Binûn

Fâtır Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

علم فِي الْقلب فَذَاك الْعلم النافع

Kalpte olan ilim; işte faydalı ilim odur.

وَعلم على اللِّسَان فَتلك حجَّة الله على خلقه

Dilde olan ilim ise Allah'ın kulları üzerindeki hüccetidir (delilidir)."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن حُذَيْفَة قَالَ: بِحَسب الْمَرْء من الْعلم أَن يخْشَى الله

İbn Ebî Şeybe'nin Huzeyfe'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Kişiye ilim olarak Allah'tan korkması yeterlidir."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عبد الله بن مَسْعُود ﵁ قَالَ: يَنْبَغِي لحامل الْقُرْآن أَن يعرف بليله إِذا النَّاس نائمون وبنهاره إِذا النَّاس يفطرون وبحزنه إِذا النَّاس يفرحون وببكائنا إِذا النَّاس يَضْحَكُونَ وبصمته إِذا النَّاس يخلطون وبخشوعه إِذا النَّاس يختالون وَيَنْبَغِي لحامل الْقُرْآن أَن لَا يكون صخاباً وَلَا صياحاً وَلَا حديداً

İbn Ebî Şeybe'nin Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Kur'an ehline yaraşan; insanlar uyurken gecesiyle, insanlar yerken gündüzüyle [orucuyla], insanlar sevinirken hüznüyle, insanlar gülerken ağlamasıyla, insanlar bâtıla/lüzumsuz şeylere dalarken sükûtuyla ve insanlar kibirlenirken huşûuyla tanınmasıdır. Kur'an ehline gürültücü, bağırıp çağıran ve öfkeli/sert mizaçlı olmamak yaraşır."

وَأخرج الْخَطِيب فِي الْمُتَّفق والمفترق عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: أَقبلت مَعَ عِكْرِمَة أَقُود ابْن عَبَّاس ﵄ بَعْدَمَا ذهب بَصَره حَتَّى دخل الْمَسْجِد الْحَرَام فَإِذا قوم يمترون فِي حَلقَة لَهُم عِنْد بَاب بني شيبَة فَقَالَ: أمل بِي إِلَى حَلقَة المراء فَانْطَلَقت بِهِ حَتَّى أَتَاهُم فَسلم عَلَيْهِم فارادوه على الْجُلُوس فَأبى عَلَيْهِم وَقَالَ: انتسبوا إليّ أعرفكُم فانتسبوا إِلَيْهِ فَقَالَ: أما علمْتُم أَن لله عباداً أسكتتهم خَشيته من غير عي وَلَا بكم إِنَّهُم لَهُم الفصحاء النطقاء النبلاء الْعلمَاء بأيام الله غير أَنهم إِذا ذكرُوا عَظمَة الله طاشت عُقُولهمْ من ذَلِك وانكسرت قُلُوبهم وانقطعت ألسنتهم حَتَّى إِذا استقاموا من ذَلِك سارعوا إِلَى الله بِالْأَعْمَالِ الزاكية فَأَيْنَ أَنْتُم مِنْهُم ثمَّ تولى عَنْهُم فَلم ير بعد ذَلِك رجلَانِ

Hatîb'in el-Müttefik ve'l-Müfterik'te Vehb b. Münebbih'ten rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın gözleri görmez olduktan sonra İkrime ile birlikte ona rehberlik ederek Mescid-i Harâm'a girdik. Bir de baktık ki Benî Şeybe kapısının yanında bir halka oluşturmuş münakaşa eden bir topluluk var. [İbn Abbâs]: 'Beni münakaşa halkasına yönelt' dedi. Onu götürdüm, nihayet yanlarına vardı ve onlara selam verdi. Oturmasını istediler fakat o kabul etmedi ve: 'Kendinizi bana tanıtın da sizi bileyim' dedi. Kendilerini tanıttılar. Bunun üzerine şöyle dedi: 'Bilmez misiniz ki Allah'ın, dilsizlik veya acizlikten değil de sadece O'nun korkusundan sükût etmiş kulları vardır! Hâlbuki onlar fasih, düzgün konuşan, soylu ve Allah'ın [geçmiş milletlerin başından geçen] günlerini çok iyi bilen kimselerdir. Ancak onlar Allah'ın azametini hatırladıklarında bundan dolayı akılları başlarından gider, kalpleri kırılır ve dilleri tutulur. Bu halden kendilerine geldiklerinde ise tertemiz amellerle Allah'a koşarlar. Siz nerede, onlar nerede!' Sonra yanlarından ayrıldı ve bundan sonra [o halkada] iki kişi bile bir arada görülmedi."

وَأخرج الْخَطِيب فِيهِ أَيْضا عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ: وضع عمر بن الْخطاب ﵁ للنَّاس ثَمَانِي عشرَة كلمة حكم كلهَا قَالَ: مَا عَاقَبت من عصى الله فِيك مثل أَن تطيع الله فِيهِ وضع أَمر أَخِيك على أحْسنه حَتَّى يجيئك مِنْهُ مَا يَغْلِبك وَلَا تَظنن بِكَلِمَة خرجت من مُسلم شرا أَنْت تَجِد لَهَا فِي الْخَيْر محملًا وَمن عرض نَفسه للتُّهمَةِ فَلَا يَلُومن من أَسَاءَ الظَّن بِهِ

Hatîb yine aynı eserde Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh insanlara tamamı hikmet olan on sekiz söz koydu [ve] şöyle dedi: 'Senin hakkında Allah'a isyan eden kimseyi, onun hakkında Allah'a itaat etmen gibi bir şeyle cezalandıramazsın. Kardeşinin durumunu, seni aksine mecbur bırakacak bir şey gelmedikçe en güzeline yor. Müslüman bir kimseden çıkan bir söze hayır cihetinde bir yorum bulabildiğin sürece onun hakkında asla kötü zanda bulunma. Kendini töhmet altına sokan kimse, kendisine kötü zanda bulunanı kınamasın.

