Binûn

Sâffât Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {كُنْتُم تأتوننا عَن الْيَمين} قَالَ: كَانُوا يأتونهم عِنْد كل خير ليصدوهم عَنهُ

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {كُنْتُم تأتوننا عَن الْيَمين} “Siz bize sağdan gelirdiniz” ayeti hakkında: «Onları ondan alıkoymak için her hayrın yanında kendilerine gelirlerdi» demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {تأتوننا عَن الْيَمين} قَالَ: عَن الْحق الْكفَّار تَقوله للشياطين

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {تأتوننا عَن الْيَمين} “Bize sağdan gelirdiniz” ayeti hakkında: «Haktan [alıkoyardınız]; bunu kâfirler şeytanlara söyler» demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {لم تَكُونُوا مُؤمنين} قَالَ: لَو كُنْتُم مُؤمنين منعتم منا

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {لم تَكُونُوا مُؤمنين} “Mümin kimseler değildiniz” ayeti hakkında: «Eğer mümin olsaydınız bize karşı korunurdunuz» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {فأغويناكم} قَالَ: الشَّيَاطِين تَقول {فأغويناكم} فِي الدُّنْيَا {إِنَّا كُنَّا غاوين} {فَإِنَّهُم يَوْمئِذٍ} وَمن أغووا فِي الدُّنْيَا {فِي الْعَذَاب مشتركون}

İbn Ebî Hâtim, es-Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فأغويناكم} “Sizi azdırdık” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Şeytanlar dünyada {فأغويناكم} “Sizi azdırdık; {إِنَّا كُنَّا غاوين} çünkü biz de azgınlardandık” derler. {فَإِنَّهُم يَوْمئِذٍ} “Artık onlar o gün”; onlar ve dünyada azdırdıkları kimseler {فِي الْعَذَاب مشتركون} “azapta ortaktırlar”.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {إِنَّهُم كَانُوا إِذا قيل لَهُم لَا إِلَه إِلَّا الله يَسْتَكْبِرُونَ} قَالَ: كَانُوا إِذا لم يُشْرك بِاللَّه يستنكفون {وَيَقُولُونَ أئنا لتاركوا آلِهَتنَا لشاعر مَجْنُون} لَا يعقل قَالَ: فَحكى الله صدقه فَقَالَ {بل جَاءَ بِالْحَقِّ وَصدق الْمُرْسلين}

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {إِنَّهُم كَانُوا إِذا قيل لَهُم لَا إِلَه إِلَّا الله يَسْتَكْبِرُونَ} “Çünkü onlara 'Allah'tan başka ilah yoktur' dendiğinde büyüklük taslarlardı” ayeti hakkında: «Allah'a şirk koşulmadığı zaman gururlanıp kaçınırlardı {وَيَقُولُونَ أئنا لتاركوا آلِهَتنَا لشاعر مَجْنُون} “ve: 'Biz aklı ermeyen deli bir şair için ilahlarımızı mı terk edeceğiz?' derlerdi” demiştir. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine Allah onun doğruluğunu bildirerek: {بل جَاءَ بِالْحَقِّ وَصدق الْمُرْسلين} “Hayır, o hakkı getirdi ve peygamberleri doğruladı” buyurdu.»

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî,

أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أمرت أَن أقَاتل النَّاس حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَه إِلَّا الله فَمن قَالَ لَا إِلَه إِلَّا الله فقد عصم مني مَاله وَنَفسه إِلَّا بِحقِّهِ وحسابه على الله

Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «İnsanlar 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar onlarla savaşmakla emrolundum. Kim 'Lâ ilâhe illallâh' derse, hakkı müstesna olmak üzere malını ve canını benden korumuş olur; onun hesabı ise Allah'a aittir» buyurdu.

وَأنزل الله فِي كِتَابه وَذكر قوما استكبروا فَقَالَ {إِنَّهُم كَانُوا إِذا قيل لَهُم لَا إِلَه إِلَّا الله يَسْتَكْبِرُونَ} وَقَالَ (إِذْ جعل الَّذين كفرُوا فِي قُلُوبهم الحمية حمية الْجَاهِلِيَّة فَأنْزل الله سكينته على رَسُوله وعَلى الْمُؤمنِينَ وألزمهم كلمة التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَق بهَا وَأَهْلهَا) (الْفَتْح الْآيَة ٢٦) وَهِي لَا إِلَه إِلَّا الله مُحَمَّد رَسُول الله

Allah Kitabı'nda [bunu] indirmiş ve büyüklük taslayan bir topluluğu anarak şöyle buyurmuştur: {إِنَّهُم كَانُوا إِذا قيل لَهُم لَا إِلَه إِلَّا الله يَسْتَكْبِرُونَ} “Çünkü onlara 'Allah'tan başka ilah yoktur' dendiğinde büyüklük taslarlardı”. Ve: {إِذْ جعل الَّذين كفرُوا فِي قُلُوبهم الحمية حمية الْجَاهِلِيَّة فَأنْزل الله سكينته على رَسُوله وعَلى الْمُؤمنِينَ وألزمهم كلمة التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَق بهَا وَأَهْلهَا} “Hani o inkâr edenler kalplerine taassubu, cahiliye taassubunu yerleştirmişlerdi. Allah da elçisine ve müminlere güven duygusu indirmiş ve onları takva kelimesine bağlı kılmıştı. Zaten onlar buna en layık ve buna ehil idiler” (el-Feth, 26. ayet) buyurmuştur. Bu da 'Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh'tır.

استكبر عَنْهَا الْمُشْركُونَ يَوْم الْحُدَيْبِيَة

Hudeybiye günü müşrikler buna karşı büyüklük taslamışlardı;

يَوْم كاتبهم رَسُول الله ﷺ على قَضِيَّة الْهُدْنَة

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in barış antlaşması üzerine onlarla yazıştığı gün.

وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه عَن وهب بن مُنَبّه ﵁ أَنه قيل لَهُ: أَلَيْسَ لَا إِلَه إِلَّا الله مِفْتَاح الْجنَّة قَالَ: بلَى

Buhârî Tarih'inde Vehb b. Münebbih radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre kendisine: «'Lâ ilâhe illallâh' cennetin anahtarı değil midir?» denildi. O: «Evet,»

وَلَكِن لَيْسَ من مِفْتَاح إِلَّا وَله أَسْنَان فَمن جَاءَ بِأَسْنَانِهِ فتح لَهُ وَمن لَا لم يفتح لَهُ

«fakat dişleri olmayan hiçbir anahtar yoktur. Kim dişleri olan anahtarla gelirse ona [kapı] açılır; kim de [dişsiz anahtarla] gelirse ona açılmaz» dedi.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن مُجَاهِد ﵁ أَنه كَانَ يقْرَأ {إِلَّا عباد الله المخلصين}

Saîd b. Mansûr, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {إِلَّا عباد الله المخلصين} “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna” [ayetini bu şekilde] okurdu.

وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {أُولَئِكَ لَهُم رزق مَعْلُوم} قَالَ: فِي الْجنَّة

İbn Cerîr, es-Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {أُولَئِكَ لَهُم رزق مَعْلُوم} “İşte onlar için bilinen bir rızık vardır” ayeti hakkında: «Cennettedir» demiştir.

