 'Akşam vakti kavmimin meclisinde oturduğumda yanıma gel ve: «Malımı ne diye elimde tutuyorsun?» de. Ben de: «Benim yanımda sana ait bir mal yok, baban da bir şey bırakmadı, sen yalancısın!» diyeceğim.
فَإِذا أَنا كذبتك فَكَذبنِي وأردد عليّ مثل مَا قلت لَك فَإِذا فعلت ذَلِك فَإِنِّي سأشتمك فاشتمني
Ben seni yalanlayınca sen de beni yalanla ve sana söylediğim sözün benzerini bana iade et. Sen böyle yapınca ben sana küfredeceğim/hakaret edeceğim, sen de bana küfret/hakaret et.
فَإِذا أَنْت شتمتني لطمتك فَإِذا أَنا لطمتك فَقُمْ فالطمني
Sen bana hakaret edince sana bir tokat atacağım; ben sana tokat atınca da kalk ve bana tokat at.'
قَالَ: مَا كنت لاستقبلك بذلك يَا عَم قَالَ: بلَى
[Yeğeni]: 'Ey amca! Sana karşı böyle bir şey yapamam' dedi. [Amcası]: 'Hayır, [yapacaksın]!' dedi.
فافعل فَإِنِّي أُرِيد بهَا صلاحك وَصَلَاح أهل بَيْتك فَقَالَ الْفَتى فَلَطَمَهُ فَقَالَ الشَّيْخ: يَا معشر بني فلَان الطم فِيكُم لَا سكنت فِي بلد لطمني فِيهِ فلَان أبدا من يبْتَاع مني
'Bunu yap; çünkü ben bununla senin ve ev halkının iyiliğini istiyorum.' [Vakti gelince] genç [adam kalkıp] ona bir tokat attı. Yaşlı adam: 'Ey falan oğulları topluluğu! Aranızda tokat mı yiyeceğim?! Falanın bana tokat attığı bir memlekette asla oturmam! Benden [mallarımı] kim satın alır?' dedi.
فَلَمَّا عرف الْقَوْم مِنْهُ الْجد أَعْطوهُ فَنظر إِلَى أفضلهم عَطِيَّة فَأوجب لَهُ البيع فَدَعَا بِالْمَالِ فنقده وَتحمل هُوَ وَبَنوهُ من ليلته فَتَفَرَّقُوا
Kavim onun ciddi olduğunu anlayınca ona [teklif] verdiler. O da teklifi en iyi olana bakıp satışı ona bağladı, parayı isteyip peşin aldı; kendisi ve oğulları o gece yola çıkıp dağıldılar.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: كَانَ فِي سبأ كهنة وَكَانَت الشَّيَاطِين يسْتَرقونَ السّمع فَأخْبرُوا الكهنة بِشَيْء من أَخْبَار السَّمَاء وَكَانَ فيهم رجل كَاهِن شرِيف كثير المَال أَنه أخبر أَن زَوَال أَمرهم قد دنا وَأَن الْعَذَاب قد أظلهم فَلم يدر كَيفَ يصنع لِأَنَّهُ كَانَ لَهُ مَال كثير من عقر فَقَالَ لرجل
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Sebe'de kâhinler vardı ve şeytanlar kulak hırsızlığı yaparak kâhinlere gök haberlerinden bir şeyler bildiriyorlardı. İçlerinde kâhin, soylu ve çok mal sahibi bir adam vardı; hükümdarlıklarının/işlerinin sonunun yaklaştığı ve azabın üzerlerine çöktüğü kendisine bildirilmişti. Gayrimenkulden çokça malı olduğu için ne yapacağını bilemedi ve adamlarından birine...
من بنيه وَهُوَ أعزهم أخوالاً: إِذا كَانَ غَدا وأمرتك بِأَمْر فَلَا تَفْعَلهُ فَإِذا نهرتك فَانْتَهرنِي فَإِذا تناولتك فالطمني قَالَ: يَا أَبَت لَا تفعل إِن هَذَا أَمر عَظِيم وَأمر شَدِيد قَالَ: يَا بني قد حدث أَمر لَا بُد مِنْهُ فَلم يزل حَتَّى هيأه على ذَلِك فَلَمَّا أَصْبحُوا وَاجْتمعَ النَّاس قَالَ: يَا بني افْعَل كَذَا وَكَذَا
...dayıları en güçlü olan oğluna şöyle dedi: 'Yarın olduğunda sana bir şey emredersem yapma. Ben sana çıkışınca sen de bana çıkış, sana el uzatınca da bana bir tokat at.' [Oğlu]: 'Ey babacığım, yapma! Bu çok büyük ve çok ağır bir iştir' dedi. [Babası]: 'Yavrucuğum, kaçınılmaz bir durum meydana geldi' dedi ve sonunda onu buna hazırladı. Sabah olup insanlar toplanınca: 'Yavrucuğum, şöyle şöyle yap' dedi.
