Binûn

Gâfir Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {أمتنَا اثْنَتَيْنِ وأحييتنا اثْنَتَيْنِ} قَالَ: كَانُوا أَمْوَاتًا فِي أصلاب آبَائِهِم فأحياهم الله تَعَالَى فِي الدُّنْيَا ثمَّ أماتهم الموتة الَّتِي لَا بُد مِنْهَا ثمَّ أحياهم للبعث يَوْم الْقِيَامَة

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den (radıyallâhu anh) {أمتنَا اثْنَتَيْنِ وأحييتنا اثْنَتَيْنِ} “Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Onlar babalarının sulblerinde ölü idiler, Allah Teâlâ onları dünyada diriltti; sonra onları kaçınılmaz olan o ölümle öldürdü, sonra da kıyamet günü diriliş için onları diriltti.”

فهما حياتان وموتتان {فاعترفنا بذنوبنا فَهَل إِلَى خُرُوج من سَبِيل} فَهَل إِلَى كرة إِلَى الدُّنْيَا من سَبِيل

Böylece bunlar iki hayat ve iki ölümdür. {فاعترفنا بذنوبنا فَهَل إِلَى خُرُوج من سَبِيل} “Günahlarımızı itiraf ettik, artık bir çıkış yolu var mıdır?” [yani] dünyaya geri dönüş için bir yol var mıdır?

الْآيَة ١٤

14. Ayet

أخرج مُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ عَن عبد الله بن الزبير ﵁ قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ يَقُول دبر الصَّلَاة لَا إِلَه إِلَّا الله وَحده لَا شريك لَهُ لَهُ الْملك وَله الْحَمد وهوعلى كل شَيْء قدير

Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî, Abdullah b. ez-Zübeyr'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) namazın ardından şöyle derdi: “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur; O tektir, ortağı yoktur. Mülk O'nundur, hamd O'nadır ve O her şeye kadirdir.

وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَلَا نعْبد إِلَّا إِيَّاه مُخلصين لَهُ الدّين وَلَو كره الْكَافِرُونَ

Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur ve biz O'ndan başkasına ibadet etmeyiz; kâfirler hoşlanmasa da dini yalnızca O'na halis kılanlarız.”

الْآيَات ١٥ - ١٦

15 - 16. Ayetler

أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {يلقِي الرّوح من أمره} قَالَ: الْوَحْي وَالرَّحْمَة {لينذر يَوْم التلاق} قَالَ: يَوْم يتلاقى أهل السَّمَاء وَأهل الأَرْض والخالق وخلقه {يَوْم هم بارزون} وَلَا يسترهم جبل وَلَا شَيْء

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet etmişlerdir: {يلقِي الرّوح من أمره} “Kendi emrinden olan ruhu bırakır/ulaştırır” ayeti hakkında: “Vahiy ve rahmettir” dedi. {لينذر يَوْم التلاق} “Kavuşma gününü haber verip uyarsın diye” ayeti hakkında: “Gök ehlinin ve yer ehlinin, Yaratıcı ile yaratılanların karşılaştığı gündür” dedi. {يَوْم هم بارزون} “O gün onlar ortaya çıkarlar” ayeti hakkında ise: “Onları hiçbir dağ ve hiçbir şey gizleyemez” dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: يَوْم التلاق وَيَوْم الآزفة وَنَحْو هَذَا من أَسمَاء يَوْم الْقِيَامَة عَظمَة الله وحذره عباده

İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediğini rivayet etti: “Yevmü't-telâk (kavuşma günü), Yevmü'l-âzife (yaklaşan gün) ve benzerleri kıyamet gününün isimlerindendir; Allah onu yüceltmiş ve kullarını ondan sakındırmıştır.”

وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ {يَوْم هم بارزون لَا يخفى على الله مِنْهُم شَيْء} قَالَ: وَالْيَوْم لَا يخفى على الله مِنْهُم شَيْء وَلَكنهُمْ برزوا لله يَوْم الْقِيَامَة لَا يستترون بجبل وَلَا مدر

Abd b. Humeyd, Katâde'den (radıyallâhu anh) {يَوْم هم بارزون لَا يخفى على الله مِنْهُم شَيْء} “O gün onlar ortaya çıkarlar; onlardan hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bugün de onlardan hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz; fakat kıyamet günü hiçbir dağla ve hiçbir toprak parçasıyla gizlenemeyecek şekilde Allah'ın huzuruna çıkmışlardır.”

وَأخرج عبد بن حميد فِي زَوَائِد الزّهْد وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: يُنَادي مُنَاد بَين يَدي السَّاعَة: يَا أَيهَا النَّاس أتتكم السَّاعَة فيسمعها الْأَحْيَاء والأموات وَينزل الله إِلَى السَّمَاء الدُّنْيَا فَيَقُول {لمن الْملك الْيَوْم لله الْوَاحِد القهار}

Abd b. Humeyd Zevâidü'z-Zühd'de, İbn Ebî Hâtim, Hâkim -ve sahih olduğunu belirterek- ve Ebû Nuaym Hilye'de, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Kıyametin hemen öncesinde bir münadi şöyle seslenir: ‘Ey insanlar! Kıyamet size geldi!’ Bunu diriler de ölüler de işitir. Allah dünya semasına nüzul buyurur ve {لمن الْملك الْيَوْم لله الْوَاحِد القهار} ‘Bugün mülk kimindir? Tek ve her şeye boyun eğdiren Allah'ındır’ der.”

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي الْبَعْث والديلمي عَن أبي سعيد ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: يُنَادي مُنَاد بَين الصَّيْحَة: يَا أَيهَا النَّاس أتتكم السَّاعَة - وَمد بهَا صَوته يسمعهُ الْأَحْيَاء والأموات - وَينزل الله إِلَى السَّمَاء الدُّنْيَا ثمَّ يُنَادي مُنَاد: لمن الْملك الْيَوْم

İbn Ebî'd-Dünyâ el-Ba's'ta ve Deylemî, Ebû Saîd'den (radıyallâhu anh), Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Korkunç ses arasında bir münadi şöyle seslenir: ‘Ey insanlar! Kıyamet size geldi!’ -Bununla sesini uzatır, diriler ve ölüler onu işitir- Allah dünya semasına nüzul buyurur, sonra bir münadi şöyle seslenir: ‘Bugün mülk kimindir?’

لله الْوَاحِد القهار

‘Tek ve her şeye boyun eğdiren Allah'ındır.’”

