آيَة ٣٥
35. Ayet
أخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس أَنه قَرَأَ {وَمَا عملته أَيْديهم} قَالَ: وجدوه مَعْمُولا لم تعمله أَيْديهم
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {وَمَا عملته أَيْديهم} “...ve ellerinin yapmadığı [ürünlerden yesinler diye]...” [şeklinde] okumuş ve şöyle demiştir: “[Yani] onu yapılmış/hazır buldular, elleriyle kendileri yapmadılar.”
يَعْنِي الْفُرَات ودجلة ونهر بَلخ وأشباهها {أَفلا يشكرون} لهَذَا
Yani Fırat, Dicle, Belh nehri ve benzerlerini [kastediyor]. {أَفلا يشكرون} “Hâlâ şükretmezler mi?” [ifadesi], buna [şükretmezler mi demektir].
وَالله أعلم
En doğrusunu Allah bilir.
آيَة ٣٦
36. Ayet
أخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {سُبْحَانَ الَّذِي خلق الْأزْوَاج كلهَا} قَالَ: الْأَصْنَاف كلهَا
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den {سُبْحَانَ الَّذِي خلق الْأزْوَاج كلهَا} “Bütün çiftleri yaratan [Allah] her türlü eksiklikten uzaktır” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Bütün türleri/sınıfları [yaratan]” demiştir.
الْمَلَائِكَة زوج والإِنس زوج وَالْجِنّ زوج وَمَا تنْبت الأَرْض زوج وكل صنف من الطير زوج ثمَّ فسر فَقَالَ {مِمَّا تنْبت الأَرْض وَمن أنفسهم وَمِمَّا لَا يعلمُونَ} الرّوح لَا يُعلمهُ الْمَلَائِكَة وَلَا خلق الله وَلم يطلع على الرّوح أحد وَقَوله {وَمِمَّا لَا يعلمُونَ} لَا يعلم الْمَلَائِكَة وَلَا غَيرهَا
Melekler bir çifttir, insanlar bir çifttir, cinler bir çifttir, yerin bitirdikleri bir çifttir ve kuşların her türü bir çifttir. Sonra [bunu] açıklayarak şöyle buyurdu: {مِمَّا تنْبت الأَرْض وَمن أنفسهم وَمِمَّا لَا يعلمُونَ} “...yerin bitirdiklerinden, kendi nefislerinden ve daha bilmedikleri şeylerden...” Ruhu melekler de bilmez, Allah'ın [diğer] yarattıkları da bilmez ve ruha hiç kimse vâkıf olmamıştır. {وَمِمَّا لَا يعلمُونَ} “...ve daha bilmedikleri şeylerden...” buyruğu ise [şudur]: Melekler de başkaları da [bunları] bilmez.
آيَة ٣٧
37. Ayet
أخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَآيَة لَهُم اللَّيْل نسلخ مِنْهُ النَّهَار} قَالَ: يخرج أَحدهمَا من الآخر
İbn Cerîr'in Mücâhid'den {وَآيَة لَهُم اللَّيْل نسلخ مِنْهُ النَّهَار} “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Biri diğerinden çıkar” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَآيَة لَهُم اللَّيْل نسلخ مِنْهُ النَّهَار} قَالَ: كَقَوْلِه (يولج اللَّيْل فِي النَّهَار ويولج النَّهَار فِي اللَّيْل) (الْحَج الْآيَة ٦١)
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den {وَآيَة لَهُم اللَّيْل نسلخ مِنْهُ النَّهَار} “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “[Bu durum] O'nun “(O), geceyi gündüze sokar, gündüzü de geceye sokar” (el-Hac, 61. Ayet) sözü gibidir” demiştir.
آيَة ٣٨
38. Ayet
أخرج عبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي ذَر قَالَ: كنت مَعَ النَّبِي ﷺ فِي الْمَسْجِد عِنْد غرُوب الشَّمْس فَقَالَ: يَا أَبَا ذَر أَتَدْرِي أَيْن تغرب الشَّمْس قلت: الله وَرَسُوله أعلم قَالَ: فَإِنَّهَا تذْهب حَتَّى تسْجد تَحت الْعَرْش فَذَلِك قَوْله {وَالشَّمْس تجْرِي لمستقر لَهَا} قَالَ: مستقرها تَحت الْعَرْش
Abd b. Humeyd, Buhârî, Tirmizî, İbn Ebî Hâtim, el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Ebû Zer'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Güneş batarken Mescid'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile berab亡dim. Buyurdu ki: “Ey Ebû Zer! Güneşin nereye battığını biliyor musun?” Ben: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dedim. Buyurdu ki: “O gider, nihayet Arş'ın altında secde eder. İşte O'nun {وَالشَّمْس تجْرِي لمستقر لَهَا} “Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gider” buyruğu budur. Karargâhı Arş'ın altındadır.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأحمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي ذَر قَالَ: سَأَلت رَسُول الله ﷺ عَن قَوْله {وَالشَّمْس تجْرِي لمستقر لَهَا} قَالَ: مستقرها تَحت الْعَرْش
Saîd b. Mansûr, Ahmed, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Ebû Zer'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e {وَالشَّمْس تجْرِي لمستقر لَهَا} “Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gider” ayetini sordum. Buyurdu ki: “Onun karargâhı Arş'ın altındadır.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأحمد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي ذَر قَالَ: دخلت الْمَسْجِد حِين غَابَتْ الشَّمْس وَالنَّبِيّ ﷺ جَالس فَقَالَ يَا أَبَا ذَر أَتَدْرِي أَيْن تذْهب هَذِه قلت: الله وَرَسُوله أعلم قَالَ: فَإِنَّهَا تذْهب حَتَّى تسْجد بَين يَدي رَبهَا فَتَسْتَأْذِن فِي الرُّجُوع فَيَأْذَن لَهَا وَكَأَنَّهَا قيل لَهَا اطلعِي من حَيْثُ جِئْت فَتَطلع من مغْرِبهَا ثمَّ قَرَأَ وَذَلِكَ مستقرٍ لَهَا قَالَ: وَذَلِكَ قِرَاءَة عبد الله
