أخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {إِن أَصْحَاب الْجنَّة الْيَوْم فِي شغل فاكهون} قَالَ: يعْجبُونَ
Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh {إِن أَصْحَاب الْجنَّة الْيَوْم فِي شغل فاكهون} “Gerçekten cennet ehli bugün bir meşguliyet içinde zevk sürmektedirler” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Hayran kalıp sevinirler” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {إِن أَصْحَاب الْجنَّة الْيَوْم فِي شغل فاكهون} قَالَ: شغلهمْ النَّعيم عَمَّا فِيهِ أهل النَّار من الْعَذَاب
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in el-Hasan'dan radıyallâhu anh {إِن أَصْحَاب الْجنَّة الْيَوْم فِي شغل فاكهون} “Gerçekten cennet ehli bugün bir meşguliyet içinde zevk sürmektedirler” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “[İçinde bulundukları] nimet, onları cehennem ehlinin içinde bulunduğu azaptan meşgul edip [unutturmuştur]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة الْجنَّة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فِي شغل فاكهون} قَالَ: فِي افتضاض الْأَبْكَار
İbn Ebî Şeybe, Sıfatu'l-Cenne'de İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ {فِي شغل فاكهون} “...bir meşguliyet içinde zevk sürmektedirler” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Bakirelerle gerdeğe girmektedirler” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا وَعبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن مَسْعُود ﵁ فِي قَوْله {إِن أَصْحَاب الْجنَّة الْيَوْم فِي شغل فاكهون} قَالَ: شغلهمْ افتضاض العذارى
Abd b. Humeyd, İbn Ebî'd-Dünyâ, Zevâidü'z-Zühd'de Abdullah b. Ahmed, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh {إِن أَصْحَاب الْجنَّة الْيَوْم فِي شغل فاكهون} “Gerçekten cennet ehli bugün bir meşguliyet içinde zevk sürmektedirler” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Onların meşguliyeti bakire kızlarla gerdeğe girmektir” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة وَقَتَادَة
Abd b. Humeyd'in İkrime ve Katâde'den naklettiğine göre
مثله
benzerini [rivayet etmişlerdir].
وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: إِن
Abdullah b. Ahmed'in Zevâidü'z-Zühd'de İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz
الْمُؤمن كلما أَرَادَ زَوْجَة وجدهَا عذراء
mümin hanımını her arzuladığında onu bakire olarak bulur.”
وَأخرج الْبَزَّار وَالطَّبَرَانِيّ فِي الصَّغِير وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أهل الْجنَّة إِذا جامعوا نِسَاءَهُمْ عَادوا أَبْكَارًا
Bezzâr, es-Sagîr'de Taberânî ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cennet ehli eşleriyle cinsel ilişkide bulunduklarında onlar tekrar bakire haline dönerler.”
وَأخرج الْمَقْدِسِي فِي صفة الْجنَّة عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ عَن رَسُول الله ﷺ إِنَّه سُئِلَ أنطؤ فِي الْجنَّة قَالَ: نعم
el-Makdisî'nin Sıfatu'l-Cenne'de Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh naklettiğine göre Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: “Cennette cinsel ilişkiye girer miyiz?” diye soruldu. O da: “Evet,
وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ دحماً دحماً فَإِذا قَامَ عَنْهَا رجعت مطهرة بكرا
nefsim elinde olana yemin olsun ki şiddetli bir arzu ve güçle [yaklaşılır]. [Kişi] onun üzerinden kalktığında o tekrar tertemiz bir bakireye dönüşür” buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵁ فِي قَوْله {فِي شغل فاكهون} قَالَ: ضرب الأوتار قَالَ أَبُو حَاتِم: هَذَا خطأ من السّمع إِنَّمَا هُوَ افتضاض الْأَبْكَار
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh {فِي شغل فاكهون} “...bir meşguliyet içinde zevk sürmektedirler” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Telli çalgılar çalmak” demiştir. Ebû Hâtim der ki: “Bu, işitme hatasıdır; doğrusu ise 'bakirelerle gerdeğe girmektir'.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وأزواجهم} قَالَ: حلائلهم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh {وأزواجهم} “Onlar ve eşleri...” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Nikâhlı hanımlarıdır” demiştir.
الْآيَة ٥٧
57. Ayet
أخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة الْجنَّة بِسَنَد جيد عَن أبي أُمَامَة ﵁ قَالَ: إِن الرجل من أهل الْجنَّة ليشتهي الشَّرَاب من شراب الْجنَّة فَيَجِيء إِلَيْهِ الابريق فَيَقَع فِي يَده فيشرب فَيَعُود إِلَى مَكَانَهُ
İbn Ebî'd-Dünyâ Sıfatu'l-Cenne'de iyi bir senetle Ebû Ümâme'den radıyallâhu anh nakletmiştir; o şöyle demiştir: “Cennet ehlinden olan adam cennet içeceklerinden bir içecek arzu eder de ibrik hemen ona gelir, eline düşer, o da içer ve ibrik yerine döner.”
