وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصرهم} قَالَ: لَا تَسْتَطِيع الْآلهَة نَصرهم
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den radıyallâhu anh naklettiğine göre {لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصرهم} “Onlara yardım edemezler” ayeti hakkında: “İlahlar onlara yardım edemezler” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصرهم} قَالَ: نصر الْآلهَة وَلَا تَسْتَطِيع الْآلهَة نَصرهم {وهم لَهُم جند محضرون} قَالَ: الْمُشْركُونَ يغضبون للآلهة فِي الدُّنْيَا وَهِي لَا تَسوق إِلَيْهِم خيرا وَلَا تدفع عَنْهُم سوء إِنَّمَا هِيَ أصنام
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den radıyallâhu anh naklettiğine göre {لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصرهم} “Onlara yardım edemezler” ayeti hakkında şöyle demiştir: “İlahların yardımını [kasteder], ilahlar onlara yardım edemezler. {وهم لَهُم جند محضرون} “Aksine kendileri onlar için hazır bulundurulmuş askerlerdir” ayeti hakkında ise şöyle demiştir: Müşrikler dünyada ilahları uğruna öfkelenirler; oysa onlar kendilerine ne bir hayır getirebilir ne de onlardan bir kötülüğü savabilir, onlar ancak putlardan ibarettir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {وهم لَهُم جند محضرون} قَالَ: هم لَهُم جند فِي الدُّنْيَا وهم {محضرون} فِي النَّار
İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre {وهم لَهُم جند محضرون} “Aksine kendileri onlar için hazır bulundurulmuş askerlerdir” ayeti hakkında: “Onlar dünyada putlar için birer askerdirler ve ateşte {محضرون} '[azap için] hazır bulundurulacaklardır'” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وهم لَهُم جند محضرون} لآلهتهم الَّتِي يعْبدُونَ يدْفَعُونَ عَنْهُم ويمنعونهم
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan naklettiğine göre {وهم لَهُم جند محضرون} “Aksine kendileri onlar için hazır bulundurulmuş askerlerdir” ayeti hakkında: “İbadet ettikleri ilahları için [askerdirler]; onları savunur ve korurlar” demiştir.
الْآيَات ٧٧ - ٨٣
77 - 83. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والاسمعيلي فِي مُعْجَمه وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والضياء فِي المختارة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: جَاءَ الْعَاصِ بن وَائِل إِلَى رَسُول الله ﷺ بِعظم حَائِل فَفتهُ بِيَدِهِ فَقَالَ يَا مُحَمَّد أَيُحْيِي الله هَذَا بعد مَا أرى قَالَ: نعم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-İsmâîlî Mu'cem'inde, el-Hâkim (ve sahih olduğunu belirtti), İbn Merdûye, el-Beyhakî el-Ba's'ta ve ed-Diyâ el-Muhtâre'de İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o şöyle demiştir: Âs b. Vâil, elinde çürümüş bir kemikle Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem geldi, onu eliyle ufaladı ve: 'Ey Muhammed! Allah, bu gördüğüm [çürümüş halinden] sonra bunu diriltecek mi?' dedi. [Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem]: 'Evet,
يبْعَث الله هَذَا ثمَّ يُمِيتك ثمَّ يُحْيِيك ثمَّ يدْخلك نَار جَهَنَّم
Allah bunu diriltecek, sonra seni öldürecek, sonra seni diriltecek, sonra da seni cehennem ateşine sokacaktır' buyurdu.