Saîd b. Mansûr, Ahmed, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Zer'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Güneş battığı sırada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem otururken Mescid'e girdim. Buyurdu ki: “Ey Ebû Zer! Bunun nereye gittiğini biliyor musun?” Ben: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dedim. Buyurdu ki: “O gider, nihayet Rabbinin huzurunda secde eder ve geri dönmek için izin ister, ona izin verilir. [Bir gün gelir] sanki ona: 'Geldiğin yerden doğ!' denmiş gibi olur da battığı yerden doğar.” Sonra «وَذَلِكَ مستقرٍ لَهَا» [şeklinde] okudu. [Râvi] dedi ki: “Bu, Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatidir.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عبد الله بن عمر فِي الْآيَة قَالَ {لمستقر لَهَا} أَن تطلع فتردها ذنُوب بني آدم فَإِذا غربت سلمت وسجدت واستأذنت فَيُؤذن لَهَا حَتَّى إِذا غربت سلمت فَلَا يُؤذن لَهَا فَتَقول: إِن السّير بعيد وَإِنِّي لم يُؤذن لي لَا أبلغ فتحبس مَا شَاءَ الله أَن تحبس ثمَّ يُقَال اطلعِي من حَيْثُ غربت
Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Abdullah b. Ömer'den bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: {لمستقر لَهَا} “...kendisi için belirlenmiş bir karargâha...” [ifadesi şudur]: O doğar, fakat Âdemoğullarının günahları onu geri çevirir. Battığı zaman selam verir, secde eder ve izin ister, kendisine izin verilir. Nihayet [bir gün] batınca selam verir fakat kendisine izin verilmez. Bunun üzerine: “Mesafe uzaktır ve bana izin verilmedi, [yerime] ulaşamam” der. Böylece Allah'ın dilediği kadar alıkonulur. Sonra ona: “Battığın yerden doğ!” denir.
قَالَ: فَمن يومئذٍ إِلَى يَوْم الْقِيَامَة (لَا ينفع نفسا إيمَانهَا) (الْأَنْعَام ١٥٨)
[İbn Ömer] dedi ki: “İşte o günden kıyamet gününe kadar “(artık) hiçbir kimseye imanı fayda vermez” (el-En'âm 158).”
وَأخرج أَبُو عبيد فِي فضائله وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف وَأحمد عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يقْرَأ وَالشَّمْس تجْرِي لمستقرٍ لَهَا
Ebû Ubeyd Fedâil'inde, İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te ve Ahmed'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, [ayeti] «وَالشَّمْس تجْرِي لمستقرٍ لَهَا» şeklinde okurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن ابْن عَمْرو قَالَ: لَو أَن الشَّمْس تجْرِي مجْرى وَاحِدًا من أهل الأَرْض فيخشى مِنْهَا وَلكنهَا تحلق فِي الصَّيف وتعترض فِي الشتَاء فَلَو أَنَّهَا طلعت مطْلعهَا فِي الشتَاء فِي الصَّيف لأنضجهم الْحر
İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh'in İbn Amr'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Eğer güneş yeryüzü halkına göre tek bir yörüngede akıp gitseydi ondan korkulurdu. Fakat o, yazın yükselir, kışın ise alçalır. Eğer kışın doğduğu yerden yazın doğmuş olsaydı, sıcak onları yakıp kavururdu.”
وَلَو أَنَّهَا طلعت فِي الصَّيف لقطعهم الْبرد
Eğer [kışın] yazın [doğduğu yerden] doğmuş olsaydı soğuk onları helak ederdi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي رَاشد ﵁ فِي قَوْله {وَالشَّمْس تجْرِي لمستقر لَهَا} قَالَ: مَوضِع سجودها
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Râşid'den radıyallâhu anh {وَالشَّمْس تجْرِي لمستقر لَهَا} “Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gider” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Secde ettiği yerdir” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَالشَّمْس تجْرِي لمستقر لَهَا} قَالَ: لوَقْتهَا ولأجلٍ لَا تعدوه
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî'nin Katâde'den radıyallâhu anh {وَالشَّمْس تجْرِي لمستقر لَهَا} “Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gider” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Vakti ve aşamayacağı bir ecel/süre içindir” demiştir.
آيَة ٣٩
39. Ayet
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَالْقَمَر قدرناه منَازِل} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den radıyallâhu anh {وَالْقَمَر قدرناه منَازِل} “Ay için de menziller belirledik...” ayeti hakkında naklettiğine göre
قَالَ: قدره الله منَازِل فَجعل ينقص حَتَّى كَانَ مثل عذق النَّخْلَة فشبهه بذلك
O şöyle demiştir: “Allah onu menzillere göre takdir etti; böylece [hilal haline gelene dek] eksilmeye başladı, nihayet hurma salkımının eğri dalı gibi oldu. İşte [Allah] onu buna benzetti.”