الْآيَة ٥٨
58. Ayet
أخرج ابْن ماجة وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة الْجنَّة وَالْبَزَّار وَابْن أبي حَاتِم والآجري فِي الرُّؤْيَة وَابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر ﵁ قَالَ: قَالَ النَّبِي ﷺ: بَينا أهل الْجنَّة فِي نعيمهم إِذْ سَطَعَ لَهُم نور فَرفعُوا رؤوسهم فَإِذا الرب قد أشرف عَلَيْهِم من فَوْقهم فَقَالَ السَّلَام عَلَيْكُم يَا أهل الْجنَّة
İbn Mâce, Sıfatu'l-Cenne'de İbn Ebî'd-Dünyâ, Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, er-Rü'ye'de Âcurrî ve İbn Merdûye'nin Câbir'den radıyallâhu anh naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cennet ehli nimetleri içindeyken ansızın kendilerine bir nur parıldar; başlarını kaldırırlar, bir de bakarlar ki Rab üzerlerine üstlerinden tecelli etmiş ve: 'Selâm olsun size ey cennet ehli!' buyurmuştur.
وَذَلِكَ قَول الله {سَلام قولا من رب رَحِيم}
İşte bu, Allah'ın: {سَلام قولا من رب رَحِيم} “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara 'selâm' vardır” buyruğudur.
قَالَ: فَينْظر إِلَيْهِم وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ فَلَا يلتفتوا إِلَى شَيْء من النَّعيم مَا داموا ينظرُونَ إِلَيْهِ حَتَّى يحتجب عَنْهُم وَيبقى نوره وبركته عَلَيْهِم فِي دِيَارهمْ
[Resûlullah] şöyle devam etti: O onlara bakar, onlar da O'na bakarlar; O'na baktıkları sürece başka hiçbir nimete dönüp bakmazlar. Nihayet O kendilerinden perdelenir, nuru ve bereketi ise yurtlarında üzerlerinde kalır.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {سَلام قولا من رب رَحِيم} قَالَ: فَإِن الله هُوَ يسلم عَلَيْهِم
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ {سَلام قولا من رب رَحِيم} “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara 'selâm' vardır” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Muhakkak ki Allah kendilerine bizzat selâm verir” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن الْبَراء ﵁ فِي قَوْله {سَلام قولا من رب رَحِيم} قَالَ: يسلم عَلَيْهِم عِنْد الْمَوْت
İbn Cerîr'in Berâ'dan radıyallâhu anh {سَلام قولا من رب رَحِيم} “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara 'selâm' vardır” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Ölüm anında onlara selâm verir” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو نصر السجْزِي فِي الإِبانة عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ ﵁ فِي قَوْله {سَلام قولا من رب رَحِيم} قَالَ: يَأْتِيهم ﵎ فِي درجاتهم فَيسلم عَلَيْهِم فيردون ﵇ فَيَقُول سلوني فَيَقُولُونَ: مَا نَسْأَلك وَعزَّتك وجلالك لَو أَنَّك قسمت علينا رزق الثقلَيْن الْجِنّ والانس لأطعمناهم ولأسقيناهم ولألبسناهم ولأخدمناهم وَلَا ينقصنا ذَلِك شَيْئا
İbn Cerîr ve el-İbâne'de Ebû Nasr es-Siczî'nin Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den radıyallâhu anh {سَلام قولا من رب رَحِيم} “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara 'selâm' vardır” ayeti hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: “[Rab] tebâreke ve teâlâ onların derecelerine gelir ve onlara selâm verir, onlar da aleyhisselâm karşılık verirler. Bunun üzerine [Rab]: 'Benden isteyin' buyurur. Onlar: 'Senden ne isteyelim ki! İzzetine ve celâline yemin olsun ki cin ve insan iki ağırlığın rızkını bize bölüştürseydin onları yedirir, içirir, giydirir ve hizmet ettirirdik de bu bizden hiçbir şey eksiltmezdi' derler.
فَيَقُول: إِن لدي مزيداً فَيَقُول ذَلِك بِأَهْل كل دَرَجَة حَتَّى يَنْتَهِي ثمَّ يَأْتِيهم التحف من الله تحمله إِلَيْهِم الْمَلَائِكَة
O da: 'Katımda daha fazlası vardır' buyurur. Bunu sona erinceye kadar her bir derecenin ehline söyler; ardından meleklerin kendilerine taşıdığı Allah'tan gelen hediyeler onlara ulaşır.”
الْآيَة ٥٩
59. Ayet
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ قَالَ: إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة جمع الله النَّاس على تل رفيع ثمَّ نَادَى مُنَاد: امتازوا الْيَوْم أَيهَا المجرمون
İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet günü olduğunda Allah insanları yüksek bir tepede toplar, sonra bir münadi: 'Ayrılın bugün ey suçlular!' diye seslenir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن رواد بن الْجراح ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة نَادَى مُنَاد: أَن ميزوا الْمُسلمين من الْمُجْرمين إِلَّا صَاحب الْأَهْوَاء
İbn Ebî Hâtim'in Ravvâd b. el-Cerrâh'tan radıyallâhu anh bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet günü olduğunda bir münadi: 'Hevâ/bidat sahipleri hariç Müslümanları suçlulardan ayırın!' diye seslenir.