من كتم سره كَانَت الْخيرَة فِي يَده وَعَلَيْك بِإِخْوَان الصدْق تعش فِي أَكْنَافهم فَإِنَّهُم زِينَة فِي الرخَاء عدَّة فِي الْبلَاء وَعَلَيْك بِالصّدقِ وَإِن قَتلك وَلَا تعرض فِيمَا لَا يَعْنِي وَلَا تسْأَل عَمَّا لم يكن فَإِن فِيمَا كَانَ شغلاً عَمَّا لم يكن وَلَا تطلب حَاجَتك إِلَى من لَا يحب نَجَاحهَا لَك وَلَا تهاون بِالْحلف الْكَاذِب فيهلكك الله وَلَا تصْحَب الْفجار لتعلم من فُجُورهمْ وَاعْتَزل عَدوك وَاحْذَرْ صديقك إِلَّا الْأمين وَلَا أَمِين إِلَّا من خشِي الله وتخشع عِنْد الْقُبُور وذل عِنْد الطَّاعَة واستعصم عِنْد الْمعْصِيَة وَاسْتَشِرْ الَّذين يَخْشونَ الله فَإِن الله تَعَالَى يَقُول (إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء)

Sırrını gizleyen kimsenin iradesi kendi elinde olur. Sadık dostlar edin ki onların gölgesinde yaşayasın; zira onlar bollukta süs, darlıkta hazırlıktır. Seni öldürecek bile olsa doğruya sarıl. Seni ilgilendirmeyen şeylere karışma. Henüz gerçekleşmemiş şeyi sorma; zira gerçekleşmiş olanlar, gerçekleşmemiş olanlardan alıkoyacak kadar meşgul edicidir. İhtiyacını, onun gerçekleşmesini istemeyen kimseden talep etme. Yalan yere yemin etmeyi hafife alma, yoksa Allah seni helak eder. Günahkârlarla arkadaşlık etme ki onların günahlarından öğrenmeyesin. Düşmanından uzak dur, güvenilir olanı müstesna dostundan da sakın; Allah'tan korkandan başkası da güvenilir değildir. Kabirlerin yanında huşû içinde ol, itaatte boyun eğ, günahtan kaçın ve Allah'tan korkanlarla istişare et; zira Allah Teâlâ şöyle buyurur: {إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء} “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar”.'"

وَأخرج عبد بن حميد عَن مَكْحُول قَالَ: سُئِلَ رَسُول الله ﷺ عَن الْعَالم وَالْعَابِد فَقَالَ: فضل الْعَالم على العابد كفضلي على أدناكم

Abd b. Humeyd'in Mekhûl'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e âlim ile âbid hakkında soruldu da şöyle buyurdu: "Âlimin âbide üstünlüğü, benim sizin mertebece en aşağı olanınıza üstünlüğüm gibidir."

ثمَّ تَلا النَّبِي ﷺ هَذِه الْآيَة {إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء} ثمَّ قَالَ إِن الله وَمَلَائِكَته وَأهل السَّمَاء وَأهل الأَرْض وَالنُّون فِي الْبَحْر ليصلون على معلمي الْخَيْر)

Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem {إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء} “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” ayetini okudu ve ardından şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah, melekleri, gök ehli, yer ehli ve hatta denizdeki balıklar bile hayrı öğreten kimseye salât ederler (dua ve istiğfarda bulunurlar)."

الْآيَات ٢٩ - ٣١

29-31. Ayetler

أخرج عبد الْغَنِيّ بن سعيد الثَّقَفِيّ فِي تَفْسِيره عَن ابْن عَبَّاس

Abdülganî b. Saîd es-Sekafî tefsirinde İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre:

أَن حُصَيْن بن الْحَارِث بن عبد الْمطلب بن عبد منَاف الْقرشِي نزلت فِيهِ {إِن الَّذين يَتلون كتاب الله وَأَقَامُوا الصَّلَاة} الْآيَة

{إِن الَّذين يَتلون كتاب الله وَأَقَامُوا الصَّلَاة} “Şüphesiz Allah'ın Kitabı'nı okuyanlar ve namazı dosdoğru kılanlar...” ayeti, el-Huseyn b. el-Hâris b. Abdilmuttalib b. Abdimenâf el-Kureşî hakkında inmiştir.

وَأخرج

[Yine] rivayet edildiğine göre:

عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {يرجون تِجَارَة لن تبور} قَالَ: الْجنَّة {لن تبور} لَا تبيد {ليوفيهم أُجُورهم ويزيدهم من فَضله} قَالَ: هُوَ كَقَوْلِه (ولدينا مزِيد) (طه ٣٥) {إِنَّه غَفُور} قَالَ: لذنوبهم {شكور} لحسناتهم

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre, {يرجون تِجَارَة لن تبور} “asla batmayacak bir ticaret umarlar” ayeti hakkında: "Cennettir", {لن تبور} “asla batmayacak” hakkında: "Yok olmayacak", {ليوفيهم أُجُورهم ويزيدهم من فَضله} “Çünkü Allah onların mükâfatlarını tam öder ve lütfundan onlara fazlasını da verir” hakkında: "Bu, O'nun {ولدينا مزِيد} “katımızda dahası da vardır” sözü gibidir", {إِنَّه غَفُور} “Şüphesiz O çok bağışlayandır” hakkında: "Günahlarını [bağışlayandır]", {شكور} “şükrün karşılığını verendir” hakkında ise: "İyiliklerinin karşılığını verendir" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {يرجون تِجَارَة لن تبور} قَالَ: لن تهْلك

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre, {يرجون تِجَارَة لن تبور} “asla batmayacak bir ticaret umarlar” ayeti hakkında: "Asla helak olmayacak [bir ticaret]" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَمُحَمّد بن نصر وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {إِن الَّذين يَتلون كتاب الله وَأَقَامُوا الصَّلَاة}

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, Muhammed b. Nasr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre, {إِن الَّذين يَتلون كتاب الله وَأَقَامُوا الصَّلَاة} “Şüphesiz Allah'ın Kitabı'nı okuyanlar ve namazı dosdoğru kılanlar...” ayeti hakkında:

قَالَ كَانَ مطرف بن عبد الله يَقُول: هَذِه آيَة الْقُرَّاء

Şöyle demiştir: Mutarrif b. Abdillâh: "Bu, kurrâ (Kur'an okuyanlar) ayetidir" derdi.