فَنزلت الْآيَات من آخر يس {أَو لم ير الإِنسان أَنا خلقناه من نُطْفَة فَإِذا هُوَ خصيم مُبين} إِلَى آخر السُّورَة
Bunun üzerine Yâsîn'in sonundaki {أَو لم ير الإِنسان أَنا خلقناه من نُطْفَة فَإِذا هُوَ خصيم مُبين} “İnsan, bizim kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi ki hemen apaçık bir hasım kesiliverir?” ayetinden surenin sonuna kadar olan ayetler indi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ جَاءَ عبد الله بن أُبيّ وَفِي يَده عظم حَائِل إِلَى النَّبِي ﷺ فَكَسرهُ بِيَدِهِ ثمَّ قَالَ: يَا مُحَمَّد كَيفَ يَبْعَثهُ الله وَهُوَ رَمِيم فَقَالَ رَسُول الله ﷺ يبْعَث الله هَذَا ويميتك ثمَّ يدْخلك جَهَنَّم
İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Übey, elinde çürümüş bir kemikle Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem geldi, onu eliyle kırdı ve ardından: 'Ey Muhammed! O çürüyüp ufalanmışken Allah onu nasıl diriltecek?' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah bunu diriltecek, seni öldürecek, sonra da seni cehenneme sokacaktır' buyurdu.
قَالَ الله {قل يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أول مرّة وَهُوَ بِكُل خلق عليم}
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قل يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أول مرّة وَهُوَ بِكُل خلق عليم} “De ki: Onu ilk defa yaratan diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: جَاءَ أُبيّ بن خلف وَفِي يَده عظم حَائِل إِلَى النَّبِي ﷺ فَكَسرهُ بِيَدِهِ ثمَّ قَالَ: يَا مُحَمَّد كَيفَ يَبْعَثهُ الله وَهُوَ رَمِيم فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: يبْعَث الله هَذَا ويميتك ثمَّ يدْخلك جَهَنَّم
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o şöyle demiştir: Übey b. Halef, elinde çürümüş bir kemikle Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem geldi, onu eliyle kırdı ve ardından: 'Ey Muhammed! O çürüyüp ufalanmışken Allah onu nasıl diriltecek?' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah bunu diriltecek, seni öldürecek, sonra da seni cehenneme sokacaktır' buyurdu.
قَالَ الله {قل يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أول مرّة وَهُوَ بِكُل خلق عليم}
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قل يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أول مرّة وَهُوَ بِكُل خلق عليم} “De ki: Onu ilk defa yaratan diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: جَاءَ أُبيّ بن خلف
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o şöyle demiştir: Übey b. Halef
الجُمَحِي إِلَى رَسُول الله ﷺ بِعظم نخر فَقَالَ: أتعدنا يَا مُحَمَّد إِذا بليت عظامنا فَكَانَت رميماً أَن الله باعثنا خلقا جَدِيدا ثمَّ جعل يفت الْعظم ويذره فِي الرّيح فَيَقُول: يَا مُحَمَّد من يحيي هَذَا فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: نعم
el-Cumehî, çürümüş bir kemikle Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: 'Ey Muhammed! Kemiklerimiz çürüyüp ufalandığı zaman Allah'ın bizi yeni bir yaratılışla dirilteceğini mi bize vadediyorsun?' dedi. Sonra kemiği ufalayıp rüzgâra savurmaya başladı ve: 'Ey Muhammed! Bunu kim diriltecek?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Evet,
يُمِيتك الله ثمَّ يُحْيِيك ويجعلك فِي جَهَنَّم وَنزل على رَسُول الله ﷺ {وَضرب لنا مثلا وَنسي خلقه}
