ثمَّ يدعى الرجل وخادمه بِمثل ذَلِك ثمَّ يدعى أهل الْأَسْوَاق وَمَا يُوجد ثمَّ دوانق وَلَا قراريط وَلَكِن حَسَنَات هَذَا تدفع إِلَى هَذَا الَّذِي ظلم وسيئآت هَذَا الَّذِي ظلمه تُوضَع عَلَيْهِ ثمَّ يُؤْتى بالجبارين فِي مَقَامِع من حَدِيد فَيُقَال: أوردوهم إِلَى النَّار
Sonra adam ve hizmetçisi aynı şekilde çağrılır. Sonra çarşı-pazar ehli çağrılır. Orada ne danikler (paralar) ne de kıratlar bulunur; bilakis bunun sevapları zulme uğrayan şu kimseye verilir, zulmettiği şu kimsenin günahları da onun üzerine yüklenir. Sonra zorbalar demirden topuzlar içinde getirilir ve: 'Onları ateşe sevk edin!' denilir.
فو الله مَا أَدْرِي يدْخلُونَهَا أَو كَمَا قَالَ الله (وَإِن مِنْكُم إِلَّا واردها) (مَرْيَم الْآيَة ٧١)
Vallahi [oraya] girerler mi yoksa Allah'ın buyurduğu gibi: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” (Meryem Suresi 71) şeklinde mi olur, bilemiyorum."
وَأخرج أَحْمد وَالطَّبَرَانِيّ بِسَنَد حسن عَن عقبَة بن عَامر ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أول خصمين يَوْم الْقِيَامَة جاران
Ahmed ve et-Taberânî hasen bir senetle Ukbe b. Âmir'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Kıyamet günü ilk davalaşacak iki hasım iki komşudur."
وَأخرج الْبَزَّار عَن أنس ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يجاء بالأمير الجائر فتخاصمه الرّعية
el-Bezzâr, Enes'ten (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Zalim yönetici getirilir ve tebaa onunla davalaşır."
وَأخرج ابْن مندة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: يخْتَصم النَّاس يَوْم الْقِيَامَة حَتَّى يخْتَصم الرّوح مَعَ الْجَسَد
İbn Mende, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etmiştir: "Kıyamet günü insanlar davalaşır, hatta ruh ile beden dahi davalaşır.
فَتَقول الرّوح للجسد أَنْت فعلت وَيَقُول الْجَسَد للروح أَنْت أمرت وَأَنت سوّلت
Ruh bedene: 'Sen yaptın!' der. Beden de ruha: 'Sen emrettin, sen süslü gösterdin!' der.
فيبعث الله تَعَالَى ملكا فَيَقْضِي بَينهمَا فَيَقُول لَهما: إِن مثلكما كَمثل رجل مقْعد بَصِير وَآخر ضَرِير دخلا بستاناً فَقَالَ المقعد للضرير: إِنِّي أرى هَهُنَا ثماراً وَلَكِن لَا أصل إِلَيْهَا
Bunun üzerine Allah Teâlâ bir melek gönderir, aralarında hüküm verir ve onlara şöyle der: 'Sizin durumunuz, bir bostana giren gözleri gören kötürüm bir adam ile âmâ bir adamın durumuna benzer. Kötürüm âmâya: 'Ben şurada meyveler görüyorum fakat onlara ulaşamıyorum' der.
فَقَالَ لَهُ الضَّرِير: اركبني فَتَنَاولهَا فَرَكبهُ فَتَنَاولهَا فَأَيّهمَا المعتدي فَيَقُولَانِ: كِلَاهُمَا فَيَقُول لَهما الْملك: فإنكما قد حكمتما على أنفسكما
Âmâ da ona: 'Bana bin de onları al!' der. O da onun üstüne biner ve meyveleri alır. Şimdi hangisi suçludur?' Onlar: 'İkisi de' derler. Melek onlara: 'İşte siz kendi aleyhinize hüküm verdiniz' der."
يَعْنِي أَن الْجَسَد للروح كالمطية وَهُوَ رَاكِبه
Yani beden ruh için binek gibidir, ruh da ona binendir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} يَقُول: يُخَاصم الصَّادِق الْكَاذِب والمظلوم الظَّالِم والمهتدي الضال والضعيف المستكبر
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Doğru sözlü olan yalancıyla, mazlum zalimle, hidayette olan sapanla ve zayıf olan kibirlenenle davalaşır."
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁
Ahmed ez-Zühd'de Ebû'd-Derdâ'dan (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir:
أَن رجلا أبْصر جَنَازَة فَقَالَ: من هَذَا قَالَ: أَبُو الدَّرْدَاء ﵁: هَذَا أَنْت هَذَا أَنْت
Bir adam bir cenaze görüp: "Bu kimdir?" dedi. Ebû'd-Derdâ (radıyallâhu anh): "Bu sensin, bu sensin!"
يَقُول الله {إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون}
Allah Teâlâ: {إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون} “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler” buyurmaktadır.
الْآيَات ٣٢ - ٣٥
32 - 35. Âyetler
أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فَمن أظلم مِمَّن كذب على الله وَكذب بِالصّدقِ} أَي بِالْقُرْآنِ {وَصدق بِهِ} قَالَ: الْمُؤْمِنُونَ
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {فَمن أظلم مِمَّن كذب على الله وَكذب بِالصّدقِ} “Allah'a karşı yalan uyduran ve doğruyu yalanlayandan daha zalim kim olabilir?” yani Kur'an'ı [yalanlayandan]; {وَصدق بِهِ} “ve onu tasdik eden” [ayetinde ise], "Müminlerdir" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَالَّذِي جَاءَ بِالصّدقِ} يَعْنِي بِلَا إِلَه إِلَّا الله {وَصدق بِهِ} يَعْنِي برَسُول الله ﷺ {أُولَئِكَ هم المتقون} يَعْنِي اتَّقوا الشّرك
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصّدقِ} “Doğruyu getiren” yani Lâ ilâhe illallâh'ı [getiren]; {وَصدق بِهِ} “ve onu tasdik eden” yani Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) [tasdik eden]; {أُولَئِكَ هم المتقون} “İşte sakınanlar onlardır” yani şirkten sakınanlardır.