الْآيَات ٤٥ - ٤٩

45 - 49. Âyetler

أخرج ابْن أبي شيبَة وهناد وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ قَالَ: كل كأس ذكره الله فِي الْقُرْآن إِنَّمَا عني بِهِ الْخمر

İbn Ebî Şeybe, Hennâd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o: «Allah'ın Kur'an'da zikrettiği her kadeh (ke's) ile ancak içki kastedilmiştir» demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {بكأس من معِين} قَالَ: كأس من خمر لم تعصر والمعين هِيَ الْجَارِيَة {لَا فِيهَا غول وَلَا هم عَنْهَا ينزفون} قَالَ: لَا تذْهب عُقُولهمْ وَلَا تصدع رؤوسهم وَلَا توجع بطونهم

Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {بكأس من معِين} “Kaynaktan doldurulmuş kadehlerle” ayeti hakkında: «Sıkılmamış bir içki kadehi; 'maîn' ise akan pınardır» demiştir. {لَا فِيهَا غول وَلَا هم عَنْهَا ينزفون} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır ne de ondan sarhoş olup akılları gider” ayeti hakkında da: «Akıllarını gidermez, başlarını ağrıtmaz ve karınlarını ağrıtmaz» demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك ﵁ {بكأس من معِين} هُوَ الْجَارِي

İbnü'l-Münzir, Dahhâk radıyallâhu anh'tan {بكأس من معِين} “Kaynaktan doldurulmuş kadehlerle” ayeti hakkında: «O, akıp giden [içkidir]» dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {بَيْضَاء} قَالَ: فِي قِرَاءَة عبد الله صفراء

İbn Cerîr, es-Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {بَيْضَاء} “Bembeyaz” ayeti hakkında: «Abdullah'ın kıraatinde 'sarı'dır» demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {يُطَاف عَلَيْهِم بكأس من معِين} قَالَ: الْخمر {لَا فِيهَا غول} قَالَ: لَيْسَ فِيهَا صداع {وَلَا هم عَنْهَا ينزفون} قَالَ: لَا تذْهب عُقُولهمْ

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Ba's'ta Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {يُطَاف عَلَيْهِم بكأس من معِين} “Onlara kaynaktan doldurulmuş kadehler dolaştırılır” ayeti hakkında: «İçkidir» demiştir. {لَا فِيهَا غول} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır” ayeti hakkında: «Onda baş ağrısı yoktur» demiştir. {وَلَا هم عَنْهَا ينزفون} “Ne de ondan sarhoş olup akılları gider” ayeti hakkında da: «Akılları gitmez» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: فِي الْخمر أَربع خِصَال: السكر والصداع والقيء وَالْبَوْل

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İçkide dört haslet vardır: Sarhoşluk, baş ağrısı, kusma ve idrar yapma [hissi].

فنزه الله خمر الْجنَّة عَنْهَا {لَا فِيهَا غول} لَا تغول عُقُولهمْ من السكر {وَلَا هم عَنْهَا ينزفون} لَا يقيؤن عَنْهَا كَمَا يقيء صَاحب خمر الدُّنْيَا عَنْهَا والقيء مستكره

Allah ise cennet içkisini bunlardan tenzih etmiştir: {لَا فِيهَا غول} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır”; sarhoşluktan ötürü akıllarını alıp götürmez. {وَلَا هم عَنْهَا ينزفون} “Ne de ondan sarhoş olup akılları gider”; dünya içkisini içenin kustuğu gibi ondan ötürü kusmazlar, kusmak ise tiksindiricidir.»

وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {لَا فِيهَا غول} قَالَ: لَيْسَ فِيهَا نَتن وَلَا كَرَاهِيَة كخمر الدُّنْيَا قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم

et-Tastî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: «Bana {لَا فِيهَا غول} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır” ayeti hakkında bilgi ver» dedi. O da: «Dünya içkisi gibi onda kokuşmuşluk ve hoşa gitmeyen bir şey yoktur» dedi. [Nâfi']: «Araplar bunu bilir mi?» diye sordu. O: «Evet,»

أما سَمِعت امْرُؤ الْقَيْس وَهُوَ يَقُول: رب كاس شربت لَا غول فِيهَا وسقيت النديم مِنْهَا مزاجا قَالَ أَخْبرنِي عَن قَوْله {وَلَا هم عَنْهَا ينزفون} قَالَ: لَا يسكرون قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم

«İmruülkays'ın şöyle dediğini işitmedin mi: 'Nice kadehler içtim ki onda hiçbir sersemlik/zarar (ğavl) yoktu ve meclis arkadaşıma ondan karışım sundum.' [Nâfi']: 'Bana {وَلَا هم عَنْهَا ينزفون} “Ne de ondan sarhoş olup akılları gider” ayeti hakkında bilgi ver' dedi. O da: 'Sarhoş olmazlar' dedi. [Nâfi']: 'Araplar bunu bilir mi?' diye sordu. O: 'Evet,'

أما سَمِعت قَول عبد الله بن رَوَاحَة ﵁ وَهُوَ يَقُول: ثمَّ لَا ينزفون عَنْهَا وَلَكِن يذهب الْهم عَنْهُم والغليل وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {لَا فِيهَا غول} قَالَ: هِيَ الْخمر لَيْسَ فِيهَا وجع بطن

«Abdullah b. Revâha radıyallâhu anh'ın şöyle dediğini işitmedin mi: 'Sonra ondan ötürü sarhoş olup akılları gitmez (lâ yünzefûn), bilakis onlardan keder ve susuzluk harareti gider.'» İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {لَا فِيهَا غول} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır” ayeti hakkında: «O içkide karın ağrısı yoktur» dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج هناد وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {لَا فِيهَا غول} قَالَ: وجع بطن {وَلَا هم عَنْهَا ينزفون} قَالَ: لَا تذْهب عُقُولهمْ

Hennâd, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {لَا فِيهَا غول} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır” ayeti hakkında: «Karın ağrısı [yoktur]» demiştir. {وَلَا هم عَنْهَا ينزفون} “Ne de ondan sarhoş olup akılları gider” ayeti hakkında da: «Akılları gitmez» demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله {بكأس من معِين} قَالَ: الْمعِين الْخمر {لَا فِيهَا غول} قَالَ: وجع بطن {وَلَا هم عَنْهَا ينزفون} لَا مَكْرُوه فِيهَا وَلَا أَذَى

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {بكأس من معِين} “Kaynaktan doldurulmuş kadehlerle” ayeti hakkında: «'el-Maîn' içkidir» demiştir. {لَا فِيهَا غول} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır” ayeti hakkında: «Karın ağrısı [yoktur]» demiştir. {وَلَا هم عَنْهَا ينزفون} “Ne de ondan sarhoş olup akılları gider” [ayeti hakkında]: «Onda hoşa gitmeyecek bir şey ve eziyet yoktur» demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن عَبَّاس