الْآيَة ١٧

17. Ayet

أخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن جَابر ﵁ قَالَ: بَلغنِي حَدِيث عَن رجل من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ فِي الْقصاص فَأتيت بعير فشددت عَلَيْهِ رحلي ثمَّ سرت إِلَيْهِ شهرا حَتَّى قدمت مصر فَأتيت عبد الله بن أنيس فَقلت لَهُ: حَدِيث بَلغنِي عَنْك فِي الْقصاص فَقَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول:

Hâkim -ve sahih olduğunu belirterek- ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Câbir'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler: Dedi ki: Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından bir adamdan kısas hakkında bir hadis bana ulaştı. Bir deve alıp üzerine semerimi bağladım, sonra Mısır'a varıncaya kadar bir ay boyunca ona doğru yol aldım. Abdullah b. Üneys'e varıp ona: ‘Senden kısas hakkında bir hadis bana ulaştı’ dedim. O da dedi ki: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim:

يحْشر الله الْعباد حُفَاة عُرَاة غرلًا

“Allah kulları yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşreder.”

قُلْنَا مَا هما قَالَ: لَيْسَ مَعَهم شَيْء ثمَّ يناديهم بِصَوْت يسمعهُ من بعد كَمَا يسمعهُ من قرب

Biz: “Bühmâ ne demektir?” dedik. “Yanlarında hiçbir şey yoktur” dedi. “Sonra onlara uzaktakinin de yakındakinin işittiği gibi işiteceği bir sesle nida eder:

أَنا الْملك أَنا الديَّان لَا يَنْبَغِي لأحد من أهل الْجنَّة أَن يدْخل الْجنَّة وَلَا لأحد من أهل النَّار أَن يدْخل النَّار وَعِنْده مظْلمَة حَتَّى أقصه مِنْهَا حَتَّى اللَّطْمَة

‘Ben Hükümranım! Ben Deyyân'ım (hesap soranım)! Cennetliklerden hiçbir kimsenin -üzerinde bir hak/zulüm varken- cennete girmesi, cehennemliklerden hiçbir kimsenin de -üzerinde bir hak/zulüm varken- cehenneme girmesi gerekmez; ta ki bir tokat bile olsa onu kendisinden kısas edinceye kadar.’”

قُلْنَا كَيفَ وان نأتي الله غرلًا بهما قَالَ: بِالْحَسَنَاتِ والسيئآت وتلا رَسُول الله ﷺ {الْيَوْم تجزى كل نفس بِمَا كسبت لَا ظلم الْيَوْم}

Biz: “Biz Allah'a sünnetsiz ve yanımızda hiçbir şey olmadan geldiğimiz halde bu nasıl olur?” dedik. “İyilikler ve kötülüklerle [olur]” buyurdu ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) {الْيَوْم تجزى كل نفس بِمَا كسبت لَا ظلم الْيَوْم} “Bugün her nefis kazandığının karşılığını görür. Bugün zulüm yoktur” ayetini okudu.

وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الذُّنُوب ثَلَاثَة

Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediğini rivayet etti: “Günahlar üçtür:

فذنب يغْفر وذنب لَا يغْفر وذنب لَا يتْرك مِنْهُ شَيْء

Bağışlanan bir günah, bağışlanmayan bir günah ve hiçbir şeyi bırakılmayan bir günah.

فالذنب الَّذِي يغْفر العَبْد يُذنب الذَّنب فيستغفر الله فَيغْفر لَهُ وَأما النذب الَّذِي لَا يغْفر فالشرك وَأما الذَّنب الَّذِي لَا يتْرك مِنْهُ شَيْء فمظلمة الرجل أَخَاهُ

Bağışlanan günah; kulun bir günah işleyip Allah'tan mağfiret dilemesi ve O'nun da kendisini bağışlamasıdır. Bağışlanmayan günaha gelince, o şirktir. Kendisinden hiçbir şey bırakılmayan günaha gelince, o da kişinin kardeşine olan haksızlığıdır.”

ثمَّ قَرَأَ ابْن عَبَّاس ﵄ {الْيَوْم تجزى كل نفس بِمَا كسبت لَا ظلم الْيَوْم إِن الله سريع الْحساب} يُؤْخَذ للشاة الْجَمَّاء من ذَات الْقُرُون بِفضل نطحها

Sonra İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) {الْيَوْم تجزى كل نفس بِمَا كسبت لَا ظلم الْيَوْم إِن الله سريع الْحساب} “Bugün her nefis kazandığının karşılığını görür. Bugün zulüm yoktur. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir” ayetini okudu. “Boynuzsuz koyunun hakkı, boynuzlu koyundan toslamasının fazlalığı oranında alınır.”

وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: يجمع الله الْخلق يَوْم الْقِيَامَة بصعيد وَاحِد بِأَرْض بَيْضَاء كَأَنَّهَا سبيكة فضَّة لم يعْص الله عَلَيْهَا قطّ وَلم يخط فِيهَا

Abd b. Humeyd, İbn Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etti: “Allah kıyamet günü mahlûkatı tek bir düzlükte; üzerinde Allah'a hiç isyan edilmemiş ve üzerinde hiç günah işlenmemiş gümüş külçesi gibi beyaz bir yerde toplar.

فَأول مَا يتَكَلَّم أَن يُنَادي مُنَاد: لمن الْملك الْيَوْم

İlk konuşulan şey, bir münadinin şöyle seslenmesidir: ‘Bugün mülk kimindir?’

لله الْوَاحِد القهار {الْيَوْم تجزى كل نفس بِمَا كسبت لَا ظلم الْيَوْم إِن الله سريع الْحساب} فَأول مَا يبدؤن بِهِ من الْخُصُومَات الدِّمَاء فَيُؤتى بالقاتل والمقتول فَيَقُول: سل عَبدك هَذَا فيمَ قتلتني فَيَقُول: نعم

‘Tek ve her şeye boyun eğdiren Allah'ındır. {الْيَوْم تجزى كل نفس بِمَا كسبت لَا ظلم الْيَوْم إِن الله سريع الْحساب} Bugün her nefis kazandığının karşılığını görür. Bugün zulüm yoktur. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir.’ Davalardan ilk başlanan şey kanlar (cinayetler) olur. Katil ve maktul getirilir. [Maktul]: ‘Şu kuluna sor, beni niçin öldürdü?’ der. O da: ‘Evet’ der.

فَإِن قَالَ قتلته لتَكون الْعِزَّة لله فَإِنَّهَا لَهُ وَإِن قَالَ قتلته لتَكون الْعِزَّة لفُلَان فَإِنَّهَا لَيست لَهُ ويبوء بإئمه فيقتله

Eğer: ‘İzzet Allah'ın olsun diye onu öldürdüm’ derse, bu onun lehinedir. Şayet: ‘İzzet filanın olsun diye onu öldürdüm’ derse, bu onun lehine değildir ve onun günahını yüklenir, böylece onu öldürür.