يَعْنِي يتْرك صَاحب الْهوى مَعَ الْمُجْرمين
Yani hevâ sahibi, suçlularla birlikte bırakılır.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مَيْمُون ﵁ أَنه قَرَأَ هَذِه الْآيَة {وامتازوا الْيَوْم أَيهَا المجرمون} فرق وَبكى وَقَالَ: مَا سمع النَّاس قطّ بنعت أَشد مِنْهُ
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Meymûn radıyallâhu anh bu {وامتازوا الْيَوْم أَيهَا المجرمون} “Ayrılın bir tarafa bugün, ey suçlular!” ayetini okuyunca duygulandı ve ağladı; ardından: “İnsanlar bundan daha şiddetli bir niteleme asla işitmemiştir” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وامتازوا الْيَوْم أَيهَا المجرمون} قَالَ: عزلوا عَن كل خير
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh {وامتازوا الْيَوْم أَيهَا المجرمون} “Ayrılın bir tarafa bugün, ey suçlular!” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Her türlü hayırdan tecrit edilip ayrıldılar” demiştir.
الْآيَات ٦٠ - ٦٤
60 - 64. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {ألم أَعهد إِلَيْكُم} يَقُول: ألم أنهكم
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den radıyallâhu anh {ألم أَعهد إِلَيْكُم} “Size ahdetmedim mi / bildirmedim mi?...” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “[Bu,] 'Sizi yasaklamadım mı?' demektir” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مَكْحُول ﵁ فِي قَوْله {أَن لَا تعبدوا الشَّيْطَان} قَالَ: إِنَّمَا عِبَادَته طَاعَته
İbnü'l-Münzir'in Mekhûl'den radıyallâhu anh {أَن لَا تعبدوا الشَّيْطَان} “Şeytana tapmayın/kulluk etmeyin diye...” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Ona ibadet etmek, sadece ona itaat etmektir” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {جبلا كثيرا} قَالَ: خلقا كثيرا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh {جبلا كثيرا} “...nice nesilleri/toplulukları...” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Pek çok insanı” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم ﵁ أَنه قَرَأَ جبلا كثيرا بِكَسْر الْجِيم مثقلة اللَّام أفلم يَكُونُوا يعْقلُونَ بِالْيَاءِ
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre o, [ilgili kelimeyi] cîm harfinin kesresi ve şeddeli lâm ile (cibillen kesîran) şeklinde, [devamındaki kısmı da] yâ harfi ile (efelem yekûnû ya'kılûn) şeklinde okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد عَن هُذَيْل ﵁ أَنه قَرَأَ جبلا كثيرا) مُخَفّفَة
Abd b. Humeyd'in Hüzeyl'den radıyallâhu anh naklettiğine göre o, (ciblen kesîran) şeklinde şeddesiz (muhaffef) okumuştur.
وَأخرج الْحَاكِم عَن أبي هُرَيْرَة أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ وَلَقَد أضلّ مِنْكُم جبلا مُخَفّفَة
Hâkim'in Ebû Hüreyre'den naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem {وَلَقَد أضلّ مِنْكُم جبلا} [ayetini] şeddesiz (ciblen) okumuştur.
الْآيَة ٦٥
65. Ayet
أخرج أَحْمد وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي التَّوْبَة وَاللَّفْظ لَهُ وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أنس ﵁ فِي قَوْله {الْيَوْم نختم على أَفْوَاههم} قَالَ كُنَّا عِنْد النَّبِي ﷺ فَضَحِك حَتَّى بَدَت نَوَاجِذه قَالَ: أَتَدْرُونَ مِمَّن ضحِكت قُلْنَا: لَا يَا رَسُول الله قَالَ: من مُخَاطبَة العَبْد ربه فَيَقُول: يَا رب ألم
Ahmed, Müslim, Nesâî, et-Tevbe'de lafız kendisine ait olmak üzere İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Enes'ten radıyallâhu anh {الْيَوْم نختم على أَفْوَاههم} “Bugün onların ağızlarını mühürleriz...” ayeti hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: Biz Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanındaydık; azı dişleri görününceye kadar güldü ve: “Neye güldüğümü biliyor musunuz?” dedi. Biz: “Hayır, ey Allah'ın Resûlü!” dedik. O şöyle buyurdu: “Kulun Rabbine hitabından [dolayı güldüm]. [Kul] der ki: 'Ey Rabbim, beni
تُجِرْنِي من الظُّلم فَيَقُول: بلَى
zulümden korumadın mı?' [Allah] da: 'Evet' buyurur.
فَيَقُول: إِنِّي لَا أُجِيز عليَّ إِلَّا شَاهدا مني فَيَقُول: كفى بِنَفْسِك عَلَيْك شَهِيدا وَبِالْكِرَامِ الْكَاتِبين شُهُودًا فيختم على فِيهِ وَيُقَال لِأَرْكَانِهِ: انْطِقِي فَتَنْطِق بِأَعْمَالِهِ ثمَّ يخلى بَينه وَبَين الْكَلَام فَيَقُول بعدا لَكِن وَسُحْقًا فَعَنْكُنَّ كنت أُنَاضِل
[Kul]: 'Ben kendime karşı ancak benden olan bir şahide izin veririm' der. [Allah]: 'Bugün kendi nefsin sana şahit olarak, Kirâmen Kâtibîn de şahitler olarak yeter' buyurur. Bunun üzerine onun ağzı mühürlenir ve uzuvlarına: 'Konuşun!' denir. Onlar da onun amellerini söylerler. Sonra onunla konuşması serbest bırakılır; o da: 'Yazıklar olsun size, kahrolun! Ben sizin için mücadele ediyordum' der.”
