Binûn

Fâtır Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَآخر يَمُوت حِين يُولد فَهُوَ هَذَا

diğeri ise doğduğu anda ölür; işte bu odur.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: لَيْسَ من مَخْلُوق إِلَّا كتب الله لَهُ عمره جملَة فَكل يَوْم يمر بِهِ أَو لَيْلَة يكْتب: نقص من عمر فلَان كَذَا وَكَذَا

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Hiçbir yaratılmış yoktur ki Allah onun ömrünü bir bütün olarak yazmış olmasın. [Ömründen] geçen her gün veya gecede: 'Falanın ömründen şu kadar ve şu kadar eksildi' diye yazılır;

حَتَّى يستكمل بِالنُّقْصَانِ عدَّة مَا كَانَ لَهُ من أجل مَكْتُوب فعمره جَمِيعًا فِي كتاب ونقصانه فِي كتاب

nihayet eksilmeyle kendisi için yazılmış olan ecelin sayısını tamamlar. Dolayısıyla onun bütün ömrü de bir kitaptadır, eksilmesi de bir kitaptadır."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء بن أبي مُسلم الْخُرَاسَانِي فِي الْآيَة قَالَ: لَا يذهب من عمر إِنْسَان يَوْم وَلَا شهر وَلَا سَاعَة إِلَّا ذَلِك مَكْتُوب مَحْفُوظ مَعْلُوم

İbn Ebî Hâtim'in Atâ b. Ebî Müslim el-Horasânî'den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Bir insanın ömründen hiçbir gün, hiçbir ay ve hiçbir saat eksilmez ki bu yazılmış, korunmuş ve bilinmiş olmasın."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: أما الْعُمر فَمن بلغ سِتِّينَ سنة

İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Ömre gelince, o altmış yaşına ulaşan kimsedir."

وَأما الَّذِي ينقص من عمره فَالَّذِي يَمُوت قبل أَن يبلغ سِتِّينَ سنة

"Ömründen eksiltilen kimseye gelince, o da altmış yaşına ulaşmadan önce ölen kimsedir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَمَا يعمر من معمر} قَالَ: فِي بطن أمه

İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {وَمَا يعمر من معمر} “Ömür süren bir kimsenin ömrünün uzatılması...” ayeti hakkında: "[Bu,] annesinin karnındayken [yazılmıştır]" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وَلَا ينقص من عمره} قَالَ: مَا لفظت الْأَرْحَام من الْأَوْلَاد من غير تَمام

İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o, {وَلَا ينقص من عمره} “ve ömründen kısaltılması da...” ayeti hakkında: "Rahimlerin tam [olgunlaşmadan] düşürdüğü çocuklardır" demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن حُذَيْفَة بن أسيد الْغِفَارِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يدْخل الْملك على النُّطْفَة بَعْدَمَا تَسْتَقِر فِي الرَّحِم بِأَرْبَعِينَ أَو بِخَمْسَة وَأَرْبَعين

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Huzeyfe b. Esîd el-Gıfârî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Melek, nutfenin rahimde yerleşmesinden kırk yahut kırk beş

لَيْلَة فَيَقُول: أَي رب أشقي أم سعيد أذكر أم أُنْثَى فَيَقُول الله

gece sonra [onun] yanına girer ve: 'Ey Rabbim! Şaki mi (isyankâr mı) yoksa said mi (kurtuluşa ermiş mi)? Erkek mi yoksa dişi mi?' der. Allah da buyurur

ويكتبان ثمَّ يكْتب عمله ورزقه وأجله وأثره ومصيبته ثمَّ تنطوي الصَّحِيفَة فَلَا يُزَاد فِيهَا وَلَا ينقص مِنْهَا

ve ikisi yazılır. Sonra onun ameli, rızkı, eceli, eseri ve musibeti yazılır. Sonra sayfa dürülür; artık ona ne bir şey eklenir ne de ondan bir şey eksiltilir."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَأَبُو الشَّيْخ عَن عبد الله بن مَسْعُود قَالَ: قَالَت أم حَبِيبَة: اللَّهُمَّ أمتعني بزوجي النَّبِي ﷺ وبأبي أبي سُفْيَان وبأخي مُعَاوِيَة

İbn Ebî Şeybe, Müslim, en-Nesâî ve Ebü'ş-Şeyh'in Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ümmü Habîbe: "Allahım! Eşim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile, babam Ebû Süfyân ile ve kardeşim Muâviye ile beni faydalandır" dedi.

فَقَالَ النَّبِي ﷺ: فَإنَّك سَأَلت الله لآجال مَضْرُوبَة وَأَيَّام مَعْدُودَة وأرزاق مقسومة وَلنْ يعجل شَيْئا قبل حلّه أَو يُؤَخر شَيْئا عَن حلّه وَلَو كنت سَأَلت الله أَن يعيذك من عَذَاب النَّار أَو عَذَاب الْقَبْر كَانَ خيرا وَأفضل

Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sen Allah'tan belirlenmiş eceller, sayılı günler ve taksim edilmiş rızıklar için [talepte] bulundun. [Allah] hiçbir şeyi vaktinden önce öne almaz yahut hiçbir şeyi vaktinden sonraya ertelemez. Eğer Allah'tan seni cehennem azabından yahut kabir azabından korumasını isteseydin, bu daha hayırlı ve daha faziletli olurdu."

وَأخرج الْخَطِيب وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: كَانَ فِي بني إِسْرَائِيل اخوان ملكان على مدينتين وَكَانَ أَحدهمَا باراً برحمه عادلاً على رَعيته

Hatîb ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İsrailoğulları'nda iki şehir üzerinde hükümdar olan iki kardeş vardı. Bunlardan biri akrabalık bağına riayet eden ve tebaasına karşı adil olan biriydi,

وَكَانَ الآخر عاقاً برحمه جائراً على رَعيته

diğeri ise akrabalık bağını koparan ve tebaasına karşı zalim olan biriydi.