الْآيَات ٣٢ - ٣٦

32-36. Ayetler

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا} قَالَ: هم أمة مُحَمَّد ﷺ

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا} “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Onlar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir.

ورثهم الله كل كتاب أنزل فظالمهم مغْفُور لَهُ ومقتصدهم يُحَاسب حسابا يَسِيرا وسابقهم يدْخل الْجنَّة بِغَيْر حِسَاب

Allah indirdiği her kitabı onlara miras kılmıştır; dolayısıyla onlardan nefsine zulmeden bağışlanmış, orta yolu tutan kolay bir hesaba çekilecek, hayırlarda öne geçen ise hesapsız cennete girecektir."

وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَأحمد وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر

Tayâlisî, Ahmed, Abd b. Humeyd, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir,

وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ عَن النَّبِي ﷺ أَنه قَالَ: فِي هَذِه الْآيَة {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ وَمِنْهُم مقتصد وَمِنْهُم سَابق بالخيرات} قَالَ: هَؤُلَاءِ كلهم بِمَنْزِلَة وَاحِدَة وَكلهمْ فِي الْجنَّة

İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ وَمِنْهُم مقتصد وَمِنْهُم سَابق بالخيرات} “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yolu tutandır, kimi de hayırlarda öne geçendir” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: "Bunların hepsi bir derecededir ve hepsi cennettedir."

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَأحمد وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي الدَّرْدَاء: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول قَالَ الله تَعَالَى {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ وَمِنْهُم مقتصد وَمِنْهُم سَابق بالخيرات بِإِذن الله} فَأَما الَّذين سبقوا فَأُولَئِك يدْخلُونَ الْجنَّة بِغَيْر حِسَاب

Feryâbî, Ahmed, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Ebû'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ وَمِنْهُم مقتصد وَمِنْهُم سَابق بالخيرات بِإِذن الله} “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yolu tutandır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir”. Öne geçenlere gelince, onlar cennete hesapsız girerler.

وَأما الَّذين اقتصدوا فَأُولَئِك الَّذين يحاسبون حسابا يَسِيرا وَأما الَّذين ظلمُوا أنفسهم فَأُولَئِك يحبسون فِي طول الْمَحْشَر ثمَّ هم الَّذين تلقاهم الله برحمة فهم الَّذين يَقُولُونَ {الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن إِن رَبنَا لغَفُور شكور الَّذِي أحلنا دَار المقامة من فَضله لَا يمسنا فِيهَا نصب وَلَا يمسنا فِيهَا لغوب} قَالَ الْبَيْهَقِيّ: إِن أَكثر الرِّوَايَات فِي حَدِيث ظهر أَن للْحَدِيث أصلا

Orta yolu tutanlara gelince, onlar kolay bir hesaba çekilenlerdir. Nefislerine zulmedenlere gelince, onlar mahşerin uzunluğu boyunca alıkonurlar; sonra Allah onları rahmetiyle karşılar ve onlar: {الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن إِن رَبنَا لغَفُور شكور الَّذِي أحلنا دَار المقامة من فَضله لَا يمسنا فِيهَا نصب وَلَا يمسنا فِيهَا لغوب} “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını verendir. O ki lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi. Orada bize ne bir yorgunluk dokunur, ne de bir bıkkınlık dokunur” diyenlerdir." Beyhakî şöyle demiştir: "Bu hadisteki rivayetlerin çoğu hadisin bir aslı olduğunu ortaya koymaktadır."

وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن عقبَة بن صهْبَان قلت لعَائِشَة: أَرَأَيْت قَول الله {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب}

Tayâlisî, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim, el-Evsat'ta Taberânî, Hâkim ve İbn Merdûye'nin Ukbe b. Sahbân'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Âişe'ye: "Allah'ın {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب} “Sonra Kitab'ı miras kıldık” sözü hakkında ne dersin?" diye sordum.

قَالَت: أما السَّابِق فقد مضى فِي حَيَاة رَسُول الله ﷺ فَشهد لَهُ بِالْجنَّةِ

Şöyle dedi: "Öne geçene gelince; o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatta olduğu dönemde geçmiş ve [Resûlullah] onun cennetlik olduğuna şahitlik etmiştir.

وَأما المقتصد فَمن اتبع أَمرهم فَعمل بِمثل أَعْمَالهم حَتَّى يلْحق بهم

Orta yolu tutana gelince; o onların emrine/yoluna uyup kendilerine yetişinceye kadar onların amelleri gibi amel eden kimsedir.

وَأما الظَّالِم لنَفسِهِ فمثلي وَمثلك وَمن اتَّبعنَا

Nefsine zulmedene gelince; o benim ve senin gibiler ile bize uyanlardır."

وكل فِي الْجنَّة

Ve hepsi cennettedir.

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن اسامة بن زيد ﵁ {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ وَمِنْهُم مقتصد وَمِنْهُم سَابق بالخيرات} قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: كلهم من هَذِه الْأمة وَكلهمْ فِي الْجنَّة

Taberânî ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Üsâme b. Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre, {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ وَمِنْهُم مقتصد وَمِنْهُم سَابق بالخيرات} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yolu tutandır, kimi de hayırlarda öne geçendir” hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Hepsi bu ümmettendir ve hepsi cennettedir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ عَن عَوْف بن مَالك عَن رَسُول الله ﷺ أمتِي ثَلَاثَة أَثلَاث

İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin Avf b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle buyurmuştur]: "Ümmetim üç gruptur:

