وَأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن جُبَير ﵁ أَنه كَانَ يسْتَحبّ إِذا قَالَ: لَا إِلَه إِلَّا الله يتبعهَا: الْحَمد لله رب الْعَالمين ثمَّ يقْرَأ هَذِه الْآيَة {هُوَ الْحَيّ لَا إِلَه إِلَّا هُوَ فَادعوهُ مُخلصين لَهُ الدّين} وَالله أعلم
Abd b. Humeyd, Saîd b. Cübeyr'den (radıyallâhu anh) rivayet etti ki o, “Lâ ilâhe illallah” dediğinde arkasından “Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn” demeyi, sonra da şu ayeti okumayı müstehap görürdü: {هُوَ الْحَيّ لَا إِلَه إِلَّا هُوَ فَادعوهُ مُخلصين لَهُ الدّين} “O, diridir; O'ndan başka ilah yoktur. Öyleyse dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin”. Allah en doğrusunu bilir.
آيَة ٦٦
66. Ayet
أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن الْوَلِيد بن الْمُغيرَة وَشَيْبَة بن ربيعَة قَالَا: يَا مُحَمَّد ارْجع عَمَّا تَقول وَعَلَيْك بدين آبَائِك وأجدادك
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etti ki Velîd b. el-Muğîre ile Şeybe b. Rebîa: “Ey Muhammed! Söylediklerinden vazgeç ve babalarının, atalarının dinine sarıl!” dediler.
فَأنْزل الله تَعَالَى {قل إِنِّي نهيت أَن أعبد الَّذين تدعون من دون الله لما جَاءَنِي الْبَينَات من رَبِّي وَأمرت أَن أسلم لرب الْعَالمين}
Bunun üzerine Allah Teâlâ: {قل إِنِّي نهيت أَن أعبد الَّذين تدعون من دون الله لما جَاءَنِي الْبَينَات من رَبِّي وَأمرت أَن أسلم لرب الْعَالمين} “De ki: Bana Rabbimden apaçık deliller gelince, Allah'ı bırakıp da taptıklarınıza kulluk etmekten kesinlikle menedildim ve bana âlemlerin Rabbine teslim olmam emredildi” [ayetini] indirdi.
الْآيَات ٦٧ - ٧٠
67-70. Ayetler
أخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: يثغر الْغُلَام لسبع ويحتلم لأربعة عشر وَيَنْتَهِي طوله لإِحدى وَعشْرين وَيَنْتَهِي عقله لثمان وَعشْرين ويبلغ أشده لثلاث وَثَلَاثِينَ
Abd b. Humeyd, Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: “Çocuğun yedi yaşında süt dişleri dökülüp [yenileri] çıkar, on dört yaşında ihtilam olur, yirmi bir yaşında boyunun uzaması nihayete erer, yirmi sekiz yaşında aklı kemale erer ve otuz üç yaşında olgunluk çağına (eşüdd) ulaşır.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جرير ﵁ {ومنكم من يتوفى من قبل} قَالَ: من قبل أَن يكون شَيخا {ولتبلغوا أَََجَلًا مُسَمّى} الشَّيْخ والشاب {ولعلكم تعقلون} عَن ربكُم أَنه يُحْيِيكُمْ كَمَا أماتكم وَهَذِه لأهل مَكَّة كَانُوا يكذبُون بِالْبَعْثِ
İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc'den (radıyallâhu anh) rivayet etti: {ومنكم من يتوفى من قبل} “Kiminiz de daha önce vefat ettirilir” [ayeti hakkında]; “İhtiyar olmadan önce” dedi. {ولتبلغوا أَََجَلًا مُسَمّى} “Ve belirlenmiş bir ecele ulaşmanız için” [kavli hakkında]; “İhtiyar ve genç [olarak belirlenen süreye ulaşmanız için]” dedi. {ولعلكم تعقلون} “Umulur ki aklınızı kullanırsınız” [kavli hakkında ise]; “Rabbinizden, sizi öldürdüğü gibi dirilteceğini [akledesiniz diye]. Bu, yeniden dirilişi yalanlamakta olan Mekke halkı hakkındadır” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ {أنّى يصرفون} قَالَ: أنّى يكذبُون وهم يعْقلُونَ
Abd b. Humeyd, Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet etti: {أنّى يصرفون} “Nasıl da döndürülüyorlar?” [ayeti hakkında]; “Akledip dururlarken nasıl da yalanlıyorlar?” dedi.