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Ba's'ta Beyhakî, İbn Abbâs

رَضِي الله عَنْهُمَا فِي قَوْله {وَعِنْدهم قاصرات الطّرف} يَقُول: عَن غير أَزوَاجهنَّ {كأنهن بيض مَكْنُون} قَالَ: اللُّؤْلُؤ الْمكنون

radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {وَعِنْدهم قاصرات الطّرف} “Yanlarında bakışlarını sadece eşlerine dikmiş dilberler vardır” ayeti hakkında: «Eşlerinden başkasına bakmazlar» der. {كأنهن بيض مَكْنُون} “Sanki onlar saklı birer yumurtadırlar” ayeti hakkında ise: «Saklı incidir» demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد ﵁ {وَعِنْدهم قاصرات الطّرف} يَقُول: عَن غير أَزوَاجهنَّ قَالَ: قصرن طرفهن على أَزوَاجهنَّ {عين} قَالَ: حسان الْعُيُون

Abd b. Humeyd, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَعِنْدهم قاصرات الطّرف} “Yanlarında bakışlarını sadece eşlerine dikmiş dilberler vardır” ayeti hakkında: «Eşlerinden başkasına [bakmazlar], bakışlarını eşlerine hasretmişlerdir» demiştir. {عين} “İri gözlü” ayeti hakkında da: «Güzel gözlülerdir» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {عين} قَالَ: الْعين الْعِظَام الاعين

İbn Ebî Hâtim, Dahhâk radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {عين} “İri gözlü” ayeti hakkında: «'el-'Îyn', iri gözlü olanlardır» demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {كأنهن بيض مَكْنُون} قَالَ: بَيَاض الْبَيْضَة ينْزع عَنْهَا فَوْقهَا وغشاؤها الَّذِي يكون فِي الْعرف

İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {كأنهن بيض مَكْنُون} “Sanki onlar saklı birer yumurtadırlar” ayeti hakkında: «Yumurtanın beyazıdır; üst kabuğu ve yuvada bulunan zarı soyulmuş halidir» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله {كأنهن بيض مَكْنُون} قَالَ: كأنهن بطن الْبيض

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {كأنهن بيض مَكْنُون} “Sanki onlar saklı birer yumurtadırlar” ayeti hakkında: «Sanki onlar yumurtanın içidir» demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {كأنهن بيض مَكْنُون} قَالَ: بَيَاض الْبيض حِين ينْزع قشره

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {كأنهن بيض مَكْنُون} “Sanki onlar saklı birer yumurtadırlar” ayeti hakkında: «Kabuğu soyulduğu andaki yumurtanın beyazıdır» demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء الْخُرَاسَانِي ﵁ فِي قَوْله {كأنهن بيض مَكْنُون} قَالَ: هُوَ السخاء الَّذِي يكون بَين قشرته الْعليا ولباب الْبَيْضَة

Abdurrezzâk ve İbn Ebî Hâtim, Atâ el-Horasânî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {كأنهن بيض مَكْنُون} “Sanki onlar saklı birer yumurtadırlar” ayeti hakkında: «O, yumurtanın üst kabuğu ile özü arasında bulunan ince zardır» demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {كأنهن بيض مَكْنُون} قَالَ: الْبيض فِي عشه

Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {كأنهن بيض مَكْنُون} “Sanki onlar saklı birer yumurtadırlar” ayeti hakkında: «Yuvasındaki yumurtadır» demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَعِنْدهم قاصرات الطّرف} قَالَ: قصرن طرفهن على أَزوَاجهنَّ

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَعِنْدهم قاصرات الطّرف} “Yanlarında bakışlarını sadece eşlerine dikmiş dilberler vardır” ayeti hakkında: «Bakışlarını eşlerine hasretmişlerdir;»

فَلَا يردن غَيرهم {كأنهن بيض مَكْنُون} قَالَ: الْبيض الَّذِي لم تلوثه الْأَيْدِي

«onlardan başkasını istemezler. {كأنهن بيض مَكْنُون} “Sanki onlar saklı birer yumurtadırlar” ayeti hakkında da: Ellerin kirletmediği yumurtadır» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {كأنهن بيض مَكْنُون} قَالَ: محصون لم تمرته الْأَيْدِي

İbn Ebî Hâtim, el-Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {كأنهن بيض مَكْنُون} “Sanki onlar saklı birer yumurtadırlar” ayeti hakkında: «Korunmuş, ellerin dokunup yıpratmadığı [yumurtadır]» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم ﵁ فِي قَوْله {كأنهن بيض مَكْنُون} قَالَ: الْبيض الَّذِي يكنه الريش مثل بيض النعام الَّذِي أكنه الريش من الرّيح فَهُوَ أَبيض إِلَى الصُّفْرَة فَكَانَت تترقرق فَذَلِك الْمكنون

İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {كأنهن بيض مَكْنُون} “Sanki onlar saklı birer yumurtadırlar” ayeti hakkında: «Tüylerin örttüğü yumurtadır; nitekim rüzgârdan tüylerin sakladığı devekuşu yumurtası gibi olup sarıya çalan beyazlıktadır ve pırıl pırıl parlar. İşte 'meknûn' (saklı) budur» demiştir.

الْآيَات ٥٠ - ٦١

50 - 61. Âyetler

أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {فَأقبل بَعضهم على بعض يتساءلون} قَالَ: أهل الْجنَّة

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {فَأقبل بَعضهم على بعض يتساءلون} “Bunun üzerine birbirlerine dönüp karşılıklı sorarlar” ayeti hakkında: «[Bunlar] cennet halkıdır» demiştir.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {إِنِّي كَانَ لي قرين} قَالَ: شَيْطَان

Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {إِنِّي كَانَ لي قرين} “Benim bir yakınım/arkadaşım vardı” ayeti hakkında: «Bir şeytandır» demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن عَطاء الْخُرَاسَانِي ﵁ قَالَ: كَانَ رجلَانِ شَرِيكَيْنِ وَكَانَ لَهما ثَمَانِيَة آلَاف دِينَار فاقتسماها فَعمد أَحدهمَا فَاشْترى بِأَلف دِينَار أَرضًا فَقَالَ صَاحبه: اللَّهُمَّ إِن فلَانا اشْترى بِأَلف دِينَار أَرضًا وَإِنِّي أَشْتَرِي مِنْك بِأَلف دِينَار أَرضًا فِي الْجنَّة

Abdurrezzâk ve İbnü'l-Münzir, Atâ el-Horasânî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İki adam ortaktı ve sekiz bin dinarları vardı. Onu paylaştılar. İçlerinden biri varıp bin dinara bir arazi satın aldı. Bunun üzerine arkadaşı: 'Allahım! Filan adam bin dinara bir arazi satın aldı; ben de senden bin dinara cennette bir arazi satın alıyorum' dedi

فَتصدق بِأَلف دِينَار ثمَّ ابتنى صَاحبه دَارا بِأَلف دِينَار فَقَالَ هَذَا: اللَّهُمَّ إِن فلَانا ابتنى دَارا بِأَلف دِينَار وَإِنِّي أَشْتَرِي مِنْك دَارا فِي الْجنَّة بِأَلف دِينَار

ve bin dinarı sadaka olarak verdi. Sonra arkadaşı bin dinara bir ev inşa etti. Bu adam da: 'Allahım! Filan kimse bin dinara bir ev inşa etti; ben de senden bin dinara cennette bir ev satın alıyorum' dedi

