وديوان فِيهِ ذنُوبه
içinde günahlarının bulunduğu bir divan
وديوان فِيهِ حَسَنَاته
ve içinde iyiliklerinin bulunduğu bir divan.
فَيُقَال لأصغر نعْمَة عَلَيْهِ: قومِي فاستوفي ثمنك من حَسَنَاته فتقوم فتستوهب تِلْكَ النِّعْمَة حَسَنَاته كلهَا وتبقي بَقِيَّة النعم عَلَيْهِ وذنوبه كَامِلَة
Bunun üzerine üzerindeki en küçük nimete: 'Kalk ve onun iyiliklerinden karşılığını tastamam al' denilir. O nimet kalkar ve onun bütün iyiliklerini alıp tüketir; [kulun] üzerindeki diğer nimetler ve günahlarının tamamı ise kalır.
فَمن ثمَّ يَقُول العَبْد إِذا أدخلهُ الله الْجنَّة {إِن رَبنَا لغَفُور شكور}
İşte bundan ötürü Allah kulu cennete koyduğunda kul: {إِن رَبنَا لغَفُور شكور} “Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir” der.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {إِن رَبنَا لغَفُور شكور} يَقُول {غَفُور} لذنوبهم {شكور} لحسناتهم {الَّذِي أحلنا دَار المقامة من فَضله} قَالَ: أَقَامُوا فَلَا يتحوّلون وَلَا يحوّلون {لَا يمسنا فِيهَا نصب وَلَا يمسنا فِيهَا لغوب} قَالَ: قد كَانَ الْقَوْم ينصبون فِي الدُّنْيَا فِي طَاعَة الله وهم قوم جهدهمْ الله قَلِيلا ثمَّ أراحهم كثيرا فهنيئاً لَهُم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre, {إِن رَبنَا لغَفُور شكور} “Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir” kavli hakkında: “Günahlarını {غَفُور} [çok bağışlayan], iyiliklerinin karşılığını {شكور} [bolca veren] demektir; {الَّذِي أحلنا دَار المقامة من فَضله} “O ki lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi” kavli hakkında: 'Yerleştiler; artık ne göç ederler ne de göç ettirilirler'; {لَا يمسنا فِيهَا نصب وَلَا يمسنا فِيهَا لغوب} “Orada bize ne bir yorgunluk dokunur, ne de orada bize bir bıkkınlık dokunur” kavli hakkında ise şöyle demiştir: 'Bu topluluk dünyada Allah'a itaatte yorulurdu. Onlar, Allah'ın kendilerini [dünyada] azıcık yorduğu, sonra da pek çok dinlendirdiği bir topluluktur; artık kendilerine afiyet olsun!'”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن عبد الله بن أبي أوفى ﵁ قَالَ: قَالَ رجل يَا رَسُول الله إِن النّوم مِمَّا يُقِرُّ الله بِهِ أَعيننَا فِي الدُّنْيَا فَهَل فِي الْجنَّة من نوم قَالَ: لَا إِن النّوم شريك الْمَوْت وَلَيْسَ فِي الْجنَّة موت قَالَ: يَا رَسُول الله فَمَا راحتهم فأعظم ذَلِك النَّبِي ﷺ وَقَالَ: لَيْسَ فِيهَا لغوب كل أَمرهم رَاحَة فَنزلت {لَا يمسنا فِيهَا نصب وَلَا يمسنا فِيهَا لغوب}
İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Abdullah b. Ebî Evfâ radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre: “Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Uyku dünyada Allah'ın bizim gözlerimizi kendisiyle aydınlattığı şeylerdendir. Cennette uyku var mıdır?' dedi. [Resûlullah]: 'Hayır, şüphesiz uyku ölümün ortağıdır, cennette ise ölüm yoktur' buyurdu. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, o halde onların rahatı nasıldır?' deyince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu [soruyu] hayretle karşıladı ve: 'Orada hiçbir yorgunluk/tükenmişlik yoktur, onların bütün işleri rahatlıktır' buyurdu. Bunun üzerine: {لَا يمسنا فِيهَا نصب وَلَا يمسنا فِيهَا لغوب} “Orada bize ne bir yorgunluk dokunur, ne de orada bize bir bıkkınlık dokunur” [ayeti] indi.”
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {لَا يمسنا فِيهَا نصب} أَي وجع
İbn Cerîr'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre, {لَا يمسنا فِيهَا نصب} “Orada bize ne bir yorgunluk dokunur” yani acı [dokunur demektir].
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {لغوب} قَالَ: إعياء
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre, {لغوب} kavli hakkında: “Bitkinlik/tükenmişliktir” demiştir.