Allah seni öldürecek, sonra seni diriltecek ve seni cehenneme koyacaktır' buyurdu. Ve Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem {وَضرب لنا مثلا وَنسي خلقه} “Kendi yaratılışını unutarak bize bir misal getirdi” ayeti indi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن أبي مَالك قَالَ: جَاءَ أُبيّ بن خلف بِعظم نخرة فَجعل يفته بَين يَدي النَّبِي ﷺ قَالَ: من يحيي الْعِظَام وَهِي رَمِيم فَأنْزل الله {أَو لم ير الإِنسان أَنا خلقناه من نُطْفَة فَإِذا هُوَ خصيم مُبين} إِلَى قَوْله {وَهُوَ بِكُل شَيْء عليم}
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî el-Ba's'ta Ebû Mâlik'ten naklettiğine göre o şöyle demiştir: Übey b. Halef çürümüş bir kemikle geldi ve onu Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda ufalamaya başlayıp: 'Çürüyüp ufalanmış kemikleri kim diriltecek?' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, {أَو لم ير الإِنسان أَنا خلقناه من نُطْفَة فَإِذا هُوَ خصيم مُبين} “İnsan, bizim kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi ki hemen apaçık bir hasım kesiliverir?” ayetinden {وَهُوَ بِكُل شَيْء عليم} “O, her şeyi hakkıyla bilendir” kavline kadar olan ayetleri indirdi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي أبي جهل بن هِشَام جَاءَ بِعظم حَائِل إِلَى النَّبِي ﷺ فذراه فَقَالَ: من يحيي الْعِظَام وَهِي رَمِيم فَقَالَ الله: يَا مُحَمَّد {قل يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أول مرّة وَهُوَ بِكُل خلق عليم}
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem çürümüş bir kemikle gelip onu savuran ve: 'Çürüyüp ufalanmış kemikleri kim diriltecek?' diyen Ebû Cehil b. Hişâm hakkında indi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Ey Muhammed! {قل يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أول مرّة وَهُوَ بِكُل خلق عليم} “De ki: Onu ilk defa yaratan diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir” [de]' buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَضرب لنا مثلا} قَالَ: أُبيّ بن خلف
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh naklettiğine göre {وَضرب لنا مثلا} “Bize bir misal getirdi” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Übey b. Halef
جَاءَ بِعظم فَقَالَ: يَا مُحَمَّد أتعدنا انا إِذا متْنا
bir kemikle geldi ve: 'Ey Muhammed! Biz öldüğümüz
فَكُنَّا مثل هَذَا الْعظم الْبَالِي فِي يَده فَفتهُ وَقَالَ: من يحيينا إِذا كُنَّا مثل هَذَا وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَضرب لنا مثلا} قَالَ: نزلت فِي أُبيّ بن خلف جَاءَ بِعظم نخر فَجعل يذره فِي الرّيح فَقَالَ: أنّى يحيي الله هَذَا قَالَ النَّبِي ﷺ: نعم
ve elindeki şu çürümüş kemik gibi olduğumuz zaman [bizi dirilteceğini mi] vadediyorsun?' dedi; kemiği ufaladı ve: 'Biz bunun gibi olduğumuzda bizi kim diriltecek?' dedi.” Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den radıyallâhu anh naklettiğine göre {وَضرب لنا مثلا} “Bize bir misal getirdi” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Übey b. Halef hakkında indi; o çürümüş bir kemikle geldi ve onu rüzgâra savurmaya başlayıp: 'Allah bunu nasıl diriltecek?' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Evet,
يحيي الله هَذَا وَيُدْخِلك النَّار
Allah bunu diriltecek ve seni ateşe sokacaktır' buyurdu.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {أَو لم ير الإِنسان أَنا خلقناه من نُطْفَة} قَالَ: نزلت فِي أُبيّ بن خلف
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den radıyallâhu anh naklettiğine göre {أَو لم ير الإِنسان أَنا خلقناه من نُطْفَة} “İnsan, bizim kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi?” ayeti hakkında: “Übey b. Halef hakkında indi” demiştir.