فثلث يدْخلُونَ الْجنَّة بِغَيْر حِسَاب

Bir grup hesapsız cennete girer,

وَثلث يحاسبون حسابا يَسِيرا ثمَّ يدْخلُونَ الْجنَّة

bir grup kolay bir hesaba çekilir sonra cennete girer,

وَثلث يمحصون ويكسفون ثمَّ تَأتي الْمَلَائِكَة فَيَقُولُونَ: وجدناهم يَقُولُونَ: لَا إِلَه إِلَّا الله وَحده فَيَقُول الله: أدخلوهم الْجنَّة بقَوْلهمْ لَا إِلَه إِلَّا الله وَحده واحملوا خطاياهم على أهل التَّكْذِيب وَهِي الَّتِي قَالَ الله وليحملن أثقالهم وأثقالاً

bir grup da arındırılır ve sıkıntıya uğratılır. Sonra melekler gelip: 'Biz onları yalnızca 'Lâ ilâhe illallâh' derken bulduk' derler. Bunun üzerine Allah şöyle buyurur: 'Yalnızca 'Lâ ilâhe illallâh' demeleri sebebiyle onları cennete koyun ve onların günahlarını yalanlayanların (kâfirlerin) üzerine yükleyin.' Bu da Allah'ın: {وليحملن أثقالهم وأثقالاً}

مَعَ أثقالهم وَتَصْدِيقًا فِي الَّتِي ذكر الْمَلَائِكَة قَالَ الله تَعَالَى {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا} فجعلهم ثَلَاثَة أَنْوَاع {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} فَهَذَا الَّذِي يكسف ويمحص {وَمِنْهُم مقتصد} وَهُوَ الَّذِي يُحَاسب حسابا يَسِيرا {وَمِنْهُم سَابق بالخيرات} فَهُوَ الَّذِي يلج الْجنَّة بِغَيْر حِسَاب وَلَا عَذَاب باذن الله

{مَعَ أثقالهم} “Elbette kendi ağırlıklarını ve kendi ağırlıklarıyla beraber başka ağırlıkları da yükleneceklerdir” buyurduğu husustur. Meleklerin zikrettiği durumu doğrulamak üzere Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا} “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık” ve onları üç sınıfa ayırdı: {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir”; işte bu, sıkıntıya uğratılan ve arındırılan kimsedir. {وَمِنْهُم مقتصد} “Kimi orta yolu tutandır”; bu da kolay bir hesaba çekilen kimsedir. {وَمِنْهُم سَابق بالخيرات} “Kimi de hayırlarda öne geçendir”; bu ise Allah'ın izniyle cennete hesapsız ve azapsız giren kimsedir.

يدْخلُونَهَا جَمِيعًا لم يفرق بَينهم {يحلونَ فِيهَا من أساور من ذهب} إِلَى قَوْله {لغوب}

[Aralarında] ayrım yapılmaksızın hepsi oraya girerler: {يحلونَ فِيهَا من أساور من ذهب} “Orada altın bileziklerle süslenirler...” ayetinden {لغوب} “...ne de bir yorgunluk/bıkkınlık” sözüne kadar [okudu]."

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: هَذِه الْآيَة ثَلَاثَة أَثلَاث يَوْم الْقِيَامَة

İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Kıyamet gününde bu ayet üç gruptur:

ثلث يدْخلُونَ الْجنَّة بِغَيْر حِسَاب وَثلث يحاسبون حسابا يَسِيرا وَثلث يحبسون بذنوب عِظَام إِلَّا أَنهم لم يشركوا

Bir grup hesapsız cennete girer, bir grup kolay bir hesaba çekilir, bir grup da şirk koşmamış olmaları kaydıyla büyük günahları sebebiyle alıkonurlar.

فَيَقُول الرب (أدخلُوا هَؤُلَاءِ فِي سَعَة رَحْمَتي) ثمَّ قَرَأَ {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا}

Bunun üzerine Rab: 'Bunları rahmetimin genişliğine dahil edin' buyurur." Sonra {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا} “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık” ayetini okudu.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن عمر بن الْخطاب أَنه كَانَ إِذا نزع بِهَذِهِ الْآيَة قَالَ: أَلا إِن سَابِقنَا سَابق ومقتصنا نَاجٍ وَظَالِمنَا مغْفُور لَهُ

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiğine göre, o bu ayeti delil getirdiği zaman şöyle derdi: "Bilesiniz ki [hayırlarda] öne geçenimiz öne geçmiştir, orta yolu tutanımız kurtulmuştur, [nefsine] zulmedenimiz de bağışlanmıştır."

وَأخرج الْعقيلِيّ وَابْن لال وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ من وَجه آخر عَن عمر بن الْخطاب

Ukaylî, İbn Lâl, İbn Merdûye ve başka bir yoldan Beyhakî'nin Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiğine göre:

سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: سَابِقنَا سَابق ومتقصدنا نَاجٍ وَظَالِمنَا نَاجٍ وَظَالِمنَا مغْفُور لَهُ وَقَرَأَ عمر {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ}

"Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Öne geçenimiz öne geçmiştir, orta yolu tutanımız kurtulmuştur, zulmedenimiz kurtulmuştur, zulmedenimiz bağışlanmıştır.'" Ömer [ardından] {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” ayetini okudu.

وَأخرج ابْن النجار عَن أنس أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: سَابِقنَا سَابق وَمُقْتَصِدنَا نَاجٍ وَظَالِمنَا مغْفُور لَهُ

İbnu'n-Neccâr'ın Enes'ten rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Öne geçenimiz öne geçmiştir, orta yolu tutanımız kurtulmuştur, [nefsine] zulmedenimiz de bağışlanmıştır."

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: السَّابِق بالخيرات يدْخل الْجنَّة بِغَيْر حِسَاب

Taberânî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Hayırlarda öne geçen hesapsız cennete girer,

والمقتصد برحمة الله والظالم لنَفسِهِ وَأَصْحَاب الْأَعْرَاف يدْخلُونَ الْجنَّة بشفاعة مُحَمَّد ﷺ

orta yolu tutan Allah'ın rahmetiyle, nefsine zulmeden ile A'râf ehli ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şefaatiyle cennete girer."

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن عُثْمَان بن عَفَّان: أَنه نزع بِهَذِهِ الْآيَة قَالَ: إِن سَابِقنَا أهل جِهَاد

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Osman b. Affân'dan rivayet ettiğine göre, o bu ayeti delil getirerek şöyle demiştir: "Şüphesiz bizim öne geçenimiz cihad ehlidir,

أَلا وَأَن مقتصدنا نَاجٍ أهل حَضَرنَا أَلا وَأَن ظالمنا أهل بدونا

bilesiniz ki bizim orta yolu tutanımız kurtulmuştur [ve onlar] şehir halkımızdır; bilesiniz ki bizim [nefsine] zulmedenimiz de bedevilerimizdir."