الْآيَات ٣٧ - ٣٨
37-38. Ayetler
أخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وهم يصطرخون فِيهَا} قَالَ: يستغيثون فِيهَا
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre, {وهم يصطرخون فِيهَا} “Ve onlar orada feryat ederler” kavli hakkında: “Orada feryat edip yardım isterler” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {أولم نُعَمِّركُمْ مَا يتَذَكَّر فِيهِ من تذكر} قَالَ: سِتِّينَ سنة
Abdurrezzâk, el-Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Ebü'ş-Şeyh, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre, {أولم نُعَمِّركُمْ مَا يتَذَكَّر فِيهِ من تذكر} “Düşünüp öğüt alacak kimsenin düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi size?” kavli hakkında: “Altmış yıldır” demiştir.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس ﵄
Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de, Beyhakî Sünen'inde, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre,
أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة قيل: أَيْن أَبنَاء السِّتين وَهُوَ الْعُمر الَّذِي قَالَ الله {أولم نُعَمِّركُمْ مَا يتَذَكَّر فِيهِ من تذكر}
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kıyamet günü olduğunda: 'Altmış yaşındakiler nerede?' denilir; bu da Allah'ın: {أولم نُعَمِّركُمْ مَا يتَذَكَّر فِيهِ من تذكر} “Düşünüp öğüt alacak kimsenin düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi size?” buyurduğu yaştır.”
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ وَالْبَزَّار وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن سهل بن سعد ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أعذر الله إِلَى امرىء أخر عمره حَتَّى بلغ سِتِّينَ سنة
Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, Nesâî, Bezzâr, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim ve İbn Merdûye'nin Sehl b. Sa'd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah, ömrünü altmış yaşına ulaştırıncaya kadar ertelediği bir kimsenin mazeretini ortadan kaldırmıştır.”
وَأخرج عبد بن حميد وَالطَّبَرَانِيّ وَالرُّويَانِيّ فِي الْأَمْثَال وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن سهل بن سعد ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِذا بلغ العَبْد سِتِّينَ سنة فقد أعذر الله إِلَيْهِ فِي الْعُمر
Abd b. Humeyd, Taberânî, el-Emsâl'de Rûyânî, Hâkim ve İbn Merdûye'nin Sehl b. Sa'd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kul altmış yaşına ulaştığında, Allah ömür konusunda onun mazeretini ortadan kaldırmıştır.”
وَأخرج ابْن جرير عَن عَليّ ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: الْعُمر الَّذِي عمرهم الله بِهِ
İbn Cerîr'in Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre ayet hakkında: “Allah'ın kendilerine verdiği ömür,
سِتُّونَ سنة
altmış yıldır” demiştir.
وَأخرج الرامَهُرْمُزِي فِي الْأَمْثَال عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: من عمره الله سِتِّينَ سنة أعذر إِلَيْهِ فِي الْعُمر
Râmehurmüzî'nin el-Emsâl'de Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah kime altmış yıl ömür verirse, ömür hususunda onun mazeretini ortadan kaldırmıştır.”
يُرِيد {أولم نُعَمِّركُمْ مَا يتَذَكَّر فِيهِ من تذكر}
{أولم نُعَمِّركُمْ مَا يتَذَكَّر فِيهِ من تذكر} “Düşünüp öğüt alacak kimsenin düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi size?” [ayetini] kastetmektedir.
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَعمار أمتِي مَا بَين السِّتين إِلَى السّبْعين وَأَقلهمْ من يجوز ذَلِك
Tirmizî, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî'nin Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ümmetimin ömrü altmış ile yetmiş arasındadır; bunu aşanlar ise pek azdır.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: الْعُمر سِتُّونَ سنة
Abd b. Humeyd'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Ömür altmış yıldır.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {أولم نُعَمِّركُمْ مَا يتَذَكَّر فِيهِ من تذكر} قَالَ: هُوَ سِتّ وَأَرْبَعُونَ سنة
İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre, {أولم نُعَمِّركُمْ مَا يتَذَكَّر فِيهِ من تذكر} “Düşünüp öğüt alacak kimsenin düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi size?” kavli hakkında: “O, kırk altı yıldır” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {أولم نُعَمِّركُمْ مَا يتَذَكَّر فِيهِ من تذكر} قَالَ: أَرْبَعِينَ سنة
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre, {أولم نُعَمِّركُمْ مَا يتَذَكَّر فِيهِ من تذكر} “Düşünüp öğüt alacak kimsenin düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi size?” kavli hakkında: “Kırk yıldır” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ:
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre ayet hakkında şöyle demiştir:
اعلموا أَن طول الْعُمر حجَّة فنعوذ بِاللَّه أَن نعيَّر بطول الْعُمر
“Bilin ki uzun ömür bir hüccettir; uzun ömürle ayıplanmaktan Allah'a sığınırız.”