وَأخرج الْخَطِيب فِي كتب النُّجُوم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَالْقَمَر قدرناه منَازِل حَتَّى عَاد كالعرجون الْقَدِيم} قَالَ: فِي ثَمَانِيَة وَعشْرين منزلا ينزلها الْقَمَر فِي شهر
el-Hatîb'in Kütübü'n-Nücûm'da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ {وَالْقَمَر قدرناه منَازِل حَتَّى عَاد كالعرجون الْقَدِيم} “Ay için de menziller belirledik; nihayet kurumuş eski hurma dalı gibi olur” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “[Bu menziller], ayın bir ay içerisinde uğradığı yirmi sekiz menzildir” demiştir.
أَرْبَعَة عشر مِنْهَا شامية وَأَرْبَعَة عشر مِنْهَا يَمَانِية
Bunların on dördü Şam yönünde (kuzey), on dördü ise Yemen yönündedir (güney).
فأولها السرطين والبطين والثريا والدبران والهقعة والهنعة والذراع والنثرة والطرف والجبهة والزبرة والصرفة والعواء والسماك
Bunların ilki: es-Seratân, el-Butayn, es-Süreyyâ, ed-Deberân, el-Hek'a, el-Hen'a, ez-Zirâ', en-Nesre, et-Tarf, el-Cebhe, ez-Zübre, es-Sarfe, el-Avvâ ve es-Simâk'tır.
وَهُوَ آخر الشامية وَالْعَقْرَب والزبابين والاكليل وَالْقلب والشولة والنعائم والبلدة وَسعد الذَّابِح وَسعد بلع وَسعد السُّعُود وَسعد الأخبية ومقدم الدَّلْو ومؤخر الدَّلْو والحوت وَهُوَ آخر اليمانية
Bu, Şam yönündekilerin sonuncusudur. [Yemen yönündekiler ise:] el-Akreb, ez-Zübâneyn, el-İklîl, el-Kalb, eş-Şevle, en-Neâim, el-Belde, Sa'dü'z-Zâbih, Sa'dü Büla', Sa'dü's-Suûd, Sa'dü'l-Ahbiye, Mukaddemu'd-Delv, Muahharu'd-Delv ve el-Hût'tur; bu da Yemen yönündekilerin sonuncusudur.
فَإِذا سَار هَذِه الثَّمَانِية وَالْعِشْرين منزلا {عَاد كالعرجون الْقَدِيم} كَمَا كَانَ فِي أول الشَّهْر
İşte bu yirmi sekiz menzili dolaştığı zaman, ayın başında olduğu gibi {عَاد كالعرجون الْقَدِيم} “...nihayet kurumuş eski hurma dalı gibi olur”.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {كالعرجون الْقَدِيم} يَعْنِي أصل العذق الْقَدِيم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o, {كالعرجون الْقَدِيم} “...kurumuş eski hurma dalı gibi...” ayeti hakkında: “Eski hurma salkımının sapı demektir” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {كالعرجون الْقَدِيم} قَالَ: عرجون النّخل الْيَابِس
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den radıyallâhu anh {كالعرجون الْقَدِيم} “...kurumuş eski hurma dalı gibi...” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Hurma ağacının kurumuş dalıdır” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {كالعرجون الْقَدِيم} قَالَ: هُوَ عذق النَّخْلَة الْيَابِس المنحني
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den radıyallâhu anh {كالعرجون الْقَدِيم} “...kurumuş eski hurma dalı gibi...” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “O, hurma ağacının kurumuş ve eğrilmiş salkım sapıdır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {كالعرجون الْقَدِيم} قَالَ: كعذق النَّخْلَة إِذا قدم فَانْحنى
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan radıyallâhu anh {كالعرجون الْقَدِيم} “...kurumuş eski hurma dalı gibi...” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Eskidiğinde eğrilen hurma salkımı sapı gibidir” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الْحسن بن الْوَلِيد قَالَ: أعتق رجل كل غُلَام لَهُ عَتيق قديم فَسئلَ يَعْقُوب فَقَالَ: من كَانَ لسنة فَهُوَ حر
İbnü'l-Münzir'in Hasan b. el-Velîd'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam sahip olduğu her eski köleyi azat etti. Ya'kûb'a sorulunca o şöyle dedi: “Kimin üzerinden bir yıl geçmişse o hürdür.”
قَالَ الله {حَتَّى عَاد كالعرجون الْقَدِيم} وَكَانَ لسنة
[Zira] Allah {حَتَّى عَاد كالعرجون الْقَدِيم} “...nihayet kurumuş eski hurma dalı gibi olur” buyurmuştur ve o da bir yıllıktır.
آيَة ٤٠
40. Ayet
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {لَا الشَّمْس يَنْبَغِي لَهَا أَن تدْرك الْقَمَر} قَالَ: لَا يشبه ضوء أَحدهمَا ضوء الآخر وَلَا يَنْبَغِي لَهما ذَلِك
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh naklettiğine göre o, {لَا الشَّمْس يَنْبَغِي لَهَا أَن تدْرك الْقَمَر} “Ne güneşin aya yetişmesi yaraşır...” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: “Birinin ışığı diğerinin ışığına benzemez ve bu onlara yaraşmaz.”