وَأخرج مُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي سعيد وَأبي هُرَيْرَة قَالَا: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يلقى العَبْد ربه فَيَقُول الله: أَي قل ألم أكرمك وأسودك وأزوجك وأسخر لَك الْخَيل والابل وأذرك ترأس وتربع فَيَقُول: بلَى أَي رب فَيَقُول: أفطنت أَنَّك ملاقي فَيَقُول: لَا
Müslim, Tirmizî, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Ebû Saîd ve Ebû Hüreyre'den naklettiğine göre onlar şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Kul Rabbiyle karşılaşır; Allah: 'Ey falan! Ben sana ikramda bulunmadım mı, seni efendi/önder yapmadım mı, seni evlendirmedim mi, atları ve develeri senin hizmetine vermedim mi ve senin reislik yapıp [ganimetten] dörtte bir pay almana imkân tanımadım mı?' buyurur. O da: 'Evet, ey Rabbim!' der. [Allah]: 'Bana kavuşacağını hiç düşündün mü?' buyurur. O: 'Hayır' der.
فَيَقُول: فَإِنِّي أنساك كَمَا نسيتني
[Allah] da: 'Sen Beni unuttuğun gibi Ben de seni [azapta] unutuyorum/bırakıyorum' buyurur.
ثمَّ يلقى الثَّانِي فَيَقُول: مثل ذَلِك
Sonra ikinci [kul] ile karşılaşır ve benzerini söyler.
ثمَّ يلقى الثَّالِث فَيَقُول لَهُ: مثل ذَلِك فَيَقُول: آمَنت بك وبكتابك وبرسولك وَصليت وَصمت وتصدقت ويثني بِخَير مَا اسْتَطَاعَ فَيَقُول: أَلا نبعث شاهدنا عَلَيْك فيفكر فِي نَفسه من الَّذِي يشْهد عليَّ فيختم على فِيهِ وَيُقَال لفخذه: انْطِقِي
Sonra üçüncüsüyle karşılaşır ve ona da benzerini söyler. O ise: 'Sana, Kitabına ve peygamberine inandım; namaz kıldım, oruç tuttum ve sadaka verdim' der ve gücü yettiğince hayırla övgüde bulunur. [Allah]: 'Senin aleyhine şahidimizi göndermeyelim mi?' buyurur. O kendi kendine 'Bana kim şahitlik edebilir ki?' diye düşünürken ağzı mühürlenir ve uyluğuna: 'Konuş!' denir.
فَتَنْطِق فَخذه ولحمه وعظامه
Uyluğu, eti ve kemikleri
بِعَمَلِهِ مَا كَانَ ذَلِك يعْذر من نَفسه وَذَلِكَ بسخط الله عَلَيْهِ
ne yapmışsa onun ameliyle konuşur. Bu, kendisini mazeretsiz bırakmak içindir ve bu da Allah'ın ona olan gazabındandır.”
وَأخرج أَحْمد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عقبَة بن عَامر ﵁
Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye'nin Ukbe b. Âmir'den radıyallâhu anh naklettiğine göre
أَنه سمع رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن أول عظم من الإِنسان يتَكَلَّم يَوْم يخْتم على الأفواه
o, Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işitmiştir: “Ağızların mühürlendiği gün insandan ilk konuşacak kemik,
فَخذه من الرجل الشمَال
sol bacağından uyluğudur.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ ﵁ قَالَ: يدعى الْمُؤمن لِلْحسابِ يَوْم الْقِيَامَة فَيعرض عَلَيْهِ ربه عمله فِيمَا بَينه وَبَينه ليعترف فَيَقُول: أَي رب عملت
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den radıyallâhu anh naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet günü mümin hesaba çağrılır; Rabbi, itiraf etmesi için baş başa kaldıkları bir ortamda amelini ona arz eder. O da: 'Ey Rabbim, [evet] yaptım' der.”
عملت عملت فَيغْفر الله لَهُ ذنُوبه ويستره مِنْهَا قَالَ: فَمَا على الأَرْض خَلِيقَة يرى من تِلْكَ الذُّنُوب شَيْئا وتبدو حَسَنَاته فودَّ أَن النَّاس كلهم يرونها
[Kul]: 'Yaptım, yaptım' [der]. Bunun üzerine Allah onun günahlarını bağışlar ve onları örter. [Ebû Mûsâ] dedi ki: “Yeryüzünde o günahlardan hiçbir şey gören bir tek yaratık kalmaz; iyilikleri ise açığa çıkar da bütün insanların onları görmesini ister.”