قَالَ: نزلت وَإِن فيهم لِابْنِ ثمانِ عشرَة سنة
Şöyle dedi: “[Bu ayet] indiğinde onların arasında on sekiz yaşında olan da vardı.”
وَفِي قَوْله {وَجَاءَكُم النذير} قَالَ: احْتج عَلَيْهِم بالعمر وَالرسل
{وَجَاءَكُم النذير} “Ve size uyarıcı da gelmişti” kavli hakkında ise: “Onlara karşı ömürle ve elçilerle delil getirdi” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وَجَاءَكُم النذير} قَالَ: مُحَمَّد ﷺ
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre, {وَجَاءَكُم النذير} “Ve size uyarıcı da gelmişti” kavli hakkında: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {وَجَاءَكُم النذير} قَالَ: مُحَمَّد ﷺ وَقَرَأَ (هَذَا نَذِير من النّذر الأولى) (النَّجْم ٥٦)
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre, {وَجَاءَكُم النذير} “Ve size uyarıcı da gelmişti” kavli hakkında: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir” demiş ve: (هَذَا نَذِير من النّذر الأولى) (en-Necm 56) [ayetini] okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {وَجَاءَكُم النذير} قَالَ: الشيب
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre, {وَجَاءَكُم النذير} “Ve size uyarıcı da gelmişti” kavli hakkında: “Saçın-sakalın ağarmasıdır” demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَجَاءَكُم النذير} قَالَ: الشيب
İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre, {وَجَاءَكُم النذير} “Ve size uyarıcı da gelmişti” [ayeti] hakkında: “Saçın-sakalın ağarmasıdır” demiştir.
الْآيَات ٣٩ - ٤٠
39-40. Ayetler
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {هُوَ الَّذِي جعلكُمْ خلائف فِي الأَرْض} قَالَ: أمة بعد أمة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre, {هُوَ الَّذِي جعلكُمْ خلائف فِي الأَرْض} “Sizi yeryüzünde halifeler kılan O'dur” kavli hakkında: “Ümmet ardınca ümmet [kıldı]” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {هُوَ الَّذِي جعلكُمْ خلائف فِي الأَرْض} قَالَ: أمة بعد أمة وقرناً بعد قرن
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre, {هُوَ الَّذِي جعلكُمْ خلائف فِي الأَرْض} “Sizi yeryüzünde halifeler kılan O'dur” kavli hakkında: “Ümmet ardınca ümmet, nesil ardınca nesil [kıldı]” demiştir.
وَفِي قَوْله {أروني مَاذَا خلقُوا من الأَرْض} قَالَ: لَا شَيْء وَالله خلقُوا مِنْهَا
{أروني مَاذَا خلقُوا من الأَرْض} “Bana gösterin, onlar yerden neyi yarattılar?” kavli hakkında: “Vallahi ondan hiçbir şey yaratmadılar” demiştir.
وَفِي قَوْله {أم لَهُم شرك فِي السَّمَاوَات}
{أم لَهُم شرك فِي السَّمَاوَات} “Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var?” kavli hakkında ise:
قَالَ: لَا وَالله مَا لَهُم فيهمَا من شرك {أم آتَيْنَاهُم كتابا فهم على بَيِّنَة مِنْهُ} يَقُول: أم آتَيْنَاهُم كتابا فَهُوَ يَأْمُرهُم أَن لَا يشركوا بِي
Şöyle demiştir: “Hayır, vallahi o ikisinde onların hiçbir ortaklığı yoktur. {أم آتَيْنَاهُم كتابا فهم على بَيِّنَة مِنْهُ} “Yoksa onlara bir kitap verdik de onlar bundan apaçık bir delil üzere midirler?” [ayeti ise]: Yoksa kendilerine, bana ortak koşmamalarını emreden bir kitap mı verdik? buyurmaktadır.”