فَتصدق بِأَلف دِينَار ثمَّ تزوج صَاحبه امْرَأَة فانفق عَلَيْهَا ألف دِينَار فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِن فلَانا تزوج امْرَأَة فانفق عَلَيْهَا ألف دِينَار وَإِنِّي أَخطب إِلَيْك من نسَاء الْجنَّة بِأَلف دِينَار

ve bin dinarı sadaka olarak verdi. Sonra arkadaşı bir kadınla evlendi ve ona bin dinar harcadı. Bunun üzerine adam: 'Allahım! Filan adam bir kadınla evlendi ve ona bin dinar harcadı; ben de senden bin dinar karşılığında cennet kadınlarından [birine] talip oluyorum' dedi

فَتصدق بِأَلف دِينَار ثمَّ اشْترى خدماً ومتاعاً بِأَلف دِينَار وَإِنِّي أَشْتَرِي مِنْك خدماً ومتاعا فِي الْجنَّة بِأَلف دِينَار

ve bin dinarı sadaka olarak verdi. Sonra [arkadaşı] bin dinara hizmetçiler ve ev eşyaları satın aldı. [Bu adam da]: 'Ben de senden bin dinara cennette hizmetçiler ve eşyalar satın alıyorum' dedi

فَتصدق بِأَلف دِينَار

ve bin dinarı sadaka olarak verdi.

ثمَّ أَصَابَته حَاجَة شَدِيدَة فَقَالَ: لَو أتيت صَاحِبي هَذَا لَعَلَّه ينالني مَعْرُوف فَجَلَسَ على طَرِيقه فَمر بِهِ فِي حشمه وَأَهله فَقَامَ إِلَيْهِ الآخر فَنظر فَعرفهُ فَقَالَ فلَان

Daha sonra kendisine şiddetli bir yoksulluk isabet etti. Bunun üzerine: 'Şu arkadaşımın yanına gitsem de belki bana bir iyiliği dokunur' dedi. Onun geçeceği yola oturdu. O kimse maiyeti ve ailesiyle birlikte onun yanından geçti. Diğeri hemen ona doğru kalktı, baktı ve onu tanıdı. 'Filanca mısın?' dedi.

فَقَالَ: نعم

O da: 'Evet' dedi.»

فَقَالَ: مَا شَأْنك فَقَالَ: أصابتني بعْدك

[Arkadaşı]: 'Senin halin nedir?' dedi. O da: 'Senden sonra başıma

حَاجَة فأتيتك لتصيبني بِخَير قَالَ: فَمَا فعل فقد اقتسمناه مَالا وَاحِدًا فَأخذت شطره وَأَنا شطره

bir yoksulluk geldi; bana bir iyilikte bulunursun diye sana geldim' dedi. Arkadaşı: '[Senin payına düşen] ne oldu? Tek bir malı aramızda paylaştık; yarısını sen aldın, yarısını da ben aldım' dedi.

فَقَالَ: اشْتريت دَارا بِأَلف دِينَار فَفعلت أَنا كَذَلِك وَفعلت أَنا كَذَلِك

O da: 'Sen bin dinara bir ev satın aldın, ben de öyle yaptım; sen [şöyle] yaptın, ben de öyle yaptım' dedi

فَقص عَلَيْهِ الْقِصَّة فَقَالَ: إِنَّك لمن المصدقين بِهَذَا أذهب فو الله لَا أُعْطِيك شَيْئا فَرده فَقضى لَهما أَن توفيا فَنزلت فيهمَا {فَأقبل بَعضهم على بعض يتساءلون} حَتَّى بلغ {أئنا لمدينون} قَالَ: لمحاسبون

ve ona olayı anlattı. Bunun üzerine [arkadaşı]: 'Sen gerçekten buna inananlardan mısın? Git buradan! Vallahi sana hiçbir şey vermem' diyerek onu geri çevirdi. Ardından her ikisinin de eceli gelip vefat ettiler. Onlar hakkında {فَأقبل بَعضهم على بعض يتساءلون} “Bunun üzerine birbirlerine dönüp karşılıklı sorarlar” ayetinden {أئنا لمدينون} “Biz gerçekten hesaba mı çekileceğiz?” ayetine kadar olan kısım indi. [Atâ]: «Yani hesaba mı çekileceğiz?» demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير عَن فرات بن ثَعْلَبَة البهراني ﵁ فِي قَوْله {إِنِّي كَانَ لي قرين} قَالَ: ذكر لي أَن رجلَيْنِ كَانَ شَرِيكَيْنِ فَاجْتمع لَهما ثَمَانِيَة آلَاف دِينَار فَكَانَ أَحدهمَا لَيْسَ لَهُ حِرْفَة وَالْآخر لَهُ حِرْفَة فَقَالَ: إِنَّه لَيْسَ لَك حِرْفَة فَمَا أَرَانِي إِلَّا مفارقك ومقاسمك فقاسمه ثمَّ فَارقه

Saîd b. Mansûr ve İbn Cerîr'in Fürât b. Sa'lebe el-Behrânî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {إِنِّي كَانَ لي قرين} “Benim bir yakınım/arkadaşım vardı” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bana anlatıldığına göre iki adam ortaktı ve sekiz bin dinarları birikmişti. Bunlardan birinin bir mesleği yoktu, diğerinin ise bir mesleği vardı. [Meslek sahibi olan]: 'Senin bir mesleğin yok; seninle ortaklığı bitirip [malı] paylaşmaktan başka çare göremiyorum' dedi. Böylece malı paylaştırdı ve ondan ayrıldı.

ثمَّ إِن أحد الرجلَيْن اشْترى دَارا كَانَت لملك بِأَلف دِينَار فَدَعَا صَاحبه ثمَّ قَالَ: كَيفَ ترى هَذِه الدَّار ابتعتها بِأَلف دِينَار فَقَالَ: مَا أحْسنهَا فَلَمَّا خرج قَالَ: اللَّهُمَّ إِن صَاحِبي قد ابْتَاعَ هَذِه الدَّار وَإِنِّي أَسأَلك دَارا من الْجنَّة

Sonra iki adamdan biri bir krala ait olan bir evi bin dinara satın aldı. Ardından arkadaşını davet edip: 'Bin dinara satın aldığım bu evi nasıl buldun?' dedi. O da: 'Ne kadar güzel!' dedi. [Arkadaşının yanından] çıkınca: 'Allahım! Arkadaşım bu evi satın aldı; ben de senden cennette bir ev istiyorum' dedi

فَتصدق بِأَلف دِينَار

ve bin dinar sadaka verdi.