ويدعى الْكَافِر وَالْمُنَافِق لِلْحسابِ فَيعرض ربه عَلَيْهِ عمله فيجحد وَيَقُول: أَي رب وَعزَّتك لقد كتب عليّ هَذَا الْملك مَا لم أعمل فَيَقُول لَهُ الْملك: أما عملت كَذَا فِي يَوْم كَذَا فِي مَكَان كَذَا فَيَقُول: لَا وَعزَّتك
Kâfir ve münafık ise hesaba çağrılır; Rabbi amelini ona arz eder, o ise inkâr edip: 'Ey Rabbim! İzzetine andolsun ki bu melek benim yapmadığım şeyleri aleyhime yazmış' der. Melek ona: 'Sen falan günde, falan yerde şunu yapmadın mı?' der. O da: 'Hayır, izzetine andolsun [ki]'
أَي رب مَا عملته فَإِذا فعل ذَلِك ختم على فِيهِ فَأَنِّي أَحسب أول مَا ينْطق مِنْهُ لفخذه الْيُمْنَى ثمَّ تَلا {الْيَوْم نختم على أَفْوَاههم}
'ey Rabbim, onu ben yapmadım' der. O böyle yapınca ağzı mühürlenir. Ondan ilk konuşacak uzvun sağ uyluğu olduğunu sanıyorum.” Sonra {الْيَوْم نختم على أَفْوَاههم} “Bugün onların ağızlarını mühürleriz” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن بسرة وَكَانَت
İbn Ebî Şeybe, Hâkim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin naklettiğine göre
من الْمُهَاجِرَات قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ (عليكن بالتسبيح والتهليل وَالتَّقْدِيس وَلَا تغفلن واعقدن بالأنامل فَإِنَّهُنَّ مسؤولات ومستنطقات)
muhacir kadınlardan olan Busre radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Tesbih, tehlîl ve takdîse sarılın, gaflete düşmeyin ve parmak uçlarıyla sayın; zira onlar sorgulanacak ve konuşturulacaklardır” buyurdu.
وَأخرج ابْن جرير عَن الشّعبِيّ ﵁ قَالَ: يُقَال للرجل يَوْم الْقِيَامَة: عملت كَذَا وَكَذَا
İbn Cerîr'in Şa'bî'den radıyallâhu anh naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet günü adama: 'Şunu şunu yaptın' denir.”
فَيَقُول: مَا عملته
O da: 'Onu yapmadım' der.
فيختم على فِيهِ وتنطق جوارحه فَيَقُول لجوارحه: أبعدكن الله مَا خَاصَمت إِلَّا فيكُن
Bunun üzerine ağzı mühürlenir ve uzuvları konuşur. O da uzuvlarına: 'Allah sizi kahretsin! Ben ancak sizin için mücadele ediyordum' der.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن أَسمَاء بن عبيد ﵁ قَالَ: يُؤْتى بِابْن آدم يَوْم الْقِيَامَة وَمَعَهُ جبل من صحف لكل سَاعَة صحيفَة فَيَقُول الْفَاجِر: وَعزَّتك لقد كتبُوا عليّ مَا لم أعمل فَعِنْدَ ذَلِك يخْتم على أَفْوَاههم وَيُؤذن لجوارحهم فِي الْكَلَام فَيكون أول مَا يتَكَلَّم من جوارح ابْن آدم فَخذه الْيُسْرَى
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Esmâ b. Ubeyd'den radıyallâhu anh naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet günü Âdemoğlu, beraberinde her bir saat için bir sahife olmak üzere sahifelerden bir dağ ile getirilir. Günahkâr/fâcir olan kimse: 'İzzetine andolsun ki aleyhime yapmadığım şeyleri yazdılar' der. İşte o zaman ağızları mühürlenir ve uzuvlarına konuşma izni verilir. Âdemoğlunun uzuvlarından ilk konuşacak olan ise sol uyluğudur.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {نختم على أَفْوَاههم} قَالَ: فَلَا يَتَكَلَّمُونَ
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den radıyallâhu anh naklettiğine göre {نختم على أَفْوَاههم} “Ağızlarını mühürleriz” ayeti hakkında: “Artık konuşamazlar” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: كَانَت خصومات وَكَلَام وَكَانَ هَذَا آخِره أَن ختم على أَفْوَاههم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh naklettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Çekişmeler ve konuşmalar olmuştu; bunların sonu ise ağızlarının mühürlenmesi olmuştur.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: أول مَا ينْطق من الإِنسان فَخذه الْيُمْنَى
Abd b. Humeyd'in Hasan[-ı Basrî]'den radıyallâhu anh naklettiğine göre o, bu ayet hakkında: “İnsandan ilk konuşacak olan şey sağ uyluğudur” demiştir.
