وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَإِمَّا يَنْزغَنك من الشَّيْطَان نَزغ فاستعذ بِاللَّه} قَالَ: ذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ بَيْنَمَا هُوَ يُصَلِّي إِذْ جعل يسند حَتَّى يسْتَند السارية ثمَّ يَقُول ألعنك بلعنة الله التَّامَّة فَقَالَ بعض أَصْحَابه: يَا نَبِي الله مَا شَيْء رَأَيْنَاك تَصنعهُ قَالَ: أَتَانِي الشَّيْطَان بشهاب من نَار ليحرقني بِهِ فلعنته بلعنة الله التَّامَّة فانكب لفيه وطفئت ناره
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {وَإِمَّا يَنْزغَنك من الشَّيْطَان نَزغ فاستعذ بِاللَّه} “Eğer şeytandan sana bir vesvese gelecek olursa hemen Allah'a sığın” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılarken geriye doğru çekilmeye başladı, nihayetinde bir direğe yaslandı ve ardından: "Seni Allah'ın tastamam lanetiyle lanetliyorum!" buyurdu. Ashabından bazıları: "Ey Allah'ın Peygamberi, yaptığını gördüğümüz bu şey nedir?" diye sordular. Şöyle buyurdu: "Şeytan beni onunla yakmak için ateşten bir alev parçasıyla (şihâb) bana geldi. Ben de onu Allah'ın tastamam lanetiyle lanetledim; bunun üzerine yüzüstü kapaklandı ve ateşi söndü."
الْآيَات ٣٧ - ٣٨
37 - 38. Ayetler
أخرج أَبُو يعلى وَابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ:
Ebû Ya'lâ ve İbn Merdûye'nin Câbir radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
لَا تسبوا اللَّيْل وَالنَّهَار وَلَا الشَّمْس وَلَا الْقَمَر وَلَا الرِّيَاح فَإِنَّهَا ترسل رَحْمَة لقوم وَعَذَابًا لقوم
"Geceye, gündüze, güneşe, aya ve rüzgârlara sövmeyiniz; zira bunlar bir topluluk için rahmet, bir topluluk için de azap olarak gönderilir."
وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {لَا يسأمون} قَالَ: لَا يملون وَلَا يفترون قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول الشَّاعِر: من الْخَوْف لَا ذِي سأمة من عبَادَة وَلَا مُؤمن طول التَّعَبُّد يجْهد وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طَرِيق سعيد بن جُبَير ﵁ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ كَانَ يسْجد بآخر الْآيَتَيْنِ من (حم) السَّجْدَة وَكَانَ ابْن مَسْعُود ﵁ يسْجد الأولى مِنْهُمَا
et-Tastî Mesâil'inde İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona {لَا يسأمون} “usanmazlar” ifadesini sormuş, o da: "Bıkmazlar ve gevşemezler" demiştir. Nâfi': "Araplar bunu bilir mi?" diye sorunca; "Evet, şairin şu sözünü işitmedin mi?" demiştir: "Korkudan ötürü; ne ibadetten usanmış biridir o, ne de uzun süre ibadet etmekten yorulduğuna inanan biridir." İbn Ebî Şeybe, Hâkim (ve sahih olduğunu belirtmiştir) ve es-Sünen'inde Beyhakî'nin Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh tarikiyle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre [İbn Abbâs], Hâmîm es-Secde [suresindeki] iki ayetin sonuncusunda secde ederdi; İbn Mes'ûd radıyallâhu anh ise bu ikisinden birincisinde secde ederdi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن أبي إِسْحَق قَالَ: كَانَ عبد الله ﵁ وَأَصْحَابه يَسْجُدُونَ بِالْآيَةِ الأولى
Saîd b. Mansûr'un Ebû İshâk'tan bildirdiğine göre Abdullah radıyallâhu anh ve arkadaşları birinci ayette secde ederlerdi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن رجل من بني سليم أَنه سمع رَسُول الله ﷺ يسْجد بِالْآيَةِ الأولى
İbn Ebî Şeybe'nin Benî Süleym'den bir adamdan bildirdiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in birinci ayette secde ettiğini işitmiştir.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي شيبَة من طَرِيق نَافِع عَن ابْن عمر ﵄ أَنه كَانَ يسْجد بِالْآيَةِ الأولى
İbn Sa'd ve İbn Ebî Şeybe'nin Nâfi' tarikiyle İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre o, birinci ayette secde ederdi.