ثمَّ مكث مَا شَاءَ الله أَن يمْكث ثمَّ تزوّج امْرَأَة بِأَلف دِينَار فَدَعَاهُ وصنع لَهُ طَعَاما فَلَمَّا أَتَاهُ قَالَ: إِنِّي تزوّجت هَذِه الْمَرْأَة بِأَلف دِينَار قَالَ: مَا أحسن هَذَا فَلَمَّا خرج قَالَ: اللَّهُمَّ إِن صَاحِبي تزوّج امْرَأَة بِأَلف دِينَار وَإِنِّي أَسأَلك امْرَأَة من الْحور الْعين

Sonra Allah'ın dilediği bir süre geçti; ardından bin dinar [mehir vererek] bir kadınla evlendi. Arkadaşını davet edip ona yemek hazırladı. Arkadaşı gelince: 'Ben bu kadınla bin dinara evlendim' dedi. O da: 'Bu ne güzel!' dedi. [Arkadaşının yanından] çıkınca: 'Allahım! Arkadaşım bin dinara bir kadınla evlendi; ben de senden hûri-i înden bir kadın istiyorum' dedi

فَتصدق بِأَلف دِينَار ثمَّ أَنه مكث مَا شَاءَ الله أَن يمْكث ثمَّ اشْترى بستانين بألفي دِينَار ثمَّ دَعَاهُ فَأرَاهُ وَقَالَ: إِنِّي قد ابتعت هَذِه البستانين بألفي دِينَار فَقَالَ: مَا أحسن هَذَا فَلَمَّا خرج قَالَ: يَا رب إِن صَاحِبي قد ابْتَاعَ بستانين بألفي دِينَار وَإِنِّي أَسأَلك بستانين فِي الْجنَّة

ve bin dinar sadaka verdi. Sonra yine Allah'ın dilediği bir süre geçti; ardından iki bin dinara iki bahçe satın aldı. Sonra arkadaşını davet edip [bahçeleri] ona gösterdi ve: 'Ben bu iki bahçeyi iki bin dinara satın aldım' dedi. O da: 'Bu ne güzel!' dedi. [Arkadaşının yanından] çıkınca: 'Ey Rabbim! Arkadaşım iki bin dinara iki bahçe satın aldı; ben de senden cennette iki bahçe istiyorum' dedi

فَتصدق بألفي دِينَار

ve iki bin dinar sadaka verdi.

ثمَّ إِن الْملك أتاهما فتوفاهما فَانْطَلق بِهَذَا الْمُتَصَدّق فَأدْخلهُ دَارا تعجبه فَإِذا امْرَأَة يضيء مَا تحتهَا من حسنها ثمَّ أدخلهُ البستانين وشيئاً الله بِهِ عليم فَقَالَ عِنْد ذَلِك: مَا أشبه هَذَا بِرَجُل كَانَ من أمره كَذَا

Sonra ölüm meleği ikisine gelip canlarını aldı. Sadaka veren kimse alınıp götürüldü ve hayran kalacağı bir köşke konuldu. Bir de baktı ki güzelliğinden altı ışık saçan bir kadın var! Sonra onu o iki bahçeye ve sadece Allah'ın bildiği nimetlere soktu. İşte o zaman adam: 'Bu durum, dünyada şöyle

وَكَذَا

şöyle yapan bir adama ne kadar da benziyor!' dedi.

قَالَ: فَإِنَّهُ ذَلِك وَلَك هَذَا الْمنزل والبستانان وَالْمَرْأَة فَقَالَ {إِنِّي كَانَ لي قرين يَقُول أئنك لمن المصدقين} قيل لهك فَإِنَّهُ فِي الْجَحِيم قَالَ {هَل أَنْتُم مطلعون فَاطلع فَرَآهُ فِي سَوَاء الْجَحِيم} فَقَالَ عِنْد ذَلِك {تالله إِن كدت لتردين}

[Melek]: 'İşte o sensin; bu konak, iki bahçe ve kadın senindir' dedi. Bunun üzerine [o mümin]: {إِنِّي كَانَ لي قرين يَقُول أئنك لمن المصدقين} “Benim bir yakınım vardı. Derdi ki: 'Sen gerçekten inananlardan mısın?'” dedi. Kendisine: 'O cehennemdedir' denildi. [Mümin]: {هَل أَنْتُم مطلعون فَاطلع فَرَآهُ فِي سَوَاء الْجَحِيم} “Siz bakar mısınız? der, kendisi bakar ve onu cehennemin tam ortasında görür”. İşte o zaman: {تالله إِن كدت لتردين} “Allah’a andolsun ki, az kalsın beni de helak edecektin” der.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: كَانَا شَرِيكَيْنِ فِي

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: «İsrailoğulları'ndan iki

بني إِسْرَائِيل

ortak vardı;

أَحدهمَا مُؤمن

biri mümin,

وَالْآخر كَافِر فَافْتَرقَا على سِتَّة آلَاف دِينَار كل وَاحِد مِنْهُمَا ثَلَاثَة آلَاف دِينَار

diğeri ise kâfirdi. Altı bin dinarı her birine üçer bin dinar düşecek şekilde paylaşıp ayrıldılar.

ثمَّ افْتَرقَا فمكثا مَا شَاءَ الله أَن يمكثا ثمَّ التقيا فَقَالَ الْكَافِر لِلْمُؤمنِ مَا صنعت فِي مَالك أضربت بِهِ شَيْئا اتجرت بِهِ فِي شَيْء قَالَ لَهُ الْمُؤمن: لَا

Sonra ayrılıp Allah'ın dilediği bir süre kaldılar. Daha sonra karşılaştıklarında kâfir olan mümine: 'Paranla ne yaptın? Onunla bir iş yaptın mı, ticaretle uğraştın mı?' dedi. Mümin ona: 'Hayır;

فَمَا صنعت أَنْت قَالَ: اشْتريت بِهِ نخلا وأرضاً وثماراً وأنهاراً بِأَلف دِينَار فَقَالَ لَهُ الْمُؤمن: أَو فعلت قَالَ: نعم

sen ne yaptın?' dedi. [Kâfir]: 'Onunla bin dinara hurmalık, arazi, meyveler ve nehirler satın aldım' dedi. Mümin ona: 'Gerçekten yaptın mı?' diye sordu. O da: 'Evet' dedi.

فَرجع الْمُؤمن حَتَّى إِذا كَانَ اللَّيْل فصلى مَا شَاءَ الله أَن يُصَلِّي فَلَمَّا انْصَرف أَخذ ألف دِينَار فوضعها بَين يَدَيْهِ ثمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ إِن فلَانا - يَعْنِي شَرِيكه الْكَافِر - اشْترى أَرضًا وَنَخْلًا وثماراً وأنهاراً بِأَلف دِينَار ثمَّ يَمُوت وَيَتْرُكهَا غَدا

Mümin dönüp gitti. Gece olunca Allah'ın dilediği kadar namaz kıldı. Namazı bitirince bin dinarı alıp önüne koydu ve şöyle dedi: 'Allahım! Filan adam -yani kâfir ortağı- bin dinara arazi, hurmalık, meyveler ve nehirler satın aldı; fakat yarın ölüp hepsini bırakacak.