فَأبى فانتهره أَبوهُ فَأَجَابَهُ فَلم يزل ذَلِك بَينهمَا حَتَّى تنَاوله أَبوهُ فَوَثَبَ على أَبِيه فَلَطَمَهُ فَقَالَ: ابْني يلطمني عليَّ بالشفرة قَالُوا: وَمَا تصنع بالشفرة قَالَ: اذبحه قَالُوا: تذبح ابْنك الطمه واصنع مَا بدا لَك فَأبى إِلَّا أَن يذبحه فأرسلوا إِلَى أَخْوَاله فاعلموهم بذلك فجَاء أَخْوَاله فَقَالُوا: خُذ منا مَا بدا لَك فَأبى إِلَّا أَن يذبحه قَالُوا: فلتموتن قبل أَن تَدعُوهُ قَالَ: اشْتَروا مني دوري اشْتَروا مني أرضي فَلم يزل حَتَّى بَاعَ دوره وأرضه وعقاره
[Oğlu] reddetti, babası ona çıkıştı, oğlu da karşılık verdi. Aralarında bu durum sürüp gitti, sonunda babası ona el uzatınca [oğlu] babasının üzerine atılıp ona bir tokat vurdu. [Baba]: 'Oğlum bana tokat mı atıyor?! Bana büyük bıçağı getirin!' dedi. 'Büyük bıçakla ne yapacaksın?' dediler. 'Onu boğazlayacağım' dedi. 'Kendi oğlunu mu boğazlayacaksın?! Ona tokat at ve dilediğini yap' dedilerse de o boğazlamaktan başka bir şeye razı olmadı. Bunun üzerine dayılarına haber gönderip durumu bildirdiler. Dayıları gelip: 'Bizden dilediğin [diyeti/bedeli] al' dediler; o ise onu boğazlamaktan başka bir şeye razı olmadı. Onlar: 'Ona dokunmadan önce ölürsün daha iyi!' dediler. [Bunun üzerine]: 'Benden evlerimi satın alın, benden arazimi satın alın!' dedi ve nihayetinde evlerini, arazisini ve gayrimenkullerini sattı.
فَلَمَّا صَار الثّمن فِي يَده وأحرزه قَالَ: أَي قوم أَن الْعَذَاب قد أظلكم وَزَوَال أَمركُم قد دنا فَمن أَرَادَ مِنْكُم دَارا جَدِيدا وجملاً شَدِيدا وسفراً فليلحق بعمان وَمن أَرَادَ مِنْكُم الْخمر والخمير والعصير فليلحق ببصرى
[Malların] bedeli eline geçip onu güvenceye alınca şöyle dedi: 'Ey kavmim! Şüphesiz azap üzerinize çökmüştür ve işinizin sonu yaklaşmıştır. Sizden kim yeni bir yurt, güçlü bir deve ve [uzak bir] yolculuk isterse Umman'a gitsin. Sizden kim şarap, mayalı içki ve meyve suyu isterse Busrâ'ya gitsin.