وَمن كَانَ قتل بالغين مَا بلغُوا ويذوقوا الْمَوْت كَمَا ذاقوه فِي الدُّنْيَا

Kim de öldürülmüşse, vardıkları yere kadar varırlar ve dünyada tattıkları gibi ölümü tadarlar.”

وَأخرج الْخَطِيب فِي تَارِيخه بسندٍ واهٍ عَن عمر ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يحْشر النَّاس يَوْم الْقِيَامَة كَمَا ولدتهم أمهاتهم

Hatîb Tarih'inde zayıf bir senetle Ömer'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etti: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “İnsanlar kıyamet günü annelerinden doğdukları gibi haşredilirler;

حُفَاة عُرَاة غرلًا

Yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak.”

فَقَالَت عَائِشَة ﵂: واسوأتاه

Bunun üzerine Âişe (radıyallâhu anhâ): “Vay başımıza gelenlere!

ينظر بَعْضنَا إِلَى بعض فَضرب على منكبها وَقَالَ: يَا بنت أبي قُحَافَة شغل النَّاس يَوْمئِذٍ عَن النّظر وَسموا بِأَبْصَارِهِمْ إِلَى السَّمَاء موقوفون أَرْبَعِينَ سنة

Birbirimize bakarız!” dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] onun omzuna vurdu ve şöyle buyurdu: “Ey Ebû Kuhâfe'nin kızı! O gün insanlar bakmaktan alıkonulmuşlardır; gözlerini göğe dikmiş olarak kırk yıl bekletilirler.

لَا يَأْكُلُون وَلَا يشربون وَلَا يَتَكَلَّمُونَ سامين أَبْصَارهم إِلَى السَّمَاء

Yemezler, içmezler, konuşmazlar; gözlerini göğe dikmiş vaziyettedirler.

يلجمهم الْعرق فَمنهمْ من بلغ الْعرق قَدَمَيْهِ وَمِنْهُم من بلغ سَاقيه وَمِنْهُم من بلغ فَخذيهِ

Ter onları gemler; kiminin teri ayaklarına kadar ulaşır, kiminin iki incik kemiğine kadar ulaşır, kiminin iki uyluğuna kadar ulaşır,

وبطنه وَمِنْهُم من يلجمه الْعرق

Ve karnına [kadar ulaşır], kimini de ter gemler.

ثمَّ يرحم بعد ذَلِك على الْعباد فيأمر الْمَلَائِكَة المقربين فيحملون عرش الرب ﷿ حَتَّى يوضع فِي أَرض بَيْضَاء كَأَنَّهَا الْفضة لم يسفك فِيهَا دم حرَام وَلم يعْمل فِيهَا خَطِيئَة وَذَلِكَ أول يَوْم نظرت عين إِلَى الله تَعَالَى

Sonra bundan sonra kullara merhamet edilir; mukarreb meleklere emreder, onlar da Rabbin (azze ve celle) arşını taşırlar; nihayet arş, içinde haram bir kan akıtılmamış ve içinde hiçbir günah işlenmemiş gümüş gibi beyaz bir yere konulur. İşte o gün, bir gözün Allah Teâlâ'ya baktığı ilk gündür.

ثمَّ تقوم الْمَلَائِكَة (حافين من حول الْعَرْش) (الزمر ٧٥) ثمَّ يُنَادي منادٍ فينادي بِصَوْت يسمع الثقلَيْن الْجِنّ والإِنس يستمع النَّاس لذَلِك الصَّوْت ثمَّ يخرج الرجل من الْموقف فيعرق النَّاس كلهم ثمَّ يعرق بِأخذ حَسَنَاته فَتخرج مَعَه فَيخرج بِشَيْء لم ير النَّاس مثله كَثْرَة وَيعرف النَّاس تِلْكَ الْحَسَنَات فَإِذا وقف بَين يَدي رب الْعَالمين قَالَ: أَيْن أَصْحَاب الْمَظَالِم فَيَقُول لَهُ الرَّحْمَن تَعَالَى: أظلمت فلَان بن فلَان فِي كَذَا وَكَذَا

Sonra melekler (حافين من حول الْعَرْش) (Zümer 75) arşın etrafını kuşatmış olarak dururlar. Sonra bir münadi iki ağırlığa (cinlere ve insanlara) işittirecek bir sesle seslenir; insanlar o sesi dinlerler. Sonra o adam durma yerinden (mevkıften) çıkar, insanların hepsi terler; sonra o, iyiliklerinin alınmasıyla terler ve o iyilikler kendisiyle birlikte çıkar. İnsanların çokluk bakımından benzerini görmediği bir şeyle çıkar ve insanlar o iyilikleri tanırlar. Âlemlerin Rabbinin huzurunda durunca [Rab]: ‘Haksızlığa uğrayanlar nerede?’ der. Rahmân Teâlâ ona: ‘Filan oğlu filana şu ve şu hususlarda haksızlık ettin mi?’ buyurur.

فَيَقُول: نعم يَا رب وَذَلِكَ (يَوْم تشهد عَلَيْهِ ألسنتهم وأيديهم وأرجلهم بِمَا كَانُوا يعْملُونَ) (النُّور ٢٤) فَإِذا فرغ من ذَلِك فَيُؤْخَذ من حَسَنَاته فيدع إِلَى من ظلمه

O da: ‘Evet, ey Rabbim’ der. Bu ise (يَوْم تشهد عَلَيْهِ ألسنتهم وأيديهم وأرجلهم بِمَا كَانُوا يعْملُونَ) (Nûr 24) günüdür. Bundan kurtulup bitince onun iyiliklerinden alınır ve kendisine haksızlık ettiği kimseye verilir.