وَأخرج ابْن جرير والباوردي فِي معرفَة الصَّحَابَة وَابْن عَسَاكِر من طَرِيق أسيد بن صَفْوَان وَله صُحْبَة عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ {وَالَّذِي جَاءَ بِالصّدقِ} مُحَمَّد {وَصدق بِهِ} أَبُو بكر ﵁ هَكَذَا الرِّوَايَة {بِالْحَقِّ} ولعلها قِرَاءَة لعَلي ﵁
İbn Cerîr, Ma'rifetü's-Sahâbe'de el-Bâverdî ve İbn Asâkir, sahâbî olan Üseyd b. Safvân yoluyla Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etmiştir: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصّدقِ} “Doğruyu getiren” Muhammed'dir; {وَصدق بِهِ} “ve onu tasdik eden” Ebû Bekir'dir (radıyallâhu anh). Rivayet bu şekildedir; {بِالْحَقِّ} "Hak ile" [şeklinde de rivayet edilmiştir] ve muhtemelen bu, Ali'nin (radıyallâhu anh) kıraatidir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة {وَالَّذِي جَاءَ بِالصّدقِ} قَالَ: رَسُول الله ﷺ {وَصدق بِهِ} قَالَ: عَليّ بن أبي طَالب ﵁
İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصّدقِ} “Doğruyu getiren” Resûlullah'tır (sallallâhu aleyhi ve sellem); {وَصدق بِهِ} “ve onu tasdik eden” ise Ali b. Ebî Tâlib'dir (radıyallâhu anh).
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وَالَّذِي جَاءَ بِالصّدقِ} قَالَ: هُوَ جِبْرِيل ﵇ {وَصدق بِهِ} قَالَ: هُوَ النَّبِي ﷺ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den rivayet etmiştir: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصّدقِ} “Doğruyu getiren” hakkında: "O, Cibrîl'dir (aleyhisselam)"; {وَصدق بِهِ} “ve onu tasdik eden” hakkında da: "O, Peygamber'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem)" dedi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الضريس وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'd-Durays, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir rivayet etmişlerdir:
عَن مُجَاهِد أَنه كَانَ يقْرَأ وَالَّذِي جَاءَ بِالصّدقِ وَصَدقُوا بِهِ قَالَ: هم أهل الْقُرْآن يجيئون بِالْقُرْآنِ يَوْم الْقِيَامَة يَقُولُونَ: هَذَا مَا أعطيتمونا قد اتَّبعنَا مَا فِيهِ
Mücâhid'den rivayet edildiğine göre o, [ayeti] {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقُوا بِهِ} şeklinde okur ve şöyle derdi: "Onlar Kur'an ehlidir; kıyamet günü Kur'an ile gelip: 'Bize verdiğiniz işte budur, biz onun içindekilere uyduk' derler."
الْآيَات ٣٦ - ٣٧
36 - 37. Âyetler
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {أَلَيْسَ الله بكاف عَبده} قَالَ: مُحَمَّد ﷺ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den {أَلَيْسَ الله بكاف عَبده} “Allah kuluna yetmez mi?” ayeti hakkında: "[Kulu], Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem)" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة قَالَ: قَالَ لي رجل: قَالُوا للنَّبِي ﷺ لتكفن عَن شتم آلِهَتنَا أَو لتأمرنها فلتخبلنك
Abdurrezzâk ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den rivayet etmiştir: Katâde dedi ki: Bana bir adam anlattı: Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Ya ilahlarımıza sövmekten vazgeçersin ya da onlara emrederiz de seni delirtirler" dediler.
فَنزلت {ويخوفونك بالذين من دونه}
Bunun üzerine: {ويخوفونك بالذين من دونه} “Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar” [ayeti] indi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَابْن جرير عَن قَتَادَة {ويخوفونك بالذين من دونه} قَالَ: بالآلهة قَالَ: بعث رَسُول الله ﷺ خَالِد بن الْوَلِيد ليكسر الْعُزَّى فَقَالَ سادنها: - وَهُوَ قيمها - يَا خَالِد إِنِّي أحذركها لَا يقوم لَهَا شَيْء فَمشى إِلَيْهَا خَالِد بالفأس وهشم أنفها
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr, Katâde'den rivayet etmiştir: {ويخوفونك بالذين من دونه} “Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar” ayeti hakkında: "İlahlarla [korkutuyorlar]" dedi ve ekledi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Uzzâ'yı kırması için Hâlid b. el-Velîd'i gönderdi. Onun sâdini -yani bakıcısı- şöyle dedi: "Ey Hâlid! Seni ondan sakındırırım, zira hiçbir şey onun karşısında duramaz!" Bunun üzerine Hâlid baltayla ona doğru yürüdü ve burnunu parçaladı.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد عَن مُجَاهِد {ويخوفونك بالذين من دونه} قَالَ: الْأَوْثَان
el-Firyâbî ve Abd b. Humeyd, Mücâhid'den {ويخوفونك بالذين من دونه} “Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar” ayeti hakkında: "Putlarla [korkutuyorlar]" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَالله أعلم
En doğrusunu Allah bilir.
الْآيَات ٣٨ - ٤١
38 - 41. Âyetler
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {قل أَرَأَيْتُم مَا تدعون من دون الله} يَعْنِي الْأَصْنَام
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {قل أَرَأَيْتُم مَا تدعون من دون الله} “De ki: Gördünüz mü Allah'tan başka yalvardıklarınızı?” ayeti hakkında: "Putları kastetmektedir" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {هَل هن كاشفات ضره} مُضَاف لآمنون كاشفات
Abd b. Humeyd, Âsım'dan rivayet ettiğine göre o, {هَل هن كاشفات ضره} “Onlar O'nun zararını giderebilirler mi?” ayetini, [kelimeyi tenvinsiz ve] izafetle "kâşifâtü durrihî" şeklinde okumuştur.
وممسكات رَحمته مثلهَا
"mümsikâtü rahmetihî" ibaresini de bunun gibi [okumuştur].
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {وَمَا أَنْت عَلَيْهِم بوكيل} قَالَ: بحفيظ
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {وَمَا أَنْت عَلَيْهِم بوكيل} “Sen onların üzerinde bir vekil değilsin” ayeti hakkında: "Bir koruyucu değilsin" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَالله أعلم
En doğrusunu Allah bilir.