الْآيَات ٦٦ - ٦٧
66 - 67. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَلَو نشَاء لطمسنا على أَعينهم} قَالَ: أعميناهم وأضللناهم عَن الْهَدْي {فأنّى يبصرون} فَكيف يَهْتَدُونَ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin naklettiğine göre İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ {وَلَو نشَاء لطمسنا على أَعينهم} “Dileseydik gözlerini silme kör ederdik” ayeti hakkında: “Onları kör eder ve hidayetten saptırırdık”; {فأنّى يبصرون} “o zaman nasıl göreceklerdi ki?” ayeti hakkında ise: “Nasıl doğru yolu bulacaklardı?” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فاستبقوا الصِّرَاط} قَالَ: الطَّرِيق {فأنّى يبصرون} وَقد طمسنا على أَعينهم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh naklettiğine göre o, {فاستبقوا الصِّرَاط} “yola koyulup yarışırlardı” ayetindeki kelimenin “yol” anlamına geldiğini; {فأنّى يبصرون} “o zaman nasıl göreceklerdi ki?” ayeti hakkında ise: “Biz onların gözlerini silme kör etmişken [nasıl göreceklerdi?]” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَلَو نشَاء لمسخناهم} قَالَ: أهلكناهم {على مكانتهم} قَالَ: فِي مساكنهم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o, {وَلَو نشَاء لمسخناهم} “Dileseydik onları kılıklarını değiştirip mahvederdik” ayeti hakkında: “Onları helak ederdik”; {على مكانتهم} “oldukları yerde” ayeti hakkında ise: “Evlerinde/yurtlarında” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَالح ﵁ فِي قَوْله {وَلَو نشَاء لمسخناهم} يَقُول: لجعلناهم حِجَارَة
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sâlih'ten radıyallâhu anh naklettiğine göre o, {وَلَو نشَاء لمسخناهم} “Dileseydik onların suretlerini bozardık” ayeti hakkında: “Onları taşa çevirirdik” demektedir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وَلَو نشَاء لطمسنا}
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan[-ı Basrî]'den naklettiğine göre {وَلَو نشَاء لطمسنا} “Dileseydik silme kör ederdik”
قَالَ: لَو شَاءَ الله لتركهم عميا يَتَرَدَّدُونَ {وَلَو نشَاء لمسخناهم على مكانتهم} قَالَ: لَو نشَاء لجعلناهم كسحاً لَا يقومُونَ
ayeti hakkında şöyle demiştir: “Allah dileseydi onları şaşkınca bocalayan körler olarak bırakırdı.” {وَلَو نشَاء لمسخناهم على مكانتهم} “Dileseydik onları oldukları yerde şekillerini değiştirip dondururduk” ayeti hakkında da: “Dileseydik onları ayağa kalkamayan kötürümler yapardık” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فَمَا اسْتَطَاعُوا مضياً وَلَا يرجعُونَ} قَالَ: فَلم يستطيعوا أَن يتقدموا وَلَا يتأخروا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den naklettiğine göre o, {فَمَا اسْتَطَاعُوا مضياً وَلَا يرجعُونَ} “Artık ne ileri gitmeye güçleri yeterdi ne de geri dönebilirlerdi” ayeti hakkında: “Ne ileri gidebilirler ne de geri kalabilirlerdi” demiştir.
الْآيَة ٦٨
68. Ayet
أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمن نعمره ننكسه فِي الْخلق} قَالَ: هُوَ الْهَرم
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o, {وَمن نعمره ننكسه فِي الْخلق} “Kime uzun ömür verirsek, onu yaratılışta baş aşağı çeviririz” ayeti hakkında: “Bu, ihtiyarlıktır” demiştir.
يتَغَيَّر سَمعه وبصره وقوته كَمَا رَأَيْت
“Gördüğün gibi işitmesi, görmesi ve gücü değişir.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {وَمن نعمره ننكسه فِي الْخلق} قَالَ: نرده إِلَى أرذل الْعُمر
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den radıyallâhu anh naklettiğine göre {وَمن نعمره ننكسه فِي الْخلق} “Kime uzun ömür verirsek, onu yaratılışta tersine çeviririz” ayeti hakkında: “Onu ömrün en düşkün çağına (erzel-i ömre) döndürürüz” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان فِي قَوْله {وَمن نعمره ننكسه} قَالَ: ثَمَانِينَ سنة
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Süfyân'dan naklettiğine göre {وَمن نعمره ننكسه} “Kime uzun ömür verirsek onu tersine çeviririz” ayeti hakkında: “Seksen yıl” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَمن نعمره} يَقُول: من نمد لَهُ فِي الْعُمر {ننكسه فِي الْخلق} كَيْلا يعلم من بعد علمٍ شَيْئا {الْحَج} يَعْنِي الْهَرم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh naklettiğine göre {وَمن نعمره} “Kime ömür verirsek” yani kime uzun ömür bahşedersek {ننكسه فِي الْخلق} “onu yaratılışta tersine çeviririz” ayeti hakkında; {الْحَج} [suresinde geçen] “bildikten sonra bir şey bilmesin diye” yani ihtiyarlık [kastedilmektedir] demiştir.
