أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ألم تَرَ أَن الله أنزل من السَّمَاء مَاء فسلكه ينابيع فِي الأَرْض} قَالَ: مَا أنزل الله من السَّمَاء وَلَكِن عروق فِي الأَرْض تغمره فَذَلِك قَوْله {فسلكه ينابيع فِي الأَرْض} فَمن سره أَن يعود الْملح عذباً فليصعد
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {ألم تَرَ أَن الله أنزل من السَّمَاء مَاء فسلكه ينابيع فِي الأَرْض} “Görmedin mi, Allah gökten bir su indirdi de onu yerdeki kaynaklara ulaştırdı” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allah'ın gökten indirdiği [su]dur, lakin yerdeki damarlar onu sarar. İşte O'nun {فسلكه ينابيع فِي الأَرْض} “onu yerdeki kaynaklara ulaştırdı” buyruğu budur. Tuzlunun tatlıya dönmesi kimi sevindirirse yükseğe çıksın."
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة والخرائطي فِي مَكَارِم الْأَخْلَاق عَن الشّعبِيّ ﵁ فِي قَوْله {فسلكه ينابيع فِي الأَرْض} أَصله من السَّمَاء
İbn Cerîr, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh ve Mekârimü'l-Ahlâk'ta el-Harâitî; eş-Şa'bî'den (radıyallâhu anh) {فسلكه ينابيع فِي الأَرْض} “onu yerdeki kaynaklara ulaştırdı” buyruğu hakkında: "Onun aslı göktendir" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {فسلكه ينابيع فِي الأَرْض} قَالَ: عيُونا
İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den (radıyallâhu anh) {فسلكه ينابيع فِي الأَرْض} “onu yerdeki kaynaklara ulaştırdı” buyruğu hakkında: "Pınarlar [olarak]" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الكبي ﵁ قَالَ: الْعُيُون والركايا مِمَّا أنزل الله من السَّمَاء {فسلكه ينابيع فِي الأَرْض} وَالله أعلم
Abd b. Humeyd, el-Kelbî'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Pınarlar ve kuyular Allah'ın gökten indirdiği [sudan]dır; {فسلكه ينابيع فِي الأَرْض} “onu yerdeki kaynaklara ulaştırdı”. Doğrusunu Allah bilir."
الْآيَة ٢٢
22. Ayet
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {أَفَمَن شرح الله صَدره للإِسلام} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) {أَفَمَن شرح الله صَدره للإِسلام} “Allah'ın göğsünü İslâm'a açtığı kimse...” ayeti hakkında rivayet etmiştir:
قَالَ: لَيْسَ المشروح صَدره كالقاسية قُلُوبهم
Dedi ki: "Göğsü açılan kimse, kalpleri katılaşanlar gibi değildir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {أَفَمَن شرح الله صَدره لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ على نور من ربه} قَالُوا: يَا رَسُول الله فَهَل ينفرج الصَّدْر قَالَ: نعم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {أَفَمَن شرح الله صَدره لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ على نور من ربه} “Allah'ın, göğsünü İslâm'a açtığı ve böylece Rabbinden bir nur üzere olan kimse...” buyruğu hakkında: "Ey Allah'ın Resûlü! Göğüs genişler mi?" dediler. [Resûlullah]: "Evet" buyurdu.
قَالُوا: هَل لذَلِك عَلامَة قَالَ: نعم
"Bunun bir alameti var mıdır?" dediler. [Resûlullah]: "Evet" buyurdu,
التَّجَافِي عَن دَار الْغرُور والإِنابة إِلَى دَار الخلود والإِستعداد للْمَوْت قبل نزُول الْمَوْت
"Aldanış yurdundan uzaklaşmak, ebediyet yurduna yönelmek ve ölüm gelip çatmadan önce ölüme hazırlanmaktır."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن مَسْعُود ﵁ قَالَ: تَلا رَسُول الله ﷺ هَذِه الْآيَة {أَفَمَن شرح الله صَدره لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ على نور من ربه} فَقُلْنَا يَا رَسُول الله كَيفَ انْشِرَاح صَدره قَالَ: إِذا دخل النُّور الْقلب انْشَرَحَ وَانْفَسَحَ
İbn Merdûye, Abdullah b. Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu: {أَفَمَن شرح الله صَدره لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ على نور من ربه} “Allah'ın, göğsünü İslâm'a açtığı ve böylece Rabbinden bir nur üzere olan kimse...” ayetini okudu. Biz: "Ey Allah'ın Resûlü! Göğsünün açılması nasıldır?" dedik. O: "Nur kalbe girdiğinde [göğüs] açılır ve genişler" buyurdu.
قُلْنَا يَا رَسُول الله فَمَا عَلامَة ذَلِك قَالَ: الإِنابة إِلَى دَار الخلود والتجافي عَن دَار الْغرُور وَالتَّأَهُّب للْمَوْت قبل نزُول الْمَوْت
"Ey Allah'ın Resûlü! Bunun alameti nedir?" dedik. O: "Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölüm gelip çatmadan önce ölüme hazırlanmaktır" buyurdu.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن ابْن عمر ﵄
el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdirü'l-Usûl'de İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet etmiştir:
أَن رجلا قَالَ: يَا نَبِي الله أَي الْمُؤمنِينَ أَكيس قَالَ أَكْثَرهم ذكر للْمَوْت وَأَحْسَنهمْ لَهُ اسْتِعْدَادًا وَإِذا دخل النُّور الْقلب اِنْفَسَحَ وَاسْتَوْسَعَ
Bir adam: "Ey Allah'ın Peygamberi! Müminlerin en akıllısı kimdir?" dedi. [Resûlullah]: "Ölümü en çok hatırlayanları ve ona en güzel şekilde hazırlananlarıdır. Nur kalbe girdiğinde [kalp] genişler ve ferahlar" buyurdu.