الْآيَة ٤١
41. Ayet
أخرج أَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالدَّارَقُطْنِيّ فِي الإِفراد وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات والخطيب فِي تَارِيخه عَن أبي هُرَيْرَة رضى الله عَنهُ قَالَ: سَمِعت النَّبِي ﷺ يَقُول: وَقع فِي نفس مُوسَى ﵇ هَل ينَام الله ﷿ فَأرْسل الله ملكا إِلَيْهِ فَارقه ثَلَاثًا وَأَعْطَاهُ قَارُورَتَيْنِ فِي كل يَد قَارُورَة وَأمره أَن يتحفظ بهما فَجعل ينَام وتكاد يَدَاهُ يَلْتَقِيَانِ ثمَّ يَسْتَيْقِظ فَيحْبس احداهما عَن الْأُخْرَى حَتَّى نَام نومَة فاصطقت يَدَاهُ وانكسرت الْقَارُورَتَانِ قَالَ: ضرب الله لَهُ مثلا أَن الله ﵎ لَو كَانَ ينَام مَا كَانَ يمسك السَّمَاء وَلَا الأَرْض
Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-İfrâd'da Dârekutnî, İbn Merdûye, el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî ve Târîh'inde Hatîb'in Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: Mûsâ aleyhisselâm'ın aklına 'Azîz ve Celîl olan Allah uyur mu?' [sorusu] geldi. Bunun üzerine Allah ona bir melek gönderdi; [melek] üç [gün] boyunca onu uykusuz bıraktı ve her elinde bir şişe olmak üzere ona iki şişe verip bunları muhafaza etmesini emretti. [Mûsâ] uyuklamaya başladı; öyle ki iki eli birbirine kavuşacak gibi oluyor, sonra uyanıp bir elini diğerinden uzak tutuyordu. Nihayet öyle bir uykuya daldı ki iki eli birbirine çarptı ve iki şişe kırıldı. [Resûlullah] buyurdu ki: Allah ona bir misal verdi ki; şayet Allah azze ve celle uyusaydı ne göğü ne de yeri tutardı.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن خَرشَة بن الْحر ﵁ قَالَ: حَدثنِي عبد الله بن سَلام أَن مُوسَى ﵇ قَالَ: يَا جِبْرِيل هَل ينَام رَبك فَقَالَ جِبْرِيل: يَا رب ان عَبدك مُوسَى يَسْأَلك هَل تنام فَقَالَ الله: يَا جِبْرِيل قل لَهُ فليأخذ بِيَدِهِ قَارُورَتَيْنِ وليقم على الْجَبَل من أول اللَّيْل حَتَّى يصبح فَقَامَ على الْجَبَل وَأخذ قَارُورَتَيْنِ فَصَبر فَلَمَّا كَانَ آخر اللَّيْل غلبته عَيناهُ فسقطتا فَانْكَسَرَتَا فَقَالَ: يَا جِبْرِيل انْكَسَرت الْقَارُورَتَانِ فَقَالَ الله: يَا جِبْرِيل قل لعبدي إِنِّي لَو نمت لزالت السَّمَوَات وَالْأَرْض
İbn Ebî Hâtim'in Haraşe b. el-Hurr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Abdullah b. Selâm bana nakletti ki Mûsâ aleyhisselâm: 'Ey Cibrîl, Rabbin uyur mu?' dedi. Cibrîl: 'Ey Rabbim, kulun Mûsâ Sana uyuyup uyumadığını soruyor' dedi. Allah: 'Ey Cibrîl, ona söyle, eline iki şişe alsın ve gecenin başından sabaha kadar dağın üzerinde ayakta dursun' buyurdu. Mûsâ dağın üzerinde ayakta durdu ve iki şişeyi aldı, sabretti. Gecenin sonu olunca gözlerine uyku galebe çaldı, iki şişe düştü ve kırıldı. Bunun üzerine: 'Ey Cibrîl, iki şişe kırıldı' dedi. Allah buyurdu ki: 'Ey Cibrîl, kuluma söyle; şayet Ben uyusaydım, elbette gökler ve yer yok olup giderdi.'”