أَتَى النَّبِي ﷺ وَمَعَهُ عظم قد دثر فَجعل يفته بَين أَصَابِعه وَيَقُول: يَا مُحَمَّد أَنْت الَّذِي تحدث أَن هَذَا سيحيا بعد مَا قد بلَى
Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yanında çürüyüp yok olmaya yüz tutmuş bir kemikle geldi. Onu parmakları arasında ufalamaya başladı ve: 'Ey Muhammed! Çürüdükten sonra bunun diriltileceğini söyleyen sen misin?' diyordu.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: نعم
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Evet,
ليميتن الآخر ثمَّ ليحيينه ثمَّ ليدخلنه النَّار
[Allah] diğerini (seni) muhakkak öldürecek, sonra muhakkak diriltecek, sonra da muhakkak ateşe sokacaktır' buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: جَاءَ أُبيّ بن خلف إِلَى النَّبِي ﷺ وَفِي يَده عظم حَائِل فَقَالَ: يَا مُحَمَّد أَنِّي يحيي الله هَذَا فَأنْزل الله {وَضرب لنا مثلا وَنسي خلقه} فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ: خلقهَا قبل أَن تكون أعجب من إحيائها وَقد كَانَت
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den radıyallâhu anh naklettiğine göre o şöyle demiştir: Übey b. Halef, elinde çürümüş bir kemikle Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: 'Ey Muhammed! Allah bunu nasıl diriltir?' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ {وَضرب لنا مثلا وَنسي خلقه} “Kendi yaratılışını unutarak bize bir misal getirdi” ayetini indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona: 'Onun henüz hiçbir şey değilken yaratılması, var olduktan sonra yeniden diriltilmesinden daha hayret vericidir' buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عُرْوَة بن الزبير ﵁ قَالَ: لما أنزل الله على رَسُوله ﷺ
İbn Ebî Hâtim'in Urve b. ez-Zübeyr'den radıyallâhu anh naklettiğine göre o şöyle demiştir: Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem,
إِن النَّاس يحاسبون بأعمالهم ومبعوثون يَوْم الْقِيَامَة أَنْكَرُوا ذَلِك انكاراً شَدِيدا
insanların amelleriyle hesaba çekileceklerini ve kıyamet günü diriltileceklerini indirdiğinde, onlar bunu şiddetle inkâr ettiler.
فَعمد أُبيّ بن خلف إِلَى عظم حَائِل قد نخر فَفتهُ ثمَّ ذراه فِي الرّيح ثمَّ قَالَ: يَا مُحَمَّد إِذا بليت عظامنا إِنَّا لمبعوثون خلقا جَدِيدا فَوجدَ رَسُول الله ﷺ من استقباله اياه بالتكذيب والأذى فِي وَجهه وجدا شَدِيدا فَأنْزل الله على رَسُوله ﷺ {قل يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أول مرّة}
Bunun üzerine Übey b. Halef, çürüyüp ufalanmış bir kemiğe yönelip onu ufaladı, sonra rüzgâra savurdu ve ardından: 'Ey Muhammed! Kemiklerimiz çürüdüğü zaman biz gerçekten yeni bir yaratılışla mı diriltileceğiz?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, onun kendisini yüzüne karşı yalanlamasından ve eziyet etmesinden dolayı derin bir üzüntü duydu. Bunun üzerine Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem: {قل يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أول مرّة} “De ki: Onu ilk defa yaratan diriltecektir” ayetini indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {الَّذِي جعل لكم من الشّجر الْأَخْضَر نَارا} يَقُول: الَّذِي أخرج هَذِه النَّار من هَذَا الشّجر قَادر على أَن يَبْعَثهُ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh naklettiğine göre {الَّذِي جعل لكم من الشّجر الْأَخْضَر نَارا} “Yeşil ağaçtan sizin için bir ateş çıkaran O'dur” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bu ateşi şu ağaçtan çıkaran [Allah], onu diriltmeye de kadirdir.”
وَفِي قَوْله {أَو لَيْسَ الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض بِقَادِر}
{أَو لَيْسَ الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض بِقَادِر} “Gökleri ve yeri yaratan [yeniden yaratmaya] güç yetiremez mi?” ayeti hakkında da
قَالَ: هَذَا مثل قَوْله {إِنَّمَا أمره إِذا أَرَادَ شَيْئا أَن يَقُول لَهُ كن فَيكون} قَالَ: لَيْسَ من كَلَام الْعَرَب أَهْون وَلَا أخف من ذَلِك
şöyle demiştir: “Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: {إِنَّمَا أمره إِذا أَرَادَ شَيْئا أَن يَقُول لَهُ كن فَيكون} “Bir şeyi dilediği zaman O'nun emri sadece ona 'Ol!' demektir, o da hemen oluverir.” Katâde demiştir ki: Arap kelâmında bundan daha kolay ve daha hafif bir şey yoktur.
فَأمر الله كَذَلِك
Allah'ın emri de işte böyledir.”