فَقَالُوا مَا آيَة ذَلِك يَا نَبِي الله قَالَ: الإِنابة إِلَى دَار الخلود والتجافي عَن دَار الْغرُور والاستعداد للْمَوْت قبل نزُول الْمَوْت ثمَّ أخرج عَن أبي جَعْفَر عبد الله بن الْمسور عَن رَسُول الله ﷺ نَحوه وَزَاد فِيهِ {أَفَمَن شرح الله صَدره لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ على نور من ربه}
"Ey Allah'ın Peygamberi! Bunun alameti nedir?" dediler. O: "Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölüm gelip çatmadan önce ölüme hazırlanmaktır" buyurdu. Sonra Ebû Ca'fer Abdullah b. el-Misver'den, Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) benzerini rivayet etti ve rivayette {أَفَمَن شرح الله صَدره لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ على نور من ربه} “Allah'ın, göğsünü İslâm'a açtığı ve böylece Rabbinden bir nur üzere olan kimse...” [ayetini] ekledi.
أما قَوْله تَعَالَى: {فويل للقاسية قُلُوبهم}
Allah Teâlâ'nın: {فويل للقاسية قُلُوبهم} “Kalpleri katılaşanların vay haline!” buyruğuna gelince;
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن شاهين فِي التَّرْغِيب فِي الذّكر فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا تكثروا الْكَلَام بِغَيْر ذكر الله فَإِن كَثْرَة الْكَلَام بِغَيْر ذكر الله قسوة للقلب وَإِن أبعد النَّاس من الله القاسي
Tirmizî, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da et-Terğîb fi'z-Zikr içinde İbn Şâhîn; İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Allah'ın zikri olmaksızın sözü çok uzatmayın. Şüphesiz Allah'ın zikri dışındaki çok söz kalbe katılık verir. İnsanların Allah'tan en uzak olanı ise kalbi katı olandır."
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن أبي الْجلد ﵁
Ahmed ez-Zühd'de Ebü'l-Celd'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir:
أَن عِيسَى ﵇ أوصى إِلَى الحواريين: أَن لَا تكثروا الْكَلَام بِغَيْر ذكر الله فتقسوا قُلُوبكُمْ وَأَن القاسي قلبه بعيد من الله وَلَكِن لَا يعلم
İsa (aleyhisselâm) havarilere şöyle vasiyette bulunmuştur: "Allah'ın zikri olmaksızın sözü çok uzatmayın, aksi takdirde kalpleriniz katılaşır. Şüphesiz kalbi katı olan kimse Allah'tan uzaktır, fakat [bunu] bilmez."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أكل الْعباد ونومهم عَلَيْهِ قسوة فِي قُلُوبهم
İbn Merdûye, Ali'den (radıyallâhu anh) Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Kulların [aşırı] yemesi ve bunun üzerine uyuması, kalplerinde bir katılıktır."
وَأخرج الْعقيلِيّ وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن عدي وَابْن السّني وَأَبُو نعيم كِلَاهُمَا فِي الطِّبّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة ﵂ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: أذيبوا طَعَامكُمْ بِذكر الله وَالصَّلَاة وَلَا تناموا عَلَيْهِ فتقسوا قُلُوبكُمْ
el-Ukaylî, el-Evsat'ta et-Taberânî, İbn Adiy, et-Tıb'da hem İbnü's-Sünnî hem Ebû Nuaym, Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî ve İbn Merdûye; Âişe'den (radıyallâhu anhâ) Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Yemeğinizi Allah'ı zikrederek ve namazla eritin, onun üzerine hemen uyumayın, aksi takdirde kalpleriniz katılaşır."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة ﵂ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: يُورث الْقَسْوَة فِي الْقلب ثَلَاث خِصَال
İbn Merdûye, Âişe'den (radıyallâhu anhâ) Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Kalpte katılığa üç haslet sebep olur:"
حب الطَّعَام وَحب النّوم وَحب الرَّاحَة
"Yemek sevgisi, uyku sevgisi ve rahatlık sevgisi."
وَالله أعلم
Doğrusunu Allah bilir.