وَكَانَ فِي عصرهما نَبِي فَأوحى الله إِلَى ذَلِك النَّبِي أَنه قد بَقِي من عمر هَذَا الْبَار ثَلَاث سِنِين وَبَقِي من عمر هَذَا الْعَاق ثَلَاثُونَ سنة فَأخْبر النَّبِي رعية هَذَا ورعية هَذَا فأحزن ذَلِك رعية الْعَادِل وأفرح ذَلِك رعية الجائر ففرقوا بَين الْأُمَّهَات والأطفال وَتركُوا الطَّعَام وَالشرَاب وَخَرجُوا إِلَى الصَّحرَاء يدعونَ الله تَعَالَى أَن يمتعهم بالعادل ويزيل عَنْهُم الجائر فأقاموا ثَلَاثًا فَأوحى الله إِلَى ذَلِك النَّبِي: أَن أخبر عبَادي أَنِّي قد رحمتهم وأجبت دعاءهم فَجعلت مَا بَقِي من عمر هَذَا الْبَار لذَلِك الجائر وَمَا بَقِي من عمر الجائر لهَذَا الْبَار فَرَجَعُوا إِلَى بُيُوتهم وَمَات الْعَاق لتَمام ثَلَاث سِنِين وَبَقِي الْعَادِل فيهم ثَلَاثِينَ سنة

Onların döneminde bir peygamber vardı. Allah o peygambere, bu iyi kimsenin ömründen üç yıl, bu kötü kimsenin ömründen ise otuz yıl kaldığını vahyetti. Peygamber bunun tebaasına da şunun tebaasına da haber verdi. Bu durum adil olanın tebaasını üzdü, zalim olanın tebaasını ise sevindirdi. [Bunun üzerine adil olanın tebaası] anneler ile çocukların arasını ayırdılar, yemeği ve içmeyi bıraktılar, çöle çıkıp kendilerini adil olandan faydalandırması ve zalim olanı kendilerinden uzaklaştırması için Allah Teâlâ'ya dua ettiler ve üç gün [orada] kaldılar. Bunun üzerine Allah o peygambere şöyle vahyetti: 'Kullarıma haber ver ki, ben onlara merhamet ettim ve dualarını kabul ettim; bu iyi kimsenin ömründen kalanı o zalime, zalimin ömründen kalanı da bu iyi kimseye verdim.' Böylece evlerine döndüler; asi olan tam üç yılın sonunda öldü, adil olan ise aralarında otuz yıl kaldı."

ثمَّ تَلا رَسُول الله ﷺ وَمَا يعمر من معمر وَلَا ينقص من عمره إِلَّا فِي كتاب إِن ذَلِك على الله يسير

Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَمَا يعمر من معمر وَلَا ينقص من عمره إِلَّا فِي كتاب إِن ذَلِك على الله يسير} “Ömür süren bir kimsenin ömrünün uzatılması da ömründen kısaltılması da mutlaka bir kitaptadır. Şüphesiz bu, Allah'a pek kolaydır” [ayetini] okudu.

الْآيَات ١٢ - ١٣

12-13. Ayetler

أخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي جَعْفَر قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا شرب المَاء قَالَ: الْحَمد لله الَّذِي جعله عذباً فراتاً برحمته وَلم يَجعله ملحاً أجاجاً بذنوبنا

İbn Ebî'd-Dünyâ ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ebû Ca'fer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem su içtiğinde: "Rahmetiyle onu tatlı ve susuzluğu kesen [bir su] kılan, günahlarımız sebebiyle de onu tuzlu ve acı kılmayan Allah'a hamdolsun" derdi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمَا يَسْتَوِي البحران هَذَا عذب فرات سَائِغ شرابه وَهَذَا ملح أجاج} قَالَ: الأجاج المر {وَمن كل تَأْكُلُونَ لَحْمًا طرياً} أَي مِنْهُمَا جَمِيعًا {وتستخرجون حلية تلبسونها} هَذَا اللُّؤْلُؤ {وَترى الْفلك فِيهِ مواخر} قَالَ: السفن مقبلة ومدبرة تجْرِي برِيح وَاحِدَة {يولج اللَّيْل فِي النَّهَار ويولج النَّهَار فِي اللَّيْل} قَالَ: نُقْصَان اللَّيْل فِي زِيَادَة النَّهَار ونقصان النَّهَار فِي زِيَادَة اللَّيْل {وسخر الشَّمْس وَالْقَمَر كل يجْرِي إِلَى أجل مُسَمّى} قَالَ: أجل مَعْلُوم وحد لَا يتعداه وَلَا يقصر دونه {ذَلِكُم الله ربكُم} يَقُول: هُوَ الَّذِي سخر لكم هَذَا

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَمَا يَسْتَوِي البحران هَذَا عذب فرات سَائِغ شرابه وَهَذَا ملح أجاج} “İki deniz bir olmaz; şu tatlı, susuzluğu keser ve içimi kolaydır; şu da tuzlu ve acıdır” ayeti hakkında: "Ucac (الأجاج), acı demektir" demiştir. {وَمن كل تَأْكُلُونَ لَحْمًا طرياً} “Her birinden taze et yersiniz” ayeti hakkında: "Yani her ikisinden de" demiştir. {وتستخرجون حلية تلبسونها} “ve takınacağınız süs eşyası çıkarırsınız” ayeti hakkında: "Bu incidir" demiştir. {وَترى الْفلك فِيهِ مواخر} “Gemilerin orada [suları] yara yara gittiğini görürsün” ayeti hakkında: "Gemiler tek bir rüzgârla hem gelen hem gidendir" demiştir. {يولج اللَّيْل فِي النَّهَار ويولج النَّهَار فِي اللَّيْل} “Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar” ayeti hakkında: "Gündüzün uzamasında gecenin eksilmesi ve gecenin uzamasında gündüzün eksilmesidir" demiştir. {وسخر الشَّمْس وَالْقَمَر كل يجْرِي إِلَى أجل مُسَمّى} “Güneşi ve ayı emre amade kılmıştır; her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gider” ayeti hakkında: "Belirli bir ecel ve ne aşabileceği ne de gerisinde kalabileceği bir sınırdır" demiştir. {ذَلِكُم الله ربكُم} “İşte Rabbiniz olan Allah budur” ayeti hakkında ise: "Bunu sizin hizmetinize veren O'dur" demektedir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَابْن أبي حَاتِم عَن سِنَان بن سَلمَة أَنه سَأَلَ ابْن عَبَّاس عَن مَاء الْبَحْر فَقَالَ: بحران لَا يَضرك من أَيهمَا تَوَضَّأت

İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te ve İbn Ebî Hâtim'in Sinân b. Seleme'den rivayet ettiğine göre o, İbn Abbâs'a deniz suyu hakkında sormuş, o da şöyle demiştir: "İki denizdir, hangisinden abdest alırsan al sana bir zararı olmaz:

مَاء الْبَحْر وَمَاء الْفُرَات

Deniz suyu ve Fırat suyu."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وَمن كل تَأْكُلُونَ لَحْمًا طرياً} قَالَ: السّمك {وتستخرجون حلية تلبسونها} قَالَ: اللُّؤْلُؤ من الْبَحْر الأجاج

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {وَمن كل تَأْكُلُونَ لَحْمًا طرياً} “Her birinden taze et yersiniz” ayeti hakkında: "Balıktır" demiş; {وتستخرجون حلية تلبسونها} “ve takınacağınız süs eşyası çıkarırsınız” ayeti hakkında da: "Acı denizden inci [çıkarırsınız]" demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {مَا يملكُونَ من قطمير} قَالَ: القطمير القشر وَفِي لفظ الْجلد الَّذِي يكون على ظهر النواة

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {مَا يملكُونَ من قطمير} “bir çekirdek zarına bile sahip değillerdir” ayeti hakkında: "Kıtmîr (القطمير), kabuktur —bir rivayette ise— hurma çekirdeğinin sırtında bulunan zardır" demiştir.

وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {من قطمير} قَالَ: الْجلْدَة الْبَيْضَاء الَّتِي على النواة قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت أُميَّة بن أبي الصَّلْت وَهُوَ يَقُول: لم أنل مِنْهُم بسطاً وَلَا زبداً وَلَا فوفة وَلَا قطميرا

et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana {من قطمير} “bir çekirdek zarı kadar” ayeti hakkında haber ver" demiş, o da: "Çekirdeğin üzerindeki beyaz zardır" demiştir. [Nâfi']: "Araplar bunu bilir miydi?" deyince o: "Evet, Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şöyle dediğini duymadın mı?" demiştir: "Onlardan ne yaygı, ne kaymak, ne çekirdek lifi ne de bir kıtmîr (çekirdek zarı) elde edebildim."

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَطاء قَالَ: القطمير الَّذِي بَين النواة وَالتَّمْرَة القشر الْأَبْيَض

Abd b. Humeyd'in Atâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kıtmîr, çekirdek ile hurma arasındaki beyaz kabuktur."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {قطمير} قَالَ: لفافة النواة كسحاة البصلة

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {قطمير} “çekirdek zarı” ayeti hakkında: "Çekirdeğin kılıfıdır; soğanın zarı gibidir" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {من قطمير} قَالَ: رَأس التمرة يَعْنِي القمع

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o, {من قطمير} “bir çekirdek zarı kadar” ayeti hakkında: "Hurmanın başıdır; yani sapıdır" demiştir.

الْآيَات ١٤ - ١٧

14-17. Ayetler

أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {إِن تدعوهم لَا يسمعوا دعاءكم وَلَو سمعُوا مَا اسْتَجَابُوا لكم} أَي مَا قبلوا ذَلِك مِنْكُم {وَيَوْم الْقِيَامَة يكفرون بشرككم} قَالَ: لَا يرضون وَلَا يقرونَ بِهِ {وَلَا ينبئك مثل خَبِير} وَالله هُوَ الْخَبِير أَنه سَيكون هَذَا من أَمرهم يَوْم الْقِيَامَة

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {إِن تدعوهم لَا يسمعوا دعاءكم وَلَو سمعُوا مَا اسْتَجَابُوا لكم} “Onlara dua ederseniz duanızı işitmezler; işitseler bile size cevap veremezler” ayeti hakkında: "Yani bunu sizden kabul etmezler" demiştir. {وَيَوْم الْقِيَامَة يكفرون بشرككم} “Kıyamet gününde de sizin ortak koşmanızı inkâr ederler” ayeti hakkında: "Ona razı olmazlar ve onu ikrar etmezler" demiştir. {وَلَا ينبئك مثل خَبِير} “Sana her şeyden haberdar olan gibi haber veren olmaz” ayeti hakkında da: "Kıyamet gününde onların durumunun böyle olacağını haber veren her şeyden haberdar olan Allah'tır" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {إِن تدعوهم لَا يسمعوا دعاءكم} قَالَ: هِيَ الْآلهَة

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {إِن تدعوهم لَا يسمعوا دعاءكم} “Onlara dua ederseniz duanızı işitmezler” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bunlar ilahlardır (putlardır).

لَا تسمع دُعَاء من دَعَاهَا وعبدها من دون الله تَعَالَى {وَلَو سمعُوا مَا اسْتَجَابُوا لكم} قَالَ: وَلَو سَمِعت الْآلهَة دعاءكم مَا اسْتَجَابُوا لكم بِشَيْء من الْخَيْر {وَيَوْم الْقِيَامَة يكفرون بشرككم} قَالَ: بعبادتكم إيَّاهُم

Kendilerine dua eden ve Allah Teâlâ'yı bırakıp kendilerine tapan kimsenin duasını işitmezler. {وَلَو سمعُوا مَا اسْتَجَابُوا لكم} “İşitseler bile size cevap veremezler” ayeti hakkında: 'İlahlar duanızı işitseydi bile size hayırdan hiçbir şeyle cevap veremezlerdi' demiştir. {وَيَوْم الْقِيَامَة يكفرون بشرككم} “Kıyamet gününde de sizin ortak koşmanızı inkâr ederler” ayeti hakkında da: '[Yani] sizin onlara ibadet etmenizi [inkâr ederler]' demiştir."