وَمن أَرَادَ مِنْكُم الراسخات فِي الوحل المطعمات فِي الْمحل المقيمات فِي الضحل فليلحق بِيَثْرِب ذَات نخل فأطاعه قوم فَخرج أهل عمان إِلَى عمان وَخرجت غَسَّان إِلَى بصرى وَخرجت الْأَوْس والخزرج وَبَنُو كَعْب بن عَمْرو إِلَى يثرب فَلَمَّا كَانُوا بِبَطن نخل قَالَ بَنو كَعْب: هَذَا مَكَان صَالح لَا نبتغي بِهِ بَدَلا فأقاموا فَلذَلِك سموا خُزَاعَة لأَنهم انخزعوا عَن أَصْحَابهم وَأَقْبَلت الْأَوْس والخزرج حَتَّى نزلُوا بِيَثْرِب
Sizden kim balçıkta kök salmış, kuraklıkta yediren, sığ suda yetişen [hurmaları] isterse hurmalıklar diyarı Yesrib'e gitsin.' Bir topluluk ona uydu; Ummanlılar Umman'a gitti, Gassân Busrâ'ya gitti, Evs, Hazrec ve Benî Ka'b b. Amr ise Yesrib'e gitti. Batn-ı Nahl'e vardıklarında Ka'b oğulları: 'Burası güzel bir yer, buraya karşılık başka bir yer aramayız' dediler ve yerleştiler. Arkadaşlarından koptukları (inhizâ' ettikleri) için onlara Huzâa adı verildi. Evs ve Hazrec ise ilerleyip Yesrib'e indiler.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {لقد كَانَ لسبإ}
İbnü'l-Münzir'in İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre { لقد كَانَ لسبإ } “Andolsun Sebe' kavmi için...” ayeti hakkında...
قَالَ: كَانَ لَهُم مجْلِس مشيد بالمرمر فَأَتَاهُم نَاس من النَّصَارَى فَقَالُوا: أشكروا الله الَّذِي أَعْطَاكُم هَذَا قَالُوا: وَمن أعطاناه إِنَّمَا كَانَ لآبائنا فورثناه فَسمع ذَلِك ذُو يزن فَعرف أَنه سَيكون لكلمتهم تِلْكَ خبر فَقَالَ لِابْنِهِ: كلامك عَليّ حرَام ذَلِك ذُو يزن فَعرف أَنه سَيكون لكلمتهم تِلْكَ خبر فَقَالَ لِابْنِهِ: كلامك عَليّ حرَام إِن لم تأت غَدا وَأَنا فِي مجْلِس قومِي فتصك وَجْهي فَفعل ذَلِك فَقَالَ: لَا أقيم بِأَرْض فعل هَذَا ابْني بِي فِيهَا إِلَّا من بيتاع مني مَالِي فَابْتَدَرَهُ النَّاس فابتاعوه
...şöyle demiştir: Onların mermerden inşa edilmiş bir meclisleri vardı. Hristiyanlardan bir grup insan onlara gelip: 'Bunu size veren Allah'a şükredin' dedi. Onlar da: 'Bunu bize kim vermiş ki?! Bu ancak atalarımızındı, biz de miras aldık' dediler. Zû Yezen bunu işitince bu sözlerinin bir akıbeti olacağını anladı ve oğluna şöyle dedi: 'Yarın ben kavmimin meclisindeyken gelip yüzüme vurmazsan seninle konuşmak bana haram olsun!' [Oğlu] bunu yaptı. Bunun üzerine [Zû Yezen]: 'Oğlumun bana böyle yaptığı bir memlekette artık durmam! Benden malımı satın alacak kim var?' dedi. İnsanlar yarışıp [mallarını] satın aldılar.
فَبعث الله جرذاً أعمى يُقَال لَهُ الْخلد من جرذان عمى فَلم يزل يحْفر السد حَتَّى خرقه فانهدم وَذهب المَاء بالجنتين
Bunun üzerine Allah, kör farelerden köstebek denilen kör bir fare gönderdi. Bu fare bendi kazmaya devam etti, nihayetinde onu deldi; bent yıkıldı ve su iki bahçeyi de alıp götürdü.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن وهب بن مُنَبّه ﵁ قَالَ: لقد بعث الله إِلَى سبأ ثَلَاثَة عشر نَبيا فكذبوهم وَكَانَ لَهُم سد كَانُوا قد بنوه بنياناً أبدا وَهُوَ الَّذِي كَانَ يرد عَنْهُم السَّيْل إِذا جَاءَ أَن يغشى أَمْوَالهم وَكَانَ فِيمَا يَزْعمُونَ فِي علمهمْ من كهانتهم أَنه إِنَّمَا يخرب سدهم ذَلِك فارة فَلم يتْركُوا فُرْجَة بَين حجرين إِلَّا ربطو عِنْدهَا هرة فَلَمَّا جَاءَ زَمَانه وَمَا أَرَادَ الله بهم من التَّفْرِيق أَقبلت فِيمَا يذكرُونَ فَأْرَة حَمْرَاء إِلَى هرة من تِلْكَ الهرر فساورنها حَتَّى استأخرت عَنْهَا الْهِرَّة فَدخلت فِي الفرجة الَّتِي كَانَت عِنْدهَا فتغلغلت بالسد فحفرت فِيهِ حَتَّى رققته للسيل وهم لَا يَدْرُونَ فَلَمَّا أَن جَاءَ السَّيْل وجد عللاً فَدخل فِيهِ حَتَّى قلع السد وفاض على الْأَمْوَال فاحتملها فَلم يبْق مِنْهَا إِلَّا مَا ذكر عَن الله ﵎