الْآيَة ٢٣
23. Ayet
أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالُوا: يَا رَسُول الله لَو حَدَّثتنَا فَنزل {الله نزل أحسن الحَدِيث}
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Keşke bize bir şeyler anlatsan.' Bunun üzerine {الله نزل أحسن الحَدِيث} “Allah, sözün en güzelini indirdi” [ayeti] indi."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {الله نزل أحسن الحَدِيث كتابا متشابهاً مثاني} قَالَ: الْقُرْآن كُله مثاني
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {الله نزل أحسن الحَدِيث كتابا متشابهاً مثاني} “Allah, sözün en güzelini; birbiriyle uyumlu, ikişerli/tekrarlanan bir kitap olarak indirdi” buyruğu hakkında: "Kur'an'ın tamamı mesânîdir (tekrarlanan/benzeşendir)" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {مثاني} قَالَ: الْقُرْآن يشبه بعضه بَعْضًا وَيرد بعضه إِلَى بعض
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {مثاني} “ikişerli/tekrarlanan” buyruğu hakkında: "Kur'an'ın bir kısmı diğerine benzer ve bir kısmı diğerine döndürülüp [açıklanır]" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {كتابا متشابهاً} حَلَاله وَحَرَامه لَا يخْتَلف شَيْء مِنْهُ
İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {كتابا متشابهاً} “birbiriyle uyumlu bir kitap” buyruğu hakkında: "Helali ve haramı [uyumludur], ondan hiçbir şey birbirine ters düşmez;" dediğini rivayet etmiştir.
الْآيَة تشبه الْآيَة والحرف يشبه الْحَرْف {مثاني} قَالَ: يثني الله فِيهِ الْفَرَائِض وَالْحُدُود وَالْقَضَاء
"Ayet ayete benzer, harf harfe benzer. {مثاني} “ikişerli/tekrarlanan” buyruğu hakkında da: 'Allah onda farzları, had cezalarını ve hükümleri tekrarlar' dedi."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {كتابا متشابهاً} قَالَ: الْقُرْآن كُله مثاني
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) {كتابا متشابهاً} “birbiriyle uyumlu bir kitap” buyruğu hakkında: "Kur'an'ın tamamı mesânîdir (tekrarlanan/benzeşendir)" dediğini rivayet etmiştir.
قَالَ: من ثَنَاء الله إِلَى عَبده
Dedi ki: "Allah'ın kuluna olan övgüsündendir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله {متشابهاً} قَالَ: يُفَسر بعضه بَعْضًا وَيدل بعضه على بعض
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'den (radıyallâhu anh) {متشابهاً} “birbiriyle uyumlu” buyruğu hakkında: "Bir kısmı diğerini tefsir eder ve bir kısmı diğerine delalet eder" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن أبي رَجَاء ﵁ قَالَ: سَأَلت الْحسن ﵁ عَن قَول الله تَعَالَى {الله نزل أحسن الحَدِيث كتابا متشابهاً} قَالَ: ثنى الله فِيهِ الْقَضَاء
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Ebû Recâ'dan (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: el-Hasan'a (radıyallâhu anh) Allah Teâlâ'nın {الله نزل أحسن الحَدِيث كتابا متشابهاً} “Allah, sözün en güzelini; birbiriyle uyumlu bir kitap olarak indirdi” buyruğu hakkında sordum. Şöyle dedi: "Allah onda hükümleri tekrarlamıştır."
تكون فِي هَذِه السُّورَة الْآيَة وَفِي السُّورَة الْآيَة الْأُخْرَى تشبه بهَا
"Bu surede bir ayet olur, diğer surede de ona benzeyen başka bir ayet olur."
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي [] ﵁ قَالَ: سَأَلَ عِكْرِمَة ﵁ عَنْهَا وَأَنا أسمع فَقَالَ: ثنى الله فِيهِ الْقَضَاء
Abd b. Humeyd, Ebû [...]'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Ben işitirken İkrime'ye (radıyallâhu anh) ondan soruldu da o: 'Allah onda hükümleri tekrarlamıştır' dedi."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {تقشعر مِنْهُ جُلُود الَّذين يَخْشونَ رَبهم} هَذَا نعت أَوْلِيَاء الله نعتهم الله تَعَالَى قَالَ: تقشعر جُلُودهمْ وتبكي أَعينهم وتطمئن قُلُوبهم إِلَى ذكر الله تَعَالَى
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den (radıyallâhu anh) {تقشعر مِنْهُ جُلُود الَّذين يَخْشونَ رَبهم} “Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu, Allah'ın veli kullarının sıfatıdır; Allah Teâlâ onları [böyle] nitelendirmiştir. Derileri ürperir, gözleri yaşarır ve kalpleri Allah Teâlâ'nın zikriyle huzur bulur."
وَلم ينعتهم الله تَعَالَى بذهاب عُقُولهمْ والغشيان عَلَيْهِم إِنَّمَا هَذَا فِي أهل الْبدع وَإِنَّمَا هُوَ من الشَّيْطَان
"Allah Teâlâ onları akıllarının gitmesiyle ve bayılmalarıyla nitelendirmemiştir. Bu ancak bidat ehlinde olur ve kesinlikle şeytandandır."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {تقشعر مِنْهُ جُلُود الَّذين يَخْشونَ رَبهم} قَالَ: إِذا سمعُوا ذكر الله والوعيد اقشعروا {ثمَّ تلين جُلُودهمْ}
İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den (radıyallâhu anh) {تقشعر مِنْهُ جُلُود الَّذين يَخْشونَ رَبهم} “Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allah'ın zikrini ve tehdidini işittikleri zaman ürperirler. {ثمَّ تلين جُلُودهمْ} “Sonra derileri yumuşar”"
إِذا سمعُوا ذكر الْجنَّة واللين {يرجون رَحْمَة الله}
Cennetin ve letafetin zikrini işittiklerinde [derileri ve kalpleri yumuşar]; {يرجون رَحْمَة الله} [ve] Allah'ın rahmetini umarlar.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن أبي حَاتِم وَابْن عَسَاكِر عَن عبد الله بن عُرْوَة بن الزبير قَالَ: قلت لجدتي أَسمَاء ﵂ كَيفَ كَانَ يصنع أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ إِذا قرأوا الْقُرْآن قَالَت: كَانُوا كَمَا نعتهم الله تَعَالَى تَدْمَع أَعينهم وتقشعر جُلُودهمْ
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, Abdullah b. Urve b. ez-Zübeyr'den rivayet etmiştir: Anneannem Esmâ'ya (radıyallâhu anhâ): "Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı Kur'an okudukları zaman ne yaparlardı?" dedim. Şöyle dedi: "Allah Teâlâ'nın onları nitelendirdiği gibiydiler; gözleri yaşarır ve derileri ürperirdi."
