وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: الرَّجِيم اللعين
İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "er-Racîm, la'netlenmiş demektir."
قَوْله {إِلَّا عِبَادك مِنْهُم المخلصين} قَالَ: المخلصين بِالنّصب
{إِلَّا عِبَادك مِنْهُم المخلصين} “Ancak içlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna.” sözü hakkında şöyle dedi: "el-Muhlasîn (المخلصين) nasb (üstün) iledir."
فَقلت كل شَيْء فِي الْقُرْآن هَكَذَا نقرأوها قَالَ: نعم
"Bunun üzerine: 'Kur'an'daki her [kelimeyi] böyle mi okuyacağız?' dedim. 'Evet' dedi."
الْآيَات ٨٤ - ٨٥
84-85. Ayetler
أخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فَالْحق وَالْحق أَقُول} قَالَ: أَنا الْحق أَقُول الْحق
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre o, {فَالْحق وَالْحق أَقُول} “İşte hak budur ve Ben hakkı söylerim!” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Ben Hakk'ım, hakkı söylerim."
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم ﵁ قَالَ {فَالْحق} رفع {وَالْحق} نصب {أَقُول} رفع
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "{فَالْحق} “İşte hak budur” ref (ötre), {وَالْحق} “ve hakkı” nasb (üstün), {أَقُول} “söylerim” ref (ötre) iledir."
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ أَنه قَرَأَهَا فَالْحق بِالرَّفْع وَالْحق
İbn Cerîr'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o bu [ayeti], fel-Hakku'yu ref (ötre) ile, ve'l-Hakka...
أَقُول نصبا قَالَ: يَقُول الله أَنا الْحق وَالْحق أَقُول
...ekūlu'yu nasb (üstün) ile okumuş ve: "Allah: Ben Hakk'ım ve hakkı söylerim buyurmaktadır" demiştir.
الْآيَات ٨٦ - ٨٧
86-87. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي الْآيَة قَالَ: قل يَا مُحَمَّد {مَا أَسأَلكُم} على مَا أدعوكم إِلَيْهِ من أجر عرض من الدُّنْيَا
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: "De ki [ey Muhammed]: Sizi davet ettiğim şeye karşılık dünya metaından {مَا أَسأَلكُم} “sizden [hiçbir ücret] istemiyorum”."
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن مَسْرُوق ﵁ قَالَ: بَيْنَمَا رجل يحدث فِي الْمَسْجِد فَقَالَ فِيمَا يَقُول (يَوْم تَأتي السَّمَاء بِدُخَان) يكون يَوْم الْقِيَامَة يَأْخُذ بأسماع الْمُنَافِقين وأبصارهم وَيَأْخُذ الْمُؤمنِينَ مِنْهُ كَهَيئَةِ الزُّكَام قَالَ: فقمنا حَتَّى دَخَلنَا على عبد الله ﵁ وَهُوَ فِي بَيته فاخبرناه وَكَانَ مُتكئا فَاسْتَوَى قَاعِدا فَقَالَ: أَيهَا النَّاس من علم مِنْكُم علما فَلْيقل بِهِ وَمن لم يعلم فَلْيقل الله أعلم
Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Mesrûk'tan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Mescitte bir adam konuşurken söyledikleri arasında: '(Göğün bir duman getireceği gün) kıyamet gününde olacaktır; münafıkların kulaklarını ve gözlerini alacak, müminleri ise nezle gibi tutacaktır' dedi. Biz de kalkıp Abdullah'ın (radıyallâhu anh) yanına, evine girdik ve bunu ona haber verdik. Dayanmış oturuyordu, hemen doğrulup oturdu ve şöyle dedi: 'Ey insanlar! Sizden her kim bir ilim biliyorsa onu söylesin. Kim de bilmiyorsa 'Allah bilir' desin.'"
قَالَ الله لرَسُوله ﷺ {قل مَا أَسأَلكُم عَلَيْهِ من أجر وَمَا أَنا من المتكلفين}
Allah Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: {قل مَا أَسأَلكُم عَلَيْهِ من أجر وَمَا أَنا من المتكلفين} “De ki: 'Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim.'”
وَأخرج الديلمي وَابْن عَسَاكِر عَن الزبير ﵁
Deylemî ve İbn Asâkir'in Zübeyr'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiklerine göre...
أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِنِّي لَا أَلِي من التَّكَلُّف وصالحوا أمتِي
...Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz ben ve ümmetimin salihleri tekellüften (külfete girip yapmacıklık göstermekten) uzağız."
وَأخرج أَحْمد وَابْن عدي وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن شَقِيق ﵁ قَالَ: دخلت أَنا وَصَاحب لي على سلمَان ﵁ فَقرب إِلَيْنَا خبْزًا وملحاً فَقَالَ: لَوْلَا أَن رَسُول الله ﷺ نَهَانَا عَن التكلفت لتكلف لكم فَقَالَ صَاحِبي لَو كَانَ فِي ملحتنا صعتر فَبعث مطهرته فرهنها فجَاء الصعتر فَلَمَّا أكلنَا قَالَ صَاحِبي: الْحَمد لله الَّذِي قنعنا بِمَا رزقنا
Ahmed, İbn Adî, Taberânî, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Şakîk'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Ben ve bir arkadaşım Selmân'ın (radıyallâhu anh) yanına girdik. Bize ekmek ve tuz ikram etti ve: 'Eğer Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizi tekellüften (külfete girmekten) nehyetmemiş olsaydı sizin için külfete girerdim' dedi. Arkadaşım: 'Tuzumuzda biraz da kekik olsaydı' deyince, [Selmân] abdest ibriğini gönderip onu rehin bıraktı ve kekik geldi. Yemeği yediğimizde arkadaşım: 'Bizi rızıklandırdığı şeyle kanaatkâr kılan Allah'a hamdolsun' dedi."