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Vehb b. Münebbih radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Allah Sebe' halkına on üç peygamber gönderdi, fakat onları yalanladılar. Onların ebedî kalacak şekilde sağlam inşa ettikleri bir bentleri vardı; sel geldiğinde mallarını basmasını engelleyen bu bentti. Kâhinliklerinden gelen ilimlerinde iddia ettiklerine göre bu bentlerini ancak bir fare harap edecekti. Bu yüzden iki taş arasında hiçbir yarık/aralık bırakmaksızın yanına bir kedi bağladılar. Vakti gelip de Allah onların dağılmasını murat edince, anlatıldığına göre kızıl bir fare o kedilerden birinin karşısına çıktı ve onunla boğuştu, sonunda kedi geri çekildi. Fare onun yanındaki yarığa girdi, bentte ilerleyip onu kazdı ve onlar farkında olmadan bendi sele karşı inceltti. Sel geldiğinde zayıf/yarık yerler buldu, içine girdi, nihayetinde bendi kökünden söktü, malların üzerine taşıp onları sürükleyip götürdü; geriye sadece Allah Teâlâ'nın zikrettiği şeyler kaldı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: كَانَت أَوديَة الْيمن تسيل إِلَى وَادي سبأ وَهُوَ وَاد بَين جبلين فَعمد أهل سبأ فسدوا مَا بَين الجبلين بالقير وَالْحِجَارَة وَتركُوا مَا شَاءُوا لجناتهم فعاشوا بذلك زَمَانا من الدَّهْر ثمَّ إِنَّهُم عتوا وَعمِلُوا بِالْمَعَاصِي فَبعث الله على ذَلِك السد جرذاً فنقبه عَلَيْهِم فَعرض الله مساكنهم وجناتهم وبدلهم بمَكَان جنتهم جنتين خمط والخمط الاراك وَائِل الاثل الْقصير من الشّجر الَّذِي يصنعون مِنْهُ الأقداح
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in ed-Dahhâk radıyallâhu anh'tan ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: Yemen'in vadileri Sebe' vadisine akardı; bu, iki dağ arasında bir vadiydi. Sebe' halkı iki dağın arasını katran ve taşlarla set çekerek kapattılar, bahçeleri için diledikleri kadar [su] bıraktılar ve uzun bir süre böyle yaşadılar. Sonra azgınlaşıp günahlara daldılar. Bunun üzerine Allah o bende bir fare musallat etti; fare onlar için bendi deldi, Allah da onların yurtlarını ve bahçelerini yok etti/sele maruz bıraktı ve bahçelerinin yerine onlara hamt (ılgın/erâk) [ağaçlı] iki bahçe verdi. Hamt (الخمط) erâk ağacıdır, esl (الأثل) ise kendisinden kadehler/kaplar yapılan kısa ağaçtır.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {سيل العرم} قَالَ: الشَّديد
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre { سيل العرم } “Arim seli” ayeti hakkında o: 'Şiddetli [sel]' demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عَمْرو بن شُرَحْبِيل ﵁ {سيل العرم} قَالَ: المنساة بلحن الْيمن
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Amr b. Şürahbîl radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre { سيل العرم } “Arim seli” hakkında: 'Yemen lehçesinde bent demektir' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {سيل العرم} قَالَ: {العرم} بِالْحَبَشَةِ وَهِي المنساة الَّتِي يجْتَمع فِيهَا المَاء ثمَّ ينشف
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre { سيل العرم } “Arim seli” ayeti hakkında: '{ العرم } “Arim”, Habeşçe olup suyun toplandığı ve sonra çekildiği bent demektir' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء ﵁ قَالَ {العرم} اسْم الْوَادي
İbn Ebî Hâtim'in Atâ radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre: '{ العرم } “el-Arim”, vadinin ismidir' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {سيل العرم} قَالَ: وادٍ كَانَ بِالْيمن كَانَ يسيل إِلَى مَكَّة
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre { سيل العرم } “Arim seli” hakkında: 'Yemen'de bulunan ve Mekke'ye doğru akan bir vadiydi' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك ﵁ قَالَ: وَادي سبأ يدعى {العرم}
İbn Cerîr'in ed-Dahhâk radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o: 'Sebe' vadisine { العرم } “el-Arim” denilirdi' demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {سيل العرم} السد مَاء أَحْمَر أرْسلهُ الله فِي السد فشقه وهمه وحفر الْوَادي عَن الجنتين فارتفعا وغار عَنْهُمَا المَاء فيبستا وَلم يكن المَاء الْأَحْمَر من السد كَانَ شَيْئا أرْسلهُ الله عَلَيْهِم
Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre { سيل العرم } “Arim seli” ayeti hakkında [şöyle demiştir]: 'Benttir; Allah bende kırmızı bir su gönderdi, bent yarıldı ve çöktü. Vadiyi iki bahçenin altından oyup derinleştirdi, böylece bahçeler yüksekte kaldı ve su onların altından çekilip gitti, neticede kurudular. Kırmızı su bentten kaynaklanmıyordu, Allah'ın üzerlerine gönderdiği bir şeydi.'