قلت: فَإِن نَاسا هَهُنَا إِذا سمعُوا ذَلِك تأخذهم عَلَيْهِ غشية فَقَالَت: أعوذ بِاللَّه من الشَّيْطَان الرَّجِيم
Dedim ki: "Şurada birtakım insanlar var ki bunu işittiklerinde baygınlık geçiriyorlar." Bunun üzerine [Esmâ]: "Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım" dedi.
وَأخرج الزبير بن بكار فِي الموفقيات عَن عَامر بن عبد الله بن الزبير ﵁ قَالَ: جِئْت أُمِّي فَقلت: وجدت قوما مَا رَأَيْت خيرا مِنْهُم قطّ يذكرُونَ الله تَعَالَى فيرعد أحدهم حَتَّى يغشى عَلَيْهِ من خشيَة الله فَقَالَت: لَا تقعد مَعَهم
ez-Zübeyr b. Bekkâr el-Muvaffakıyyât'ta Âmir b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: Anneme gelip dedim ki: "Öyle bir topluluk gördüm ki onlardan daha hayırlısını hiç görmedim; Allah Teâlâ'yı zikrediyorlar ve içlerinden biri Allah korkusundan bayılıncaya kadar titriyor." Annem şöyle dedi: "Onlarla oturma."
ثمَّ قَالَت: رَأَيْت رَسُول الله ﷺ يَتْلُو الْقُرْآن وَرَأَيْت أَبَا بكر وَعمر يتلوان الْقُرْآن فَلَا يصيبهم هَذَا
Sonra dedi ki: "Ben Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kur'an okurken gördüm; Ebû Bekir ve Ömer'i de Kur'an okurken gördüm, onlara böyle bir şey olmuyordu."
افتراهم أخْشَى من أبي بكر وَعمر وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن قيس بن جُبَير ﵁ قَالَ: الصعقة من الشَّيْطَان
"Yoksa onların Ebû Bekir ve Ömer'den daha çok [Allah'tan] korktuklarını mı sanıyorsun?" İbn Ebî Şeybe, Kays b. Cübeyr'den (radıyallâhu anh): "Bayılma şeytandandır" dediğini rivayet etmiştir.
أخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن إِبْرَاهِيم ﵁ فِي الرجل يرى الضَّوْء قَالَ: من الشَّيْطَان لَو كَانَ يرى خيرا لأوثر بِهِ أهل بدر
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, İbrâhîm'den (radıyallâhu anh) ışık gören adam hakkında: "Şeytandandır; şayet bunda bir hayır olsaydı Bedir ehline verilirdi" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن الْعَبَّاس بن عبد الْمطلب ﵁: إِذا اقشعر جلد العَبْد من خشيَة الله تحاتت عَنهُ خطاياه كَمَا يتحات عَن الشَّجَرَة البالية وَرقهَا
el-Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de el-Abbâs b. Abdilmuttalib'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: "Kulun derisi Allah korkusundan ürperdiği zaman, kurumuş bir ağacın yaprakları döküldüğü gibi günahları da ondan dökülür."
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن أبي بن كَعْب ﵁ قَالَ: لَيْسَ من عبد على سَبِيل ذكر سنة ذكر الرَّحْمَن فاقشعر جلده من مَخَافَة الله تَعَالَى إِلَّا كَانَ مثله مثل شَجَرَة يبس وَرقهَا وَهِي كَذَلِك فاصابتها ريح تحات [] وَرقهَا كَمَا تحات عَن الشَّجَرَة البالية وَرقهَا وَلَيْسَ من عبد على سَبِيل وَذكر سنة وَذكر الرَّحْمَن فَفَاضَتْ عَيناهُ من خشيَة الله إِلَّا لم تمسه النَّار أبدا
el-Hakîm et-Tirmizî, Übey b. Ka'b'dan (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bir yolda [bulunan], bir sünneti anan ve Rahmân'ı zikredip de Allah Teâlâ'nın korkusundan derisi ürperen hiçbir kul yoktur ki, onun misali yaprağı kurumuş bir ağaç gibi olmasın; ağaç o haldeyken bir rüzgâr isabet eder ve kurumuş ağacın yaprakları nasıl dökülürse onun da yaprakları [öylece] dökülür. Bir yolda [bulunan], bir sünneti anan ve Rahmân'ı zikredip de Allah korkusundan gözleri yaşaran hiçbir kul yoktur ki, ona asla ateş dokunmasın."