وَذَلِكَ {وَلَا اللَّيْل سَابق النَّهَار} قَالَ: يتطالبان حثيثين يسلخ أَحدهمَا من الآخر
Ve şu {وَلَا اللَّيْل سَابق النَّهَار} “...ne de gece gündüzü geçebilir” ayeti hakkında da: “Biri diğerini sıyırıp çıkararak süratle birbirini takip ederler” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {لَا الشَّمْس يَنْبَغِي لَهَا أَن تدْرك الْقَمَر وَلَا اللَّيْل سَابق النَّهَار} قَالَ: لكل حد وَعلم لَا يعدوه وَلَا يقصر دونه إِذا جَاءَ سُلْطَان هَذَا ذهب سُلْطَان هَذَا وَإِذا جَاءَ سُلْطَان هَذَا ذهب سُلْطَان هَذَا
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh {لَا الشَّمْس يَنْبَغِي لَهَا أَن تدْرك الْقَمَر وَلَا اللَّيْل سَابق النَّهَار} “Ne güneşin aya yetişmesi yaraşır, ne de gece gündüzü geçebilir” ayeti hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Her birinin aşamayacağı ve gerisinde kalamayacağı bir sınırı ve işareti vardır. Bunun hâkimiyeti gelince diğerinin hâkimiyeti gider; diğerinin hâkimiyeti gelince de bunun hâkimiyeti gider.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {لَا الشَّمْس يَنْبَغِي لَهَا أَن تدْرك الْقَمَر} قَالَ: ذَاك لَيْلَة الْهلَال
Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan radıyallâhu anh {لَا الشَّمْس يَنْبَغِي لَهَا أَن تدْرك الْقَمَر} “Ne güneşin aya yetişmesi yaraşır...” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Bu, hilal gecesidir” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن] [فِي قَوْله {لَا الشَّمْس يَنْبَغِي لَهَا أَن تدْرك الْقَمَر وَلَا اللَّيْل سَابق النَّهَار} قَالَ: لكل وَاحِد مِنْهُمَا سُلْطَان
Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in [...] {لَا الشَّمْس يَنْبَغِي لَهَا أَن تدْرك الْقَمَر وَلَا اللَّيْل سَابق النَّهَار} “Ne güneşin aya yetişmesi yaraşır, ne de gece gündüzü geçebilir” ayeti hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Her birinin bir hâkimiyeti vardır.
للقمر سُلْطَان بِاللَّيْلِ
Ayın geceleyin bir hâkimiyeti vardır,
وللشمس سُلْطَان بِالنَّهَارِ فَلَا يَنْبَغِي للشمس أَن تطلع بِاللَّيْلِ
güneşin de gündüzün bir hâkimiyeti vardır. Dolayısıyla güneşin geceleyin doğması yaraşmaz.”
وَقَوله
O'nun şu buyruğu hakkında da:
{وَلَا اللَّيْل سَابق النَّهَار} يَقُول: لَا يَنْبَغِي إِذا كَانَ ليل أَن يكون ليل آخر حَتَّى يكون النَّهَار
{وَلَا اللَّيْل سَابق النَّهَار} “...ne de gece gündüzü geçebilir” [buyruğu hakkında ise] şöyle demiştir: “Gece olduğunda gündüz gelmeksizin peşinden başka bir gecenin olması yaraşmaz/mümkün değildir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {وَلَا اللَّيْل سَابق النَّهَار} قَالَ: لَا يذهب اللَّيْل من هَهُنَا حَتَّى يَجِيء النَّهَار من هَهُنَا وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَى الْمشرق
İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan radıyallâhu anh {وَلَا اللَّيْل سَابق النَّهَار} “...ne de gece gündüzü geçebilir” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Gündüz buradan gelmedikçe gece buradan gitmez” demiş ve eliyle doğuya işaret etmiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَلَا اللَّيْل سَابق النَّهَار} قَالَ: فِي قَضَاء الله وَعلمه أَن لَا يفوت اللَّيْل النَّهَار حَتَّى يُدْرِكهُ فتذهب ظلمته
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh {وَلَا اللَّيْل سَابق النَّهَار} “...ne de gece gündüzü geçebilir” ayeti hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah'ın takdirinde ve ilminde olan şudur ki; gece gündüzü geride bırakamaz, nihayet ona yetişir ve karanlığı gider.
وَفِي قَضَاء الله وَعلمه أَن لَا يفوت النَّهَار اللَّيْل حَتَّى يُدْرِكهُ فَيذْهب بضوئه
Yine Allah'ın takdirinde ve ilminde olan şudur ki; gündüz geceyi geride bırakamaz, nihayet ona yetişir ve aydınlığını giderir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن أبي صَالح ﵁ فِي قَوْله {لَا الشَّمْس يَنْبَغِي لَهَا أَن تدْرك الْقَمَر وَلَا اللَّيْل سَابق النَّهَار} قَالَ: لَا يدْرك هَذَا ضوء هَذَا وَلَا هَذَا ضوء هَذَا
İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Sâlih'ten radıyallâhu anh {لَا الشَّمْس يَنْبَغِي لَهَا أَن تدْرك الْقَمَر وَلَا اللَّيْل سَابق النَّهَار} “Ne güneşin aya yetişmesi yaraşır, ne de gece gündüzü geçebilir” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Bunun ışığı diğerinin ışığına yetişemez, onun ışığı da bunun ışığına yetişemez” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: لَا يسْبق هَذَا ضوء هَذَا وَلَا هَذَا ضوء هَذَا
Abd b. Humeyd'in İkrime'den radıyallâhu anh bu ayet hakkında naklettiğine göre o: “Bunun ışığı diğerinin ışığının önüne geçemez, onun ışığı da bunun ışığının önüne geçemez” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: لَا يَعْلُو هَذَا ضوء هَذَا وَلَا هَذَا على هَذَا
Abd b. Humeyd'in Dahhâk'tan radıyallâhu anh bu ayet hakkında naklettiğine göre o: “Bunun ışığı diğerinin üzerine baskın gelmez, bu da diğerine galip gelemez” demiştir.