وَذَلِكَ يَوْم لَا دِينَار وَلَا دِرْهَم إِلَّا أَخذ من الْحَسَنَات وَترك من السيئآت فَإِذا لم يبْق حَسَنَة قَالَ: من بَقِي يَا رَبنَا مَا بَال غَيرنَا استوفوا حُقُوقهم وَبَقينَا قيل: لَا تعجلوا فَيُؤْخَذ من سيئآتهم عَلَيْهِ فَإِذا لم يبْق أحد يَطْلُبهُ قيل لَهُ ارْجع إِلَى أمك الهاوية فَإِنَّهُ {لَا ظلم الْيَوْم إِن الله سريع الْحساب} وَلَا يبْقى ملك مقرب وَلَا نَبِي مُرْسل وَلَا صديق وَلَا شَهِيد إِلَّا ظن أَنه لم ينج لما رأى من شدَّة الْحساب

İşte o gün, dinar ve dirhemin olmadığı; ancak iyiliklerden alınıp kötülüklerden bırakıldığı bir gündür. Hiçbir iyiliği kalmayınca: ‘Geriye kim kaldı ey Rabbimiz? Bizim dışımızdakiler haklarını tastamam aldılar, biz ise kaldık’ denir. ‘Acele etmeyin’ denilir ve onların kötülüklerinden alınıp onun üzerine yüklenir. Kendisinden hak talep eden hiç kimse kalmayınca ona: ‘Kendi anana, Hâviye'ye dön!’ denilir. Çünkü {لَا ظلم الْيَوْم إِن الله سريع الْحساب} ‘Bugün zulüm yoktur. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir.’ Hesabın şiddetinden gördükleri şey sebebiyle, ne mukarreb bir melek, ne gönderilmiş bir peygamber, ne sıddîk ne de şehit kalır ki kurtulamadığını zannetmesin.”

الْآيَة ١٨

18. Ayet

أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ {وَأَنْذرهُمْ يَوْم الآزفة} قَالَ: السَّاعَة {إِذْ الْقُلُوب لَدَى الْحَنَاجِر} قَالَ: وَقعت فِي حَنَاجِرهمْ من المخافة فَلَا تخرج وَلَا تعود إِلَى أماكنها

Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den (radıyallâhu anh) {وَأَنْذرهُمْ يَوْم الآزفة} “Onları yaklaşan güne karşı uyar” ayeti hakkında: “Kıyamettir” dediğini rivayet ettiler. {إِذْ الْقُلُوب لَدَى الْحَنَاجِر} “Hani kalpler gırtlaklara dayanmıştır” ayeti hakkında: “Korkudan gırtlaklarına dayanmıştır; ne dışarı çıkar ne de yerlerine geri döner” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ {وَأَنْذرهُمْ يَوْم الآزفة} قَالَ: يَوْم الْقِيَامَة

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) {وَأَنْذرهُمْ يَوْم الآزفة} “Onları yaklaşan güne karşı uyar” ayeti hakkında: “Kıyamet günüdür” dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ {إِذْ الْقُلُوب لَدَى الْحَنَاجِر} قَالَ: إِذا عاين أهل النَّار النَّار حَتَّى تبلغ حَنَاجِرهمْ فَلَا تخرج فيموتون وَلَا ترجع

İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den (radıyallâhu anh) {إِذْ الْقُلُوب لَدَى الْحَنَاجِر} “Hani kalpler gırtlaklara dayanmıştır” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Cehennemlikler cehennemi gördüklerinde [kalpleri] boğazlarına kadar dayanır; ne dışarı çıkıp ölürler ne de geri döner;

إِلَى أماكنها من أَجْوَافهم

Göğüs kafeslerindeki yerlerine.”

وَفِي قَوْله {كاظمين} قَالَ: بَاكِينَ

{كاظمين} “Yutkunarak/kederlerini içlerine atarak” ayeti hakkında: “Ağlayarak” dedi.

الْآيَات ١٩ - ٢٠

19 - 20. Ayetler

أخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {يعلم خَائِنَة الْأَعْين وَمَا تخفي الصُّدُور} قَالَ: الرجل يكون فِي الْقَوْم فتمر بهم الْمَرْأَة فيريهم أَنه يغض بَصَره عَنْهَا وَإِذا غفلوا لحظ إِلَيْهَا وَإِذا نظرُوا غض بَصَره عَنْهَا وَقد اطلع الله من قلبه أَنه ودَّ أَنه ينظر إِلَى عورتها

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {يعلم خَائِنَة الْأَعْين وَمَا تخفي الصُّدُور} “O, gözlerin hain bakışını ve göğüslerin gizlediği şeyleri bilir” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bu, topluluk içinde bulunan ve yanlarından bir kadın geçtiğinde gözünü ondan sakındığını gösteren, onlar gaflete düştüklerinde ona bakan, onlar baktıklarında ise gözünü ondan sakınan kimsedir; oysa Allah onun kalbinden kadının mahrem yerine bakmayı arzuladığını bilmektedir.”

وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {يعلم خَائِنَة الْأَعْين} قَالَ: نظرت اليها لتريد الْخِيَانَة أم لَا {وَمَا تخفي الصُّدُور} قَالَ: إِذا قدرت عَلَيْهَا أتزني بهَا أم لَا أَلا أخْبركُم {وَالله يقْضِي بِالْحَقِّ} قَادر على أَن يَجْزِي بِالْحَسَنَة الْحَسَنَة وبالسيئة السَّيئَة

Ebû Nuaym Hilye'de, İbn Ebî Hâtim, Taberânî el-Evsat'ta ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiler: {يعلم خَائِنَة الْأَعْين} “Gözlerin hain bakışını bilir” ayeti hakkında: ‘Ona hıyanet kastıyla mı baktın yoksa bakmadın mı [bilir]’ dedi. {وَمَا تخفي الصُّدُور} “Ve göğüslerin gizlediği şeyleri” ayeti hakkında: ‘Ona güç yetirsen onunla zina eder miydin etmez miydin [bilir]. Size haber vereyim mi: {وَالله يقْضِي بِالْحَقِّ} Allah hak ile hükmeder; iyiliğe iyilikle, kötülüğe de kötülükle karşılık vermeye kādirdir’ dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن قَتَادَة ﵁ {يعلم خَائِنَة الْأَعْين} قَالَ: يعلم همزه وإضمامه بِعَيْنيهِ فِيمَا لَا يحب الله تَعَالَى

Abd b. Humeyd ve el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den (radıyallâhu anh) {يعلم خَائِنَة الْأَعْين} “Gözlerin hain bakışını bilir” ayeti hakkında: “Allah Teâlâ'nın sevmediği hususlarda kişinin gözleriyle kaş göz işareti yapmasını ve göz kırpmasını bilir” dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ {يعلم خَائِنَة الْأَعْين} قَالَ: نظر الْعين إِلَى مَا نهي عَنهُ

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) {يعلم خَائِنَة الْأَعْين} “Gözlerin hain bakışını bilir” ayeti hakkında: “Gözün yasaklanmış olan şeye bakmasıdır” dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الجوزاء ﵁ {يعلم خَائِنَة الْأَعْين} قَالَ: كَانَ الرجل يدْخل على الْقَوْم فِي الْبَيْت وَفِي الْبَيْت امْرَأَة فيرفع رَأسه فيلحظ إِلَيْهَا ثمَّ ينكس

Abd b. Humeyd, Ebu'l-Cevzâ'dan (radıyallâhu anh) {يعلم خَائِنَة الْأَعْين} “Gözlerin hain bakışını bilir” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Kişi evdeki bir topluluğun yanına girerdi; evde de bir kadın bulunurdu; başını kaldırıp ona bakar, sonra başını öne eğerdi.”

وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن سعد ﵁ قَالَ: لما كَانَ يَوْم فتح مَكَّة أَمن رَسُول الله ﷺ النَّاس إِلَّا أَرْبَعَة نفر وَامْرَأَتَيْنِ وَقَالَ: أقتلوهم وَإِن وَجَدْتُمُوهُمْ مُتَعَلقين بِأَسْتَارِ الْكَعْبَة مِنْهُم عبد الله بن سعد بن أبي سرح

Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Merdûye Sa'd'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiler: “Mekke'nin fethi günü olunca Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) dört erkek ve iki kadın müstesna insanlara eman verdi ve: ‘Onları Kâbe'nin örtülerine tutunmuş bulsanız bile öldürün’ buyurdu. Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh de onlardandı.”

فَاخْتَبَأَ عِنْد عُثْمَان بن عَفَّان ﵁ فَلَمَّا دَعَا رَسُول الله ﷺ النَّاس إِلَى الْبيعَة جَاءَ بِهِ

Osman b. Affân'ın (radıyallâhu anh) yanına saklandı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanları biata çağırdığında [Osman] onu getirdi.

فَقَالَ: يَا رَسُول الله بَايع عبد الله

Ve: “Ey Allah'ın Resûlü, Abdullah'tan biat al” dedi.

فَرفع رَأسه فَنظر إِلَيْهِ ثَلَاثًا كل ذَلِك يَأْبَى يبايعه ثمَّ أقبل على أَصْحَابه فَقَالَ: أما كَانَ فِيكُم رجل رشيد يقوم إِلَى هَذَا حِين رَآنِي كَفَفْت يَدي عَن بيعَته فيقتله فَقَالُوا: مَا يُدْرِينَا يَا رَسُول الله مَا فِي نَفسك هلا أَوْمَأت إِلَيْنَا بِعَيْنِك قَالَ: أَنه لَا يَنْبَغِي لنَبِيّ أَن يكون لَهُ خَائِنَة الْأَعْين

[Resûlullah] başını kaldırıp ona üç defa baktı; her defasında ona biat etmekten kaçındı. Sonra ashabına dönüp: “İçinizde, ona biat etmekten elimi çektiğimi gördüğünde kalkıp onu öldürecek aklı başında bir adam yok muydu?” buyurdu. [Ashap]: “Ey Allah'ın Resûlü, içinden geçeni biz nereden bilelim? Bize gözünle işaret etseydin ya!” dediler. [Resûlullah]: “Bir peygambere gözlerin hain bakışına sahip olmak (kaş göz işareti yapmak) yakışmaz” buyurdu.

وَأخرج الْخَطِيب فِي تَارِيخه والحكيم التِّرْمِذِيّ عَن أم معبد ﵂ قَالَت: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: اللَّهُمَّ طهر قلبِي من النِّفَاق وعملي من الرِّيَاء ولساني من الْكَذِب وعيني من الْخِيَانَة فَإنَّك تعلم خَائِنَة الْأَعْين وَمَا تخفي الصُّدُور

Hatîb Târîh'inde ve el-Hakîm et-Tirmizî, Ümmü Ma'bed'den (radıyallâhu anhâ) rivayet ettiler: O şöyle dedi: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle dua ederken işittim: “Allahım! Kalbimi nifaktan, amelimi riyadan, dilimi yalandan ve gözümü hıyanetten arındır. Şüphesiz sen gözlerin hain bakışını ve göğüslerin gizlediği şeyleri bilirsin.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {وَالله يقْضِي بِالْحَقِّ} قَالَ: قَادر على أَن يقْضِي بِالْحَقِّ {وَالَّذين يدعونَ من دونه} لَا يقدرُونَ على أَن يقضوا بِالْحَقِّ

İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den (radıyallâhu anh) rivayet etti: {وَالله يقْضِي بِالْحَقِّ} “Allah hak ile hükmeder” ayeti hakkında: “O, hak ile hükmetmeye kādirdir” dedi. {وَالَّذين يدعونَ من دونه} “O'ndan başka yalvardıkları ise” [ayeti hakkında]: “Onlar hak ile hükmetmeye güç yetiremezler” [dedi].

من آيَة ٢١ - ٢٢

21 - 22. Ayetlerden

أخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ {وَمَا كَانَ لَهُم من الله من واق} قَالَ: من واق يقيهم وَلَا يَنْفَعهُمْ

Abd b. Humeyd, Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet etti: {وَمَا كَانَ لَهُم من الله من واق} “Onları Allah'a karşı koruyan hiç kimse olmadı” [ayeti hakkında]: “Onları koruyacak bir koruyucu [olmadı] ve onlara fayda vermez” dedi.

من آيَة ٢٣ - ٢٧

23 - 27. Ayetlerden

أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ {فَلَمَّا جَاءَهُم بِالْحَقِّ من عندنَا قَالُوا اقْتُلُوا أَبنَاء الَّذين آمنُوا}

Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den (radıyallâhu anh) {فَلَمَّا جَاءَهُم بِالْحَقِّ من عندنَا قَالُوا اقْتُلُوا أَبنَاء الَّذين آمنُوا} “Onlara katımızdan hakkı getirince: 'Onunla beraber iman edenlerin oğullarını öldürün' dediler” ayetini rivayet ettiler.