فَقَالَ سلمَان ﵁: لَو قنعت مَا كَانَت مطهرتي مَرْهُونَة عِنْد الْبَقَّال
Bunun üzerine Selmân (radıyallâhu anh): "Eğer kanaat etseydin ibriğim bakkalda rehin olmazdı!" dedi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن سلمَان ﵁ قَالَ: نَهَانَا رَسُول الله ﷺ أَن نتكلف للضيف
Taberânî, Hâkim ve Beyhakî'nin Selmân'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) misafir için tekellüfe girmemizi (külfetli yapmacık ikramlara kalkışmamızı) bize yasakladı."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن سلمَان ﵁ قَالَ: أمرنَا رَسُول الله ﷺ أَن لَا نتكلف للضيف مَا لَيْسَ عندنَا وَأَن نقدم مَا حضر
Beyhakî'nin Selmân'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) misafir için yanımızda olmayan şeyin külfetine girmememizi ve hazır olanı ikram etmemizi bize emretti."
وَأخرج ابْن عدي عَن أبي بَرزَة ﵁ قَالَ: قَالَ النَّبِي ﷺ: أَلا أنبئكم بِأَهْل الْجنَّة قُلْنَا بلَى يَا رَسُول الله قَالَ: الرُّحَمَاء بَينهم
İbn Adî'nin Ebû Berze'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Size cennet ehlini haber vereyim mi?" buyurdu. 'Evet ey Allah'ın Resûlü!' dedik. "Birbirlerine karşı merhametli olanlardır" buyurdu.
أَلا أنبئكم بِأَهْل النَّار قُلْنَا بلَى
[Sonra:] "Size cehennem ehlini haber vereyim mi?" buyurdu. 'Evet' dedik.
قَالَ: هم الآيسون والقانطون والكذابون والمتكلفون
Şöyle buyurdu: "Onlar; ümitsizliğe kapılanlar, yeise düşenler, yalancılar ve tekellüf sahipleridir (yapmacık davrananlar/haddini aşanlardır)."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن الْمُنْذر قَالَ: آيَة الْمُتَكَلف ثَلَاث
Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da İbnü'l-Münzir'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Mütekellifin (külfet ve yapmacıklığa girenin) alameti üçtür:
تكلّف فِيمَا لَا يعلم وينازل من فَوْقه وَيتَعَاطَى مَا لَا ينَال
Bilmediği şeyin külfetine girer, kendisinden üstün olanla boy ölçüşmeye kalkışır ve ulaşamayacağı şeye yeltenir."
وَأخرج ابْن سعد عَن أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ ﵁ قَالَ: من علم علما فليعلمه وَلَا يَقُولَن مَا لَيْسَ لَهُ بِهِ علم فَيكون من المتكلفين ويمرق من الدّين
İbn Sa'd'ın Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kim bir ilim biliyorsa onu öğretsin; hakkında bilgisi olmayan şeyi ise sakın söylemesin, yoksa tekellüf edenlerden (haddini aşanlardan) olur ve dinden çıkar."
الْآيَة ٨٨
88. Ayet
أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {ولتعلمن نبأه بعد حِين} قَالَ: بعد الْمَوْت وَقَالَ الْحسن ﵁: يَا ابْن آدم عِنْد الْمَوْت يَأْتِيك الْخَبَر الْيَقِين
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiklerine göre o, {ولتعلمن نبأه بعد حِين} “Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz.” ayeti hakkında: "Ölümden sonra" demiştir. Hasan [el-Basrî] (radıyallâhu anh) da şöyle demiştir: "Ey Âdemoğlu! Kesin haber sana ölüm anında gelecektir."
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {ولتعلمن نبأه بعد حِين} قَالَ بَعضهم: يَوْم الْقِيَامَة
İbn Cerîr'in es-Süddî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {ولتعلمن نبأه بعد حِين} “Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz.” ayeti hakkında bazısı: "Kıyamet günü" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {ولتعلمن نبأه} قَالَ: صدق هَذَا الحَدِيث نبأ مَا كذبُوا بِهِ بعد حِين من الدُّنْيَا وَهُوَ يَوْم الْقِيَامَة وَقَرَأَ (لكل نبأ مُسْتَقر) (الْأَنْعَام الْآيَة ٦٧) قَالَ: وَهُوَ الْآخِرَة يسْتَقرّ فِيهَا الْحق وَيبْطل فِيهَا الْبَاطِل
İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o, {ولتعلمن نبأه} “Onun haberini mutlaka öğreneceksiniz” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Dünyadan bir süre sonra, bu sözün doğruluğunu ve yalanladıkları şeyin haberini [öğreneceklerdir], o da kıyamet günüdür." Ve (Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır) (el-En'âm 67. ayet) ayetini okuyup şöyle dedi: "O, hakkın sabit olup yerleşeceği ve bâtılın yok olacağı ahirettir."