الْآيَات ٤١ - ٤٨
41 - 48. Ayetler
أخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك ﵁ فِي قَوْله {وَآيَة لَهُم أَنا حملنَا ذُرِّيتهمْ فِي الْفلك المشحون} قَالَ: سفينة نوح ﵇ حمل فِيهَا من كل زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ {وخلقنا لَهُم من مثله مَا يركبون} قَالَ: السفن الَّتِي فِي البحور والأنهار الَّتِي يركب النَّاس فِيهَا
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mâlik'ten radıyallâhu anh {وَآيَة لَهُم أَنا حملنَا ذُرِّيتهمْ فِي الْفلك المشحون} “Onlar için bir delil de bizim onların zürriyetlerini o dopdolu gemide taşımış olmamızdır” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “[Bu,] içine her çiftten ikişer tane bindirilen Nûh'un aleyhisselâm gemisidir” demiştir. {وخلقنا لَهُم من مثله مَا يركبون} “Ve kendileri için onun gibi binecekleri şeyler yarattık” [ayeti hakkında ise]: “Denizlerde ve nehirlerde insanların bindikleri gemilerdir” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن أبي صَالح فِي قَوْله {حملنَا ذُرِّيتهمْ فِي الْفلك المشحون} قَالَ: سفينة نوح {وخلقنا لَهُم من مثله مَا يركبون} قَالَ: هَذِه السفن مثل خشبها وصنعتها
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Ebû Sâlih'ten {حملنَا ذُرِّيتهمْ فِي الْفلك المشحون} “...onların zürriyetlerini o dopdolu gemide taşımış olmamızdır” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Nûh'un gemisidir” demiştir. {وخلقنا لَهُم من مثله مَا يركبون} “Ve kendileri için onun gibi binecekleri şeyler yarattık” [ayeti hakkında ise]: “Ahşabı ve yapılışı onun gibi olan bu gemilerdir” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵁ {وخلقنا لَهُم من مثله مَا يركبون} قَالَ: هِيَ السفن جعلت من بعد سفينة نوح على مثلهَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh naklettiğine göre o, {وخلقنا لَهُم من مثله مَا يركبون} “Ve kendileri için onun gibi binecekleri şeyler yarattık” ayeti hakkında: “Bunlar, Nûh'un gemisinden sonra onun benzeri olarak yapılan gemilerdir” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {وخلقنا لَهُم من مثله مَا يركبون} قَالَ: يَعْنِي السفن الصغار وَقَالَ: الْحسن ﵁: هِيَ الإِبل
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den radıyallâhu anh naklettiğine göre o, {وخلقنا لَهُم من مثله مَا يركبون} “Ve kendileri için onun gibi binecekleri şeyler yarattık” ayeti hakkında: “Küçük gemileri kastetmektedir” demiştir. Hasen [el-Basrî] radıyallâhu anh ise: “Onlar develerdir” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وخلقنا لَهُم من مثله مَا يركبون} يَعْنِي الإِبل خلقهَا الله تَعَالَى كَمَا رَأَيْت فَهِيَ سفن الْبر يحملون عَلَيْهَا ويركبونها
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o, {وخلقنا لَهُم من مثله مَا يركbون} “Ve kendileri için onun gibi binecekleri şeyler yarattık” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Develeri kastetmektedir; Allah Teâlâ onları gördüğün gibi yaratmıştır, onlar karanın gemileridir, üzerlerine yük yüklerler ve onlara binerler.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عبد الله بن شَدَّاد ﵁ فِي قَوْله {وخلقنا لَهُم من مثله مَا يركبون} قَالَا: الإِبل
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Abdullah b. Şeddâd'dan radıyallâhu anh {وخلقنا لَهُم من مثله مَا يركبون} “Ve kendileri için onun gibi binecekleri şeyler yarattık” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Develerdir” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وخلقنا لَهُم من مثله مَا يركبون} قَالَ: الْأَنْعَام
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh {وخلقنا لَهُم من مثله مَا يركبون} “Ve kendileri için onun gibi binecekleri şeyler yarattık” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “En'âmdır (sağmal/kurbanlık hayvanlar)” demiştir.
وَفِي قَوْله {وَإِن نَشأ نغرقهم فَلَا صريخ لَهُم} لَا مغيث لَهُم يستغيثون بِهِ
{وَإِن نَشأ نغرقهم فَلَا صريخ لَهُم} “Dilersek onları suda boğarız da kendileri için bir feryat işitici/kurtarıcı bulunmaz” ayeti hakkında ise: “Kendilerine yardım isteyecekleri hiçbir yardımcı/kurtarıcı yoktur” [demiştir].
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ {فَلَا صريخ لَهُم} قَالَ: لَا مغيث لَهُم وَفِي قَوْله {ومتاعاً إِلَى حِين} قَالَ: إِلَى الْمَوْت
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh naklettiğine göre o, {فَلَا صريخ لَهُم} “...kendileri için bir feryat işitici/kurtarıcı bulunmaz” [kısmı hakkında]: “Onlar için hiçbir yardımcı/kurtarıcı yoktur” demiştir. {ومتاعاً إِلَى حِين} “...ve belli bir zamana kadar bir geçimlik” ayeti hakkında ise: “Ölüme kadar” demiştir.
وَفِي قَوْله {وَإِذا قيل لَهُم اتَّقوا مَا بَين أَيْدِيكُم} قَالَ: من الوقائع الَّتِي قد خلت فِيمَن كَانَ قبلكُمْ والعقوبات الَّتِي أَصَابَت عادا وثموداً والأمم {وَمَا خلفكم} قَالَ: من أَمر السَّاعَة
{وَإِذا قيل لَهُم اتَّقوا مَا بَين أَيْدِيكُم} “Onlara: 'Önünüzde olandan sakının...' denildiği zaman” ayeti hakkında: “Sizden öncekilerin başına gelen olaylardan ve Âd, Semûd ve diğer ümmetlere isabet eden cezalardan [sakının]” demiştir. {وَمَا خلفكم} “...ve arkanızda olandan” [ayeti hakkında ise]: “Kıyamet işinden/azabından [sakının]” demiştir.