قَالَ: هَذَا بعد الْقَتْل الأول وَلَفظ عبد بن حميد هَذَا قتل غير الْقَتْل الأوّل الَّذِي كَانَ

[Katâde]: “Bu, ilk öldürme olayından sonradır” dedi. Abd b. Humeyd'in lafzı ise şöyledir: “Bu, daha önce gerçekleşen ilk öldürmeden başka bir öldürmedir.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {وَقَالَ فِرْعَوْن ذروني أقتل مُوسَى} قَالَ: أنظر من يمنعهُ مني

İbnü'l-Münzir, Dahhâk'tan (radıyallâhu anh) {وَقَالَ فِرْعَوْن ذروني أقتل مُوسَى} “Firavun: 'Bırakın beni Mûsâ'yı öldüreyim' dedi” ayeti hakkında: “Bakayım onu benden kim engelleyecek!” dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ {إِنِّي أَخَاف أَن يُبدل دينكُمْ أَو أَن يظْهر فِي الأَرْض الْفساد} قَالَ: أَن يقتلُوا أبناءكم ويستحيوا نساءكم إِذا ظَهَرُوا عَلَيْكُم كَمَا كُنْتُم تَفْعَلُونَ بهم

İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den (radıyallâhu anh) {إِنِّي أَخَاف أَن يُبدل دينكُمْ أَو أَن يظْهر فِي الأَرْض الْفساد} “'Doğrusu ben onun dininizi değiştireceğinden yahut yeryüzünde bozgunculuk çıkaracağından korkuyorum'” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Size üstün gelirlerse, tıpkı sizin onlara yaptığınız gibi oğullarınızı öldürüp kadınlarınızı sağ bırakmalarından [korkuyorum].”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ {إِنِّي أَخَاف أَن يُبدل دينكُمْ} أَي أَمركُم الَّذِي أَنْتُم عَلَيْهِ {أَو أَن يظْهر فِي الأَرْض الْفساد} وَالْفساد عِنْده أَن يعْمل بِطَاعَة الله (إِن الله لَا يهدي من هُوَ مُسْرِف كَذَّاب) قَالَ: الْمُشرك أسرف على نَفسه بالشرك

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler: {إِنِّي أَخَاف أَن يُبدل دينكُمْ} “'Doğrusu ben onun dininizi değiştireceğinden... korkuyorum'” yani üzerinde bulunduğunuz durumunuzu; {أَو أَن يظْهر فِي الأَرْض الْفساد} “'yahut yeryüzünde bozgunculuk çıkaracağından'”; ona göre fesat, Allah'a itaatle amel edilmesidir. (Şüphesiz Allah, haddi aşan yalancı kimseyi doğru yola iletmez) ayeti hakkında: “Müşrik, şirk koşarak kendi aleyhine haddi aşmıştır” dedi.

الْآيَة ٢٨

28. Ayet

أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لم يكن فِي آل فِرْعَوْن مُؤمن غَيره وَغير امْرَأَة فِرْعَوْن وَغير الْمُؤمن الَّذِي أنذر مُوسَى عَلَيْهِ

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediğini rivayet ettiler: “Firavun hanedanında ondan, Firavun'un hanımından ve Mûsâ'yı (aleyhis-

السَّلَام

selâm) uyaran mümin kimseden başka mümin yoktu;

الَّذِي قَالَ: أَن الْمَلأ يأتمرون بك ليقتلوك) قَالَ ابْن الْمُنْذر أخْبرت ان اسْمه حزقيل

ki o: (İleri gelenler seni öldürmek için aralarında görüşüyorlar) demişti.” İbnü'l-Münzir: “Bana onun adının Hizkîl olduğu haber verildi” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي إِسْحَق ﵁ قَالَ: كَانَ سم الرجل الَّذِي آمن من آل فِرْعَوْن حبيب

Abd b. Humeyd, Ebû İshak'tan (radıyallâhu anh) rivayet etti: “Firavun hanedanından iman eden adamın adı Habîb idi.”

وَأخرج البُخَارِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عُرْوَة ﵁ قَالَ: قلت لعبد الله بن عَمْرو بن الْعَاصِ ﵁ أَخْبرنِي بأشد شَيْء صنعه الْمُشْركُونَ برَسُول الله ﷺ قَالَ: بَينا رَسُول الله ﷺ يُصَلِّي بِفنَاء الْكَعْبَة إِذْ أقبل عقبَة بن أبي معيط فَأخذ بمنكب رَسُول الله ﷺ ولوى ثَوْبه فِي عُنُقه فخنقه خنقاً شَدِيدا فَأقبل أَبُو بكر ﵁ فَأخذ بمنكبيه وَدفعه عَن النَّبِي ﷺ

Buhârî, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, Urve (radıyallâhu anh) yoluyla rivayet ettiler; o şöyle dedi: Abdullah b. Amr b. el-Âs'a (radıyallâhu anh): “Müşriklerin Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaptığı en şiddetli şeyi bana haber ver” dedim. Dedi ki: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kâbe'nin avlusunda namaz kılarken Ukbe b. Ebî Muayt geldi, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) omzundan tuttu ve elbisesini boynuna dolayıp onu şiddetle boğmaya başladı. Bunun üzerine Ebû Bekir (radıyallâhu anh) geldi, Ukbe'nin omuzlarından tutup onu Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) uzaklaştırdı.

ثمَّ قَالَ {أَتقْتلونَ رجلا أَن يَقُول رَبِّي الله وَقد جَاءَكُم بِالْبَيِّنَاتِ من ربكُم}

Sonra: {أَتقْتلونَ رجلا أَن يَقُول رَبِّي الله وَقد جَاءَكُم بِالْبَيِّنَاتِ من ربكُم} “'Rabbim Allah'tır' dediği ve Rabbinizden size apaçık deliller getirdiği halde bir adamı öldürecek misiniz?” dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة والحكيم التِّرْمِذِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن عَمْرو بن الْعَاصِ ﵁ قَالَ: مَا رأى رَسُول الله ﷺ شَيْئا كَانَ أَشد من أَن طَاف بِالْبَيْتِ ضحى فَلَقوهُ حِين فرغ فَأخذُوا بِمَجَامِع رِدَائه وَقَالُوا: أَنْت الَّذِي تَنْهَانَا عَمَّا كَانَ يعبد آبَاؤُنَا قَالَ: أَنا ذَاك

İbn Ebî Şeybe, el-Hakîm et-Tirmizî, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, Amr b. el-Âs'tan (radıyallâhu anh) rivayet ettiler: O şöyle dedi: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) gördüğü en şiddetli şey şuydu: Kuşluk vakti Beyt'i tavaf etti; tavafı bitirince onunla karşılaştılar, ridâsının yakalarından tuttular ve: “Atalarımızın taptığı şeylerden bizi nehyeden sen misin?” dediler. [Resûlullah]: “Evet, o benim” dedi.