اللَّهُمَّ وَإِنِّي اشْترِي مِنْك بِهَذِهِ الْألف دِينَار أَرضًا وَنَخْلًا وثماراً وأنهاراً فِي الْجنَّة

Allahım! Ben de bu bin dinarla senden cennette arazi, hurmalık, meyveler ve nehirler satın alıyorum.'

ثمَّ أصبح فَقَسمهَا للْمَسَاكِين

Sonra sabah olunca o parayı yoksullara dağıttı.

ثمَّ مكثا مَا شَاءَ الله أَن يمكثا ثمَّ التقيا فَقَالَ الْكَافِر لِلْمُؤمنِ: مَا صنعت أضربت بِهِ فِي شَيْء اتجرت بِهِ قَالَ: لَا

Sonra yine Allah'ın dilediği bir süre kaldılar ve karşılaştılar. Kâfir olan mümine: 'Ne yaptın, onunla bir iş yaptın mı, ticaretle uğraştın mı?' dedi. Mümin: 'Hayır' dedi.

قَالَ: فَمَا صنعت أَنْت قَالَ: كَانَت ضيعتي قد اشْتَدَّ على مؤنتها فاشتريت رَقِيقا بِأَلف دِينَار يقومُونَ لي ويعملون لي فِيهَا

[Mümin]: 'Peki sen ne yaptın?' dedi. [Kâfir]: 'Arazimin masrafı bana ağır gelmişti; bu yüzden benim adıma işleri yürütsünler ve orada çalışsınlar diye bin dinara köleler satın aldım' dedi.

فَقَالَ الْمُؤمن: أَو فعلت قَالَ: نعم

Mümin: 'Gerçekten yaptın mı?' dedi. O da: 'Evet' dedi.

فَرجع الْمُؤمن حَتَّى إِذا كَانَ اللَّيْل صلى مَا شَاءَ الله أَن يُصَلِّي فَلَمَّا انْصَرف أَخذ ألف دِينَار فوضعا بَين يَدَيْهِ ثمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ إِن فلَانا اشْترى رَقِيقا من رَقِيق الدُّنْيَا بِأَلف دِينَار يَمُوت غَدا فيتركهم أَو يموتون فيتركونه اللَّهُمَّ وَإِنِّي اشْترِي مِنْك بِهَذِهِ الْألف دِينَار رَقِيقا فِي الْجنَّة

Mümin dönüp gitti. Gece olunca Allah'ın dilediği kadar namaz kıldı. Namazı bitirince bin dinarı alıp önüne koydu ve şöyle dedi: 'Allahım! Filan adam dünya kölelerinden bin dinara köleler satın aldı; yarın ölecek ve onları bırakacak yahut onlar ölüp onu bırakacaklar. Allahım! Ben de bu bin dinarla senden cennette hizmetçiler satın alıyorum.'

ثمَّ أصبح فَقَسمهَا بَين الْمَسَاكِين

Sonra sabah olunca o parayı yoksullar arasında dağıttı.

ثمَّ مكثا مَا شَاءَ الله أَن يمكثا ثمَّ التقيا فَقَالَ الْكَافِر لِلْمُؤمنِ: مَا صنعت فِي مَالك أضربت بِهِ فِي شَيْء اتجرت بِهِ فِي شَيْء قَالَ: لَا

Sonra yine Allah'ın dilediği bir süre kaldılar ve karşılaştılar. Kâfir olan mümine: 'Paranla ne yaptın? Onunla bir iş yaptın mı, ticaretle uğraştın mı?' dedi. Mümin: 'Hayır;

فَمَا صنعت أَنْت قَالَ: كَانَ أَمْرِي كُله قد تمّ إِلَّا شَيْئا وَاحِدًا فُلَانَة مَاتَ عَنْهَا زَوجهَا فأصدقتها ألف دِينَار فجاءتني بهَا وبمثلها مَعهَا فَقَالَ لَهُ الْمُؤمن: أَو فعلت قَالَ: لَهُ نعم

sen ne yaptın?' dedi. [Kâfir]: 'Benim tek bir şey hariç bütün işlerim tamamlanmıştı. Filanca kadının kocası ölmüştü; ona bin dinar mehir verdim. O da bana kendisiyle ve bir o kadar malla geldi' dedi. Mümin ona: 'Gerçekten yaptın mı?' dedi. O da: 'Evet' dedi.

فَرجع الْمُؤمن حَتَّى إِذا كَانَ اللَّيْل صلى مَا شَاءَ الله أَن يُصَلِّي فَلَمَّا انْصَرف أَخذ الْألف دِينَار الْبَاقِيَة فوضعها بَين يَدَيْهِ وَقَالَ: اللَّهُمَّ إِن فلَانا تزوّج زَوْجَة من أَزوَاج الدُّنْيَا بِأَلف دِينَار وَيَمُوت عَنْهَا فيتركها أَو تَمُوت فتتركه اللَّهُمَّ وَإِنِّي أَخطب إِلَيْك بِهَذِهِ الْألف دِينَار حوراء عيناء فِي الْجنَّة

Mümin dönüp gitti. Gece olunca Allah'ın dilediği kadar namaz kıldı. Namazı bitirince kalan bin dinarı alıp önüne koydu ve şöyle dedi: 'Allahım! Filan adam dünya kadınlarından bir kadınla bin dinara evlendi; ya o ölüp kadını bırakacak yahut kadın ölüp onu bırakacak. Allahım! Ben de bu bin dinarla senden cennette iri gözlü bir hûriye talip oluyorum.'

ثمَّ أصبح فَقَسمهَا بَين الْمَسَاكِين فَبَقيَ الْمُؤمن لَيْسَ عِنْده شَيْء

Sonra sabah olunca o parayı yoksullar arasında paylaştırdı. Böylece müminin yanında hiçbir şey kalmadı.

فَلبس قَمِيصًا من قطن وَكسَاء من صوف ثمَّ جعل يعْمل ويحفر بقوته فَقَالَ رجل: يَا عبد الله أتؤجر نَفسك مشاهرة

Pamuktan bir gömlek ve yünden bir aba giydi. Sonra gücü yettiğince çalışıp kazı yapmaya başladı. Bir adam ona: 'Ey Allah'ın kulu! Aylık karşılığında kendini kiralar mısın?

شهرا بِشَهْر تقوم على دَوَاب لي قَالَ: نعم

Aydan aya benim binek hayvanlarıma bakar mısın?' dedi. O da: 'Evet' dedi.

فَكَانَ صَاحب الدَّوَابّ يَغْدُو كل يَوْم ينظر إِلَى دوابه فَإِذا رأى مِنْهَا دَابَّة ضامرة أَخذ بِرَأْسِهِ فوجأ عُنُقه ثمَّ يَقُول لَهُ: سرقت شعير هَذِه البارحة

Bineklerin sahibi her gün erkenden gelip bineklerine bakardı. Onlardan zayıflamış bir hayvan görünce onun başını tutar, boynuna vurur ve sonra ona: 'Dün gece bunun arpasını sen çaldın' derdi.