الْآيَات ١٨ - ٢٦

18-26. Ayetler

أخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة عَن عَمْرو بن الْأَحْوَص أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: فِي حجَّة الْوَدَاع أَلا لَا يجني جَان إِلَّا على نَفسه

Ahmed, sahîh olduğunu belirterek Tirmizî, en-Nesâî ve İbn Mâce'nin Amr b. el-Ahvas'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda şöyle buyurmuştur: "Dikkat edin! Suç işleyen kimse ancak kendi aleyhine suç işlemiş olur.

لَا يجني وَالِد على وَلَده وَلَا مَوْلُود على وَالِده

Hiçbir baba çocuğunun aleyhine, hiçbir çocuk da babasının aleyhine suç işlemiş sayılmaz (biri diğerinin suçundan sorumlu tutulmaz)."

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي رمثة قَالَ: انْطَلَقت مَعَ أبي نَحْو النَّبِي ﷺ فَلَمَّا رَأَيْته قَالَ لأبي: ابْنك هَذَا قَالَ: أَي وَرب الْكَعْبَة قَالَ: أما أَنه لَا يجني عَلَيْك وَلَا تجني عَلَيْهِ

Saîd b. Mansûr, Ebû Dâvûd, Tirmizî, en-Nesâî ve İbn Merdûye'nin Ebû Rimse'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Babamla birlikte Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru gittim. Onu gördüğümde [Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem] babama: "Bu senin oğlun mu?" dedi. [Babam]: "Kâbe'nin Rabbine andolsun ki evet" dedi. [Bunun üzerine]: "Bilesin ki ne o senin aleyhine suç işler ne de sen onun aleyhine suç işlersin" buyurdu.

ثمَّ قَرَأَ رَسُول الله ﷺ {وَلَا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى}

Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَلَا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” [ayetini] okudu.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء الْخُرَاسَانِي فِي قَوْله {وَإِن تدع مثقلة إِلَى حملهَا} قَالَ: إِن تدع نفس مثقلة من الْخَطَايَا ذَا قرَابَة أَو غير ذِي قرَابَة {لَا يحمل} عَنْهَا من خطاياها شَيْء

İbn Ebî Hâtim'in Atâ el-Horasânî'den rivayet ettiğine göre o, {وَإِن تدع مثقلة إِلَى حملهَا} “Yükü ağır olan kimse onu taşımaya çağırsa...” ayeti hakkında: "Günahlarla yükü ağırlaşmış bir nefis, akraba olan veya akraba olmayan birini çağırsa, {لَا يحمل} “taşınmaz” [yani] günahlarından hiçbir şey onun üzerinden taşınmaz" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَإِن تدع مثقلة إِلَى حملهَا لَا يحمل مِنْهُ شَيْء} يكون عَلَيْهِ وزر لَا يجد أحدا يحمل عَنهُ من وزره شَيْئا

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن تدع مثقلة إِلَى حملهَا لَا يحمل مِنْهُ شَيْء} “Yükü ağır olan kimse onu taşımaya çağırsa, ondan hiçbir şey taşınmaz” ayeti hakkında: "Üzerinde günah yükü olur da kendi günah yükünden bir şeyi yüklenecek hiç kimse bulamaz" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَإِن تدع مثقلة إِلَى حملهَا لَا يحمل مِنْهُ شَيْء} كنحو {وَلَا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى}

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن تدع مثقلة إِلَى حملهَا لَا يحمل مِنْهُ شَيْء} “Yükü ağır olan kimse onu taşımaya çağırsa, ondan hiçbir şey taşınmaz” ayeti hakkında: "{وَلَا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” [ayeti] gibidir" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: إِن الْجَار يتَعَلَّق بجاره يَوْم الْقِيَامَة فَيَقُول: يَا رب سل هَذَا لم كَانَ يغلق بَابه دوني وَإِن الْكَافِر ليتعلق بِالْمُؤمنِ يَوْم الْقِيَامَة فَيَقُول لَهُ: يَا مُؤمن إِن لي عنْدك يدا قد عرفت كَيفَ كنت فِي الدُّنْيَا وَقد احتجت إِلَيْك الْيَوْم فَلَا يزَال الْمُؤمن يشفع لَهُ إِلَى ربه حَتَّى يردهُ إِلَى منزلَة دون منزلَة وَهُوَ فِي النَّار

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kıyamet gününde komşu komşusuna sarılır ve: 'Ey Rabbim! Şuna sor, neden kapısını bana kapatıyordu?' der. Kıyamet gününde kâfir de mümine sarılır ve ona: 'Ey mümin! Benim sende bir iyiliğim var, dünyada nasıl olduğumu bilirdin; bugün ise sana muhtacım' der. Mümin, ateşte olduğu halde [azap derecesi] bir mertebeden daha hafif bir mertebeye indirilinceye kadar Rabbi katında onun için şefaat etmeye devam eder.

وَأَن الْوَالِد يتَعَلَّق بولده يَوْم الْقِيَامَة فَيَقُول: يَا بني أَي وَالِد كنت لَك فيثني خيرا فَيَقُول: يَا بني إِنِّي احتجت إِلَى مِثْقَال ذرة من حَسَنَاتك أنجو بهَا مِمَّا ترى فَيَقُول لَهُ وَلَده: يَا أَبَت مَا أيسر مَا طلبت وَلَكِنِّي لَا أُطِيق أَن أُعْطِيك شَيْئا أتخوّف مثل الَّذِي تخوّفت فَلَا أَسْتَطِيع أَن أُعْطِيك شَيْئا

Kıyamet gününde baba çocuğuna sarılır ve: 'Ey yavrum! Ben sana nasıl bir babaydım?' der. [Çocuk da] hayırla över. Bunun üzerine [baba]: 'Ey yavrum! Gördüğün şu durumdan kurtulabilmem için senin iyiliklerinden bir zerre ağırlığına muhtaç oldum' der. Çocuğu ona: 'Babacığım! İstediğin şey ne kadar da kolay; fakat ben sana hiçbir şey vermeye güç yetiremem. Senin korktuğun şeyin aynısından ben de korkuyorum, bu yüzden sana bir şey veremem' der.