فَقَامَ أَبُو بكر ﵁ فَالْتَزمهُ من وَرَائه ثمَّ قَالَ {أَتقْتلونَ رجلا أَن يَقُول رَبِّي الله وَقد جَاءَكُم بِالْبَيِّنَاتِ من ربكُم وَإِن يَك كَاذِبًا فَعَلَيهِ كذبه وَإِن يَك صَادِقا يصبكم بعض الَّذِي يَعدكُم إِن الله لَا يهدي من هُوَ مُسْرِف كَذَّاب} رَافعا صَوته بذلك وَعَيناهُ يسحان حَتَّى أَرْسلُوهُ

Bunun üzerine Ebû Bekir (radıyallâhu anh) kalkıp arkasından ona sarıldı, sonra sesini yükselterek ve iki gözünden yaşlar boşanarak şöyle dedi: {أَتقْتلونَ رجلا أَن يَقُول رَبِّي الله وَقد جَاءَكُم بِالْبَيِّنَاتِ من ربكُم وَإِن يَك كَاذِبًا فَعَلَيهِ كذبه وَإِن يَك صَادِقا يصبكم بعض الَّذِي يَعدكُم إِن الله لَا يهدي من هُوَ مُسْرِف كَذَّاب} “'Rabbim Allah'tır' dediği ve Rabbinizden size apaçık deliller getirdiği halde bir adamı öldürecek misiniz? Eğer o bir yalancıysa yalanı kendisinedir; fakat doğru söylüyorsa sizi tehdit ettiği şeylerin bir kısmı başınıza gelir. Şüphesiz Allah, haddi aşan yalancı kimseyi doğru yola iletmez.” Nihayet onu bıraktılar.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس بن مَالك ﵁ قَالَ: ضربوا رَسُول الله ﷺ حَتَّى غشي عَلَيْهِ

İbn Merdûye, Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) rivayet etti: “Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) bayılıncaya kadar dövdüler.

فَقَامَ أَبُو بكر ﵁ فَجعل يُنَادي وَيْلكُمْ {أَتقْتلونَ رجلا أَن يَقُول رَبِّي الله} قَالُوا: من هَذَا قَالَ: هَذَا ابْن أبي قُحَافَة

Ebû Bekir (radıyallâhu anh) kalktı ve: “Yazıklar olsun size! {أَتقْتلونَ رجلا أَن يَقُول رَبِّي الله} ‘Rabbim Allah'tır dediği için bir adamı öldürecek misiniz?’” diye seslenmeye başladı. “Bu kim?” dediler; [biri]: “Bu, İbn Ebî Kuhâfe'dir” dedi.

وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ وَابْن مرْدَوَيْه من حَدِيث أَسمَاء بنت أبي بكر ﵄

el-Hakîm et-Tirmizî ve İbn Merdûye, Esmâ bint Ebî Bekir'in (radıyallâhu anhümâ) hadisinden rivayet ettiler:

نَحوه

Bunun benzerini.

وَأخرج الْبَزَّار وَأَبُو نعيم فِي فَضَائِل الصَّحَابَة عَن عَليّ ﵁ أَنه قَالَ: أَيهَا النَّاس أخبروني بأشجع النَّاس قَالُوا: أَنْت

Bezzâr ve Fedâilü's-Sahâbe'de Ebû Nuaym, Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler; o: “Ey insanlar! Bana insanların en cesurunu haber verin” dedi. Onlar: “Sensin” dediler.

قَالَ: لَا

[Ali]: “Hayır” dedi.

قَالُوا: فَمن قَالَ: أَبُو بكر ﵁

Onlar: “O halde kimdir?” dediler. [Ali]: “Ebû Bekir'dir (radıyallâhu anh)” dedi.

لقد رَأَيْت رَسُول الله ﷺ وأخذته قُرَيْش

“Ben Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kureyş'in yakaladığını gördüm;

هَذَا يحثه وَهَذَا يبلبله وهم يَقُولُونَ: أَنْت الَّذِي جعلت الْآلهَة إِلَهًا وَاحِدًا قَالَ: فوَاللَّه مَا دنا منا أحد

biri onu itip kakıyor, diğeri sarsıyor ve: ‘Sen misin ilahları tek bir ilah kılan?’ diyorlardı. Vallahi içimizden hiç kimse yaklaşamadı,

إِلَّا أَبُو بكر ﵁

Ebû Bekir (radıyallâhu anh) müstesna;

يضْرب هَذَا ويجاهد هَذَا وَهُوَ يَقُول وَيْلكُمْ {أَتقْتلونَ رجلا أَن يَقُول رَبِّي الله} ثمَّ رفع عَليّ رَضِي عَنهُ بردة كَانَت عَلَيْهِ فَبكى حَتَّى اخضلت لحيته ثمَّ قَالَ: أنْشدكُمْ بِاللَّه أمؤمن آل فِرْعَوْن خير أم أَبُو بكر ﵁ خير من مُؤمن آل فِرْعَوْن ذَاك رجل يكتم إيمَانه وَهَذَا رجل أعلن إيمَانه

bunu dövüyor, bununla mücadele ediyor ve: ‘Yazıklar olsun size! {أَتقْتلونَ رجلا أَن يَقُول رَبِّي الله} “Rabbim Allah'tır dediği için bir adamı öldürecek misiniz?”’ diyordu.” Sonra Ali (radıyallâhu anh) üzerindeki hırkayı kaldırdı ve sakalı ıslanıncaya kadar ağladı; ardından şöyle dedi: “Allah adına size and veriyorum; Firavun hanedanının mümini mi daha hayırlıdır yoksa Ebû Bekir (radıyallâhu anh) mi? [Ebû Bekir] Firavun hanedanının mümininden daha hayırlıdır; zira o adam imanını gizliyordu, bu adam ise imanını ilan etti.”

الْآيَة ٢٩ - ٣١

29 - 31. Ayetler

أخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس {مثل دأب} مثل حَال

İbnü'l-Münzir İbn Abbâs'tan rivayet etti: {مثل دأب} “... âdeti gibi” hali gibi [demektir].

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ {مثل دأب قوم نوح} قَالَ: هم الْأَحْزَاب {قوم نوح وعادٍ وَثَمُود}

Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler: {مثل دأب قوم نوح} “Nûh kavminin âdeti gibi” [ayeti hakkında]: “Onlar {قوم نوح وعادٍ وَثَمُود} 'Nûh kavmi, Âd ve Semûd' topluluklarıdır” dedi.