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن الْبَراء بن عَازِب فِي قَوْله {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} قَالَ: أشهد على الله أَنه يدخلهم الْجنَّة جَمِيعًا

Saîd b. Mansûr ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Berâ b. Âzib'den rivayet ettiğine göre, {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah'ın onların hepsini cennete koyacağına Allah adına şahitlik ederim."

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن الْبَراء قَالَ: قَرَأَ رَسُول الله ﷺ هَذِه الْآيَة

Feryâbî ve İbn Merdûye'nin Berâ'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu:

{ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا} قَالَ: كلهم نَاجٍ وَهِي هَذِه الْأمة

{ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا} “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık” [ve] şöyle buyurdu: "Onların hepsi kurtulmuştur ve o bu ümmettir."

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب}

Feryâbî ve Abd b. Humeyd'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب} “Sonra Kitab'ı miras kıldık” ayeti hakkında şöyle demiştir:

قَالَ: هِيَ مثل الَّذِي فِي الْوَاقِعَة (فأصحاب الميمنة) (وَأَصْحَاب المشئمة) (وَالسَّابِقُونَ) صنفان ناجيان وصنف هَالك

“Bu, Vâkıa [suresi]ndeki gibidir: (فأصحاب الميمنة) (وَأَصْحَاب المشئمة) (وَالسَّابِقُونَ). İki zümre kurtulmuştur, bir zümre ise helak olmuştur.”

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ}

Feryâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” ayeti hakkında

قَالَ {ظَالِم لنَفسِهِ} هُوَ الْكَافِر والمقتصد أَصْحَاب الْيَمين

şöyle demiştir: {ظَالِم لنَفسِهِ} “Nefsine zulmeden”, o kâfirdir; orta yolu tutan ise amel defteri sağdan verilenlerdir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن كَعْب الْأَحْبَار أَنه تَلا هَذِه الْآيَة {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا} إِلَى قَوْله {لغوب} قَالَ: دخلوها وَرب الْكَعْبَة وَفِي لفظ قَالَ: كلهم فِي الْجنَّة

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî'nin Ka'b el-Ahbâr'dan rivayet ettiğine göre, o {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا} “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık” ayetini {لغوب} “yorgunluk” kavline kadar okudu ve: “Kâbe'nin Rabbine andolsun ki oraya girdiler” dedi. Bir lafızda ise: “Hepsi cennettedir” demiştir.

أَلا ترى على أَثَره (وَالَّذين كفرُوا لَهُم نَار جَهَنَّم) فَهَؤُلَاءِ أهل النَّار فَذكر ذَلِك لِلْحسنِ فَقَالَ: أَبَت ذَلِك عَلَيْهِم الْوَاقِعَة

“Hemen peşinden gelen (وَالَّذين كفرُوا لَهُم نَار جَهَنَّم) [ayetini] görmüyor musun? İşte cehennem ehli bunlardır.” Bu durum el-Hasan'a zikredilince şöyle dedi: “Vâkıa [suresi] bunu onlara kabul ettirmez.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي أُمَامَة أَن رَسُول الله ﷺ ذكر الْجنَّة فَقَالَ مسوّرون بِالذَّهَب وَالْفِضَّة مكللة بالدر وَعَلَيْهِم أكاليل من در وَيَاقُوت متواصلة وَعَلَيْهِم تَاج كتاج الْمُلُوك جرد مرد مكحلون

İbn Ebî Hâtim'in Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cenneti anıp şöyle buyurdu: “[Onlar] inciyle bezenmiş altın ve gümüş bilezikler takınırlar, üzerlerinde birbiri ardınca dizilmiş inci ve yakuttan taçlar vardır; üzerlerinde kralların tacı gibi taç bulunur; bedeni kılsız, sakalsız ve gözleri sürmelidirler.”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه والديلمي عَن حُذَيْفَة

İbn Merdûye ve Deylemî'nin Huzeyfe'den rivayet ettiğine göre:

سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: يبْعَث الله النَّاس على ثَلَاثَة أَصْنَاف وَذَلِكَ فِي قَول الله {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ وَمِنْهُم مقتصد وَمِنْهُم سَابق بالخيرات} فَالسَّابِق بالخيرات يدْخل الْجنَّة بِلَا حِسَاب والمقتصد يُحَاسب حسابا يَسِيرا والظالم لنَفسِهِ يدْخل الْجنَّة برحمة الله

“Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Allah insanları üç sınıf üzere diriltir; bu da Allah'ın {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ وَمِنْهُم مقتصد وَمِنْهُم سَابق بالخيرات} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yolu tutandır, kimi de hayırlarda öne geçendir” kavlindedir. Hayırlarda öne geçen cennete hesapsız girer; orta yolu tutan kolay bir hesaba çekilir; nefsine zulmeden ise Allah'ın rahmetiyle cennete girer.'”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب} قَالَ: جعل الله أهل الإِيمان على ثَلَاثَة منَازِل كَقَوْلِه (أَصْحَاب الشمَال مَا أَصْحَاب الشمَال) (وَأَصْحَاب الْيَمين مَا أَصْحَاب الْيَمين) (وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ) (أُولَئِكَ المقربون) (الْوَاقِعَة ٨ - ١١) فهم على هَذَا الْمِثَال

İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب} “Sonra Kitab'ı miras kıldık” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Allah iman ehlini, (أَصْحَاب الشمَال مَا أَصْحَاب الشمَال) (وَأَصْحَاب الْيَمين مَا أَصْحَاب الْيَمين) (وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ) (أُولَئِكَ المقربون) (el-Vâkıa 8-11) buyurduğu gibi üç mertebe kılmıştır. Onlar bu örnek üzeredir.”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عمر عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} قَالَ: الْكَافِر