وَفِي قَوْله {أكل خمط} قَالَ: الخمط الْأَرَاك
{ أكل خمط } “Acı meyveli” ayeti hakkında da: 'Hamt (الخمط), erâk ağacıdır' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس أرْسلهُ الله عَلَيْهِم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: 'Allah [o suyu] üzerlerine göndermiştir.'
وَفِي قَوْله (أكل خمط) قَالَ: (الخمط) الْأَرَاك
(أكل خمط) “Acı meyveli” ifadesi hakkında da: '(الخمط) erâk ağacıdır' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {أكل خمط} قَالَ: الْأَرَاك {وأثل} قَالَ: الطرفاء
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre { أكل خمط } “Acı meyveli” ayeti hakkında: 'Erâk ağacıdır', { وأثل } “ve ılgın” ayeti hakkında da: 'Ilgındır (tarfâ)' demiştir.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {أكل خمط} قَالَ: الْأَرَاك قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
et-Tastî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: 'Bana { أكل خمط } “Acı meyveli” ayeti hakkında bilgi ver' demiş, o da: 'Erâk ağacıdır' cevabını vermiştir. [Nâfi']: 'Araplar bunu bilir mi?' diye sorunca, [İbn Abbâs]: 'Evet' demiştir.
أما سَمِعت الشَّاعِر يَقُول: مَا معول فود تراعى بِعَينهَا أغن غضيض الطّرف من خلل الخمط وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَمْرو بن شُرَحْبِيل ﵁ فِي قَوْله {وأثل} قَالَ الاثل شجر لَا يأكلها شَيْء وَإِنَّمَا هِيَ حطب
'Şairin şöyle dediğini duymadın mı: Hamt (erâk) ağaçlarının arasından, göz ucuyla bakan, genizden ses çıkaran [yavrusunu] gözleriyle kollayan geyiğin sığınağı nedir?' İbn Ebî Hâtim'in Amr b. Şürahbîl radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre { وأثل } “ve ılgın” ayeti hakkında: 'Esl (الأثل), hiçbir şeyin yemediği, sadece yakacak odun olan bir ağaçtır' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ الخمط الاراك والاثل النضار والسدر النبق
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den ayet hakkında naklettiğine göre o: 'Hamt erâk, esl naddâr (sağlam bir ağaç türü), sidr ise nebk (arabistan kirazı) ağacıdır' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {لقد كَانَ لسبإ فِي مسكنهم}
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre { لقد كَانَ لسبإ فِي مسكنهم } “Andolsun Sebe' kavmi için yurtlarında...” ayeti hakkında...