ثمَّ يتَعَلَّق بِزَوْجَتِهِ فَيَقُول: يَا فُلَانَة أَي زوج كنت لَك فتثني خيرا فَيَقُول لَهَا: فَإِنِّي أطلب إِلَيْك حَسَنَة وَاحِدَة تهبيها لي لعَلي أنجو مِمَّا تَرين

Sonra eşine sarılır ve: 'Ey falan! Ben sana nasıl bir eştin?' der. [Kadın] hayırla över. [Adam] ona: 'Gördüğün şu durumdan kurtulurum ümidiyle bana bağışlayacağın tek bir iyilik istiyorum' der.

قَالَت: مَا أيسر مَا طلبت وَلَكِنِّي لَا أُطِيق أَن أُعْطِيك شَيْئا أتخوّف مثل الَّذِي تخوّفت

Kadın da: 'İstediğin şey ne kadar da kolay; fakat ben sana hiçbir şey vermeye güç yetiremem. Senin korktuğun şeyin aynısından ben de korkuyorum' der.

يَقُول الله {وَإِن تدع مثقلة إِلَى حملهَا}

Allah şöyle buyurmaktadır: {وَإِن تدع مثقلة إِلَى حملهَا} “Yükü ağır olan kimse onu taşımaya çağırsa...”

وَيَقُول الله (يَوْم لَا يَجْزِي وَالِد عَن وَلَده) (لُقْمَان ١٣٣) و (يَوْم يفر الْمَرْء من أَخِيه وَأمه وَأَبِيهِ

Ve Allah şöyle buyurur: (يَوْم لَا يَجْزِي وَالِد عَن وَلَده) (Lokmân 33) ve (يَوْم يفر الْمَرْء من أَخِيه وَأمه وَأَبِيهِ

) (عِيسَى ٣٤)

) (Abese 34)

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَإِن تدع مثقلة إِلَى حملهَا} أَي إِلَى ذنوبها {لَا يحمل مِنْهُ شَيْء وَلَو كَانَ ذَا قربى} قَالَ: قرَابَة قريبَة لَا يحمل من ذنُوبه شَيْئا وَيحمل عَلَيْهَا غَيرهَا من ذنوبها شَيْئا {إِنَّمَا تنذر الَّذين يَخْشونَ رَبهم بِالْغَيْبِ} أَي يَخْشونَ النَّار والحساب

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَإِن تدع مثقلة إِلَى حملهَا} “Yükü ağır olan kimse onu taşımaya çağırsa...” ayeti hakkında: "Yani günahlarına [çağırsa]", {لَا يحمل مِنْهُ شَيْء وَلَو كَانَ ذَا قربى} “akraba bile olsa ondan hiçbir şey taşınmaz” ayeti hakkında: "Yakın bir akraba bile olsa onun günahlarından hiçbir şeyi yüklenmez ve başkası da onun günahlarından hiçbir şeyi yüklenmez" demiştir. {إِنَّمَا تنذر الَّذين يَخْشونَ رَبهم بِالْغَيْبِ} “Sen ancak görmedikleri halde Rablerinden korkanları uyarırsın” ayeti hakkında da: "Yani cehennemden ve hesaptan korkanları [uyarırsın]" demiştir.

وَفِي قَوْله {وَمن تزكّى فَإِنَّمَا يتزكى لنَفسِهِ} أَي من عمل عملا صَالحا فَإِنَّمَا يعْمل لنَفسِهِ

{وَمن تزكّى فَإِنَّمَا يتزكى لنَفسِهِ} “Kim arınırsa ancak kendi nefsi için arınmış olur” ayeti hakkında da: "Kim salih bir amel işlerse ancak kendi nefsi için işlemiş olur" [demiştir].

وَفِي قَوْله {وَمَا يَسْتَوِي}

{وَمَا يَسْتَوِي} “Bir olmaz...” ayeti hakkında da:

قَالَ: خلق فضل بعضه على بعض فَأَما الْمُؤمن فعبد حَيّ الْأَثر حَيّ الْبَصَر حَيّ النِّيَّة حَيّ الْعَمَل

Şöyle dedi: "[Bunlar] birbirinden üstün kılınmış yaratılışlardır. Mümin; izi diri, basireti diri, niyeti diri, ameli diri bir kuldur.

وَالْكَافِر عبد ميت الْأَثر ميت الْبَصَر ميت الْقلب ميت الْعَمَل

Kâfir ise; izi ölü, basireti ölü, kalbi ölü, ameli ölü bir kuldur."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى والبصير} قَالَ: هَذَا مثل ضربه الله للْكَافِرِ وَالْمُؤمن يَقُول: كَمَا لَا يَسْتَوِي هَذَا وَهَذَا كَذَلِك لَا يَسْتَوِي الْكَافِر وَالْمُؤمن

Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى والبصير} “Kör ile gören bir olmaz” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu, Allah'ın kâfir ve mümin için verdiği bir misaldir; nasıl ki şu ikisi bir olmazsa, aynı şekilde kâfir ile mümin de bir olmaz buyurmaktadır."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى والبصير} قَالَ: الْكَافِر وَالْمُؤمن {وَلَا الظُّلُمَات} قَالَ: الْكفْر {وَلَا النُّور}

İbn Ebî Hâtim'in Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى والبصير} “Kör ile gören bir olmaz” ayeti hakkında: "Kâfir ve mümin [kastedilir]", {وَلَا الظُّلُمَات} “karanlıklar da” hakkında: "Küfür [kastedilir]", {وَلَا النُّور} “aydınlık da” [hakkında]:

قَالَ: الايمان {وَلَا الظل} قَالَ: الْجنَّة {وَلَا الحرور} قَالَ: النَّار {وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاء وَلَا الْأَمْوَات} قَالَ: الْمُؤمن وَالْكَافِر {إِن الله يسمع من يَشَاء} قَالَ: يهدي من يَشَاء

"İman [kastedilir]", {وَلَا الظل} “gölge de” hakkında: "Cennet [kastedilir]", {وَلَا الحرور} “sıcaklık da” hakkında: "Cehennem [kastedilir]", {وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاء وَلَا الْأَمْوَات} “Diriler ile ölüler de bir olmaz” hakkında: "Mümin ile kâfir [kastedilir]", {إِن الله يسمع من يَشَاء} “Şüphesiz Allah dilediğine işittirir” ayeti hakkında da: "Dilediğini hidayete erdirir" demiştir.