وَفِي قَوْله {وَإِذا قيل لَهُم أَنْفقُوا من مَا رزقكم الله}
{وَإِذا قيل لَهُم أَنْفقُوا من مَا رزقكم الله} “Onlara: 'Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden infak edin' denildiği zaman” ayeti hakkında da [şöyle demiştir]:
قَالَ: نزلت فِي الزَّنَادِقَة كَانُوا لَا يطْعمُون فَقِيرا فعاب الله ذَلِك عَلَيْهِ وعيّرهم
Şöyle demiştir: “Zındıklar hakkında inmiştir; onlar hiçbir fakiri doyurmazlardı, Allah da bunu onlara ayıplamış ve onları kınamıştır.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَإِذا قيل لَهُم اتَّقوا مَا بَين أَيْدِيكُم وَمَا خلفكم} قَالَ مَا مضى وَمَا بَقِي من الذُّنُوب
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh {وَإِذا قيل لَهُم اتَّقوا مَا بَين أَيْدِيكُم وَمَا خلفكم} “Onlara: 'Önünüzde olandan ve arkanızda olandan sakının' denildiği zaman” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Geçmiş günahlardan ve geriye kalan günahlardan [sakının demektir]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {أنطعم من لَو يَشَاء الله أطْعمهُ} قَالَ: الْيَهُود تَقوله
İbn Ebî Hâtim'in Hasen'den radıyallâhu anh {أنطعم من لَو يَشَاء الله أطْعمهُ} “...Allah'ın dileseydi kendisini doyuracağı kimseyi biz mi doyuralım?” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Bunu Yahudiler söylüyordu” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن إِسْمَعِيل عَن أبي خَالِد ﵁ فِي قَوْله {أنطعم من لَو يَشَاء الله أطْعمهُ} قَالَ: يهود تَقوله
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in İsmâil vasıtasıyla Ebû Hâlid'den radıyallâhu anh {أنطعم من لَو يَشَاء الله أطْعمهُ} “...Allah'ın dileseydi kendisini doyuracağı kimseyi biz mi doyuralım?” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Bunu Yahudiler söylüyordu” demiştir.
الْآيَات ٤٩ - ٥٠
49 - 50. Ayetler
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {مَا ينظرُونَ إِلَّا صَيْحَة وَاحِدَة تأخذهم وهم يخصمون} قَالَ: ذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ كَانَ يَقُول: تهيج السَّاعَة النَّاس وَالرجل يسْقِي مَاشِيَته وَالرجل يصلح حَوْضه وَالرجل يُقيم سلْعَته فِي سوقه وَالرجل يخْفض مِيزَانه وَيَرْفَعهُ فتهيج بهم وهم كَذَلِك {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ توصية وَلَا إِلَى أهلهم يرجعُونَ} قَالَ: اعجلوا عَن ذَلِك
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh {مَا ينظرُونَ إِلَّا صَيْحَة وَاحِدَة تأخذهم وهم يخصمون} “Onlar birbirleriyle çekişip dururken kendilerini yakalayacak tek bir çığlıktan başkasını beklemezler” ayeti hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi ﷺ şöyle buyururdu: “Kıyamet insanları öyle bir anda yakalar ki; adam hayvanını sulamakta, adam havuzunu onarmakta, adam çarşısında malını tartıp ayarlamakta, adam terazisini indirip kaldırmaktadır; onlar bu haldeyken kıyamet onları ansızın yakalar.” {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ توصية وَلَا إِلَى أهلهم يرجعُونَ} “Artık ne bir vasiyette bulunabilirler ne de ailelerine dönebilirler” ayeti hakkında ise: “Bunu yapmaktan aciz bırakılıp aceleye getirilirler” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {مَا ينظرُونَ إِلَّا صَيْحَة وَاحِدَة تأخذهم وهم يخصمون} قَالَ: هَذَا مُبْتَدأ يَوْم الْقِيَامَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den radıyallâhu anh {مَا ينظرُونَ إِلَّا صَيْحَة وَاحِدَة تأخذهم وهم يخصمون} “Onlar birbirleriyle çekişip dururken kendilerini yakalayacak tek bir çığlıktan başkasını beklemezler” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Bu, kıyamet gününün başlangıcıdır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وهم يخصمون} قَالَ: يَتَكَلَّمُونَ
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den radıyallâhu anh {وهم يخصمون} “...onlar birbirleriyle çekişip dururken...” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Konuşup dururlarken” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عمر قَالَ: لينفخن فِي الصُّور وَالنَّاس فِي طرقهم وأسواقهم ومجالسهم حَتَّى أَن الثَّوْب ليَكُون بَين الرجلَيْن يتساومان فَمَا يُرْسِلهُ أَحدهمَا من يَده حَتَّى ينْفخ فِي الصُّور فيصعق بِهِ وَهِي الَّتِي قَالَ الله {مَا ينظرُونَ إِلَّا صَيْحَة وَاحِدَة تأخذهم وهم يخصمون فَلَا يَسْتَطِيعُونَ توصية وَلَا إِلَى أهلهم يرجعُونَ}
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Ömer'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: “İnsanlar yollarında, çarşılarında ve meclislerindeyken Sûr'a muhakkak üflenecektir. Hatta iki adam aralarında bir kumaş için pazarlık yaparlar da birinin elinden kumaşı henüz bırakmasına fırsat kalmadan Sûr'a üflenir ve onunla çarpılıp kalır. İşte bu, Allah'ın şu buyurduğudur: {مَا ينظرُونَ إِلَّا صَيْحَة وَاحِدَة تأخذهم وهم يخصمون فَلَا يَسْتَطِيعُونَ توصية وَلَا إِلَى أهلهم يرجعُونَ} “Onlar birbirleriyle çekişip dururken kendilerini yakalayacak tek bir çığlıktan başkasını beklemezler. Artık ne bir vasiyette bulunabilirler ne de ailelerine dönebilirler.””