الْآيَات ٢٤ - ٢٧
24-27. Ayetler
أخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {أَفَمَن يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سوء الْعَذَاب يَوْم الْقِيَامَة} قَالَ: يجر على وَجهه فِي النَّار وَهُوَ مثل قَوْله (أَفَمَن يلقى فِي النَّار خير أَمن يَأْتِي آمنا يَوْم الْقِيَامَة) (فصلت الْآيَة ٤٠)
el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) {أَفَمَن يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سوء الْعَذَاب يَوْم الْقِيَامَة} “Kıyamet günü azabın kötüsünden yüzüyle korunan kimse...” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Ateşte yüzü üstü sürüklenir. Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: (أَفَمَن يلقى فِي النَّار خير أَمن يَأْتِي آمنا يَوْم الْقِيَامَة) (فصلت الْآيَة ٤٠) [Ateşe atılan mı daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi? (Fussilet 40)]."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: ينْطَلق بِهِ إِلَى النَّار مكتوفاً ثمَّ يرْمى فِيهَا فَأول مَا تمس وَجهه النَّار
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Elleri bağlı olarak ateşe götürülür, sonra içine atılır; ateşin ilk dokunduğu yer ise yüzü olur."
الْآيَة ٢٨
28. Ayet
أخرج الْآجُرِيّ فِي الشَّرِيعَة وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {قُرْآنًا عَرَبيا غير ذِي عوج} قَالَ: غير مَخْلُوق
el-Âcurrî eş-Şerîa'da, İbn Merdûye ve el-Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {قُرْآنًا عَرَبيا غير ذِي عوج} “Herhangi bir pürüzü bulunmayan Arapça bir Kur'an olarak...” buyruğu hakkında: "Yaratılmış değildir" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج الديلمي فِي مُسْند الفردوس عَن أنس ﵁ عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {قُرْآنًا عَرَبيا غير ذِي عوج} قَالَ: غير مَخْلُوق
ed-Deylemî Müsnedü'l-Firdevs'te Enes'ten (radıyallâhu anh), Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) {قُرْآنًا عَرَبيا غير ذِي عوج} “Herhangi bir pürüzü bulunmayan Arapça bir Kur'an olarak...” buyruğu hakkında: "Yaratılmış değildir" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن شاهين فِي السّنة عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ الْقُرْآن كَلَام الله غير مَخْلُوق
İbn Şâhîn es-Sünne'de Ebü'd-Derdâ'dan (radıyallâhu anh), Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Kur'an Allah'ın kelâmıdır, yaratılmış değildir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم فِي السّنة وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن الْفرج بن زيد الكلَاعِي ﵁ قَالَ: قَالُوا لعَلي ﵁: حكمت كَافِرًا ومنافقاً فَقَالَ: مَا حكمت مخلوقاً مَا حكمت إِلَّا الْقُرْآن
İbn Ebî Hâtim es-Sünne'de ve el-Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Ferec b. Zeyd el-Kelâî'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: Ali'ye (radıyallâhu anh): "Bir kâfiri ve bir münafığı hakem kıldın" dediler. O da şöyle dedi: "Ben bir yaratılmışı hakem kılmadım, sadece Kur'an'ı hakem kıldım."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ وَابْن عدي عَن أنس بن مَالك ﵁ أَنه قَالَ: الْقُرْآن كَلَام الله وَلَيْسَ كَلَام الله بمخلوق
el-Beyhakî ve İbn Adiyy, Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Kur'an Allah'ın kelâmıdır; Allah'ın kelâmı ise yaratılmış değildir."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: صلى ابْن عَبَّاس ﵄ على جَنَازَة فَلَمَّا وضع الْمَيِّت فِي قَبره قَالَ لَهُ رجل: اللَّهُمَّ رب الْقُرْآن اغْفِر لَهُ
el-Beyhakî, İkrime'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) bir cenaze namazı kıldırdı. Cenaze kabrine konulunca bir adam: "Allahım, Kur'an'ın Rabbi! Onu bağışla" dedi.
فَقَالَ
Bunun üzerine
لَهُ ابْن عَبَّاس ﵁: مَهْ لَا تقل مثل هَذَا مِنْهُ بدا وَإِلَيْهِ يعود
İbn Abbâs (radıyallâhu anh) ona: "Sus, böyle söyleme! O, O'ndan başlamıştır ve yine O'na dönecektir" dedi.
وَفِي لفظ فَقَالَ ابْن عَبَّاس: ثكلتك أمك
Bir rivayette de İbn Abbâs şöyle dedi: "Anan seni kaybetsin!
إِن الْقُرْآن مِنْهُ
Şüphesiz Kur'an O'ndandır."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عمر بن الْخطاب ﵁ قَالَ: الْقُرْآن كَلَام الله
el-Beyhakî, Ömer b. el-Hattâb'dan (radıyallâhu anh): "Kur'an Allah'ın kelâmıdır" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة ﵁ قَالَ: أدْركْت مشيختنا مُنْذُ سبعين سنة مِنْهُم عَمْرو بن دِينَار يَقُولُونَ: الْقُرْآن كَلَام الله لَيْسَ بمخلوق
el-Beyhakî, Süfyân b. Uyeyne'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Yetmiş yıldan beri içlerinde Amr b. Dînâr'ın da bulunduğu hocalarımıza yetiştim; şöyle diyorlardı: 'Kur'an Allah'ın kelâmıdır, yaratılmış değildir.'"