İbn Merdûye'nin Ömer'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre, {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” ayeti hakkında: “O kâfirdir” buyurmuştur.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} قَالَ: هَذَا الْمُنَافِق {وَمِنْهُم مقتصد} قَالَ: هَذَا صَاحب الْيَمين {وَمِنْهُم سَابق بالخيرات} قَالَ: هَذَا المقرب قَالَ قَتَادَة: كَانَ النَّاس ثَلَاث منَازِل عِنْد الْمَوْت وَثَلَاث منَازِل فِي الدُّنْيَا وَثَلَاث منَازِل فِي الْآخِرَة

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” [ayeti hakkında]: “Bu, münafıktır”; {وَمِنْهُم مقتصد} “kimi orta yolu tutandır” [ayeti hakkında]: “Bu, amel defteri sağdan verilendir”; {وَمِنْهُم سَابق بالخيرات} “kimi de hayırlarda öne geçendir” [ayeti hakkında]: “Bu, [Allah'a] yakınlaştırılmış olandır” demiştir. Katâde şöyle dedi: “İnsanlar ölüm anında üç mertebede, dünyada üç mertebede ve ahirette üç mertebededir:

فَأَما الدُّنْيَا فَكَانُوا مُؤمن ومنافق ومشرك

Dünyaya gelince, [onlar] mümin, münafık ve müşriktirler.

وَأما عِنْد الْمَوْت فَإِن الله قَالَ: (فَأَما إِن كَانَ من المقربين

Ölüm anına gelince; şüphesiz Allah şöyle buyurmuştur: (فَأَما إِن كَانَ من المقربين

) (الْوَاقِعَة ٨٨) (وَأما إِن كَانَ من أَصْحَاب الْيَمين

) (el-Vâkıa 88) (وَأما إِن كَانَ من أَصْحَاب الْيَمين) [Ve eğer amel defteri sağından verilenlerden (ashâb-ı yemînden) ise]

) (الْوَاقِعَة ٩٠) (وَأما إِن كَانَ من المكذبين الضَّالّين) (الْوَاقِعَة ٩٢)

) (el-Vâkıa 90) (وَأما إِن كَانَ من المكذبين الضَّالّين) (el-Vâkıa 92)

وَأما الْآخِرَة فَكَانُوا أَزْوَاجًا ثَلَاثَة (فأصحاب الميمنة) (وَأَصْحَاب المشئمة) (وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولَئِكَ المقربون)

Ahirete gelince; [onlar] üç sınıf olmuşlardır: (فأصحاب الميمنة) (وَأَصْحَاب المشئمة) (وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولَئِكَ المقربون).”

وَأخرج عبد بن حميد وَالْبَيْهَقِيّ عَن الْحسن {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} قَالَ: هُوَ الْمُنَافِق سقط والمقتصد وَالسَّابِق بالخيرات فِي الْجنَّة

Abd b. Humeyd ve Beyhakî'nin el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre, {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: “O münafıktır, düşmüştür; orta yolu tutan ile hayırlarda öne geçen ise cennettedir.”

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَالْبَيْهَقِيّ عَن عبيد بن عُمَيْر فِي الْآيَة قَالَ: كلهم صَالح

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve Beyhakî'nin Ubeyd b. Umeyr'den ayet hakkında rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Hepsi salihtir.”

وَأخرج عبد بن حميد عَن صَالح أبي الْخَلِيل قَالَ: قَالَ كَعْب يلومني أَحْبَار بني إِسْرَائِيل: إِنِّي دخلت فِي أمة فرقهم الله ثمَّ جمعهم ثمَّ أدخلهم الْجنَّة ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا} حَتَّى بلغ {جنَّات عدن يدْخلُونَهَا} قَالَ: قَالَ فادخلهم الله الْجنَّة جَمِيعًا

Abd b. Humeyd'in Sâlih Ebü'l-Halîl'den rivayet ettiğine göre Ka'b şöyle demiştir: “İsrâiloğulları bilginleri beni kınıyorlar; [oysa] ben Allah'ın fırkalara ayırdığı, sonra bir araya getirdiği ve sonra cennete girdirdiği bir ümmete girdim.” Sonra {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا} “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık” ayetinden {جنَّات عدن يدْخلُونَهَا} “Adn cennetlerine girerler” kavline kadar okudu ve: “Allah onların hepsini cennete koydu” dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْحسن قَالَ: الْعلمَاء ثَلَاثَة

İbn Ebî Şeybe'nin el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Âlimler üç kısımdır:

مِنْهُم عَالم لنَفسِهِ وَلغيره فَذَلِك أفضلهم وَخَيرهمْ

Onlardan kimi hem kendisi için hem başkası için âlimdir; işte o, onların en faziletlisi ve en hayırlısıdır.

وَمِنْهُم عَالم لنَفسِهِ محسن

Onlardan kimi kendisi için âlimdir, ihsan sahibidir.

وَمِنْهُم عَالم لَا لنَفسِهِ وَلَا لغيره فَذَلِك شرهم

Onlardan kimi de ne kendisi için ne de başkası için âlimdir; işte o da onların en şerlisidir.”

وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي مُسلم الْخَولَانِيّ قَالَ: قَرَأت فِي كتاب الله أَن هَذِه الْأمة تصنف يَوْم الْقِيَامَة على ثَلَاثَة أَصْنَاف

Abd b. Humeyd'in Ebû Müslim el-Havlânî'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Allah'ın Kitabı'nda, bu ümmetin kıyamet gününde üç sınıfa ayrılacağını okudum:

صنف مِنْهُم يدْخلُونَ الْجنَّة بِغَيْر حِسَاب

Onlardan bir sınıf hesapsız cennete girerler.

وصنف يحاسبهم الله حسابا يَسِيرا ويدخلون الْجنَّة

Bir sınıfı Allah kolay bir hesaba çeker ve cennete girerler.

وصنف يوقفون وَيُؤْخَذ مِنْهُم مَا شَاءَ الله ثمَّ يدركهم عَفْو الله وتجاوزه

Bir sınıf ise durdurulur ve Allah'ın dilediği kadarıyla onlardan [hesap] alınır; sonra Allah'ın affı ve bağışlaması onlara ulaşır.”