الْآيَات ٣٢ - ٣٣

32 - 33. Ayetler

أخرج ابْن الْمُبَارك وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك ﵁ قَالَ: إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة أَمر الله السَّمَاء الدُّنْيَا فتشققت بِأَهْلِهَا فَتكون الْمَلَائِكَة على حافتها حَتَّى يَأْمُرهُم الرب فينزلون فيحيطون بِالْأَرْضِ وَمن بهَا ثمَّ الثَّانِيَة ثمَّ الثَّالِثَة ثمَّ الرَّابِعَة ثمَّ الْخَامِسَة ثمَّ السَّادِسَة ثمَّ السَّابِعَة

İbnü'l-Mübârek, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Dahhâk'tan (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet ettiler: “Kıyamet günü olduğunda Allah dünya semasına emreder; sema içindekilerle birlikte yarılır. Melekler onun kenarlarında dururlar; nihayet Rab onlara emreder, iner ve yeryüzünü ve içindekileri kuşatırlar. Sonra ikinci, sonra üçüncü, sonra dördüncü, sonra beşinci, sonra altıncı, sonra yedinci [kat sema aynı şekilde yarılır ve melekleri iner];

فصفوا صفا دون صف ثمَّ ينزل الْملك الْأَعْلَى ليسري جَهَنَّم فَإِذا رَآهَا أهل الأَرْض هربوا فَلَا يأْتونَ قطراً من أقطار الأَرْض إِلَّا وجدوا سَبْعَة صُفُوف من الْمَلَائِكَة فيرجعون إِلَى الْمَكَان الَّذِي كَانُوا فِيهِ

saf saf dizilirler. Sonra Yüce Hükümran cehennemi sevk etmek için tecelli eder. Yeryüzü halkı onu görünce kaçarlar; ancak yeryüzünün hangi bucağına gitseler meleklerden yedi saf bulurlar ve bulundukları yere geri dönerler.

فَذَلِك قَوْله {يَوْم التناد} يَعْنِي بتَشْديد الدَّال {يَوْم تولون مُدبرين مَا لكم من الله من عَاصِم}

İşte {يَوْم التناد} “o kaçışma / feryat figan günü” –yani dâl harfinin şeddesiyle [et-Tenâdd: kaçışma günü]– {يَوْم تولون مُدبرين مَا لكم من الله من عَاصِم} “arkayı dönüp kaçacağınız gün; sizi Allah'tan kurtaracak hiç kimse yoktur” ayeti bunu ifade etmektedir.

وَذَلِكَ قَوْله (وَجَاء رَبك وَالْملك صفا صفا وَجِيء يَوْمئِذٍ بجهنم) (الْفجْر الْآيَة ٢٢ - ٢٣) وَقَوله (يَا معشر الْجِنّ والإِنس إِن اسْتَطَعْتُم أَن تنفذوا من أقطار السَّمَوَات وَالْأَرْض فانفذوا لَا تنفذون إِلَّا بسُلْطَان) (الرَّحْمَن الْآيَة ٣٣) وَقَوله (وانشقت السَّمَاء فَهِيَ يَوْمئِذٍ واهية وَالْملك على أرجائها) (الحاقة الْآيَة ١٧) يَعْنِي مَا تشقق فِيهَا

Ve şu ayetler de bunu ifade etmektedir: (Rabbin gelip melekler de saf saf dizildiği ve o gün cehennem getirildiği zaman) (el-Fecr 22-23. ayetler), (Ey cin ve insan topluluğu! Eğer göklerin ve yerin bucaklarından aşıp geçmeye güç yetirebilirseniz geçin bakalım! Ancak bir güçle geçebilirsiniz) (er-Rahmân 33. ayet) ve (Gök yarılmış, artık o gün çökmeye yüz tutmuştur; melekler de onun kenarlarındadır) (el-Hâkka 17. ayet) –yani semanın yarılan kısımlarında–.

فَبَيْنَمَا هم كَذَلِك إِذْ سمعُوا الصَّوْت فَأَقْبَلُوا إِلَى الْحساب

Onlar bu haldeyken birden sesi işitir ve hesaba doğru yönelirler.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {يَوْم التناد} قَالَ: يُنَادى كل قوم بأعمالهم

İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den (radıyallâhu anh) {يَوْم التناد} “O sesleniş günü” ayeti hakkında: “Her kavme amelleriyle seslenilir” dediğini rivayet etti.

فنادي أهل النَّار أهل الْجنَّة

“Cehennemlikler cennetliklere seslenir;

وَأهل الْجنَّة أهل النَّار {يَوْم تولون مُدبرين} إِلَى النَّار {مَا لكم من الله من عَاصِم} أَي من نَاصِر

cennetlikler de cehennemliklere seslenir. {يَوْم تولون مُدبرين} “Arkayı dönüp kaçacağınız gün” ateşe doğru; {مَا لكم من الله من عَاصِم} “sizi Allah'tan kurtaracak hiç kimse yoktur”, yani bir yardımcı [yoktur].”

وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ {وَيَا قوم إِنِّي أَخَاف عَلَيْكُم يَوْم التناد} قَالَ: يُنَادي أهل الْجنَّة أهل النَّار (أَن قد وجدنَا مَا وعدنا رَبنَا حَقًا فَهَل وجدْتُم مَا وعد ربكُم حَقًا) (الْأَعْرَاف الْآيَة ٤٤) قَالَ: وينادي أهل النَّار أهل الْجنَّة (أَن أفيضوا علينا من المَاء أَو مِمَّا رزقكم الله) (الْأَعْرَاف الْآيَة ٥٠)

Abd b. Humeyd, Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet etti: {وَيَا قوم إِنِّي أَخَاف عَلَيْكُم يَوْم التناد} “'Ey kavmim! Doğrusu ben sizin adınıza o feryat figan gününden korkuyorum'” ayeti hakkında şöyle dedi: “Cennetlikler cehennemliklere: (Rabbimizin bize vaadettiğini hak bulduk; siz de Rabbinizin vaadettiğini hak buldunuz mu?) (el-A'râf 44. ayet) diye seslenirler. Cehennemlikler de cennetliklere: (Bizim üzerimize biraz su veya Allah'ın size verdiği rızıktan akıtın!) (el-A'râf 50. ayet) diye seslenirler.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ {يَوْم تولون مُدبرين} قَالَ: قَادِرين غير معجزين

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den (radıyallâhu anh) {يَوْم تولون مُدبرين} “Arkayı dönüp kaçacağınız gün” ayeti hakkında: “[Allah'ı] aciz bırakamayacakları halde kaçarlar” dediğini rivayet ettiler.

الْآيَات ٣٤ - ٣٨

34 - 38. Ayetler

أخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {وَلَقَد جَاءَكُم يُوسُف من قبل بِالْبَيِّنَاتِ} قَالَ: رُؤْيا يُوسُف ﵇

İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den (radıyallâhu anh) {وَلَقَد جَاءَكُم يُوسُف من قبل بِالْبَيِّنَاتِ} “Andolsun daha önce Yûsuf da size apaçık delillerle gelmişti” ayeti hakkında: “Yûsuf'un (aleyhisselâm) rüyasıdır” dediğini rivayet etti.