قَالَ: قوم أَعْطَاهُم الله نعْمَة وَأمرهمْ بِطَاعَتِهِ ونهاهم عَن مَعْصِيَته قَالَ الله {فأعرضوا} قَالَ: ترك الْقَوْم أَمر الله {فَأَرْسَلنَا عَلَيْهِم سيل العرم} ذكر لنا {العرم} وَادي سبأ كَانَت تَجْتَمِع إِلَيْهِ مسايل من أَوديَة شَتَّى فعمدوا فسدوا مَا بَين الجبلين بالقير وَالْحِجَارَة وَجعلُوا عَلَيْهِ أبواباً وَكَانُوا يَأْخُذُونَ من مائَة مَا احتاجوا إِلَيْهِ ويسدون عَنْهُم مَا لم يعبؤا بِهِ من مَائه فَلَمَّا تركُوا أَمر الله بعث الله عَلَيْهِم جرذاً فنقبه من أَسْفَله فاتسع حَتَّى غَرَّقَ الله بِهِ حروثَهم وخَرَّبَ بِهِ أراضيهم عُقُوبَة بأعمالهم قَالَ الله {وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتي أكل خمط}
...şöyle demiştir: [Onlar], Allah'ın kendilerine nimet verdiği, Kendisine itaat etmelerini emredip isyan etmekten sakındırdığı bir kavimdi. Allah: { فأعرضوا } “Fakat yüz çevirdiler” buyurmuştur; yani kavim Allah'ın emrini terk etti. { فَأَرْسَلنَا عَلَيْهِم سيل العرم } “Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik”. Bize anlatıldığına göre { العرم } “el-Arim”, çeşitli vadilerden gelen sel yollarının toplandığı Sebe' vadisidir. İki dağın arasını katran ve taşlarla kapatıp üzerine kapaklar yaptılar; suyundan ihtiyaçları kadarını alıyor, ilgilenmedikleri kısmını ise kapatıyorlardı. Allah'ın emrini terk ettiklerinde Allah onlara bir fare gönderdi; fare bendi altından deldi, delik genişledi, nihayetinde Allah yaptıklarının cezası olarak onunla ekinlerini boğdu ve arazilerini harap etti. Allah Teâlâ: { وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتي أكل خمط } “Onların iki bahçesini acı meyveli iki bahçeye dönüştürdük” buyurmuştur.
والخمط الْأَرَاك و {أكل} بربرة و {وأثل وَشَيْء من سدر قَلِيل} بَيْنَمَا شجر الْقَوْم من خير الشّجر إِذْ صيره الله من شَرّ الشّجر عُقُوبَة بأعمالهم قَالَ الله {ذَلِك جزيناهم بِمَا كفرُوا وَهل نجازي إِلَّا الكفور} إِن الله إِذا أَرَادَ بِعَبْد كَرَامَة أَو خيرا تقبل حَسَنَاته وَإِذا أَرَادَ بِعَبْد هواناً أمسك عَلَيْهِ بِذَنبِهِ
Hamt (الخمط), erâk ağacıdır; { أكل } berberedir (acı yemiştir); { وأثل وَشَيْء من سدر قَلِيل } “Ve ılgın ile biraz da sidr ağacı bulunan [iki bahçeye]”. Kavmin ağaçları ağaçların en hayırlısı iken, yaptıkları yüzünden bir ceza olarak Allah onları ağaçların en kötüsüne dönüştürdü. Allah Teâlâ: { ذَلِك جزيناهم بِمَا كفرُوا وَهل نجازي إِلَّا الكفور } “İşte inkâr etmelerinden ötürü onları böyle cezalandırdık. Biz nankörden başkasını cezalandırır mıyız?” buyurmuştur. Şüphesiz Allah bir kula ikram veya hayır murat ettiğinde onun iyiliklerini kabul eder; bir kula da alçalma murat ettiğinde günahını onun aleyhine tutar.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: الخمط هُوَ الْأَرَاك
Abd b. Humeyd'in İkrime radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o: 'Hamt, erâk ağacıdır' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن وَأبي مَالك
Abd b. Humeyd'in el-Hasan ve Ebû Mâlik'ten rivayet ettiğine göre...