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن جَعْفَر بن مُحَمَّد عَن أَبِيه قَالَ: سَأَلَ عَليّ بن الْحُسَيْن عَن الْقُرْآن فَقَالَ: لَيْسَ بخالق وَلَا بمخلوق وَهُوَ كَلَام الْخَالِق
el-Beyhakî, Ca'fer b. Muhammed'den, o da babasından rivayet etmiştir: Ali b. el-Hüseyin'e Kur'an hakkında soruldu; o da: "Yaratıcı da değildir, yaratılmış da değildir; O, Yaratıcı'nın kelâmıdır" dedi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن قيس بن الرّبيع قَالَ سَأَلت جَعْفَر بن مُحَمَّد ﵁ عَن الْقُرْآن فَقَالَ: كَلَام الله قلت: مَخْلُوق قَالَ: لَا
el-Beyhakî, Kays b. er-Rebî'den rivayet etmiştir: Ca'fer b. Muhammed'e (radıyallâhu anh) Kur'an hakkında sordum; "Allah'ın kelâmıdır" dedi. "Yaratılmış mıdır?" dedim, "Hayır" dedi.
قلت: فَمَا تَقول فِيمَن زعم أَنه مَخْلُوق قَالَ: يقتل وَلَا يُسْتَتَاب
"Peki, onun yaratılmış olduğunu iddia eden kimse hakkında ne dersin?" dedim. "Öldürülür ve tövbeye çağrılmaz" dedi.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {قُرْآنًا عَرَبيا غير ذِي عوج} قَالَ: غير ذِي سَلس
el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) {قُرْآنًا عَرَبيا غير ذِي عوج} “Herhangi bir pürüzü bulunmayan Arapça bir Kur'an olarak...” buyruğu hakkında: "Şüphesi olmayan" dediğini rivayet etmiştir.
الْآيَة ٢٩
29. Ayet
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {ضرب الله مثلا رجلا فِيهِ شُرَكَاء متشاكسون} قَالَ: الرجل يعبد آلِهَة شَتَّى
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {ضرب الله مثلا رجلا فِيهِ شُرَكَاء متشاكسون} “Allah şöyle bir örnek getirdi: Birbiriyle geçimsiz birtakım ortakların sahip olduğu bir adam...” buyruğu hakkında: "O, çeşitli ilahlara tapan adamdır" dediğini rivayet etmiştir.
فَهَذَا مثل ضربه الله تَعَالَى لأهل الْأَوْثَان {ورجلاً سلما} يعبد إِلَهًا وَاحِدًا ضرب لنَفسِهِ مثلا
"İşte bu, Allah Teâlâ'nın putperestler için verdiği bir örnektir. {ورجلاً سلما} “Ve yalnız bir kişiye bağlı bir adam...” ise tek bir ilaha tapar; [Allah] bunu kendisi için bir misal olarak vermiştir."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {ضرب الله مثلا رجلا فِيهِ شُرَكَاء متشاكسون} قَالَ: هُوَ الْمُشرك تنازعه الشَّيَاطِين لَا يعرفهُ بَعضهم لبَعض {ورجلاً سلما لرجل} قَالَ: هَذَا الْمُؤمن أخْلص لله الدعْوَة وَالْعِبَادَة
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den (radıyallâhu anh) {ضرب الله مثلا رجلا فِيهِ شُرَكَاء متشاكسون} “Allah şöyle bir örnek getirdi: Birbiriyle geçimsiz birtakım ortakların sahip olduğu bir adam...” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "O, şeytanların çekiştiği ve birbirlerine bırakmadığı müşriktir. {ورجلاً سلما لرجل} “Ve yalnız bir kişiye bağlı bir adam...” [buyruğu hakkında ise]: 'Bu, davetini ve ibadetini Allah'a halis kılan mümindir' dedi."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {ضرب الله مثلا رجلا فِيهِ شُرَكَاء متشاكسون ورجلاً سلما لرجل} قَالَ: آلِهَة الْبَاطِل وإله الْحق
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) {ضرب الله مثلا رجلا فِيهِ شُرَكَاء متشاكسون ورجلاً سلما لرجل} “Allah, hakkında birbiriyle geçimsiz ortakların bulunduğu bir adam ile yalnız bir kişiye bağlı bir adamı örnek verdi” buyruğu hakkında: "Bâtıl ilahlar ve Hak ilah" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة ﵁ {شُرَكَاء متشاكسون} يَعْنِي الصَّنَم
Abd b. Humeyd, İkrime'den (radıyallâhu anh) {شُرَكَاء متشاكسون} “Birbiriyle geçimsiz ortaklar” [ifadesi hakkında]: "Putları kastetmektedir" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ورجلاً سلما} قَالَ: لَيْسَ لأحد فِيهِ شَيْء
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {ورجلاً سلما} “Ve yalnız bir kişiye bağlı bir adam...” buyruğu hakkında: "Onda hiç kimsenin bir payı yoktur" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه قَرَأَهَا ورجلاً سلما لرجل بِغَيْر ألف مَنْصُوبَة اللَّام
Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) onun burayı elifsiz ve lâm harfi üstün olarak "ورجلاً سلما لرجل" şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُبشر بن عبيد الْقرشِي ﵁ قَالَ: قِرَاءَة عبد الله بن عمر ﵁ {ورجلاً سلما لرجل} قَالَ: خَالِصا
İbn Ebî Hâtim, Mübeşşir b. Ubeyd el-Kuraşî'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: Abdullah b. Ömer'in (radıyallâhu anh) kıraati {ورجلاً سلما لرجل} “Ve yalnız bir kişiye bağlı bir adam...” şeklindeydi; [bunun] "halis" [anlamında olduğunu] söyledi.