فَلَمَّا رأى الْمُؤمن الشدَّة قَالَ: لَآتِيَن شَرِيكي الْكَافِر فلأعملن فِي أرضه يطعمني هَذِه الكسرة يَوْمًا بِيَوْم ويكسيني هذَيْن الثَّوْبَيْنِ إِذا بليا

Mümin bu zorluğu görünce: 'Kâfir olan ortağıma gideyim de onun arazisinde çalışayım; bana günbegün şu bir lokma ekmeği yedirsin ve eskidiklerinde şu iki parça elbiseyi giydirsin' dedi.

فَانْطَلق يُريدهُ فَانْتهى إِلَى بَابه وهم مُمْسٍ فَإِذا قصر فِي السَّمَاء وَإِذا حوله البوابون فَقَالَ لَهُم: اسْتَأْذنُوا لي صَاحب هَذَا الْقصر فَإِنَّكُم إِن فَعلْتُمْ ذَلِك سره فَقَالُوا لَهُ: انْطلق فَإِن كنت صَادِقا فنم فِي نَاحيَة فَإِذا أَصبَحت فتعرض لَهُ فَانْطَلق الْمُؤمن فَألْقى نصف كسائه تَحْتَهُ وَنصفه فَوْقه ثمَّ نَام فَلَمَّا أصبح أَتَى شَرِيكه فتعرض لَهُ فَخرج شَرِيكه وَهُوَ رَاكب فَلَمَّا رَآهُ عرفه فَوقف فَسلم عَلَيْهِ وَصَافحهُ ثمَّ قَالَ لَهُ: ألم تَأْخُذ من المَال مثل مَا أخذت فَأَيْنَ مَالك قَالَ: لَا تَسْأَلنِي عَنهُ قَالَ: فَمَا جَاءَ بك قَالَ: جِئْت أعمل فِي أَرْضك هَذِه تطعمني هَذِه الكسرة يَوْمًا بِيَوْم وتكسوني هذَيْن الثَّوْبَيْنِ إِذا بليا قَالَ: لَا ترى مني خيرا حَتَّى تُخبرنِي مَا صنعت فِي مَالك قَالَ: أَقْرَضته من الْمَلأ الوفي قَالَ: من قَالَ: الله رَبِّي وَهُوَ مصافحه فَانْتزع يَده ثمَّ قَالَ {أئنك لمن المصدقين أئذا متْنا وَكُنَّا تُرَابا وعظاماً أئنا لمدينون} وَتَركه فَلَمَّا رَآهُ الْمُؤمن لَا يلوي عَلَيْهِ رَجَعَ وَتَركه يعِيش الْمُؤمن فِي شدَّة من الزَّمَان ويعيش الْكَافِر فِي رخاء من الزَّمَان

Onun yanına gitmek üzere yola çıktı ve akşam vakti kapısına vardı. Bir de baktı ki göğe yükselen bir saray ve etrafında kapıcılar var! Onlara: 'Bu sarayın sahibinden benim için izin isteyin; çünkü bunu yaparsanız onu sevindirirsiniz' dedi. Onlar da ona: 'Git, eğer doğru söylüyorsan bir köşede uyu; sabah olunca onun karşısına çık' dediler. Mümin gitti, abasının yarısını altına serip yarısını da üstüne örterek uyudu. Sabah olunca ortağının yanına gelip karşısına çıktı. Ortağı binek üzerinde dışarı çıktı. Onu görünce tanıdı; durdu, ona selam verip elini sıktı. Sonra ona: 'Sen de benim aldığım kadar mal almadın mı? Malın nerede?' dedi. [Mümin]: 'Bunu bana sorma' dedi. [Kâfir]: 'Peki seni buraya ne getirdi?' dedi. [Mümin]: 'Şu arazinde çalışmaya geldim; bana günbegün şu bir lokma ekmeği yedirirsin ve eskidiklerinde şu iki parça elbiseyi giydirirsin' dedi. [Kâfir]: 'Malını ne yaptığını bana haber vermedikçe benden hiçbir iyilik göremezsin' dedi. [Mümin]: 'Onu borcunu tastamam ödeyen bir topluluğa borç verdim' dedi. [Kâfir]: 'Kime?' deyince, o da elini sıkarken: 'Rabbim olan Allah'a' dedi. Bunun üzerine [kâfir] elini onun elinden çekip: {أئنك لمن المصدقين أئذا متْنا وَكُنَّا تُرَابا وعظاماً أئنا لمدينون} “'Sen gerçekten [buna] inananlardan mısın? Biz ölüp toprak ve kemik olduğumuz zaman gerçekten hesaba mı çekileceğiz?'” dedi ve onu terk edip gitti. Mümin, ortağının kendisine dönüp bakmadığını görünce geri dönüp onu bıraktı. Mümin zorluk içinde, kâfir ise bolluk içinde yaşamaya devam etti.

فَإِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة وَأدْخل الله الْمُؤمن الْجنَّة يمر فَإِذا هُوَ بِأَرْض ونخل وأنهار وثمار فَيَقُول: لمن هَذَا فَيُقَال: هَذَا لَك فَيَقُول: أَو بلغ من فضل عَمَلي أَن أثاب بِمثل هَذَا ثمَّ يمر فَإِذا هُوَ برقيق لَا يُحْصى عَددهمْ فَيَقُول: لمن هَذَا فَيُقَال: هَؤُلَاءِ لَك فَيَقُول: أَو بلغ من فضل عَمَلي أَن أثاب بِمثل هَذَا ثمَّ يمر فَإِذا هُوَ بقبة من ياقوتة حَمْرَاء مجوفة فِيهَا حوراء عين فَيَقُول: لمن هَذِه فَيُقَال: هَذِه لَك فَيَقُول: أَو بلغ من فضل عَمَلي أَن أثاب بِمثل هَذَا ثمَّ يذكر شَرِيكه الْكَافِر فَيَقُول {إِنِّي كَانَ لي قرين يَقُول أئنك لمن المصدقين} فالجنة عالية وَالنَّار هاوية فيريه الله شَرِيكه فِي وسط الْجَحِيم من بَين أهل النَّار فَإِذا رَآهُ عرفه الْمُؤمن فَيَقُول {قَالَ تالله إِن كدت لتردين وَلَوْلَا نعْمَة رَبِّي لَكُنْت من المحضرين أفما نَحن بميتين إِلَّا موتتنا الأولى وَمَا نَحن بمعذبين إِن هَذَا لَهو الْفَوْز الْعَظِيم لمثل هَذَا فليعمل الْعَامِلُونَ}