وَأخرج أَبُو سهل السّري بن سهل الجنديسابوري الْخَامِس من حَدِيثه من طَرِيق عبد القدوس عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله (فَإنَّك لَا تسمع الْمَوْتَى) (الرّوم ٥٢) {وَمَا أَنْت بمسمع من فِي الْقُبُور} قَالَ: كَانَ النَّبِي ﷺ يقف على الْقَتْلَى يَوْم بدر وَيَقُول: هَل وجدْتُم مَا وعد ربكُم حَقًا يَا فلَان بن فلَان

Ebû Sehl es-Sırrî b. Sehl el-Cündîsâbûrî'nin, hadisinin beşinci cüzünde Abdülkuddûs tarikiyle Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre, (فَإنَّك لَا تسمع الْمَوْتَى) (Rûm 52) “Çünkü sen ölülere işittiremezsin” ve {وَمَا أَنْت بمسمع من فِي الْقُبُور} “kabirlerde bulunanlara da işittiremezsin” ayetleri hakkında şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü öldürülenlerin başında durdu ve şöyle buyurdu: 'Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu, ey falan oğlu falan!

ألم تكفر بِرَبِّك ألم تكذب نبيك ألم تقطع رَحِمك فَقَالُوا: يَا رَسُول الله أيسمعون مَا نقُول قَالَ: مَا أَنْتُم بأسمع مِنْهُم لما أَقُول

Rabbini inkâr etmedin mi, peygamberini yalanlamadın mı, akrabalık bağını koparmadın mı?' [Bunun üzerine sahâbîler]: 'Ey Allah'ın Resûlü! Söylediklerimizi işitiyorlar mı?' dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: 'Benim söylediklerimi siz onlardan daha iyi işitiyor değilsiniz' buyurdu.

فَأنْزل الله (فَإنَّك لَا تسمع الْمَوْتَى) {وَمَا أَنْت بمسمع من فِي الْقُبُور} وَمثل ضَرْبَة الله للْكفَّار أَنهم لَا يسمعُونَ لقَوْله

Bunun üzerine Allah (فَإنَّك لَا تسمع الْمَوْتَى) “Çünkü sen ölülere işittiremezsin” ve {وَمَا أَنْت بمسمع من فِي الْقُبُور} “kabirlerde bulunanlara da işittiremezsin” ayetlerini indirdi. [Bu,] Allah'ın kâfirler için, onların sözü işitmeyeceklerine dair verdiği bir misaldir."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمَا أَنْت بمسمع من فِي الْقُبُور} فَكَذَلِك الْكَافِر لَا يسمع وَلَا ينْتَفع بِمَا يسمع

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre, {وَمَا أَنْت بمسمع من فِي الْقُبُور} “Sen kabirlerde bulunanlara işittiremezsin” ayeti hakkında: "Aynı şekilde kâfir de işitmez ve işittiğinden faydalanamaz" [demiştir].

وَفِي قَوْله {وَإِن من أمة إِلَّا خلا فِيهَا نَذِير} يَقُول كل أمة قد كَانَ لَهَا رَسُول جاءها من الله

{وَإِن من أمة إِلَّا خلا فِيهَا نَذِير} “Hiçbir ümmet yoktur ki, aralarında bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın” ayeti hakkında da: "Her ümmet için mutlaka Allah'tan gelmiş bir elçi bulunmuştur" demektedir.

وَفِي قَوْله {وَإِن يُكذِّبُوك فقد كذب الَّذين من قبلهم} قَالَ: يعزي نبيه {جَاءَتْهُم رسلهم بِالْبَيِّنَاتِ وبالزبر وبالكتاب الْمُنِير ثمَّ أخذت الَّذين كفرُوا فَكيف كَانَ نَكِير} قَالَ: شَدِيد وَالله لقد عجل لَهُم عُقُوبَة الدُّنْيَا ثمَّ صيرهم إِلَى النَّار

{وَإِن يُكذِّبُوك فقد كذب الَّذين من قبلهم} “Eğer seni yalanlıyorlarsa, onlardan öncekiler de yalanlamıştı” ayeti hakkında: "[Allah] Peygamberini teselli etmektedir" demiştir. {جَاءَتْهُم رسلهم بِالْبَيِّنَاتِ وبالزبر وبالكتاب الْمُنِير ثمَّ أخذت الَّذين كفرُوا فَكيف كَانَ نَكِير} “Peygamberleri onlara apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getirmişlerdi. Sonra Ben, inkâr edenleri yakaladım. Beni inkâr etmek nasılmış [gördüler]!” ayeti hakkında da: "[Cezalandırması] çok şiddetliydi; vallahi onlara dünya azabını çabuklaştırdı, sonra da onları ateşe sevk etti" demiştir.

الْآيَات ٢٧ - ٢٨

27-28. Ayetler

أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ألم تَرَ أَن الله أنزل من السَّمَاء مَاء فأخرجنا بِهِ ثَمَرَات مُخْتَلفا ألوانها} قَالَ: أَحْمَر وأصفر {وَمن الْجبَال جدد بيض وحمر مُخْتَلف ألوانها} أَي جبال حمر {وغرابيب سود} والغرابيب السود يَعْنِي لَونه كَمَا

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {ألم تَرَ أَن الله أنزل من السَّمَاء مَاء فأخرجنا بِهِ ثَمَرَات مُخْتَلفا ألوانها} “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onunla renkleri çeşit çeşit meyveler çıkardık” ayeti hakkında: "Kırmızı ve sarı [meyveler çıkardık]" demiştir. {وَمن الْجبَال جدد بيض وحمر مُخْتَلف ألوانها} “Dağlardan da beyaz, kırmızı, renkleri çeşit çeşit yollar...” ayeti hakkında: "Yani kırmızı dağlar", {وغرابيب سود} “ve simsiyah [yollar vardır]” ayeti hakkında da: "Ve simsiyah dağlar; yani rengi böyledir. Nasıl ki