فَإِنَّمَا يَعْنِي مستسلما لرجل
Bununla sadece bir adama teslim olmuş kimseyi kastetmektedir.
الْآيَات ٣٠ - ٣١
30-31. Ayetler
أخرج عبد بن حميد وَالنَّسَائِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵁ قَالَ: لقد لبثنا بُرْهَة من دَهْرنَا وَنحن نرى أَن هَذِه الْآيَة نزلت فِينَا وَفِي أهل الْكِتَابَيْنِ من قبل {إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} قُلْنَا: كَيفَ نَخْتَصِم وَنَبِينَا وَاحِد وَكِتَابنَا وَاحِد حَتَّى رَأَيْت بَعْضنَا يضْرب وُجُوه بعض بِالسَّيْفِ فَعرفت أَنَّهَا نزلت فِينَا
Abd b. Humeyd, en-Nesâî, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Ömrümüzün bir döneminde, bu ayetin bizim ve bizden önceki iki kitap ehli hakkında indiğini düşünür dururduk: {إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler. Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız.” 'Peygamberimiz bir, kitabımız bir iken nasıl davalaşırız?' derdik. Nihayet birbirimizin yüzüne kılıçla vurduğumuzu gördüğümde anladım ki o bizim hakkımızda inmiştir."
وَأخرج نعيم بن حَمَّاد فِي الْفِتَن وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: عِشْنَا بُرْهَة من دَهْرنَا وَنحن نرى هَذِه الْآيَة نزلت فِينَا {إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} فَقلت: لم نَخْتَصِم
Nuaym b. Hammâd el-Fiten'de, el-Hâkim (ve bunu sahihlemiştir) ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Ömrümüzün bir dönemini geçirdik ve bu ayetin bizim hakkımızda indiğini düşünüyorduk: {إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler. Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız.” 'Niçin davalaşacağız?' dedim.
أما نَحن فَلَا نعْبد إِلَّا الله وَأما ديننَا فالإِسلام وَأما كتَابنَا فالقرآن لَا نغيره أبدا وَلَا نحرف الْكتاب وَأما قبلتنا فالكعبة وَأما حرمنا فواحد وَأما نَبينَا فمحمد ﷺ
Biz Allah'tan başkasına kulluk etmeyiz; dinimiz İslam'dır; kitabımız Kur'an'dır, onu asla değiştirmeyiz ve Kitap'ta tahrifat yapmayız; kıblemiz Kâbe'dir; haremimiz birdir ve peygamberimiz Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem).
فَكيف نَخْتَصِم حَتَّى كفح بَعْضنَا وَجه بعض بِالسَّيْفِ فَعرفت أَنَّهَا نزلت فِينَا
O halde nasıl davalaşacağız? Nihayet birbirimizin yüzüne kılıçla vurduk da anladım ki o bizim hakkımızda inmiştir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر رَضِي الله عَنْهُمَا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet etmiştir:
قَالَ: نزلت علينا الْآيَة {ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} وَمَا نَدْرِي مَا تَفْسِيرهَا وَلَفظ عبد بن حميد: وَمَا نَدْرِي فيمَ نزلت قُلْنَا لَيْسَ بَيْننَا خُصُومَة فَمَا التخاصم حَتَّى وَقعت الْفِتْنَة فَقُلْنَا: هَذَا الَّذِي وعدنا رَبنَا أَن نَخْتَصِم فِيهِ
Şöyle dedi: Bize {ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” ayeti indiğinde tefsirinin ne olduğunu bilmiyorduk. -Abd b. Humeyd'in lafzında ise: 'Neyin hakkında indiğini bilmiyorduk'- 'Aramızda bir husumet yok, o halde davalaşma ne içindir?' derdik. Nihayet fitne meydana gelince: 'İşte Rabbimizin hakkında davalaşacağımızı vadettiği şey budur' dedik."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن عَسَاكِر عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ ﵁ قَالَ: أنزلت هَذِه الْآيَة {إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} وَمَا نَدْرِي فيمَ نزلت قُلْنَا: لَيْسَ بَيْننَا خُصُومَة قَالُوا وَمَا خُصُومَتنَا وَنحن اخوان فَلَمَّا قتل عُثْمَان بن عَفَّان ﵁ قَالُوا: هَذِه خُصُومَة مَا بَيْننَا
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Asâkir, İbrâhîm en-Nehaî'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: "{إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler. Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” ayeti indirildiğinde, ne hakkında indirildiğini bilmiyorduk. 'Aramızda bir husumet yok' dedik. 'Biz kardeşlerken husumetimiz ne olabilir ki?' dediler. Osman b. Affân (radıyallâhu anh) öldürülünce: 'İşte aramızdaki husumet budur' dediler."