الْآيَة ٤٢
42. Âyet
أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {الله يتوفى الْأَنْفس} الْآيَة
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {الله يتوفى الْأَنْفس} “Allah nefisleri alır...” ayeti hakkında rivayet etmişlerdir:
قَالَ: نفس وروح بَينهمَا شُعَاع الشَّمْس فيتوفى الله النَّفس فِي مَنَامه ويدع الرّوح فِي جسده وجوفه يتقلب ويعيش فَإِن بدا لله أَن يقبضهُ قبض الرّوح فَمَاتَ أَو أُخِّر أَجله رد النَّفس إِلَى مَكَانهَا من جَوْفه
Şöyle dedi: "Nefis ve ruh vardır; ikisinin arasında güneş ışığı [gibi bir bağ] bulunur. Allah uykusunda nefsi kabzeder, ruhu ise bedeninde ve içinde bırakır; böylece hareket eder ve yaşar. Şayet Allah onu kabzetmeyi dilerse ruhu kabzeder ve o kişi ölür; şayet eceli ertelenmişse nefsi içindeki yerine geri gönderir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة والضياء فِي المختارة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {الله يتوفى الْأَنْفس حِين مَوتهَا} الْآيَة قَالَ: يلتقي أَرْوَاح الْأَحْيَاء وأرواح الْأَمْوَات فِي الْمَنَام فيتساءلون بَينهم مَا شَاءَ الله تَعَالَى ثمَّ يمسك الله أَرْوَاح الْأَمْوَات وَيُرْسل أَرْوَاح الْأَحْيَاء إِلَى
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, el-Evsat'ta et-Taberânî, el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh ve el-Muhtâre'de ed-Dıyâ, İbn Abbâs'tan {الله يتوفى الْأَنْفس حِين مَوتهَا} “Allah ölümleri anında nefisleri alır...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Dirilerin ruhları ile ölülerin ruhları uykuda karşılaşır ve Allah Teâlâ'nın dilediği kadar birbirleriyle konuşup halleşirler. Sonra Allah ölülerin ruhlarını tutar, dirilerin ruhlarını ise
أجسادها {إِلَى أجل مُسَمّى} لَا يغلط بِشَيْء من ذَلِك
{إِلَى أجل مُسَمّى} “belirlenmiş bir ecele kadar” bedenlerine geri gönderir; bu hususta hiçbir karışıklık olmaz.
فَذَلِك قَوْله {إِن فِي ذَلِك لآيَات لقوم يتفكرون}
İşte Allah'ın: {إِن فِي ذَلِك لآيَات لقوم يتفكرون} “Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için ibretler vardır” buyruğu budur."
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {الله يتوفى الْأَنْفس حِين مَوتهَا} قَالَ: كل نفس لَهَا سَبَب تجْرِي فِيهِ فَإِذا قضى عَلَيْهَا الْمَوْت نَامَتْ حَتَّى يَنْقَطِع السَّبَب {وَالَّتِي لم تمت} تتْرك
Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan {الله يتوفى الْأَنْفس حِين مَوتهَا} “Allah ölümleri anında nefisleri alır” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Her nefsin içinde cereyan ettiği bir bağ (sebeb) vardır. Ölümüne hükmedildiğinde o bağ kopuncaya kadar uyur; {وَالَّتِي لم تمت} “ölmemiş olanı ise” [kendi haline] bırakılır."
وَأخرج جُوَيْبِر عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: سَبَب مَمْدُود بَين السَّمَاء وَالْأَرْض فأرواح الْمَوْتَى وأرواح الْأَحْيَاء إِلَى ذَلِك السَّبَب فَتعلق النَّفس الْميتَة بِالنَّفسِ الْحَيَّة فَإِذا أذن لهَذِهِ الْحَيَّة بالانصراف إِلَى جَسدهَا لتستكمل رزقها أَمْسَكت النَّفس الْميتَة وَأرْسلت الْأُخْرَى
Cüveybir, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Gök ile yer arasında uzatılmış bir bağ vardır. Ölülerin ruhları ve dirilerin ruhları bu bağa doğru varırlar. Ölü nefis diri nefse tutunur. Bu diri nefsin rızkını tamamlamak üzere bedenine dönmesine izin verildiğinde, ölü nefis tutulur ve diğeri salıverilir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن فرقد قَالَ: مَا من لَيْلَة من ليَالِي الدُّنْيَا إِلَّا والرب ﵎ يقبض الْأَرْوَاح كلهَا مؤمنها وكافرها
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Farkad'dan rivayet etmiştir: "Dünya gecelerinden hiçbir gece yoktur ki, Rab (celle celâluhû) müminiyle kâfiriyle bütün ruhları kabzetmesin.
فَيسْأَل كل نفس مَا عمل صَاحبهَا من النَّهَار وَهُوَ أعلم ثمَّ يَدْعُو ملك الْمَوْت فَيَقُول: اقبض هَذَا واقبض هَذَا من قضى عَلَيْهِ الْمَوْت {وَيُرْسل الْأُخْرَى إِلَى أجل مُسَمّى}
Kendisi daha iyi bildiği halde her nefse sahibinin gündüz ne yaptığını sorar. Sonra ölüm meleğini çağırır ve: 'Hakkında ölüme hükmedilen şu kimseyi kabzet, şu kimseyi kabzet' buyurur; {وَيُرْسل الْأُخْرَى إِلَى أجل مُسَمّى} “diğerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir”."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن سليم بن عَامر أَن عمر بن الْخطاب قَالَ: الْعجب من رُؤْيا الرجل أَنه يبيت فَيرى الشَّيْء لم يخْطر لَهُ على باله فَتكون رُؤْيَاهُ كأخذ بِالْيَدِ وَيرى الرجل الرُّؤْيَا فَلَا تكون رُؤْيَاهُ شَيْئا فَقَالَ عَليّ بن أبي طَالب: أَفلا أخْبرك بذلك يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ يَقُول الله تَعَالَى {الله يتوفى الْأَنْفس حِين مَوتهَا وَالَّتِي لم تمت فِي منامها فَيمسك الَّتِي قضى عَلَيْهَا الْمَوْت وَيُرْسل الْأُخْرَى إِلَى أجل مُسَمّى} فَالله يتوفى الْأَنْفس كلهَا فَمَا رَأَتْ وَهِي عِنْده فِي السَّمَاء فَهِيَ الرُّؤْيَا الصادقة وَمَا رَأَتْ إِذا أرْسلت إِلَى أجسادها تلقتها الشَّيَاطِين فِي الْهَوَاء فكذبتها وأخبرتها بالأباطيل فَكَذبت فِيهَا
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Süleym b. Âmir'den rivayet etmiştir: Ömer b. el-Hattâb: "Kişinin rüyası şaşılacak şeydir; gece yatıp aklından hiç geçmeyen bir şeyi görür de rüyası elle tutulmuş gibi [gerçek] çıkar; bazen de bir rüya görür ve rüyası hiçbir şey çıkmaz" dedi. Bunun üzerine Ali b. Ebî Tâlib: "Bunun sebebini sana haber vereyim mi ey Müminlerin Emîri? Allah Teâlâ: {الله يتوفى الْأَنْفس حِين مَوتهَا وَالَّتِي لم تمت فِي منامها فَيمسك الَّتِي قضى عَلَيْهَا الْمَوْت وَيُرْسل الْأُخْرَى إِلَى أجل مُسَمّى} “Allah ölümleri anında nefisleri alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]. Artık ölümüne hükmettiğini tutar, diğerini ise belirlenmiş bir ecele kadar salıverir” buyurmaktadır. Allah bütün nefisleri kabzeder; nefsin O'nun katında, semadayken gördüğü rüya sâdık (doğru) rüyadır. Bedenine salıverildiğinde gördüğü şeyleri ise havada şeytanlar karşılar, onu yalanlar ve ona asılsız şeyler haber verirler; böylece o da bunda yanılır" dedi.