اخْتلفت ألوان هَذِه الْجبَال وألوان النَّاس وَالدَّوَاب والأنعام كَذَلِك {إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء} قَالَ: كَانَ يُقَال كفى بالرهبة علما

bu dağların renkleri ve insanların, hayvanların, davarların renkleri farklı farklı olduysa, aynı şekilde [insanlar da farklıdır]" demiştir. {إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء} “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” ayeti hakkında da şöyle demiştir: "'Kişiye ilim olarak [Allah'tan] korkması yeter' denilirdi."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ثَمَرَات مُخْتَلفا ألوانها} قَالَ: الْأَبْيَض والأحمر وَالْأسود وَفِي قَوْله {وَمن الْجبَال جدد بيض} قَالَ: طرائق بيض يَعْنِي الألوان

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {ثَمَرَات مُخْتَلفا ألوانها} “renkleri çeşit çeşit meyveler” ayeti hakkında: "Beyaz, kırmızı ve siyah" demiştir. {وَمن الْجبَال جدد بيض} “Dağlardan da beyaz yollar...” ayeti hakkında da: "Beyaz çizgiler; yani [farklı] renkler" demiştir.

وَأخرج الْبَزَّار عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ أيصبغ رَبك قَالَ نعم

Bezzâr'ın İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir adam gelip: 'Rabbin boyar mı?' dedi. [Resûlullah]: 'Evet,

صبغاً لَا ينْقض

bozulmayan bir boyayla boyar;

أَحْمَر

kırmızı,

وأصفر

sarı

وأبيض

ve beyaz [olarak boyar]' buyurdu."

وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {جدد} قَالَ: طرائق

et-Tastî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana {جدد} [kelimesi] hakkında haber ver" dedi. O da: "Yollar/çizgiler demektir;

طَريقَة بَيْضَاء وَطَرِيقَة خضراء

beyaz çizgi ve yeşil çizgi [gibi]" dedi.

قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم

[Nâfi']: "Araplar bunu bilir miydi?" deyince; "Evet,

أما سَمِعت الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول: قد غادر السَّبع فِي صفحاتها جدداً كَأَنَّهَا طرق لاحت على أكم وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَمن الْجبَال جدد بيض} قَالَ: طرائق بيض {وغرابيب سود} قَالَ: جبال سود

şairin şöyle dediğini işitmedin mi: 'Yırtıcı hayvan onun yüzeyinde tepeler üzerinde beliren yollar gibi çizgiler bıraktı'" dedi. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَمن الْجبَال جدد بيض} “Dağlardan da beyaz yollar...” ayeti hakkında: "Beyaz yollar/çizgiler [vardır]", {وغرابيب سود} “ve simsiyah [yollar vardır]” ayeti hakkında da: "Siyah dağlar [vardır]" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الغرابيب الْأسود الشَّديد السوَاد

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "el-Garâbîb (الغرابيب), koyu siyah [olan şeydir]."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر من طَرِيق ابْن جريج عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {مُخْتَلفا ألوانها} قَالَ: مِنْهَا الْأَحْمَر والأبيض والأخضر وَالْأسود وَكَذَلِكَ ألوان النَّاس مِنْهُم الْأَحْمَر وَالْأسود والأبيض وَكَذَلِكَ الدَّوَابّ والأنعام

İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, {مُخْتَلفا ألوانها} “renkleri çeşit çeşit” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Onlardan kırmızı, beyaz, yeşil ve siyah olanlar vardır. İnsanların renkleri de böyledir; onlardan kırmızı, siyah ve beyaz olanlar vardır. Hayvanlar ve davarlar da aynı şekildedir."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك ﵁ فِي قَوْله {وَمن الْجبَال جدد} قَالَ: طرائق تكون فِي الْجَبَل بيض وحمر فَتلك الجدد {وغرابيب سود} قَالَ: جبال سود {وَمن النَّاس وَالدَّوَاب والأنعام}

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mâlik radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَمن الْجبَال جدد} “Dağlardan da yollar...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Dağda bulunan beyaz ve kırmızı yollardır/çizgilerdir; cüded (الجدد) bunlardır. {وغرابيب سود} “ve simsiyah [yollar vardır]” ayeti hakkında: "Siyah dağlar [demektir]" demiştir. {وَمن النَّاس وَالدَّوَاب والأنعام} “İnsanlardan, hayvanlardan ve davarlardan da...” [ayeti hakkında]:

قَالَ: كَذَلِك اخْتِلَاف النَّاس وَالدَّوَاب والأنعام كاختلاف الْجبَال

"Aynı şekilde insanların, hayvanların ve davarların farklılığı da dağların farklılığı gibidir" demiştir.

ثمَّ قَالَ {إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء} فَلَا فضل لما قبلهَا

Sonra [Allah] {إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء} “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” buyurdu; dolayısıyla önceki şeylerin buna bir üstünlüğü yoktur.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَمن الْجبَال جدد بيض} قَالَ: طرائق مُخْتَلفَة كَذَلِك اخْتِلَاف مَا ذكر من اخْتِلَاف ألوان النَّاس وَالدَّوَاب والأنعام كَذَلِك كَمَا اخْتلفت هَذِه الْأَنْعَام تخْتَلف النَّاس فِي خشيَة الله كَذَلِك

İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, {وَمن الْجبَال جدد بيض} “Dağlardan da beyaz yollar...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Farklı farklı yollar/çizgiler vardır. Aynı şekilde insanların, hayvanların ve davarların renklerinin farklılığı olarak zikredilen husus da böyledir. Tıpkı bu davarların [renklerinin] farklı farklı olması gibi, insanlar da Allah korkusunda aynı şekilde farklılık gösterir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: الخشية والايمان

İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Korku, iman

وَالطَّاعَة والتشتت فِي الألوان

ve itaat [gibidir]; renklerdeki çeşitlilik gibidir."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء} قَالَ: الْعلمَاء بِاللَّه الَّذين يخافونه

İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre, {إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء} “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” ayeti hakkında: "[Âlimler,] Allah'ı bilen ve O'ndan korkan kimselerdir" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء} قَالَ: الَّذين يعلمُونَ أَن الله على كل شَيْء قدير