وَأخرج عبد بن حميد عَن كَعْب فِي قَوْله {جنَّات عدن يدْخلُونَهَا} قَالَ: دخلوها وَرب الْكَعْبَة فَأخْبر الْحسن بذلك فَقَالَ: أَبَت وَالله ذَلِك عَلَيْهِم الْوَاقِعَة

Abd b. Humeyd'in Ka'b'dan rivayet ettiğine göre, {جنَّات عدن يدْخلُونَهَا} “Adn cennetlerine girerler” kavli hakkında: “Kâbe'nin Rabbine andolsun ki oraya girdiler” demiştir. Bu durum el-Hasan'a haber verilince şöyle demiştir: “Vallahi Vâkıa [suresi] bunu onlara kabul ettirmez.”

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عبد الله بن

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Abdullah b.

الْحَارِث أَن ابْن عَبَّاس سَأَلَ كَعْبًا عَن قَوْله {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا}

el-Hâris'ten rivayet ettiğine göre; İbn Abbâs, Ka'b'a {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا} “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık” kavlini sordu.

نَجوا كلهم ثمَّ قَالَ: تحاكت مَنَاكِبهمْ وَرب الْكَعْبَة ثمَّ أعْطوا الْفضل بأعمالهم

[Ka'b]: “Hepsi kurtuldu” dedi, sonra şöyle devam etti: “Kâbe'nin Rabbine andolsun ki omuzları birbirine sürtündü; sonra amelleriyle kendilerine üstünlük verildi.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن الْحَنَفِيَّة قَالَ: أَعْطَيْت هَذِه الْأمة ثَلَاثًا لم تعطها أمة كَانَت قبلهَا {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} مغْفُور لَهُ {وَمِنْهُم مقتصد} فِي الْجنان {وَمِنْهُم سَابق} بِالْمَكَانِ الْأَعْلَى

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbnü'l-Hanefiyye'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Bu ümmete, kendisinden önceki hiçbir ümmete verilmeyen üç şey verilmiştir: {فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” bağışlanmıştır; {وَمِنْهُم مقتصد} “kimi orta yolu tutandır” cennetlerdedir; {وَمِنْهُم سَابق} “kimi de öne geçendir” en yüce makamdadır.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} قَالَ: هم أَصْحَاب المشئمة {وَمِنْهُم مقتصد} قَالَ: هم أَصْحَاب الميمنة {وَمِنْهُم سَابق بالخيرات بِإِذن الله} قَالَ: هم السَّابِقُونَ من النَّاس كلهم

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre, {ثمَّ أَوْرَثنَا الْكتاب الَّذين اصْطَفَيْنَا من عبادنَا فَمنهمْ ظَالِم لنَفسِهِ} “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir” [ayeti hakkında]: “Onlar amel defteri soldan verilenlerdir”; {وَمِنْهُم مقتصد} “kimi orta yolu tutandır” [ayeti hakkında]: “Onlar amel defteri sağdan verilenlerdir”; {وَمِنْهُم سَابق بالخيرات بِإِذن الله} “kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir” [ayeti hakkında]: “Onlar bütün insanların öne geçenleridir” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ذَلِك هُوَ الْفضل الْكَبِير} قَالَ: ذَاك من نعْمَة الله

Abd b. Humeyd'in Katâde'den rivayet ettiğine göre, {ذَلِك هُوَ الْفضل الْكَبِير} “İşte büyük lütuf budur” kavli hakkında: “Bu, Allah'ın nimetindendir” demiştir.

وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ أَن النَّبِي ﷺ تَلا قَول الله {جنَّات عدن يدْخلُونَهَا يحلونَ فِيهَا من أساور من ذهب ولؤلؤا} فَقَالَ: إِن عَلَيْهِم التيجان

Tirmizî, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın {جنَّات عدن يدْخلُونَهَا يحلونَ فِيهَا من أساور من ذهب ولؤلؤا} “Adn cennetlerine girerler; orada altından bilezikler ve inciler takınırlar” kavlini okuyup şöyle buyurdu: “Şüphesiz onların üzerinde taçlar vardır.

إِن أدنى لؤلؤة مِنْهَا لتضيء مَا بَين الْمشرق وَالْمغْرب

Doğrusu ondaki en küçük bir inci bile doğu ile batı arasını aydınlatır.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله أهل الْجنَّة حِين دخلُوا الْجنَّة {وَقَالُوا الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} قَالَ: هم قوم كَانُوا فِي الدُّنْيَا يخَافُونَ الله ويجتهدون لَهُ فِي الْعِبَادَة سرا وَعَلَانِيَة وَفِي قُلُوبهم حزن من ذنُوب قد سلفت مِنْهُم فهم خائفون أَن لَا يتَقَبَّل مِنْهُم هَذَا الِاجْتِهَاد من الذُّنُوب الَّتِي سلفت

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, cennet ehlinin cennete girdikleri zamanki {وَقَالُوا الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} “Ve dediler ki: 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun'” kavli hakkında şöyle demiştir: “Onlar, dünyada iken Allah'tan korkan, gizlide ve açıkta O'nun için ibadette gayret gösteren ve kalplerinde geçmiş günahlarından dolayı bir hüzün bulunan bir topluluktu; geçmiş günahları sebebiyle bu gayretlerinin kendilerinden kabul edilmemesinden korkuyorlardı.

فَعندهَا {وَقَالُوا الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن إِن رَبنَا لغَفُور شكور} غفر لنا الْعَظِيم وشكر لنا الْقَلِيل من أَعمالنَا

Bunun üzerine {وَقَالُوا الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن إِن رَبنَا لغَفُور شكور} “Ve dediler ki: 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir'” [dediler; yani] bizim büyük [günahlarımızı] bağışladı ve amellerimizin azına karşılık bize mükâfat verdi.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} قَالَ: حزن النَّار

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim (sahih olduğunu belirterek) İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre, {الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun” kavli hakkında: “Ateşin hüznüdür” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} قَالَ: مَا كَانُوا يعْملُونَ

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre, {الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} “Bizden hüznü gideren” kavli hakkında: “[Dünyada] amel edip durdukları şeylerdir” demiştir.