فَعجب عمر من قَوْله
Bunun üzerine Ömer onun sözüne hayran kaldı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي أَيُّوب
İbn Ebî Hâtim, Ebû Eyyûb'dan rivayet etmiştir:
أَنه سمع رَسُول الله ﷺ حِين كَانَ نازلاً عَلَيْهِ فِي بَيته حِين أَرَادَ أَن يرقد قَالَ كلَاما لم نفهمه قَالَ: فَسَأَلته عَن ذَلِك فَقَالَ اللَّهُمَّ أَنْت تتوفى الْأَنْفس حِين مَوتهَا وَالَّتِي لم تمت فِي منامها فتمسك الَّتِي قضى عَلَيْهَا الْمَوْت وَترسل الْأُخْرَى إِلَى أجل مُسَمّى أَنْت خلقتني وَأَنت تتوفاني فَإِن أَنْت توفيتني فَاغْفِر لي وَإِن أَنْت أخرتني فاحفظني
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) evinde misafir olduğu sırada uyumak istediğinde, anlamadığımız birtakım sözler söylediğini işitti. Dedi ki: Bunun üzerine ona bunu sordum; şöyle buyurdu: "Allahım! Nefisleri ölümleri anında, ölmeyenleri de uykularında Sen alırsın. Ölümüne hükmettiğini tutar, diğerini ise belirlenmiş bir ecele kadar salıverirsin. Beni Sen yarattın ve beni Sen vefat ettireceksin. Şayet beni vefat ettirirsen beni bağışla; şayet [ecelimi] ertelersen beni muhafaza eyle."
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِذا أَوَى أحدكُم إِلَى فرَاشه فلينفضه بداخلة إزَاره فَإِنَّهُ لَا يدْرِي مَا خَلفه عَلَيْهِ ثمَّ ليقل: اللَّهُمَّ بِاسْمِك رَبِّي وضعت جَنْبي وباسمك ارفعه إِن أَمْسَكت نَفسِي فارحمها وَإِن أرسلتها فاحفظها بِمَا تحفظ بِهِ الصَّالِحين من عِبَادك
Buhârî ve Müslim, Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Biriniz yatağına girdiğinde elbisesinin iç kısmıyla yatağını silksin; çünkü kendisinden sonra yatağına neyin girdiğini bilemez. Sonra şöyle desin: 'Allahım! Rabbim! Senin isminle yanımı koydum ve Senin isminle kaldırırım. Eğer nefsimi tutarsan ona merhamet et; eğer onu salıverirsen salih kullarını koruduğun şeyle onu da muhafaza eyle.'"
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي جُحَيْفَة ﵁ قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ فِي سَفَره الَّذِي نَامُوا فِيهِ حَتَّى طلعت الشَّمْس ثمَّ قَالَ: إِنَّكُم كُنْتُم أَمْوَاتًا فَرد الله إِلَيْكُم أرواحكم
İbn Ebî Şeybe, Ebû Cuhayfe'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) güneş doğuncaya kadar uyuyakaldıkları seferinde bulunuyordu. Sonra şöyle buyurdu: "Şüphesiz siz ölüler idiniz de Allah ruhlarınızı size geri iade etti."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالْبُخَارِيّ وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ عَن أبي قَتَادَة ﵁
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Buhârî, Ebû Dâvûd ve Nesâî, Ebû Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet etmişlerdir:
أَن النَّبِي ﷺ قَالَ لَهُم لَيْلَة الْوَادي: إِن الله قبض أرواحكم حِين شَاءَ وردهَا عَلَيْكُم حِين شَاءَ
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) vadi gecesinde onlara şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah, dilediği vakit ruhlarınızı kabzetti ve dilediği vakit de onları size geri verdi."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس بن مَالك ﵁ قَالَ: كنت مَعَ النَّبِي ﷺ فِي سفر فَقَالَ: من يكلؤنا اللَّيْلَة فَقلت: أَنا
İbn Merdûye, Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte bir seferdeydim. "Bu gece bizi kim bekleyecek?" buyurdu. Ben: "Ben" dedim.
فَنَامَ ونام النَّاس ونمت فَلم نستيقظ إِلَّا بحرِّ الشَّمْس
Bunun üzerine O uyudu, insanlar da uyudu, ben de uyudum; ancak güneşin sıcağıyla uyanabildik.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أَيهَا النَّاس إِن هَذِه الْأَرْوَاح عَارِية فِي أجساد الْعباد فيقبضها إِذا شَاءَ ويرسلها إِذا شَاءَ
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Şüphesiz bu ruhlar kulların bedenlerinde birer emanettir; [Allah] dilediğinde onları kabzeder, dilediğinde de salıverir."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن أبي أُمَامَة ﵁ قَالَ: كُنَّا مَعَ رَسُول الله ﷺ فِي سفر فَلم يَسْتَيْقِظ حَتَّى طلعت الشَّمْس فَأَقَامَ الصَّلَاة ثمَّ صلى بهم
Taberânî, Ebû Ümâme'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte bir seferdeydik; güneş doğuncaya kadar uyanamadı. Bunun üzerine namaz için kâmet getirdi, sonra onlara namaz kıldırdı.
ثمَّ قَالَ: إِذا رقد أحدكُم فغلبته عَيناهُ فَلْيفْعَل هَكَذَا
Sonra şöyle buyurdu: "Biriniz uyuyup da gözleri kendine galebe çalarsa [uyuyakalırsa] böyle yapsın.