الْآيَات ٧١ - ٧٧
71-77. Ayetler
أخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والنشور عَن عبد الله بن عَمْرو ﵄ قَالَ: تَلا رَسُول الله ﷺ {إِذْ الأغلال فِي أَعْنَاقهم والسلاسل يسْحَبُونَ فِي الْحَمِيم ثمَّ فِي النَّار يسجرون} فَقَالَ: لَو أَن رصاصة مثل هَذِه - وَأَشَارَ إِلَى جمجمة أرْسلت من السَّمَاء إِلَى الأَرْض وَهِي مسيرَة خَمْسمِائَة سنة - لبلغت الأَرْض قبل اللَّيْل وَلَو أَنَّهَا أرْسلت من رَأس السلسلة لَسَارَتْ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا - اللَّيْل وَالنَّهَار - قبل أَن تبلغ أَصْلهَا أَو قَالَ قعرها
Ahmed, Tirmizî (ve bunu hasenledi), el-Hâkim (ve bunu sahihledi), İbn Merdûye ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da el-Beyhakî; Abdullah b. Amr'dan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): {إِذْ الأغلال فِي أَعْنَاقهم والسلاسل يسْحَبُونَ فِي الْحَمِيم ثمَّ فِي النَّار يسجرون} “Hani boyunlarında demir halkalar ve zincirler olduğu halde kaynar suda sürüklenecekler, sonra da ateşte yakılacaklardır” [ayetini] okudu ve şöyle buyurdu: “Şunun gibi bir kurşun kütlesi —ve bir kafatasına işaret etti— gökten yere doğru bırakılsaydı —ki bu beş yüz yıllık bir mesafedir— gece olmadan yere ulaşırdı. Şayet o, zincirin başından bırakılsaydı, dibine —veya dibine— ulaşmadan önce kırk yıl —gece ve gündüz— yol alırdı.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن مرْدَوَيْه عَن يعلى بن مُنَبّه ﵁ رفع الحَدِيث إِلَى رَسُول الله ﷺ قَالَ: ينشىء الله سَحَابَة لأهل النَّار سَوْدَاء
İbn Ebî Hâtim, el-Evsat'ta Taberânî ve İbn Merdûye, Ya'lâ b. Münebbih'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiler; o, hadisi Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) merfû olarak nakletti; [Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)] şöyle buyurdu: “Allah cehennem ehli için kapkara,
مظْلمَة يُقَال لَهَا وَلأَهل النَّار أَي شَيْء تطلبون فَيذكرُونَ بهَا سَحَاب الدُّنْيَا فَيَقُولُونَ: يَا رَبنَا الشَّرَاب فتمطرهم أغلالاً تزيد فِي أَعْنَاقهم وسلاسل تزيد فِي سلاسلهم وجمر يلتهب عَلَيْهِم
karanlık bir bulut meydana getirir. Ona ve cehennem ehline: 'Ne istiyorsunuz?' denilir. Onlar bununla dünyadaki bulutları hatırlarlar da: 'Ey Rabbimiz! İçecek [isteriz]!' derler. Bunun üzerine o bulut onların üzerine boyunlarındakini artıran boyunduruklar, zincirlerindeki [halkaları] artıran zincirler ve üzerlerinde alevlenen korlar yağdırır.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه قَرَأَ {والسلاسل يسْحَبُونَ فِي الْحَمِيم}
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etti ki o, {والسلاسل يسْحَبُونَ فِي الْحَمِيم} “Ve zincirlerle; kaynar suda sürükleneceklerdir” şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سعيد بن جُبَير ﵁ وَهُوَ يُصَلِّي فِي شهر رَمَضَان يردد هَذِه الْآيَة {فَسَوف يعلمُونَ إِذْ الأغلال فِي أَعْنَاقهم والسلاسل يسْحَبُونَ فِي الْحَمِيم ثمَّ فِي النَّار يسجرون}
İbn Ebî Şeybe, Saîd b. Cübeyr'den (radıyallâhu anh) rivayet etti ki o, ramazan ayında namaz kılarken şu ayeti tekrarlayıp dururdu: {فَسَوف يعلمُونَ إِذْ الأغلال فِي أَعْنَاقهم والسلاسل يسْحَبُونَ فِي الْحَمِيم ثمَّ فِي النَّار يسجرون} “İleride bilecekler! Hani boyunlarında boyunduruklar ve zincirler olduğu halde kaynar suda sürüklenecekler, sonra da ateşte yakılacaklardır.”
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة النَّار عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ {يسْحَبُونَ فِي الْحَمِيم} فيسلخ كل شَيْء عَلَيْهِم من جلد وَلحم وعرق حَتَّى يصير فِي عقبه
İbn Ebi'd-Dünyâ Sıfatü'n-Nâr'da, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etti; o şöyle dedi: {يسْحَبُونَ فِي الْحَمِيم} “Kaynar suda sürükleneceklerdir”; derilerinden, etlerinden ve damarlarından üzerlerindeki her şey soyulur, nihayet topuklarına toplanır.