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ فِي هَذِه الْآيَة قَالَ: تقوم السَّاعَة وَالنَّاس فِي أسواقهم يتبايعون ويذرعون الثِّيَاب ويحلبون اللقَاح وَفِي حوائجهم {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ توصية وَلَا إِلَى أهلهم يرجعُونَ}
Abdurrezzâk, Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet, insanlar çarşılarında alışveriş yaparken, kumaşları ölçüp biçerken, sağmal develeri sağarken ve kendi ihtiyaçları peşindeyken kopar; {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ توصية وَلَا إِلَى أهلهم يرجعُونَ} “Artık ne bir vasiyette bulunabilirler ne de ailelerine dönebilirler.””
وَأخرج عبد بن حميد وَعبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد وَابْن الْمُنْذر عَن الزبير بن العوّام ﵁ قَالَ: إِن السَّاعَة تقوم وَالرجل يذرع الثَّوْب وَالرجل يحلب النَّاقة ثمَّ قَرَأَ {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ توصيةً}
Abd b. Humeyd, Zevâidü'z-Zühd'de Abdullah b. Ahmed ve İbnü'l-Münzir'in Zübeyr b. el-Avvâm'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet adam kumaşı ölçerken, adam deveyi sağarken kopacaktır.” Sonra {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ توصيةً} “Artık ne bir vasiyette bulunabilirler...” ayetini okudu.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لتقومن السَّاعَة وَقد نشر الرّجلَانِ ثوبهما بَينهمَا فَلَا يتبايعانه وَلَا يطويانه
Saîd b. Mansûr, Buhârî, Müslim, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh naklettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: “Kıyamet muhakkak kopacaktır; öyle ki iki adam aralarındaki kumaşı yaymış olacaklar da onu ne alıp satabilecekler ne de katlayabileceklerdir.
وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَة وَهُوَ يليط حَوْضه فَلَا يسْقِي فِيهِ
Kıyamet muhakkak kopacaktır; öyle ki kişi havuzunu sıvayıp onarmış olacak da içinde [hayvanlarını] sulayamayacaktır.
وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَة وَقد انْصَرف الرجل بِلَبن لقحته فَلَا يطعمهُ
Kıyamet muhakkak kopacaktır; öyle ki adam sağmal devesinin sütüyle dönmüş olacak da onu içemeyecektir.
وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَة وَقد رفع أَكلته إِلَى فَمه فَلَا يطْعمهَا
Kıyamet muhakkak kopacaktır; öyle ki lokmasını ağzına kaldırmış olacak da onu yiyemeyecektir.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {تأخذهم وهم يخصمون} قَالَ: تذرهم فِي أسواقهم وطرقهم {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ توصية} قَالَ: لَا يُوصي بَعضهم إِلَى بعض
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in Dahhâk'tan radıyallâhu anh {تأخذهم وهم يخصمون} “...onlar birbirleriyle çekişip dururken kendilerini yakalayacak...” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “[Kıyamet] onları çarşılarında ve yollarında bırakıp yakalar” demiştir. {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ توصية} “Artık ne bir vasiyette bulunabilirler...” [ayeti hakkında ise]: “Birbirlerine vasiyet edemezler” demiştir.
وَالله أعلم
En doğrusunu Allah bilir.
الْآيَات ٥١ - ٥٤
51 - 54. Ayetler
أخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {وَنفخ فِي الصُّور فَإِذا هم من الأجداث} قَالَ: النفخة الْأَخِيرَة
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den radıyallâhu anh {وَنفخ فِي الصُّور فَإِذا هم من الأجداث} “Sûr'a üflenmiştir; bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden...” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Bu, son üflemedir” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس رَضِي الله عَنْهُمَا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre:
{فَإِذا هم من الأجداث} يَعْنِي من الْقُبُور {إِلَى رَبهم يَنْسلونَ} قَالَ: يخرجُون
{فَإِذا هم من الأجداث} “...bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden...” yani kabirlerden; {إِلَى رَبهم يَنْسلونَ} “...Rablerine doğru koşup çıkarlar” [ayeti hakkında]: “Çıkarlar” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁
Abd b. Humeyd'in Katâde'den radıyallâhu anh naklettiğine göre,
مثله
bunun benzerini rivayet etmiştir.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {من الأجداث} قَالَ: الْقُبُور قَالَ: هَل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona {من الأجداث} “...kabirlerinden...” buyruğunu sormuş; o da: “Kabirler demektir” demiştir. [Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” diye sorunca o: “Evet,” demiştir,
أما سَمِعت قَول عبد الله بن رَوَاحَة: حينا يَقُولُونَ اذ مروا على جدثي أرشده يَا رب من غاز وَقد رشدا قَالَ أَخْبرنِي عَن قَوْله {إِلَى رَبهم يَنْسلونَ} قَالَ: النَّسْل الْمَشْي الخبب قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
“Abdullah b. Revâha'nın şu sözünü işitmedin mi: 'Kabrime uğradıklarında şöyle derler: Ne güzel bir gazidir o, ey Rabbim ona hidayet ver, o zaten doğru yoldaydı!'” demiştir. [Nâfi']: “Bana {إِلَى رَبهم يَنْسلونَ} “...Rablerine doğru koşup çıkarlar” ayeti hakkında bilgi ver” deyince o: “Nesl (النسل); hızlı yürüyüş (koşar adım) demektir” demiştir. [Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” diye sorunca o: “Evet,” demiştir,
أما سَمِعت نَابِغَة بن جعدة وَهُوَ يَقُول: عملان الذَّنب أَمْشِي فاريا يرد اللَّيْل عَلَيْهِ فنسل وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن عَليّ ﵁ أَنه قَرَأَ {يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا}
“Nâbiga b. Ca'de'nin şöyle dediğini işitmedin mi: 'Kuyruğunu sallayarak, hızlıca yürüyerek gece ona erişince koşup gitti.'” İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te Ali'den radıyallâhu anh onun {يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا} “Yazıklar olsun bize! Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?” şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن أُبيّ بن كَعْب ﵁ قَالَ: ينامون نومَة قبل الْبَعْث فيجدون لذَلِك رَاحَة فَيَقُولُونَ {يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا}
İbnü'l-Enbârî'nin Übey b. Ka'b'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Yeniden dirilmeden önce bir uyku uyurlar da bundan dolayı bir rahatlık bulurlar ve {يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا} “Yazıklar olsun bize! Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?” derler.”