مثله
...bunun benzerini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَهل نجازي إِلَّا الكفور} قَالَ: تِلْكَ المناقشة
İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre { وَهل نجازي إِلَّا الكفور } “Biz nankörden başkasını cezalandırır mıyız?” ayeti hakkında: 'Bu, [inceden inceye] hesaba çekilmektir' demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن طَاوس {وَهل نجازي إِلَّا الكفور} قَالَ: هُوَ المناقشة فِي الْحساب وَمن نُوقِشَ الْحساب عذب وَهُوَ الْكَافِر لَا يغْفر لَهُ
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Tâvûs'tan naklettiğine göre { وَهل نجازي إِلَّا الكفور } “Biz nankörden başkasını cezalandırır mıyız?” ayeti hakkında: 'Bu, inceden inceye hesaba çekilmektir; kim inceden inceye hesaba çekilirse azap görür. O kâfirdir, bağışlanmaz' demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي حَيْوَة وَكَانَ من أَصْحَاب عَليّ قَالَ: جَزَاء الْمعْصِيَة الوهن فِي الْعِبَادَة والضيق فِي الْمَعيشَة والمنغص فِي اللَّذَّة قيل: وَمَا المنغص قَالَ: لَا يُصَادف لَذَّة حَلَال إِلَّا جَاءَهُ من ينغصه إِيَّاهَا
Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali'nin ashabından olan Ebû Hayve'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Günahın cezası; ibadette gevşeklik, geçimde darlık ve lezzetin zehir olmasıdır (müneggıs). 'Müneggıs nedir?' denilince: 'Helal bir lezzete rastlamaz ki mutlaka ona o lezzeti zehir eden biri çıkıp gelmesin' dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد {الْقرى الَّتِي باركنا فِيهَا} قَالَ: الشَّام
İbn Cerîr'in Mücâhid'den naklettiğine göre { الْقرى الَّتِي باركنا فِيهَا } “Bereketlendirdiğimiz o beldeler” hakkında o: 'Şam'dır' demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {وَجَعَلنَا بَينهم وَبَين الْقرى الَّتِي باركنا فِيهَا} قَالَ: هِيَ قرى الشَّام
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den naklettiğine göre { وَجَعَلنَا بَينهم وَبَين الْقرى الَّتِي باركنا فِيهَا } “Onlarla bereketlendirdiğimiz beldeler arasında... kıldık” ayeti hakkında: 'Bunlar Şam köyleridir' demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن سعيد بن جُبَير
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre...
مثله
...bunun benzerini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وَجَعَلنَا بَينهم وَبَين الْقرى الَّتِي باركنا فِيهَا قرى ظَاهِرَة} قَالَ: كَانَ فِيمَا بَين الْيمن إِلَى الشَّام قرى متواصلة و {الْقرى الَّتِي باركنا فِيهَا} الشَّام
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan'dan naklettiğine göre { وَجَعَلنَا بَينهم وَبَين الْقرى الَّتِي باركنا فِيهَا قرى ظَاهِرَة } “Onlarla, bereketlendirdiğimiz beldeler arasında birbirine yakın/görünür beldeler kıldık” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Yemen ile Şam arasında birbiriyle bağlantılı köyler vardı ve { الْقرى الَّتِي باركنا فِيهَا } “Bereketlendirdiğimiz beldeler” ise Şam'dır.
كَانَ الرجل يَغْدُو فَيقبل فِي الْقرْيَة ثمَّ يروح فيبيت فِي الْقرْيَة الْأُخْرَى وَكَانَت الْمَرْأَة تخرج وزنبيلها على رَأسهَا فَمَا تبلغ حَتَّى يمتلىء من كل الثِّمَار
Adam sabah erkenden yola çıkar, bir köyde öğle uykusuna yatar (kaylûle yapar), sonra akşamüstü yola çıkıp diğer köyde gecelerdi. Kadın başında zembiliyle çıkar, varacağı yere varmadan [zembili] türlü meyvelerle dolardı.'
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن أبي ملكية فِي قَوْله {وَجَعَلنَا بَينهم وَبَين الْقرى الَّتِي باركنا فِيهَا قرى ظَاهِرَة}
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Ebî Müleyke'den naklettiğine göre { وَجَعَلنَا بَينهم وَبَين الْقرى الَّتِي باركنا فِيهَا قرى ظَاهِرَة } “Onlarla, bereketlendirdiğimiz beldeler arasında birbirine yakın/görünür beldeler kıldık” ayeti hakkında...
قَالَ: كَانَت قراهم مُتَّصِلَة ينظر بَعضهم إِلَى بعض وثمرهم متدل فبطروا
...şöyle demiştir: Köyleri birbirine bitişikti, birbirlerini görürlerdi ve meyveleri [ağaçlardan aşağı] sarkardı; fakat şımardılar.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {وقدرنا فِيهَا السّير} قَالَ: دانينا فِيهَا السّير
İbnü'l-Münzir'in ed-Dahhâk'tan naklettiğine göre { وقدرنا فِيهَا السّير } “Ve oralarda yürüyüşü ölçülü kıldık” ayeti hakkında o: 'Orada yürüyüşü/mesafeleri birbirine yaklaştırdık' demiştir.