Kıyamet günü olup da Allah mümini cennete koyduğunda, [mümin] dolaşır ve karşısına arazi, hurmalık, nehirler ve meyveler çıkar. 'Bunlar kimin?' der. 'Bunlar senindir' denilir. O da: 'Benim amelimin fazileti bu derece bir mükafata erişti mi?' der. Sonra dolaşırken sayısı sayılamayacak kadar hizmetçilerle karşılaşır. 'Bunlar kimin?' der. 'Bunlar senindir' denilir. O da: 'Benim amelimin fazileti bu derece bir mükafata erişti mi?' der. Sonra dolaşırken içi boş kırmızı bir yakuttan yapılmış bir kubbe görür, içinde iri gözlü bir hûri vardır. 'Bu kimin?' der. 'Bu senindir' denilir. O da: 'Benim amelimin fazileti bu derece bir mükafata erişti mi?' der. Sonra kâfir ortağını hatırlar ve: {إِنِّي كَانَ لي قرين يَقُول أئنك لمن المصدقين} “Benim bir yakınım vardı. Derdi ki: 'Sen gerçekten inananlardan mısın?'” der. Cennet yücededir, cehennem ise aşağıdadır. Allah cehennemliklerin arasından, cehennemin tam ortasındaki ortağını ona gösterir. Mümin onu görünce tanır ve şöyle der: {قَالَ تالله إِن كدت لتردين وَلَوْلَا نعْمَة رَبِّي لَكُنْت من المحضرين أفما نَحن بميتين إِلَّا موتتنا الأولى وَمَا نَحن بمعذبين إِن هَذَا لَهو الْفَوْز الْعَظِيم لمثل هَذَا فليعمل الْعَامِلُونَ} “[Mümin] der ki: 'Allah’a andolsun ki, az kalsın beni de helak edecektin. Rabbimin nimeti olmasaydı, ben de [oraya] getirilenlerden olurdum. Biz bir daha ölmeyecek miyiz? Yalnızca ilk ölümümüz [vardı] ve biz azap görmeyecek miyiz? Şüphesiz bu büyük bir kurtuluştur. Çalışanlar böylesi için çalışsınlar.'”

بِمثل مَا قدمت عَلَيْهِ قَالَ: فيتذكر الْمُؤمن مَا مر عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا من الشدَّة فَلَا يذكر أَشد عَلَيْهِ من الْمَوْت

«Kavuştuğum bu mükâfat gibi.» [es-Süddî] dedi ki: «Mümin dünyada başına gelen zorlukları hatırlar ve kendisine ölümden daha çetin bir şey hatırlamaz.»

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {أئنا لمدينون} قَالَ: لمحاسبون

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {أئنا لمدينون} “Biz gerçekten hesaba mı çekileceğiz?” ayeti hakkında: «Hesaba mı çekileceğiz?» demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde radıyallâhu anh'tan

مثله

bunun benzerini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {هَل أَنْتُم مطلعون} يَقُول: مطلعون إِلَيْهِ حَتَّى أنظر إِلَيْهِ فِي النَّار

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {هَل أَنْتُم مطلعون} “Siz bakar mısınız?” ayeti hakkında şöyle demiştir: «[Mümin] 'Ateşteki halini göreyim diye ona bakar mısınız?' der.»

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {سَوَاء الْجَحِيم} قَالَ: وسط الْجَحِيم

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {سَوَاء الْجَحِيم} “Cehennemin tam ortası” ayeti hakkında: «Cehennemin ortası» demiştir.

وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {فِي سَوَاء الْجَحِيم} قَالَ: وسط الْجَحِيم قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم

et-Tastî, Mesâil'inde İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre, Nâfi' b. el-Ezrak ona {فِي سَوَاء الْجَحِيم} “Cehennemin tam ortasında” ayetini sordu. İbn Abbâs: «Cehennemin ortasında demektir» dedi. Nâfi': «Araplar bunu bilir mi?» diye sordu. İbn Abbâs: «Evet,

أما سَمِعت قَول الشَّاعِر: رماهم بِسَهْم فَاسْتَوَى فِي سوائها وَكَانَ قبولاً للهوى والطوارق وَأخرج ابْن أبي شيبَة وهناد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن مَسْعُود ﵁ فِي قَوْله {فَاطلع فَرَآهُ فِي سَوَاء الْجَحِيم} قَالَ: اطلع ثمَّ الْتفت إِلَى أَصْحَابه فَقَالَ: لقد رَأَيْت جماجم الْقَوْم تغلي

şairin şu sözünü duymadın mı: 'Onlara bir ok attı da [ok] tam ortalarına isabet etti; o ise arzuya ve gece gelen musibetlere karşı kabulleniş içindeydi'» dedi. İbn Ebî Şeybe, Hennâd ve İbnü'l-Münzir'in İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فَاطلع فَرَآهُ فِي سَوَاء الْجَحِيم} “Derken bakar ve onu cehennemin tam ortasında görür” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bakar, sonra arkadaşlarına dönüp: 'O topluluğun kafataslarının kaynadığını gördüm' der.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: ذكر لنا أَن كَعْب الْأَحْبَار ﵁ قَالَ: فِي الْجنَّة كوى فَإِذا أَرَادَ أحد من أَهلهَا أَن ينظر إِلَى عدوه فِي النَّار اطلع فازداد شكرا

İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bize anlatıldığına göre Kâ'b el-Ahbâr radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'Cennette menfezler/pencereler vardır. Cennet ehlinden biri ateşteki düşmanına bakmak istediğinde bakar ve şükrü artar.'»

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {هَل أَنْتُم مطلعون} قَالَ: سَأَلَ ربه أَن يطلعه {فَاطلع فَرَآهُ فِي سَوَاء الْجَحِيم} يَقُول: فِي وَسطهَا فَرَأى جماجمهم تغلي فَقَالَ: فلَان

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {هَل أَنْتُم مطلعون} “Siz bakar mısınız?” ayeti hakkında: «Rabbinden onu kendisine göstermesini istedi. {فَاطلع فَرَآهُ فِي سَوَاء الْجَحِيم} “Derken bakar ve onu cehennemin tam ortasında görür”; yani ortasında görür. Kafataslarının kaynadığını görünce: 'Filanca!' der.

فلولا أَن الله عرفه إِيَّاه لما عرفه

Eğer Allah onu kendisine tanıtmasaydı, onu tanıyamazdı.

لقد تغير خَبره وسبره

Durumu ve görünüşü tamamen değişmişti.

فَعِنْدَ ذَلِك قَالَ {تالله إِن كدت لتردين} يَقُول: لتهلكني لَو أطعتك {وَلَوْلَا نعْمَة رَبِّي لَكُنْت من المحضرين} قَالَ: فِي النَّار {أفما نَحن بميتين} إِلَى قَوْله {الْفَوْز الْعَظِيم} قَالَ: هَذَا قَول أهل الْجنَّة يَقُول الله {لمثل هَذَا فليعمل الْعَامِلُونَ}

İşte o zaman {تالله إِن كدت لتردين} “Allah’a andolsun ki, az kalsın beni de helak edecektin” der; yani 'Sana uysaydım beni helak edecektin' der. {وَلَوْلَا نعْمَة رَبِّي لَكُنْت من المحضرين} “Rabbimin nimeti olmasaydı, ben de [oraya] getirilenlerden olurdum” ayeti hakkında [Katâde]: 'Ateşe getirilenlerden' demiştir. {أفما نَحن بميتين} “Biz bir daha ölmeyecek miyiz?” ayetinden {الْفَوْز الْعَظِيم} “Büyük kurtuluş” ifadesine kadar olan kısım hakkında: 'Bu, cennet ehlinin sözüdür' demiştir. Allah Teâlâ da {لمثل هَذَا فليعمل الْعَامِلُونَ} “Çalışanlar böylesi için çalışsınlar” buyurmaktadır.»