حَتَّى ان لَحْمه قدر طوله سِتُّونَ ذِرَاعا
Hatta etinin miktarı altmış arşın boyundadır.
ثمَّ يكسى جلدا آخر ثمَّ يسجر فِي الْحَمِيم فيسلخ كل شَيْء عَلَيْهِم من جلد وَلحم وعرق
Sonra ona başka bir deri giydirilir; ardından kaynar suya atılır da derilerinden, etlerinden ve damarlarından üzerlerindeki her şey yine soyulur.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {يسجرون} قَالَ: توقد بهم النَّار
Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler: {يسجرون} “Yakılacaklardır” kavli hakkında; “Ateş onlarla tutuşturulur” dedi.
وَفِي قَوْله {تمرحون} قَالَ: تبطرون وتاشرون
Ve {تمرحون} “Şımarıyordunuz” kavli hakkında; “Şımarıp kibirleniyordunuz ve taşkınlık ediyordunuz” dedi.
الْآيَة ٧٨
78. Ayet
أخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ فِي قَوْله {وَمِنْهُم من لم نَقْصُصْ عَلَيْك} قَالَ: بعث الله عبدا حَبَشِيًّا نَبيا فَهُوَ مِمَّن لم يُقَصَّص على مُحَمَّد ﷺ
Taberânî el-Evsat'ta ve İbn Merdûye; Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler: {وَمِنْهُم من لم نَقْصُصْ عَلَيْك} “Onlardan sana kıssalarını anlatmadığımız kimseler de vardır” kavli hakkında; “Allah Habeşli bir kulu peygamber olarak gönderdi; işte o, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıssası anlatılmayanlardandır” dedi.
الْآيَات ٧٩ - ٨٥
79-85. Ayetler
أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {ولتبلغوا عَلَيْهَا حَاجَة فِي صدوركم} قَالَ: أسفاركم لحاجتكم مَا كَانَت
Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler: {ولتبلغوا عَلَيْهَا حَاجَة فِي صدوركم} “Ve onların üzerinde gönüllerinizdeki bir ihtiyaca ulaşasınız diye” kavli hakkında; “Her ne olursa olsun, ihtiyacınız için yaptığınız yolculuklarınızdır” dedi.
وَفِي قَوْله {وآثاراً فِي الأَرْض} قَالَ: الْمَشْي فِيهَا بأرجلهم
Ve {وآثاراً فِي الأَرْض} “Ve yeryüzünde eserler” kavli hakkında; “Orada ayaklarıyla yürümeleridir” dedi.
وَفِي قَوْله {فرحوا بِمَا عِنْدهم من الْعلم} قَالَ: قَوْلهم نَحن أعلم مِنْهُم وَلنْ نعذب وَفِي قَوْله {وحاق بهم مَا كَانُوا بِهِ يستهزؤون} قَالَ: مَا جَاءَت بِهِ رسلهم من الْحق
Ve {فرحوا بِمَا عِنْدهم من الْعلم} “Yanlarındaki bilgi ile şımardılar” kavli hakkında; “[Bu,] onların: 'Biz onlardan daha bilgiliyiz ve azaba uğratılmayacağız' demeleridir” dedi. Ve {وحاق بهم مَا كَانُوا بِهِ يستهزؤون} “Alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi” kavli hakkında; “Peygamberlerinin kendilerine getirdiği haktır” dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {ولتبلغوا عَلَيْهَا حَاجَة فِي صدوركم} قَالَ: من بلد إِلَى بلد
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler: {ولتبلغوا عَلَيْهَا حَاجَة فِي صدوركم} “Ve onların üzerinde gönüllerinizdeki bir ihtiyaca ulaşasınız diye” kavli hakkında; “Bir beldeden diğer beldeye [ulaşmanızdır]” dedi.
وَفِي قَوْله {سنة الله الَّتِي قد خلت فِي عباده} قَالَ: سنَنه أَنهم كَانُوا إِذا رَأَوْا بأسنا آمنُوا فَلم يَنْفَعهُمْ إِيمَانهم عِنْد ذَلِك
Ve {سنة الله الَّتِي قد خلت فِي عباده} “Allah'ın kulları hakkında süregelen sünneti” kavli hakkında; “O'nun sünneti şudur: Onlar Bizim azabımızı gördüklerinde iman ederlerdi; fakat o andaki imanları kendilerine fayda vermezdi” dedi.