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبيّ بن كَعْب ﵁ فِي قَوْله {من بعثنَا من مرقدنا} قَالَ: ينامون قبل الْبَعْث نومَة
Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Übey b. Ka'b'dan radıyallâhu anh {من بعثنَا من مرقدنا} “...Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Yeniden dirilmeden önce bir uyku uyurlar” demiştir.
وَأخرج هناد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي عَن مُجَاهِد قَالَ: للْكَافِرِ هجعة يَجدونَ فِيهَا طعم النّوم قبل يَوْم الْقِيَامَة فَإِذا صِيحَ بِأَهْل الْقُبُور يَقُول الْكَافِر {يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا} فَيَقُول الْمُؤمن إِلَى جنبه {هَذَا مَا وعد الرَّحْمَن وَصدق المُرْسَلُونَ}
Hennâd ez-Zühd'de, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Enbârî'nin Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet gününden önce kâfir için içinde uykunun tadını bulduğu hafif bir uyuklama/şekerleme vardır. Kabir halkına bağırıldığı zaman kâfir: {يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا} “Yazıklar olsun bize! Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?” der. Yanındaki mümin ise: {هَذَا مَا وعد الرَّحْمَن وَصدق المُرْسَلُونَ} “İşte bu, Rahmân'ın vadettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir” der.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عبد الرَّحْمَن بن أبي ليلى قَالَ: يَقُول الْمُشْركُونَ {يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا} فَيَقُول الْمُؤمن {هَذَا مَا وعد الرَّحْمَن وَصدق المُرْسَلُونَ}
İbn Ebî Şeybe'nin Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Müşrikler: {يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا} “Yazıklar olsun bize! Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?” derler. Mümin ise: {هَذَا مَا وعد الرَّحْمَن وَصدق المُرْسَلُونَ} “İşte bu, Rahmân'ın vadettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir” der.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا} قَالَ: أَولهَا للْكفَّار وَآخِرهَا للْمُسلمين
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh {يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا} “...Yazıklar olsun bize! Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?...” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Bunun baş tarafı kâfirlere, son tarafı ise Müslümanlara aittir” demiştir.
قَالَ الْكفَّار {يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا} وَقَالَ الْمُسلمُونَ {هَذَا مَا وعد الرَّحْمَن وَصدق المُرْسَلُونَ}
Kâfirler: {يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا} “Yazıklar olsun bize! Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?” demiş; Müslümanlar ise: {هَذَا مَا وعد الرَّحْمَن وَصدق المُرْسَلُونَ} “İşte bu, Rahmân'ın vadettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن أبي صَالح ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: كَانُوا يرَوْنَ أَن الْعَذَاب يُخَفف عَنْهُم مَا بَين النفختين فَلَمَّا كَانَت النفخة الثَّانِيَة قَالُوا
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in Ebû Sâlih'ten radıyallâhu anh bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Onlar iki üfleme arasında kendilerinden azabın hafifletildiğini görürler. İkinci üfleme vuku bulunca ise şöyle derler:
{يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا}
{يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا} “Yazıklar olsun bize! Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?””
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: ينامون قبل الْبَعْث نومَة فَإِذا بعثوا قَالَ الْكفَّار {يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا} قَالَ: فتجيبهم الْمَلَائِكَة {هَذَا مَا وعد الرَّحْمَن وَصدق المُرْسَلُونَ}
İbn Ebî Hâtim'in radıyallâhu anh bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Yeniden dirilmeden önce bir uyku uyurlar. Yeniden diriltildiklerinde kâfirler: {يَا ويلنا من بعثنَا من مرقدنا} “Yazıklar olsun bize! Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?” derler. Melekler de onlara: {هَذَا مَا وعد الرَّحْمَن وَصدق المُرْسَلُونَ} “İşte bu, Rahmân'ın vadettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir” diye cevap verir.”
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فَإِذا هم جَمِيع لدينا محضرون} قَالَ: عِنْد الْحساب
Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh {فَإِذا هم جَمِيع لدينا محضرون} “Bir de bakarsın ki onların hepsi toplanıp huzurumuza getirilmişlerdir” ayeti hakkında naklettiğine göre o: “Hesap anında” demiştir.
الْآيَات ٥٥ - ٥٦
55 - 56. Ayetler