وَأخرج عبد بن حميد وَعبد الرَّزَّاق عَن عِكْرِمَة قَالَ: أسر مُوسَى ﵇ إِلَى الْمَلَائِكَة هَل ينَام رب الْعِزَّة قَالَ: فسهر مُوسَى أَرْبَعَة أَيَّام ولياليهن ثمَّ قَامَ على الْمِنْبَر يخْطب وَرفع إِلَيْهِ القارورتين فِي كل يَد قَارُورَة وَأرْسل الله عَلَيْهِ النعاس وَهُوَ يخْطب إِذْ أدنى يَده من الْأُخْرَى وَهُوَ يضْرب القارورة على الْأُخْرَى فَفَزعَ ورد يَده ثمَّ خطب ثمَّ أدنى يَده فَضرب بهَا على الْأُخْرَى فَفَزعَ ثمَّ قَالَ: (لَا إِلَه إِلَّا الله الْحَيّ القيوم لَا تَأْخُذهُ سنة وَلَا نوم) قَالَ عِكْرِمَة: السّنة الَّتِي يضْرب بِرَأْسِهِ وَهُوَ جَالس وَالنَّوْم الَّذِي يرقد
Abd b. Humeyd ve Abdürrezzâk'ın İkrime'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm meleklere: 'İzzet sahibi Rab uyur mu?' diye gizlice sordu. [İkrime] dedi ki: Bunun üzerine Mûsâ dört gün ve dört gece uykusuz kaldı. Sonra minbere çıkıp hutbe irad etti; her bir elinde bir şişe olmak üzere iki şişe ona kaldırılıp verildi. Hutbe irad ederken Allah onun üzerine bir uyuklama gönderdi. Bu esnada bir elini diğerine yaklaştırdı ve şişeyi diğerine vuracak oldu; irkilip elini geri çekti. Sonra hutbeye devam etti; ardından elini yaklaştırıp onunla diğerine vurdu, irkildi ve sonra: (لَا إِلَه إِلَّا الله الْحَيّ القيوم لَا تَأْخُذهُ سنة وَلَا نوم) [ayetini] okudu. İkrime dedi ki: 'Sinnet (سِنَة), kişinin otururken başını öne düşürdüğü uyuklamadır; nevm (نَوْم) ise kişinin yatıp uyuduğu uykudur.'”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَالْبَيْهَقِيّ عَن سعيد بن أبي بردة عَن أَبِيه ﵁
Ebü'ş-Şeyh el-Azame'de ve Beyhakî'nin Saîd b. Ebî Bürde'den, onun da babası radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre,
أَن مُوسَى ﵇ قَالَ لَهُ قومه: أَيَنَامُ رَبك قَالَ اتَّقوا الله إِن كُنْتُم مُؤمنين فَأوحى الله إِلَى مُوسَى أَن خُذ قَارُورَتَيْنِ فاملأهما مَاء
kavmi Mûsâ aleyhisselâm'a: 'Rabbin uyur mu?' dediler. Mûsâ: 'Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun' dedi. Bunun üzerine Allah, Mûsâ'ya: 'İki şişe al ve onları suyla doldur' diye vahyetti.
فَفعل فنعس فَنَامَ فسقطتا من يَده فَانْكَسَرَتَا فَأوحى الله إِلَى مُوسَى اني أمسك السَّمَوَات وَالْأَرْض أَنْ تَزُولَا وَلَو نِمْتُ لزالتا قَالَ الْبَيْهَقِيّ ﵁ هَذَا أشبه أَن يكون هُوَ الْمَحْفُوظ
[Mûsâ] öyle yaptı; uyuklayıp uyuyakaldı ve iki şişe elinden düşüp kırıldı. Bunun üzerine Allah, Mûsâ'ya: 'Şüphesiz Ben gökleri ve yeri yok olup gitmesinler diye tutmaktayım; şayet uyusaydım ikisi de yok olup giderdi' diye vahyetti. Beyhakî radıyallâhu anh: 'Bunun mahfuz (doğru rivayet) olması daha muhtemeldir' dedi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي كتاب السّنة عَن سعيد بن جُبَير ﵁ أَن بني إِسْرَائِيل قَالُوا لمُوسَى ﵇: هَل ينَام رَبنَا إِلَخ
Taberânî Kitâbü's-Sünne'de Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre İsrâiloğulları Mûsâ aleyhisselâm'a: “Rabbimiz uyur mu?...” demişlerdir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: إِذا أتيت سُلْطَانا مهيباً تخَاف أَن يَسْطُو عَلَيْك فَقل: الله أكبر الله أعز من خلقه جَمِيعًا الله أعز مِمَّا أَخَاف وَأحذر أعوذ بِاللَّه الَّذِي لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الممسك السَّمَوَات السَّبع أَن يقعن على الأَرْض إِلَّا بِإِذْنِهِ من شَرّ عَبدك فلَان وَجُنُوده وَأَتْبَاعه وأشياعه من الْجِنّ والإِنس
İbn Ebî Şeybe ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Sana saldırmasından korktuğun heybetli bir yöneticinin yanına girdiğinde şöyle de: 'Allah en büyüktür; Allah bütün yaratılmışlarından daha üstündür, daha güçlüdür. Allah korktuğum ve sakındığım şeylerden daha üstündür, daha güçlüdür. İzni olmaksızın yerin üzerine düşmesinler diye yedi göğü tutan, kendisinden başka ilah olmayan Allah'a sığınırım; kulun falanın, onun ordularının, tâbilerinin ve cinlerden ve insanlardan olan taraftarlarının şerrinden.
اللَّهُمَّ كن لي جاراً من شرهم
Allah'ım! Onların şerrine karşı bana koruyucu ol.
جلّ ثناؤك وَعز جَارك وتبارك اسْمك وَلَا إِلَه غَيْرك
Senin övgün yücedir, Sana sığınan azizdir, ismin mübarektir ve Senden başka ilah yoktur.'