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْفضل بن عِيسَى ﵁ قَالَ: لما قَرَأت هَذِه الْآيَة {إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} قيل: يَا رَسُول الله فَمَا الْخُصُومَة قَالَ: فِي الدِّمَاء
Abd b. Humeyd, el-Fadl b. Îsâ'dan (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: "{إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler. Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” ayeti okunduğunda: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bu davalaşma ne hakkındadır?' denildi. 'Kanlar [dökülen kanlar] hakkındadır' buyurdu."
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون} قَالَ: نعى لنَبيه ﷺ نَفسه ونعى لكم أَنفسكُم
Abd b. Humeyd, Katâde'den (radıyallâhu anh) {إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون} “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler” buyruğu hakkında: "Nebîsine (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendi vefatını haber verdiği gibi, sizlere de vefatınızı haber vermiştir" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأحمد وَابْن منيع وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والنشور عَن الزبير بن الْعَوام ﵁ قَالَ: لما نزلت {إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} قلت: يَا رَسُول الله أينكر علينا مَا يكون بَيْننَا فِي الدُّنْيَا مَعَ خَواص الذُّنُوب قَالَ: نعم
Abdürrezzâk, Ahmed, İbn Menî', Abd b. Humeyd, et-Tirmizî (ve bunu sahihlemiştir), İbn Ebî Hâtim, el-Hâkim (ve bunu sahihlemiştir), İbn Merdûye, Ebû Nuaym el-Hilye'de ve el-Beyhakî el-Ba's ve'n-Nüşûr'da Zübeyr b. el-Avvâm'dan (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: {إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler. Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” ayeti indiğinde: "Ey Allah'ın Resûlü! Dünyada aramızda geçenler, şahsi günahlarla birlikte bize tekrar sorulacak mı?" dedim. "Evet,"
لينكرن ذَلِك عَلَيْكُم حَتَّى يُؤدى إِلَى كل ذِي حق حَقه
"her hak sahibine hakkı verilinceye kadar bu mutlaka size tekrar sorulacaktır" buyurdu.
قَالَ الزبير ﵁: فو الله إِن الْأَمر لشديد
Zübeyr (radıyallâhu anh): "Vallahi bu iş gerçekten çok çetindir!" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم عَن عبد الله بن الزبير ﵁ قَالَ: لما أنزلت هَذِه الْآيَة {إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} قَالَ الزبير ﵁: يَا رَسُول الله يُكَرر علينا مَا كَانَ بَيْننَا فِي الدُّنْيَا مَعَ خَواص الذُّنُوب فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: نعم
İbn Cerîr, et-Taberânî, İbn Merdûye ve Ebû Nuaym, Abdullah b. ez-Zübeyr'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: {إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler. Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” ayeti indirildiğinde ez-Zübeyr (radıyallâhu anh): "Ey Allah'ın Resûlü! Dünyada aramızda geçenler, şahsi günahlarla birlikte bize tekrar edilecek mi?" dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Evet,"
ليكرر ذَلِك عَلَيْكُم حَتَّى يُؤدى إِلَى كل ذِي حق حَقه قَالَ الزبير ﵁: إِن الْأَمر لشديد
"her hak sahibine hakkı verilinceye kadar bu size mutlaka tekrar edilecektir" buyurdu. Zübeyr (radıyallâhu anh): "Bu iş gerçekten çok çetindir!" dedi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ قَالَ: لما نزلت {ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} كُنَّا نقُول رَبنَا وَاحِد وَدِيننَا وَاحِد فَمَا
Saîd b. Mansûr, Ebû Saîd el-Hudrî'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: {ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” ayeti indiğinde: "Rabbimiz bir, dinimiz bir; o halde
هَذِه الْخُصُومَة فَلَمَّا كَانَ يَوْم صفّين وَشد بَعْضنَا على بعض بِالسُّيُوفِ قُلْنَا: نعم
bu husumet nedir?" derdik. Sıffîn günü olup da birbirimize kılıçlarla saldırınca: "Evet,
هُوَ هَذَا
işte bu odur" dedik.
وَأخرج أَحْمد بِسَنَد حسن عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: ليختصمن يَوْم الْقِيَامَة كل شَيْء حَتَّى الشاتين فِيمَا انتطحتا
Ahmed hasen bir senetle Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Kıyamet günü her şey, hatta toslaşan iki koyun bile davalaşacaktır."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد لَا بَأْس بِهِ عَن أبي أَيُّوب ﵁
et-Taberânî ve İbn Merdûye bir sakıncası olmayan bir senetle Ebû Eyyûb'dan (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir:
أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: أول من يخْتَصم يَوْم الْقِيَامَة الرجل وَامْرَأَته
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Kıyamet günü ilk davalaşacak olanlar kişi ile hanımıdır.
وَالله مَا يتَكَلَّم لسانها وَلَكِن يداها ورجلاها يَشْهَدَانِ عَلَيْهَا بِمَا كَانَت لزَوجهَا وَتشهد يَدَاهُ وَرجلَاهُ بِمَا كَانَ يوليها
Vallahi kadının dili konuşmaz; fakat elleri ve ayakları kocasına karşı yaptıklarına şahitlik eder, adamın da elleri ve ayakları kadına yaptıklarına şahitlik eder."