فَإِن الله ﷾ {يتوفى الْأَنْفس حِين مَوتهَا وَالَّتِي لم تمت فِي منامها}
Zira Allah Azze ve Celle: {يتوفى الْأَنْفس حِين مَوتهَا وَالَّتِي لم تمت فِي منامها} “Ölümleri anında nefisleri alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]” [buyurmuştur]."
الْآيَات ٤٣ - ٤٥
43 - 45. Ayetler
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {أم اتَّخذُوا من دون الله شُفَعَاء} قَالَ: الْآلهَة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den (radıyallâhu anh): {أم اتَّخذُوا من دون الله شُفَعَاء} “Yoksa Allah'tan başka şefaatçiler mi edindiler?” ayeti hakkında: "[Bunlar] ilahlardır (putlardır)" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والنشور عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {قل لله الشَّفَاعَة جَمِيعًا} قَالَ: لَا يشفع عِنْده أحد إِلَّا بِإِذْنِهِ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da Beyhakî, Mücâhid'den (radıyallâhu anh): {قل لله الشَّفَاعَة جَمِيعًا} “De ki: Şefaat bütünüyle Allah'ındır” ayeti hakkında: "O'nun izni olmadan O'nun katında hiç kimse şefaat edemez" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَإِذا ذكر الله وَحده اشمأزت} قَالَ: انقبضت قَالَ: هُوَ يَوْم قَرَأَ النَّبِي ﷺ عَلَيْهِم {والنجم} عِنْد بَاب الْكَعْبَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid'den (radıyallâhu anh): {وَإِذا ذكر الله وَحده اشمأزت} “Allah tek olarak anıldığı zaman tiksinir” ayeti hakkında: "Daraldı, sıkıldı" dediğini rivayet etmişlerdir. Dedi ki: Bu, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kâbe kapısının yanında onlara {والنجم} “Necm” [suresini] okuduğu gündür.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَإِذا ذكر الله وَحده اشمأزت قُلُوب الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِالآخِرَة} قَالَ: قست ونفرت قُلُوب هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَة الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِالآخِرَة: أَبُو جهل بن هِشَام والوليد بن عتبَة وَصَفوَان وأُبيّ بن خلف {وَإِذا ذكر الَّذين من دونه} اللات والعزى {إِذا هم يستبشرون}
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etmiştir: {وَإِذا ذكر الله وَحده اشمأزت قُلُوب الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِالآخِرَة} “Allah tek olarak anıldığı zaman ahirete inanmayanların kalpleri tiksinir” ayeti hakkında şöyle demiştir: Ahirete inanmayan şu dört kişinin; Ebû Cehl b. Hişâm, Velîd b. Utbe, Safvân ve Übeyy b. Halef'in kalpleri katılaştı ve nefretle ürktü. {وَإِذا ذكر الَّذين من دونه} “O'ndan başkaları anıldığı zaman ise” yani Lât ve Uzzâ [anıldığında], {إِذا هم يستبشرون} “hemen müjdelenmiş gibi sevinirler”.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {اشمأزت قُلُوب الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِالآخِرَة} قَالَ: نفرت قُلُوب الْكَافرين من ذكر الله ﷾ قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
Tastî, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etmiştir: Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana Allah Azze ve Celle'nin: {اشمأزت قُلُوب الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِالآخِرَة} “Ahirete inanmayanların kalpleri tiksinir” sözünden haber ver" dedi. O da: "Kâfirlerin kalpleri Allah Azze ve Celle'nin zikrinden ürküp nefret etti" dedi. [Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" diye sordu. O: "Evet" dedi.
أما سَمِعت عَمْرو بن كُلْثُوم الثَّعْلَبِيّ وَهُوَ يَقُول: إِذا غض النِّفَاق لَهَا اشمأزت وولته عشورته زبونا وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَإِذا ذكر الله وَحده اشمأزت قُلُوب الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِالآخِرَة} قَالَ: استكبرت ونفرت {وَإِذا ذكر الَّذين من دونه} قَالَ: الْآلهَة
Amr b. Külsûm et-Ta'lebî'nin şöyle dediğini duymadın mı: 'Nifak onun için sesini kıstığında tiksindi; aşireti ise ona sırtını dönüp yabancılaştı.' Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den (radıyallâhu anh): {وَإِذا ذكر الله وَحده اشمأزت قُلُوب الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِالآخِرَة} “Allah tek olarak anıldığı zaman ahirete inanmayanların kalpleri tiksinir” ayeti hakkında: "Büyüklük tasladı ve nefretle ürktü", {وَإِذا ذكر الَّذين من دونه} “O'ndan başkaları anıldığı zaman ise” kısmında da: "[Yani] ilahlar (putlar)" dediğini rivayet etmişlerdir.
الْآيَات ٤٦ - ٤٨
46 - 48. Ayetler
أخرج مُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا قَامَ من اللَّيْل افْتتح صلَاته اللَّهُمَّ رب جِبْرِيل وَمِيكَائِيل وإسرافيل {فاطر السَّمَاوَات وَالْأَرْض} عَالم الْغَيْب وَالشَّهَادَة أَنْت تحكم بَين عِبَادك فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ
Müslim, Ebû Dâvûd ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet etmişlerdir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) gece kalktığında namazına şöyle başlardı: "Allahım! Cebrail'in, Mikail'in ve İsrafil'in Rabbi, {فاطر السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “göklerin ve yerin yaratanı”, gaybı ve görüneni bilen! Kullarının ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında aralarında Sen hükmedersin.
اهدني لما اخْتلفت من الْحق بإذنك انك تهدي من تشَاء إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم
Hakkında ihtilafa düşülen hak hususunda izninle beni doğruya ilet. Şüphesiz Sen, dilediğini dosdoğru yola iletirsin."