الْآيَات ٦٩ - ٧٠
69 - 70. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وَمَا علمناه الشّعْر} قَالَ: مُحَمَّد ﷺ
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den radıyallâhu anh naklettiğine göre {وَمَا علمناه الشّعْر} “Biz ona şiir öğretmedik” ayeti hakkında: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem[dir]” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمَا علمناه الشّعْر وَمَا يَنْبَغِي لَهُ} قَالَ: مُحَمَّد ﷺ عصمه الله من ذَلِك {إِن هُوَ إِلَّا ذكر} قَالَ: هَذَا الْقُرْآن {لينذر من كَانَ حَيا} قَالَ: حَيّ الْقلب حَيّ الْبَصَر {ويحق القَوْل على الْكَافرين} باعمالهم أَعمال السوء
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre {وَمَا علمناه الشّعْر وَمَا يَنْبَغِي لَهُ} “Biz ona şiir öğretmedik; bu ona yakışmaz da” ayeti hakkında: “Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem; Allah onu bundan korumuştur”; {إِن هُوَ إِلَّا ذكر} “O ancak bir öğüttür” ayeti hakkında: “Bu Kur'an'dır”; {لينذر من كَانَ حَيا} “diri olanı uyarsın diye” ayeti hakkında: “Kalbi diri, basireti açık olanı”; {ويحق القَوْل على الْكَافرين} “ve o söz kâfirlerin aleyhine kesinleşsin” ayeti hakkında ise: “Kötü amelleri sebebiyle” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: بَلغنِي أَنه قيل لعَائِشَة ﵂ هَل كَانَ رَسُول الله ﷺ يتَمَثَّل بِشَيْء من الشّعْر قَالَت: كَانَ أبْغض الحَدِيث إِلَيْهِ غير أَنه كَانَ يتَمَثَّل بِبَيْت أخي بني قيس يَجْعَل أَخّرهُ أَوله وأوله آخِره وَيَقُول: ويأتيك من لم تزوّد بالأخبار فَقَالَ لَهُ أَبُو بكر ﵁: لَيْسَ هَكَذَا فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: إِنِّي وَالله مَا أَنا بشاعر وَلَا يَنْبَغِي لي
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Âişe'ye radıyallâhu anhâ: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şiirden bir şeyle temsilde bulunur muydu?' diye soruldu. O da şöyle dedi: 'Şiir ona sözlerin en sevimsiziydi. Ancak Benî Kays'ın kardeşinin [Tarafe'nin] beytiyle sonunu başa, başını da sona alarak temsilde bulunur ve: 'Haberleri azıklandırmadığın kimse sana getirecek' derdi. Ebû Bekir radıyallâhu anh ona: 'Öyle değil' deyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Vallahi ben şair değilim, bana yakışmaz da' buyurdu.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا استراب الْخَبَر تمثل بِبَيْت طرفه: ويأتيك بالأخبار من لم تزوّد وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ يتَمَثَّل من الاشعار: ويأتيك بالأخبار من لم تزوّد وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي حَاتِم والمرزباني فِي مُعْجم الشُّعَرَاء عَن الْحسن ﵁
İbn Ebî Şeybe ve Ahmed'in Âişe'den radıyallâhu anhâ naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir haberden şüphelendiğinde Tarafe'nin şu beytiyle temsilde bulunurdu: 'Azıklandırmadığın kimse sana haberleri getirir.' ” İbn Ebî Şeybe'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şiirlerden şu beyti temessül ederdi: 'Azıklandırmadığın kimse sana haberleri getirir.' ” İbn Sa'd, İbn Ebî Hâtim ve Mu'cemü'ş-Şuarâ'da Merzubânî'nin Hasan[-ı Basrî]'den radıyallâhu anh naklettiğine göre
أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يتَمَثَّل بِهَذَا الْبَيْت: كفى بِالْإِسْلَامِ والشيب للمرء ناهياً فَقَالَ أَبُو بكر ﵁: أشهد أَنَّك رَسُول الله مَا علمك الشّعْر وَمَا يَنْبَغِي لَك
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şu beyitle temessülde bulunurdu: 'Kişiye engelleyici olarak İslâm ve saçın ağarması yeter.' Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu anh: 'Şahitlik ederim ki sen Allah'ın Resûlüsün; [Allah] sana şiir öğretmedi, bu sana yakışmaz da' dedi.
وَأخرج ابْن سعد عَن عبد الرَّحْمَن بن أبي الزِّنَاد ﵁
İbn Sa'd'ın Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre
أَن النَّبِي ﷺ قَالَ للْعَبَّاس بن مرداس: أَرَأَيْت قَوْلك:
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Abbâs b. Mirdâs'a: “Senin şu sözün nasıl idi?:
أصبح نَهْبي وَنهب العبيد بَين الْأَقْرَع وعيينة
'Benim ve Ubeyd'in [atımın] yağması Akra' ile Uyeyne arasında kaldı' ” buyurdu.
فَقَالَ أَبُو بكر ﵁: بِأبي أَنْت وَأمي يَا رَسُول الله مَا أَنْت بشاعر وَلَا راوية وَلَا يَنْبَغِي لَك
Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu anh: “Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Sen ne bir şairsin ne bir şiir râvisi, bu sana yakışmaz da.
إِنَّمَا قَالَ: بَين عُيَيْنَة والاقرع
O ancak: 'Uyeyne ile Akra' arasında' demişti” dedi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه بِسَنَد فِيهِ من يجهل حَاله عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: مَا جمع رَسُول الله ﷺ بَيت شعر قطّ إِلَّا بَيْتا وَاحِدًا: يُقَال بِمَا نهوى يكن فلقا يُقَال لشَيْء كَانَ إِلَّا يُحَقّق قَالَت عَائِشَة ﵂: فَقل تحققاً لِئَلَّا يعربه فَيصير شعرًا
Beyhakî'nin Sünen'inde durumu bilinmeyen bir râvinin bulunduğu bir senetle Âişe'den radıyallâhu anhâ naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu tek beyit dışında asla bir şiir beytini bir araya getirip [tam] okumamıştır: 'Arzuladığımız şey için 'sabah gibi açık olsun' denilir; gerçekleşmiş olan bir şey için ise 'gerçekleşmesin' denilir.' ” Âişe radıyallâhu anhâ: “Onu veznine uydurup şiir haline getirmesin diye 'tahakkukan' (gerçekleşsin) de!” demiştir.