ثَلَاث مَرَّات
[Bunu] üç defa [söylesin].”
وَأخرج ابْن السّني فِي عمل يَوْم وَلَيْلَة عَن جَابر بن عبد الله ﵁ عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن العَبْد إِذا دخل بَيته وَأَوَى إِلَى فرَاشه ابتدره ملكه وشيطانه
İbnü's-Sünnî'nin Amelü'l-Yevm ve'l-Leyle'de Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anh'tan, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: “Kul evine girip yatağına çekildiğinde, meleği ve şeytanı ona doğru koşuşurlar.”
يَقُول شَيْطَانه: اختم بشر
Şeytanı: '[Günü] şer ile kapat' der.
وَيَقُول الْملك: اختم بِخَير
Melek ise: '[Günü] hayır ile kapat' der.
فَإِن ذكر الله وَحده طرد الْملك الشَّيْطَان وظل يكلؤه وَإِن هُوَ انتبه من مَنَامه ابتدره ملكه وشيطانه
Eğer o, yalnızca Allah'ı zikrederse, melek şeytanı kovar ve [gece boyunca] onu korumaya devam eder. Uykusundan uyandığında da yine meleği ve şeytanı ona doğru koşuşurlar.
يَقُول لَهُ الشَّيْطَان: افْتَحْ بشر
Şeytan ona: '[Günü] şer ile aç' der.
وَيَقُول الْملك: افْتَحْ بِخَير
Melek ise: '[Günü] hayır ile aç' der.
فَإِن هُوَ قَالَ الْحَمد لله الَّذِي رد إليَّ نَفسِي بعد مَوتهَا وَلم يمتها فِي منامها
Eğer o: 'Ölümünden sonra ruhumu bana geri veren ve uykusunda onu öldürmeyen Allah'a hamdolsun.
الْحَمد لله الَّذِي {يمسك السَّمَاوَات وَالْأَرْض أَن تَزُولَا وَلَئِن زالتا إِن أمسكهما من أحد من بعده إِنَّه كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} وَقَالَ الْحَمد لله الَّذِي (يمسك السَّمَاء أَن تقع على الأَرْض إِلَّا بِإِذْنِهِ إِن الله بِالنَّاسِ لرؤوف رَحِيم) (الْحَج الْآيَة ٥٦) قَالَ: فَإِن خرج من فرَاشه فَمَاتَ كَانَ شَهِيدا وَإِن قَامَ يُصَلِّي صلّى)
{يمسك السَّمَاوَات وَالْأَرْض أَن تَزُولَا وَلَئِن زالتا إِن أمسكهما من أحد من بعده إِنَّه كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} “Yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutan; şayet yok olup gidecek olsalar O'ndan başka onları hiç kimsenin tutamayacağı Allah'a hamdolsun. Şüphesiz O Halîm'dir, çok bağışlayandır” der ve: (يمسك السَّمَاء أَن تقع على الأَرْض إِلَّا بِإِذْنِهِ إِن الله بِالنَّاسِ لرؤوف رَحِيم) “Kendi izni olmaksızın yerin üzerine düşmesin diye göğü tutan Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Allah insanlara karşı pek şefkatlidir, çok merhametlidir” (el-Hac, 56. ayet) derse; [Resûlullah] şöyle buyurdu: “Şayet yatağından kalkıp [o gün] vefat ederse şehid olur; şayet kalkıp namaz kılarsa namaz [kılmış olur].”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ من طَرِيق أبي مَالك عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الأَرْض على حوت
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Mâlik yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Yer bir balığın üzerindedir.
والسلسلة على أذن الْحُوت فِي يَد الله تَعَالَى فَذَلِك قَوْله {إِن الله يمسك السَّمَاوَات وَالْأَرْض أَن تَزُولَا} قَالَ: من مكانهما
Zincir de balığın kulağında olup Allah Teâlâ'nın elindedir. İşte O'nun: {إِن الله يمسك السَّمَاوَات وَالْأَرْض أَن تَزُولَا} “Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutmaktadır” buyruğu budur.” [İbn Abbâs]: “Yerlerinden [kayıp gitmesinler diye]” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة أَن كَعْبًا كَانَ يَقُول: إِن السَّمَاء تَدور على نصب مثل نصب الرحا
Abd b. Humeyd'in Katâde'den rivayet ettiğine göre Kâ'b şöyle diyordu: “Gök, değirmen mili gibi bir mil üzerinde dönmektedir.”