وَأخرج اسحق بن بشر وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَجَعَلنَا بَينهم} يَعْنِي بَين مساكنهم {وَبَين الْقرى الَّتِي باركنا فِيهَا} يَعْنِي الأَرْض المقدسة {قرى} فِيمَا بَين مَنَازِلهمْ مساكنهم وَبَين أَرض الشَّام {سِيرُوا فِيهَا} يَعْنِي إِذا ظعنوا من مَنَازِلهمْ إِلَى أَرض الشَّام من الأَرْض المقدسة
İshak b. Bişr ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre { وَجَعَلنَا بَينهم } “Onların arasına kıldık” yani yurtlarının arasına, { وَبَين الْقرى الَّتِي باركنا فِيهَا } “Ve bereketlendirdiğimiz beldelerin arasına” yani Mukaddes Topraklar arasına, { قرى } “Beldeler” yani konakları/yurtları ile Şam diyarı arasına; { سِيرُوا فِيهَا } “Oralarda yürüyün” yani konaklarından Mukaddes Topraklar'dan olan Şam diyarına göç ettiklerinde...
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن زيد بن أسلم فِي قَوْله {ظَاهِرَة} قَالَ: قرى بِالشَّام
İbn Asâkir'in Zeyd b. Eslem'den naklettiğine göre { ظَاهِرَة } “Birbirine yakın/görünür” ayeti hakkında o: 'Şam'daki köylerdir' demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {سِيرُوا فِيهَا ليَالِي وأياماً آمِنين} قَالَ: لَا يخَافُونَ جوعا وَلَا ظمأ إِنَّمَا يَغْدُونَ فيقيلون فِي قَرْيَة وَيَرُوحُونَ فيبيتون فِي قَرْيَة أهل جنَّة ونهر حَتَّى ذكر لنا: أَن الْمَرْأَة كَانَت تضع مكتلها على رَأسهَا فيمتلىء قبل أَن ترجع إِلَى أَهلهَا وَكَانَ الرجل يُسَافر لَا يحمل مَعَه زاداً فبطروا النِّعْمَة {فَقَالُوا رَبنَا باعد بَين أسفارنا} فمزقوا {كل ممزق} وَجعلُوا أَحَادِيث
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre { سِيرُوا فِيهَا ليَالِي وأياماً آمِنين } “Oralarda geceleri ve gündüzleri güven içinde yürüyün” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Ne açlıktan ne de susuzluktan korkarlardı. Sabah erkenden çıkar bir köyde kaylûle yaparlar, akşamüstü çıkar bir köyde gecelerlerdi; bahçe ve ırmak ehlî idiler. Hatta bize anlatıldığına göre kadın sepetini başına koyar, ailesine dönmeden önce sepet dolardı. Adam yolculuğa çıkar, yanına azık almazdı. Fakat nimete karşı şımardılar da: { فَقَالُوا رَبنَا باعد بَين أسفارنا } “'Rabbimiz! Seferlerimizin arasını uzaklaştır' dediler”. Böylece [Allah da onları] { كل ممزق } “darmadağın” etti ve dillerde dolaşan ibretlik masallar (ehâdîs) kıldı.'
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {فَقَالُوا رَبنَا باعد بَين أسفارنا} قَالَ: قَالُوا يَا لَيْت هَذِه الْقرى يبعد بَعْضهَا عَن بعض فنسير على نجائبنا
İbnü'l-Münzir'in ed-Dahhâk'tan naklettiğine göre { فَقَالُوا رَبنَا باعد بَين أسفارنا } “'Rabbimiz! Seferlerimizin arasını uzaklaştır' dediler” ayeti hakkında o: ''Keşke bu köyler birbirinden uzak olsa da asil develerimize binerek yolculuk yapsak' dediler' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن يحيى بن يعمر ﵁ أَنه قَرَأَ (قَالُوا رَبنَا بعد بَين أسفارنا) مثقلة قَالَ: لم يدعوا على أنفسهم وَلَكِن شكوا مَا أَصَابَهُم
İbn Ebî Hâtim'in Yahyâ b. Ya'mer radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, şeddeli olarak (قَالُوا رَبنَا بعد بَين أسفارنا) şeklinde okumuş ve: 'Kendi aleyhlerine dua etmediler, aksine başlarına geleni şikâyet ettiler' demiştir.