الْآيَات ٤٩ - ٥٢
49 - 52. Ayetler
أخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {ثمَّ إِذا خوّلناه نعْمَة منا} قَالَ: أعطيناه {قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتهُ على علم} أَي على شرف أعطانيه
Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid'den (radıyallâhu anh): {ثمَّ إِذا خوّلناه نعْمَة منا} “Sonra tarafımızdan ona bir nimet bahşettiğimizde” ayeti hakkında: "Ona verdiğimizde"; {قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتهُ على علم} “'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' der” ayeti hakkında ise: "Yani 'Bana verdiği bir şeref/üstünlük sebebiyle' [der]" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {ثمَّ إِذا خوّلناه نعْمَة منا} قَالَ: أعطيناه
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid'den (radıyallâhu anh): {ثمَّ إِذا خوّلناه نعْمَة منا} “Sonra tarafımızdan ona bir nimet bahşettiğimizde” ayeti hakkında: "Ona verdiğimizde" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَعَن قَتَادَة فِي قَوْله {إِنَّمَا أُوتِيتهُ على علم} قَالَ: قَالَ: على خبر عِنْدِي {بل هِيَ فتْنَة} قَالَ: بلَاء
Katâde'den ise {إِنَّمَا أُوتِيتهُ على علم} “'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' der” ayeti hakkında: "Yani: 'Katımdaki bir bilgi üzere' [der]" dediği; {بل هِيَ فتْنَة} “Hayır, o bir imtihandır” ayeti hakkında da: "Bir beladır (sınamadır)" dediği rivayet edilmiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {قد قَالَهَا الَّذين من قبلهم} الْأُمَم الْمَاضِيَة {وَالَّذين ظلمُوا من هَؤُلَاءِ} قَالَ: من أمة مُحَمَّد صلى الله عَلَيْهِ وَسلم
İbn Cerîr, Süddî'den (radıyallâhu anh): {قد قَالَهَا الَّذين من قبلهم} “Bunu onlardan öncekiler de söylemişti” ayetinde [kastedilenlerin] geçmiş ümmetler olduğunu; {وَالَّذين ظلمُوا من هَؤُلَاءِ} “Bunlardan zulmedenler ise” ayetinde de: "Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinden olanlardır" dediğini rivayet etmiştir.
الْآيَة ٥٣
53. Ayet
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {قل يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم} فِي مُشْركي أهل مَكَّة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ): {قل يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم} “De ki: Ey kendilerine karşı aşırı giden kullarım!” ayetinin Mekke ehlinden olan müşrikler hakkında [indiğini] rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عمر ﵄ [] فكتبتها بيَدي ثمَّ بعثت إِلَى هِشَام بن العَاصِي
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet etmişlerdir: [Ömer şöyle dedi:] "Onu kendi elimle yazdım, sonra Hişâm b. el-Âsî'ye gönderdim."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان بِسَنَد لين عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: بعث رَسُول الله ﷺ إِلَى وَحشِي بن حَرْب قَاتل حَمْزَة يَدعُوهُ إِلَى الإِسلام فَأرْسل إِلَيْهِ: يَا مُحَمَّد كَيفَ تَدعُونِي وَأَنت تزْعم أَن من قتل أَو أشرك أَو زنى (يلقَ أثاماً) (يُضَاعف لَهُ الْعَذَاب يَوْم الْقِيَامَة ويخلد فِيهِ مهاناً) (الْفرْقَان ٦٩) وَأَنا صنعت ذَلِك فَهَل تَجِد لي من رخصَة فَأنْزل الله (إِلَّا من تَابَ وآمن وَعمل عملا صَالحا فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات وَكَانَ الله غَفُورًا رحِيما) (الْفرْقَان ٧٠) فَقَالَ وَحشِي: هَذَا شَرط شَدِيد (إِلَّا من تَابَ وآمن وَعمل عملا صَالحا) (الْفرْقَان ٧٠) فلعلي لَا أقدر على هَذَا
Taberânî, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da zayıf bir senetle Beyhakî, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etmişlerdir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Hamza'nın katili Vahşî b. Harb'e elçi göndererek onu İslam'a davet etti. Vahşî ona şu haberi gönderdi: "Ey Muhammed! Sen [adam] öldürenin, şirk koşanın veya zina edenin (cezaya çarptırılacağını) {يُضَاعف لَهُ الْعَذَاب يَوْم الْقِيَامَة ويخلد فِيهِ مهاناً} (Furkân 69) “Kıyamet günü azabı kat kat artırılır ve orada alçaltılmış olarak ebediyen kalır” iddia ederken beni nasıl davet edersin? Ben ise bunları yapmış bulunmaktayım; benim için bir ruhsat bulabilir misin?" Bunun üzerine Allah: (إِلَّا من تَابَ وآمن وَعمل عملا صَالحا فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات وَكَانَ الله غَفُورًا رحِيما) (Furkân 70) “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesna; işte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” ayetini indirdi. Vahşî: "Bu pek ağır bir şarttır: (إِلَّا من تَابَ وآمن وَعمل عملا صَالحا) (Furkân 70) 'Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler'. Belki de ben buna güç yetiremem" dedi.
فَأنْزل الله (إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء) (النِّسَاء ٤٨) فَقَالَ وَحشِي: هَذَا أرى بعد مَشِيئَة فَلَا يدْرِي يغْفر لي أم لَا فَهَل غير هَذَا فَأنْزل الله {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم} الْآيَة قَالَ وَحشِي: هَذَا فهم
Bunun üzerine Allah: (إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء) (Nisâ 48) “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” ayetini indirdi. Vahşî: "Bunun bir dilemeye bağlı olduğunu görüyorum; beni bağışlar mı bağışlamaz mı bilinmez. Bundan başkası var mı?" dedi. Bunun üzerine Allah {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم} “Ey kendilerine karşı aşırı giden kullarım!” ayetini indirdi. Vahşî: "İşte bu [oldu]!" dedi.
فَأسلم فَقَالَ النَّاس: يَا رَسُول الله: إِنَّا أصبْنَا مَا أصَاب وَحشِي قَالَ: بلَى للْمُسلمين عَامَّة
Böylece Müslüman oldu. Bunun üzerine insanlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Vahşî'nin başına gelen [günahlar] bizim de başımıza geldi [biz de onları işledik]?" dediler. O: "Evet, [bu hüküm] genel olarak bütün Müslümanlar içindir" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد قَالَ: لما أسلم وَحشِي أنزل الله (وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر وَلَا يقتلُون النَّفس الَّتِي حرم الله إِلَّا بِالْحَقِّ) (الْفرْقَان ٦٨) قَالَ وَحشِي وَأَصْحَابه: فَنحْن قد ارتكبنا هَذَا كُله
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ebû Saîd'den rivayet etmişlerdir: Vahşî Müslüman olunca Allah: (وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر وَلَا يقتلُون النَّفس الَّتِي حرم الله إِلَّا بِالْحَقِّ) (Furkân 68) “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar ve Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler...” ayetini indirdi. Vahşî ve arkadaşları: "Biz bunların hepsini işledik" dediler.
فَأنْزل الله {قل يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم} الْآيَة
Bunun üzerine Allah {قل يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم} “De ki: Ey kendilerine karşı aşırı giden kullarım!...” ayetini indirdi.