فَقَالَ حُذَيْفَة بن الْيَمَان: كذب كَعْب {إِن الله يمسك السَّمَاوَات وَالْأَرْض أَن تَزُولَا}
Bunun üzerine Huzeyfe b. el-Yemân: “Kâ'b yalan söylemiştir; {إِن الله يمسك السَّمَاوَات وَالْأَرْض أَن تَزُولَا} “Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutmaktadır”” dedi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن شَقِيق قَالَ: قيل لِابْنِ مَسْعُود إِن كَعْبًا يَقُول: إِن السَّمَاء تَدور فِي قُطْبَة مثل قُطْبَة الرحا فِي عَمُود على منْكب ملك فَقَالَ: كذب كَعْب {إِن الله يمسك السَّمَاوَات وَالْأَرْض أَن تَزُولَا} وَكفى بهَا زوالا أَن تَدور
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Şakîk'ten rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'a: “Kâ'b; 'Gök, bir meleğin omzu üzerindeki sütunda, değirmen mili gibi bir mil içerisinde dönmektedir' diyor” denildi. Bunun üzerine o: “Kâ'b yalan söylemiştir; {إِن الله يمسك السَّمَاوَات وَالْأَرْض أَن تَزُولَا} “Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutmaktadır”. Onun dönmesi yok olup gitmesi olarak yeter!” dedi.
من آيَة ٤٢ - ٤٥
42-45. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي هِلَال أَنه بلغه أَن قُريْشًا كَانَت تَقول: إِن الله بعث منا نَبيا مَا كَانَت أمة من الْأُمَم أطوع لخالقها وَلَا أسمع لنبيها وَلَا أَشد تمسكاً بكتابها منا
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hilâl'den rivayet ettiğine göre kendisine Kureyş'in şöyle dediği ulaşmıştır: “Eğer Allah içimizden bir peygamber gönderirse, ümmetlerden hiçbir ümmet Yaratıcısına bizden daha itaatkâr, Peygamberine bizden daha çok kulak veren ve Kitabına bizden daha sıkı sarılan olamaz.”
فَأنْزل الله (لَو أَن عندنَا ذكرا من الْأَوَّلين) (الصِّفَات ١٦٨) (وَلَو أَنا أنزل علينا الْكتاب لَكنا أهْدى مِنْهُم) (الْأَنْعَام ١٥٧) {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم لَئِن جَاءَهُم نَذِير لَيَكُونن أهْدى من إِحْدَى الْأُمَم}
Bunun üzerine Allah: (لَو أَن عندنَا ذكرا من الْأَوَّلين) “Keşke yanımızda öncekilere verilen bir zikir/öğüt olsaydı” (es-Sâffât, 168), (وَلَو أَنا أنزل علينا الْكتاب لَكنا أهْدى مِنْهُم) “Şayet bize de Kitap indirilseydi kesinlikle onlardan daha doğru yolda olurduk” (el-En'âm, 157) ve {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم لَئِن جَاءَهُم نَذِير لَيَكُونن أهْدى من إِحْدَى الْأُمَم} “Eğer kendilerine bir uyarıcı gelirse ümmetlerin herhangi birinden daha doğru yolda olacaklarına var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [ayetlerini] indirdi.
وَكَانَت الْيَهُود تستفتح بِهِ على الْأَنْصَار فَيَقُولُونَ: إِنَّا نجد نَبيا يخرج
Yahudiler de Ensar'a karşı onunla fetih/zafer umuyor ve: “Biz çıkacak bir peygamber buluyoruz/bekliyoruz” diyorlardı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فَلَمَّا جَاءَهُم نَذِير} قَالَ: هُوَ مُحَمَّد ﷺ {مَا زادهم إِلَّا نفوراً استكباراً فِي الأَرْض ومكر السيء} وَهُوَ الشّرك {وَلَا يَحِيق الْمَكْر السيء إِلَّا بأَهْله} أَي الشّرك {فَهَل ينظرُونَ إِلَّا سنة الأوّلين} قَالَ: عُقُوبَة الْأَوَّلين
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre Katâde: {فَلَمَّا جَاءَهُم نَذِير} “Fakat onlara bir uyarıcı gelince” buyruğu hakkında: “O, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir” dedi; {مَا زادهم إِلَّا نفوراً استكباراً فِي الأَرْض ومكر السيء} “Bu durum onların sadece kaçışlarını ve yeryüzünde büyüklük taslayarak kötü tuzaklar kurmalarını artırdı” [buyruğu hakkında]: “O [kötü tuzak], şirktir” dedi; {وَلَا يَحِيق الْمَكْر السيء إِلَّا بأَهْله} “Hâlbuki kötü tuzak ancak sahibini kuşatır” [buyruğu hakkında]: “Yani şirktir” dedi; {فَهَل ينظرُونَ إِلَّا سنة الأوّلين} “Onlar öncekilerin kanunundan başkasını mı bekliyorlar?” [buyruğu hakkında ise]: “Öncekilerin cezalandırılması [kanununu]” dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم} قَالَ: قُرَيْش {لَيَكُونن أهْدى من إِحْدَى الْأُمَم} قَالَ: أهل الْكتاب
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre: {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم} “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” buyruğu hakkında: “Kureyş” dedi; {لَيَكُونن أهْدى من إِحْدَى الْأُمَم} “Ümmetlerin herhangi birinden daha doğru yolda olacaklarına” [buyruğu hakkında]: “Ehl-i Kitap'tan” dedi.