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَمْرو ﵁ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: مَا أُبَالِي مَا أتيت إِن أَنا شربت ترياقاً أَو تعلّقت تَمِيمَة أَو قلت الشّعْر من قبل نَفسِي
Ebû Dâvûd, Taberânî ve Beyhakî'nin İbn Amr'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: “Tiryak içersem veya muska takarsam yahut kendiliğimden şiir söylersem artık ne yaptığıma aldırmam!”
وَأخرج ابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {لينذر من كَانَ حَيا} قَالَ: عَاقِلا
İbn Cerîr ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Dahhâk'ten radıyallâhu anh naklettiğine göre {لينذر من كَانَ حَيا} “Diri olanı uyarsın diye” ayeti hakkında: “Akıl sahibi olanı” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن نَوْفَل بن عقرب قَالَ: سَأَلت عَائِشَة ﵂ هَل كَانَ رَسُول الله ﷺ يتسامع عِنْده الشّعْر قَالَت: كَانَ أبْغض الحَدِيث إِلَيْهِ
İbn Ebî Şeybe'nin Nevfel b. Akreb'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Âişe'ye radıyallâhu anhâ: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında şiir dinlenir miydi?' diye sordum. O da: 'Şiir ona sözlerin en sevimsiziydi' dedi.
الْآيَات ٧١ - ٧٦
71 - 76. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {مِمَّا عملت أَيْدِينَا} قَالَ: من صنعتنا
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den radıyallâhu anh naklettiğine göre {مِمَّا عملت أَيْدِينَا} “Kendi ellerimizin yaptıklarından” ayeti hakkında: “Bizim sanatımızdan/yaratmamızdan” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة رَضِي الله
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu
عَنهُ فِي قَوْله {فهم لَهَا مالكون} قَالَ: ضابطون {وذللناها لَهُم فَمِنْهَا ركوبهم} يركبونها ويسافرون عَلَيْهَا {وَمِنْهَا يَأْكُلُون} لحومها {وَلَهُم فِيهَا مَنَافِع} قَالَ: يلبسُونَ أصوافها {ومشارب} يشربون أَلْبَانهَا {أَفلا يشكرون}
anh naklettiğine göre {فهم لَهَا مالكون} “böylece onlara sahip olurlar” ayeti hakkında: “Onları zapt ederler”; {وذللناها لَهُم فَمِنْهَا ركوبهم} “Onları kendilerine boyun eğdirdik; bir kısmı binekleridir” ayeti hakkında: “Onlara biner ve üzerlerinde yolculuk yaparlar”; {وَمِنْهَا يَأْكُلُون} “bir kısmından da yerler” ayeti hakkında: “Etlerini”; {وَلَهُم فِيهَا مَنَافِع} “Onlarda kendileri için faydalar vardır” ayeti hakkında: “Yünlerini giyerler”; {ومشارب} “ve içecekler [vardır]” ayeti hakkında: “Sütlerini içerler”; {أَفلا يشكرون} “Hâlâ şükretmezler mi?” demiştir.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن عُرْوَة ﵁ قَالَ فِي مصحف عَائِشَة ﵂ فَمِنْهَا ركوبتهم
Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in Urve'den radıyallâhu anh naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Âişe'nin radıyallâhu anhâ mushafında 'Onlardan bir kısmı onların binekleridir (فَمِنْهَا ركوبتهم)' şeklindedir.”
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن هَارُون ﵁ قَالَ فِي حرف أبيّ بن كَعْب ﵁ فَمِنْهَا ركوبتهم
Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in Hârûn'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre o: “Übey b. Ka'b'ın radıyallâhu anh kıraatinde 'Onlardan bir kısmı onların binekleridir (فَمِنْهَا ركوبتهم)' şeklindedir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن هَارُون ﵁ قَالَ: قِرَاءَة الْحسن والأعرج وَأبي عَمْرو والعامة {فَمِنْهَا ركوبهم} يَعْنِي ركوبتهم حمولتهم
İbn Ebî Hâtim'in Hârûn'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Hasan, A'rec, Ebû Amr ve genel çoğunluğun kıraati {فَمِنْهَا ركوبهم} “onlardan bir kısmı binekleridir” şeklindedir; yani binekleri ve yük taşıyan hayvanlarıdır.”
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَاتَّخذُوا من دون الله آلِهَة} قَالَ: هِيَ الْأَصْنَام
İbn Ebi'd-Dünyâ'nın Katâde'den radıyallâhu anh naklettiğine göre {وَاتَّخذُوا من دون الله آلِهَة} “Allah'tan başka ilahlar edindiler” ayeti hakkında: “Onlar putlardır” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {لَعَلَّهُم ينْصرُونَ} قَالَ: يمْنَعُونَ
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den radıyallâhu anh naklettiğine göre {لَعَلَّهُم ينْصرُونَ} “Belki kendilerine yardım edilir diye” ayeti hakkında: “[Azaptan] korunurlar/kurtarılırlar [diye]” demiştir.