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء} “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” ayeti hakkında: "[Onlar,] Allah'ın her şeye gücünün yettiğini bilen kimselerdir" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن عدي عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: لَيْسَ الْعلم من كَثْرَة الحَدِيث وَلَكِن الْعلم من الخشية

İbn Ebî Hâtim ve İbn Adiy'in İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "İlim, hadisin çokluğundan ibaret değildir; lakin ilim, [Allah'tan duyulan] korkudan ibarettir."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن يحيى بن أبي كثير قَالَ: الْعَالم من خشِي الله

İbnü'l-Münzir'in Yahyâ b. Ebî Kesîr'den rivayet ettiğine göre o: "Âlim, Allah'tan korkan kimsedir" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن صَالح أبي الْخَلِيل ﵁ فِي قَوْله {إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء} قَالَ: أعلمهم بِاللَّه أَشَّدهم لَهُ خشيَة

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Sâlih Ebü'l-Halîl radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء} “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” ayeti hakkında: "Onların Allah'ı en iyi bileni, O'ndan en çok korkanıdır" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق سُفْيَان عَن أبي حَيَّان التَّيْمِيّ عَن رجل قَالَ: كَانَ يُقَال الْعلمَاء ثَلَاثَة

İbn Ebî Hâtim'in Süfyân tarikiyle Ebû Hayyân et-Teymî'den, onun da bir adamdan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "'Âlimler üç kısımdır:

عَالم بِاللَّه وعالم بِأَمْر الله وعالم بِاللَّه لَيْسَ بعالم بِأَمْر الله وعالم بِأَمْر الله لَيْسَ بعالم بِاللَّه

Allah'ı bilen ve Allah'ın emrini bilen âlim; Allah'ı bilen fakat Allah'ın emrini bilmeyen âlim; Allah'ın emrini bilen fakat Allah'ı bilmeyen âlim' denilirdi.

فالعالم بِاللَّه وبأمر الله: الَّذِي يخْشَى الله وَيعلم الْحُدُود والفرائض

Allah'ı ve Allah'ın emrini bilen âlim; Allah'tan korkan, sınırları (şer'î hükümleri) ve farzları bilen kimsedir.

والعالم بِاللَّه لَيْسَ بعالم بِأَمْر الله: الَّذِي يخْشَى الله وَلَا يعلم الْحُدُود وَلَا الْفَرَائِض والعالم بِأَمْر الله لَيْسَ بعالم بِاللَّه: الَّذِي يعلم الْحُدُود والفرائض وَلَا يخْشَى الله

Allah'ı bilen fakat Allah'ın emrini bilmeyen âlim; Allah'tan korkan ancak sınırları ve farzları bilmeyen kimsedir. Allah'ın emrini bilen fakat Allah'ı bilmeyen âlim ise; sınırları ve farzları bilen ancak Allah'tan korkmayan kimsedir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن عدي عَن مَالك بن أنس ﵁ قَالَ: إِن الْعلم لَيْسَ بِكَثْرَة الرِّوَايَة إِنَّمَا الْعلم نور يقذفه الله فِي الْقلب

İbn Ebî Hâtim ve İbn Adiy'in Mâlik b. Enes radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "İlim, rivayetin çokluğuyla değildir; ilim ancak Allah'ın kalbe attığı bir nurdur."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ قَالَ: الإِيمان من خشِي الله بِالْغَيْبِ وَرغب فِيمَا رغب الله فِيهِ وزهد فِيمَا أَسخط الله

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "İman; görmediği halde Allah'tan korkan, Allah'ın teşvik ettiği şeylere rağbet eden ve Allah'ı öfkelendiren şeylerden yüz çeviren kimsedir."

ثمَّ تَلا {إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء}

Sonra {إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء} “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” ayetini okudu.

وَأخرج عبد بن حميد عَن مَسْرُوق قَالَ: كفى بِالْمَرْءِ علما أَن يخْشَى الله وَكفى بِالْمَرْءِ جهلا أَن يعجب بِعَمَلِهِ

Abd b. Humeyd'in Mesrûk'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Kişiye ilim olarak Allah'tan korkması yeter; kişiye cehalet olarak da kendi amelini beğenmesi yeter."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: كفى بخشية الله علما وَكفى باغترار الْمَرْء جهلا

İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd'de Ahmed, Abd b. Humeyd ve et-Taberânî'nin İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "İlim olarak Allah korkusu yeter; cehalet olarak da kişinin [kendisiyle] gururlanması yeter."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: الْفَقِيه من يخَاف الله

İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Fakih, Allah'tan korkan kimsedir."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد عَن الْعَبَّاس الْعمي قَالَ: بَلغنِي أَن دَاوُد ﵇ قَالَ: سُبْحَانَكَ تعاليت فَوق عرشك وَجعلت خشيتك على من فِي السَّمَوَات وَالْأَرْض فأقرب خلقك إِلَيْك أَشَّدهم لَك خشيَة وَمَا علم من لم يخشك وَمَا حِكْمَة من لم يطع أَمرك

İbn Ebî Şeybe ve ez-Zühd'de Ahmed'in el-Abbâs el-Ammî'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Bana ulaştığına göre Dâvûd aleyhisselâm şöyle demiştir: 'Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin, arşının üzerinde yücesin ve korkunu göklerde ve yerde bulunanların üzerine kıldın. Mahlukatından Sana en yakın olanı, Senden en çok korkanıdır. Senden korkmayanın ilmi ilim midir? Emrine itaat etmeyenin hikmeti hikmet midir?'"

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: لَيْسَ الْعلم بِكَثْرَة الرِّوَايَة وَلَكِن الْعلم الخشية

Ahmed'in ez-Zühd'de İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "İlim, rivayetin çokluğuyla değildir; lakin ilim, [Allah'tan duyulan] korkudur."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالتِّرْمِذِيّ وَالْحَاكِم عَن الْحسن ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الْعلم علمَان

İbn Ebî Şeybe, Tirmizî ve Hâkim'in el-Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İlim ikidir:"