وَفِي قَوْله تَعَالَى {ومكر السيء} قَالَ: الشّرك
Allah Teâlâ'nın: {ومكر السيء} “Ve kötü tuzak kurma[larını]” buyruğu hakkında ise: “Şirk” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب قَالَ: ثَلَاث من فعلهن لم ينج حَتَّى ينزل بِهِ
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Kâ'b'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Üç şey vardır ki kim bunları yaparsa [cezası] başına gelmedikçe kurtulamaz:
من مكر أَو بغي أَو نكث
Tuzak kurmak, taşkınlık/haddi aşmak veya ahdi bozmak.”
ثمَّ قَرَأَ {وَلَا يَحِيق الْمَكْر السيء إِلَّا بأَهْله} يَا أَيهَا النَّاس إِنَّمَا بَغْيكُمْ على أَنفسكُم {يُونُس} وَمن نكث فَإِنَّمَا ينْكث على نَفسه {الْفَتْح}
Sonra şu ayetleri okudu: {وَلَا يَحِيق الْمَكْر السيء إِلَّا بأَهْله} “Hâlbuki kötü tuzak ancak sahibini kuşatır”, “Ey insanlar! Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir” (Yûnus), “Kim ahdini bozarsa ancak kendi aleyhine bozmuş olur” (el-Feth).
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق سُفْيَان عَن أبي زَكَرِيَّا الْكُوفِي عَن رجل حَدثهُ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إيَّاكُمْ وَالْمَكْر السيء فَإِنَّهُ {وَلَا يَحِيق الْمَكْر السيء إِلَّا بأَهْله} وَلَهُم من الله طَالب
İbn Ebî Hâtim'in Süfyân yoluyla Ebû Zekeriyyâ el-Kûfî'den, onun da kendisine anlatan bir adamdan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kötü tuzaktan sakınınız; zira {وَلَا يَحِيق الْمَكْر السيء إِلَّا بأَهْله} 'Kötü tuzak ancak sahibini kuşatır' ve Allah tarafından onları takip eden bir [ceza] vardır.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {فَهَل ينظرُونَ إِلَّا سنة الْأَوَّلين} قَالَ: هَل ينظرُونَ إِلَّا أَن يصيبهم من الْعَذَاب مثل مَا أصَاب الْأَوَّلين من الْعَذَاب
İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre: {فَهَل ينظرُونَ إِلَّا سنة الْأَوَّلين} “Onlar öncekilerin kanunundan başkasını mı bekliyorlar?” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Onlar, öncekilerin başına gelen azabın bir benzerinin kendi başlarına da gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وَمَا كَانَ الله ليعجزه} قَالَ: لن يفوتهُ
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre: {وَمَا كَانَ الله ليعجزه} “Allah'ı âciz bırakacak [hiçbir şey yoktur]” buyruğu hakkında: “O'ndan asla kaçamaz/kurtulamaz” demiştir.
قَوْله تَعَالَى {وَلَو يُؤَاخذ الله النَّاس}
Allah Teâlâ'nın: {وَلَو يُؤَاخذ الله النَّاس} “Eğer Allah insanları hesaba çekecek olsaydı” buyruğu.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: إِن كَانَ الْجعل ليعذب فِي جُحْره من ذَنْب ابْن آدم ثمَّ قَرَأَ {وَلَو يُؤَاخذ الله النَّاس بِمَا كسبوا مَا ترك على ظهرهَا من دَابَّة} وَالله أعلم
Feryâbî, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Âdemoğlunun günahı yüzünden bok böceği bile yuvasında azap görür.” Sonra şu ayeti okudu: {وَلَو يُؤَاخذ الله النَّاس بِمَا كسبوا مَا ترك على ظهرهَا من دَابَّة} “Eğer Allah, insanları kazandıkları [günahlar] yüzünden hesaba çekecek olsaydı yerin sırtında hiçbir canlı bırakmazdı”. En doğrusunu Allah bilir.