وَأخرج مُحَمَّد بن نصر فِي كتاب الصَّلَاة عَن وَحشِي قَالَ: لما كَانَ فِي أَمر حَمْزَة
Muhammed b. Nasr, Kitâbü's-Salât'ta Vahşî'den rivayet etmiştir: Hamza meselesinde olanlar olduğunda,
مَا كَانَ ألْقى الله خوف مُحَمَّد ﷺ فِي قلبِي خرجت هَارِبا أكمن النَّهَار وأسير اللَّيْل حَتَّى صرت إِلَى أقاويل حمير فَنزلت فيهم فاقمت حَتَّى أَتَانِي رَسُول رَسُول الله ﷺ يدعوني إِلَى الْإِسْلَام قلت: وَمَا الإِسلام قَالَ: تؤمن بِاللَّه وَرَسُوله وتترك الشّرك بِاللَّه وَقتل النَّفس الَّتِي حرم الله وَشرب الْخمر وَالزِّنَا وَالْفَوَاحِش كلهَا وتستحم من الْجَنَابَة وَتصلي الْخمس
Allah kalbime Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) korkusunu düşürdü. Gündüz saklanarak, gece yol alarak kaçıp çıktım; nihayet Himyer hükümdarlarına vardım ve onların yanına yerleştim. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) elçisi bana gelip beni İslam'a davet edene kadar kaldım. "İslam nedir?" dedim. Dedi ki: "Allah'a ve Resûlüne iman etmen, Allah'a şirk koşmayı, Allah'ın haram kıldığı canı öldürmeyi, içki içmeyi, zinayı ve bütün hayasızlıkları terk etmen, cünüplükten gusletmen ve beş vakit namazı kılmandır."
قَالَ: إِن الله قد أنزل هَذِه الْآيَة {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم} فَقلت: أشهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَن مُحَمَّدًا عَبده وَرَسُوله فصافحني وَكَنَّانِي بِأبي حَرْب
Dedi ki: "Allah şu: {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم} “Ey kendilerine karşı aşırı giden kullarım!” ayetini indirmiştir." Ben de: "Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şahitlik ederim" dedim. Bunun üzerine benimle musafaha etti ve bana Ebû Harb künyesini verdi.
وَأخرج البُخَارِيّ فِي الْأَدَب الْمُفْرد عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: خرج النَّبِي ﷺ على رَهْط من أَصْحَابه يَضْحَكُونَ فَقَالَ: وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لَو تعلمُونَ مَا أعلم لضحكتم قَلِيلا ولبكيتم كثيرا
Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) gülüşmekte olan bir grup sahabisinin yanına çıktı ve şöyle buyurdu: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, eğer benim bildiklerimi bilseydiniz az güler, çok ağlardınız."
ثمَّ انْصَرف وَبكى الْقَوْم فَأوحى الله إِلَيْهِ: يَا مُحَمَّد لم تقنط عبَادي فَرجع النَّبِي ﷺ وَقَالَ: أَبْشِرُوا وقربوا وسددوا
Sonra dönüp gitti, topluluk ise ağladı. Bunun üzerine Allah ona: "Ey Muhammed! Kullarımı niçin ümitsizliğe düşürüyorsun?" diye vahyetti. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri dönüp şöyle buyurdu: "Müjdeleyin, yakınlaşın ve dosdoğru olun!"
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عمر بن الْخطاب قَالَ: اتّفقت أَنا وَعَيَّاش بن أبي ربيعَة وَهِشَام بن العَاصِي بن وَائِل أَن نهاجر إِلَى الْمَدِينَة
İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî, Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet etmişlerdir: Ben, Ayyâş b. Ebî Rebîa ve Hişâm b. el-Âsî b. Vâil, Medine'ye hicret etmek üzere sözleştik.
فَخرجت أَنا وَعَيَّاش بن أبي ربيعَة وَهِشَام بن العَاصِي بن وَائِل أَن نهاجر إِلَى الْمَدِينَة
Ben, Ayyâş b. Ebî Rebîa ve Hişâm b. el-Âsî b. Vâil, Medine'ye hicret etmek üzere çıktık.
فَخرجت أَنا وَعَيَّاش وَفتن هِشَام فَافْتتنَ فَقدم على عَيَّاش أَخُوهُ أَبُو جهل والْحَارث بن هِشَام فَقَالَا: إِن أمك قد نذرت أَن لَا يُظِلّهَا ظلّ وَلَا يمس رَأسهَا غسل حَتَّى تراك
Ben ve Ayyâş çıktık, Hişâm ise fitneye maruz bırakıldı ve fitneye düştü. Ayyâş'ın yanına kardeşi Ebû Cehl ve el-Hâris b. Hişâm gelip: "Annen seni görünceye kadar hiçbir gölgenin altına girmemeyi ve başına su değdirmemeyi adadı" dediler.
فَقلت: وَالله إِن يريداك إِلَّا أَن يفتناك عَن دينك وخرجا بِهِ
[Ayyâş'a]: "Vallahi onlar seni sadece dininden döndürmek istiyorlar" dedim. Onlar Ayyâş ile birlikte çıktılar,
وفتنوه فَافْتتنَ قَالَ: فَنزلت {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم لَا تقنطوا من رَحْمَة الله} قَالَ: عمر ﵁: فَكتبت إِلَى هِشَام فَقدم
ve onu fitneye düşürdüler, o da fitneye kapıldı. Dedi ki: Bunun üzerine: {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم لَا تقنطوا من رَحْمَة الله} “Ey kendilerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin” [ayeti] indi. Ömer (radıyallâhu anh): "Bunun üzerine [bu ayeti] Hişâm'a yazdım; o da geldi" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم لَا تقنطوا من رَحْمَة الله} وَذَلِكَ أَن أهل مَكَّة قَالُوا: يزْعم مُحَمَّد أَن من عبد الْأَوْثَان ودعا مَعَ الله إِلَهًا آخر وَقتل النَّفس الَّتِي حرم الله لم يغْفر لَهُ فَكيف نهاجر ونسلم وَقد عَبدنَا الْآلهَة وقتلنا النَّفس وَنحن أهل الشّرك فَأنْزل الله {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم لَا تقنطوا من رَحْمَة الله إِن الله يغْفر الذُّنُوب جَمِيعًا} وَقَالَ (وأنيبوا إِلَى ربكُم وَأَسْلمُوا لَهُ) وَإِنَّمَا يُعَاتب الله أولي الْأَلْبَاب وَإِنَّمَا الْحَلَال وَالْحرَام لأهل الإِيمان فإياهم عَاتب وإياهم أَمر إِذا أسرف أحدهم على نَفسه أَن لَا يقنط من رَحْمَة الله وَأَن يَتُوب وَلَا يضن بِالتَّوْبَةِ على لَك الإِسراف
İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan: {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم لَا تقنطوا من رَحْمَة الله} “Ey kendilerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin” ayeti hakkında rivayet etmişlerdir: Şöyle ki Mekke ehli: "Muhammed, putlara tapan, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvaran ve Allah'ın haram kıldığı canı öldüren kimsenin bağışlanmayacağını iddia ediyor. Biz ise ilahlara (putlara) tapmış, cana kıymış kimseleriz ve şirk ehliyiz; nasıl hicret edip Müslüman olalım?" dediler. Bunun üzerine Allah: {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم لَا تقنطوا من رَحْمَة الله إِن الله يغْفر الذُّنُوب جَمِيعًا} “Ey kendilerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” ayetini indirdi ve: (وأنيبوا إِلَى ربكُم وَأَسْلمُوا لَهُ) “Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun” buyurdu. Allah ancak akıl sahiplerini muhatap alıp uyarır; helal ve haram da ancak iman ehli içindir. İşte onlardan biri kendi aleyhine aşırı gittiğinde Allah'ın rahmetinden ümit kesmesin, tövbe etsin ve o aşırılıktan dolayı tövbeyi esirgemesin diye onları uyarmış ve onlara emretmiştir.