وَأخرج الْحَاكِم وَأَبُو نعيم وَابْن مرْدَوَيْه عَن صُهَيْب ﵁ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: الْمُهَاجِرُونَ هم السَّابِقُونَ الْمُدِلُّون على رَبهم وَالَّذِي نفس مُحَمَّد بِيَدِهِ انهم لَيَأْتُونَ يَوْم الْقِيَامَة على عواتقهم السِّلَاح فيقرعون بَاب الْجنَّة فَتَقول لَهُم الخزنة من أَنْتُم فَيَقُولُونَ: نَحن الْمُهَاجِرُونَ فَتَقول لَهُم الخزنة: هَل حوسبتم فيجثون على ركبهمْ ويرفعون أَيْديهم إِلَى السَّمَاء فَيَقُولُونَ: أَي رب أبهذه نحاسب قد خرجنَا وَتَركنَا الْأَهْل وَالْمَال وَالْولد فيمثل الله لَهُم أَجْنِحَة من ذهب مخوّصة بالزبرجد والياقوت فيطيرون حَتَّى يدخلُوا الْجنَّة فَذَلِك قَوْله {وَقَالُوا الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} إِلَى قَوْله {وَلَا يمسنا فِيهَا لغوب} قَالَ رَسُول الله ﷺ فَلهم بمنازلهم فِي الْجنَّة أعرف مِنْهُم بمنازلهم فِي الدُّنْيَا

Hâkim, Ebû Nuaym ve İbn Merdûye'nin Suheyb radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Muhacirler, öne geçenler ve Rablerine güvenle nazlananlardır. Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a andolsun ki, onlar kıyamet gününde omuzlarında silahlarıyla gelirler ve cennetin kapısını çalarlar. Cennet bekçileri onlara: «Siz kimsiniz?» derler. Onlar: «Biz muhacirleriz» derler. Bekçiler onlara: «Hesaba çekildiniz mi?» derler. Bunun üzerine dizleri üstüne çökerler ve ellerini göğe kaldırarak: «Ey Rabbimiz! Bununla mı hesaba çekileceğiz? Biz [yola] çıktık; aileyi, malı ve evladı terk ettik» derler. Bunun üzerine Allah onlar için zebercet ve yakutla işlenmiş altından kanatlar yaratır; uçarak cennete girerler. İşte Allah'ın {وَقَالُوا الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} “Ve dediler ki: Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun” kavlinden {وَلَا يمسنا فِيهَا لغوب} “bize orada bir yorgunluk da dokunmaz” kavline kadar olan [ayetler] budur.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onlar cennetteki konaklarını, dünyadaki konaklarından daha iyi bilirler' buyurdu.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن شمر بن عَطِيَّة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ حَيْثُ دخلُوا الْجنَّة {وَقَالُوا الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} قَالَ: حزنهمْ هُوَ الْحزن

İbnü'l-Münzir'in Şimr b. Atıyye radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cennete girdiklerinde {وَقَالُوا الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} “Ve dediler ki: Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun” [ayeti hakkında]: 'Onların hüznü, üzüntüdür' buyurdu.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن شمر بن عَطِيَّة ﵁ فِي قَوْله {الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} قَالَ: الْجُوع

İbn Ebî Hâtim'in Şimr b. Atıyye radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre, {الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun” kavli hakkında: “Açlıktır” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ ﵁ فِي قَوْله {الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} قَالَ: طلب الْخبز فِي الدُّنْيَا فَلَا نهتم لَهُ كاهتمامنا لَهُ فِي الدُّنْيَا طلب الْغَدَاء وَالْعشَاء

İbn Ebî Hâtim'in eş-Şa'bî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre, {الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun” kavli hakkında şöyle demiştir: “Dünyada ekmek peşinde koşmaktır; artık dünyada öğle ve akşam yemeği peşinde dertlendiğimiz gibi onun için dertlenmeyiz.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن إِبْرَاهِيم التَّيْمِيّ ﵁ قَالَ: يَنْبَغِي لمن يحزن أَن يخَاف أَن لَا يكون من أهل الْجنَّة لأَنهم قَالُوا {الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} وَيَنْبَغِي لمن يشفق أَن يخَاف أَن لَا يكون من أهل الْجنَّة لأَنهم (قَالُوا إِنَّا كُنَّا قبل فِي أهلنا مشفقين) (الطّور الْآيَة ٢٦)

İbn Ebî Hâtim'in İbrâhîm et-Teymî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Hüzünlenmeyen kişinin cennet ehlinden olamamaktan korkması gerekir; zira onlar: {الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun” demişlerdir. Endişe edip korkmayan kişinin de cennet ehlinden olamamaktan korkması gerekir; zira onlar: (قَالُوا إِنَّا كُنَّا قبل فِي أهلنا مشفقين) (et-Tûr Ayet 26) demişlerdir.”

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن شمر بن عَطِيَّة ﵁ فِي قَوْله {الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} قَالَ: حزن الطَّعَام {إِن رَبنَا لغَفُور شكور} قَالَ: غفر لَهُم الذُّنُوب الَّتِي عملوها وشكر لَهُم الْخَيْر الَّذِي دلهم عَلَيْهِ فعملوا بِهِ فأثابهم عَلَيْهِ

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Şimr b. Atıyye radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre, {الْحَمد لله الَّذِي أذهب عَنَّا الْحزن} “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun” kavli hakkında: “Yiyecek hüznüdür”; {إِن رَبنَا لغَفُور شكور} “Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir” kavli hakkında ise şöyle demiştir: “İşledikleri günahları onlar için bağışladı ve kendilerine yol gösterip de işledikleri hayra karşılık onlara mükâfat verdi.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي رَافع ﵁ قَالَ: يَأْتِي يَوْم الْقِيَامَة العَبْد

İbn Ebî Hâtim'in Ebû Râfi' radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Kul kıyamet günü gelir,

بدواوين ثَلَاث

üç divanla [gelir]:

بديوان فِيهِ النعم

İçinde nimetlerin bulunduğu bir divan,