والذنب الَّذِي عمل وَقد ذكر الله تَعَالَى فِي سُورَة آل عمرَان الْمُؤمنِينَ حِين سَأَلُوا الْمَغْفِرَة فَقَالُوا: (رَبنَا اغْفِر لنا ذنوبنا وإسرافنا فِي أمرنَا) (آل عمرَان ١٤٧) فَيَنْبَغِي أَن يعلم أَنهم كَانُوا يصيبون الْأَمريْنِ فَأَمرهمْ بِالتَّوْبَةِ
ve işlediği günahtan [dolayı tövbe etsin]. Nitekim Allah Teâlâ Âl-i İmrân Suresi'nde müminlerin mağfiret diledikleri anı zikrederek şöyle dediklerini bildirmiştir: (رَبنَا اغْفِر لنا ذنوبنا وإسرافنا فِي أمرنَا) (Âl-i İmrân 147) “Rabbimiz! Günahlarımızı ve işimizdeki aşırılığımızı bağışla”. Dolayısıyla onların bu iki durumu da işlediklerini ve [Allah'ın] onlara tövbe etmelerini emrettiğini bilmek gerekir.
وَأخرج ابْن جرير عَن عَطاء بن يسَار قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَات الثَّلَاث بِالْمَدِينَةِ فِي وَحشِي وَأَصْحَابه {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم} إِلَى قَوْله (وَأَنْتُم لَا تشعرون) (النِّسَاء ١١٠)
İbn Cerîr, Atâ b. Yesâr'dan rivayet etmiştir: Bu üç ayet, Vahşî ve arkadaşları hakkında Medine'de indi: {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم} “Ey kendilerine karşı aşırı giden kullarım!” [ayetinden] (وَأَنْتُم لَا تشعرون) “Siz hiç farkında olmadan” sözüne kadar.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عمر قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي عَيَّاش بن أبي ربيعَة والوليد بن الْوَلِيد وَنَفر من الْمُسلمين كَانُوا أَسْلمُوا ثمَّ فتنُوا وعذبوا فافتتنوا فَكُنَّا نقُول: لَا يقبل الله من هَؤُلَاءِ صرفا وَلَا عدلا أبدا
İbn Cerîr, İbn Ömer'den rivayet etmiştir: Bu ayet, Ayyâş b. Ebî Rebîa, Velîd b. el-Velîd ve Müslüman olup da sonra fitneye uğratılan, işkence görüp fitneye düşen bir grup Müslüman hakkında indi. Biz şöyle diyorduk: "Allah bunlardan hiçbir farzı ve nafileyi asla kabul etmez.
أَقوام أَسْلمُوا ثمَّ تركُوا دينهم بِعَذَاب عذبوه فَنزلت هَؤُلَاءِ الْآيَات وَكَانَ عمر بن الْخطاب كَاتبا فكتبها بِيَدِهِ ثمَّ كتب بهَا إِلَى عَيَّاش والوليد وَإِلَى أُولَئِكَ النَّفر
Onlar Müslüman olmuş, sonra gördükleri bir azap yüzünden dinlerini terk etmiş bir topluluktur." Bunun üzerine bu ayetler indi. Ömer b. el-Hattâb ise yazı bilen biriydi; [bu ayetleri] kendi eliyle yazdı, sonra onları Ayyâş'a, Velîd'e ve o kişilere mektupla gönderdi.
فاسلموا وَهَاجرُوا
Bunun üzerine Müslüman oldular ve hicret ettiler.
وَأخرج أَحْمد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ثَوْبَان قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: مَا أحب أَن لي الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا بِهَذِهِ الْآيَة {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم} إِلَى آخر الْآيَة
Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Sevbân'dan rivayet etmişlerdir: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: "Şu: {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم} “Ey kendilerine karşı aşırı giden kullarım!” ayeti yerine -ayetin sonuna kadar- dünyanın ve içindekilerin benim olmasını istemezdim."
فَقَالَ رجل: يَا رَسُول الله فَمن أشرك فَسكت النَّبِي ﷺ قَالَ: إِلَّا وَمن أشرك ثَلَاث مَرَّات
Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Peki şirk koşan da [bağışlanır mı]?" dedi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) sustu. Sonra üç defa: "Haberiniz olsun, şirk koşan da [tövbe ederse bağışlanır]!" buyurdu.
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن الْمُنْذر وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أَسمَاء بنت يزِيد سَمِعت رَسُول الله ﷺ يقْرَأ {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم لَا تقنطوا من رَحْمَة الله إِن الله يغْفر الذُّنُوب جَمِيعًا} وَلَا يُبَالِي أَنه هُوَ الغفور الرَّحِيم
Ahmed, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, İbnu'l-Münzir, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, Hâkim ve İbn Merdûye, Esmâ bint Yezîd'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle okurken işitti: {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم لَا تقنطوا من رَحْمَة الله إِن الله يغْفر الذُّنُوب جَمِيعًا} “Ey kendilerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar”, ve [buna] aldırmaz; şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.