وَأخرج البُخَارِيّ عَن عَبدة بن حسن الْبَصْرِيّ ﵁ وَله صُحْبَة أَنه سجد فِي الْآيَة الأولى من (حم)
Buhârî'nin sahâbî olan Abde b. Hazn el-Basrî radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, Hâmîm'in birinci ayetinde secde etmiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور من طَرِيق مُجَاهِد عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه كَانَ يسْجد فِي الْآيَة الْأَخِيرَة
Saîd b. Mansûr'un Mücâhid tarikiyle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre o, son ayette secde ederdi.
الْآيَة ٣٩
39. Ayet
أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَمن آيَاته أَنَّك ترى الأَرْض خاشعة} قَالَ: غبراء متهشمة {فَإِذا أنزلنَا عَلَيْهَا المَاء اهتزت وربت} قَالَ: [] تغرف الْغَيْث وربوها إِذا مَا أَصَابَهَا
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {وَمن آيَاته أَنَّك ترى الأَرْض خاشعة} “O'nun delillerinden biri de şudur ki, sen yeryüzünü boyun eğmiş (kupkuru) görürsün” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Tozlu ve ufalanmış haldedir." {فَإِذا أنزلنَا عَلَيْهَا المَاء اهتزت وربت} “Onun üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer ve kabarır” ayeti hakkında da: "[] Yağmuru emer, kabarması ise yağmur ona isabet ettiği zamandır" demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {اهتزت} قَالَ: بالنبات {وربت} قَالَ: ارتعشت قبل أَن تنْبت
el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {اهتزت} “harekete geçer” ifadesi hakkında: "Bitkiyle [hareketlenir]", {وربت} “kabarır” ifadesi hakkında da: "Bitirmeden önce ürperip kabarır" demiştir.
الْآيَة ٤٠
40. Ayet
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {إِن الَّذين يلحدون فِي آيَاتنَا} قَالَ: هُوَ أَن يوضع الْكَلَام على غير مَوْضِعه
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre {إِن الَّذين يلحدون فِي آيَاتنَا} “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: "O, sözün yerli yerine konulmamasıdır (bağlamından saptırılmasıdır)."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {إِن الَّذين يلحدون فِي آيَاتنَا} قَالَ: هُوَ أَن يوضع الْكَلَام على غير مَوْضِعه
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {إِن الَّذين يلحدون فِي آيَاتنَا} “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: "O, sözün yerli yerine konulmamasıdır."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {إِن الَّذين يلحدون فِي آيَاتنَا} قَالَ: إلحاد مَا ذكر مَعَه
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {إِن الَّذين يلحدون فِي آيَاتنَا} “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar” ayeti hakkında: "[Buradaki] ilhâd (sapma), onunla birlikte zikredilen şeydir" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ الإِلحاد التَّكْذِيب
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre ayet hakkında: "İlhâd, yalanlamaktır" demiştir.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن عمر بن الْخطاب ﵁ قَالَ: إِن هَذَا الْقُرْآن كَلَام الله فضعوه على موَاضعه وَلَا تتبعوا فِيهِ هواكم
Ahmed ez-Zühd'de Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Şüphesiz bu Kur'an Allah'ın kelamıdır; onu yerli yerine koyun ve onun hakkında heva ve hevesinize uymayın."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {أَفَمَن يلقى فِي النَّار خير} قَالَ: أَبُو جهل بن هِشَام {أم من يَأْتِي آمنا يَوْم الْقِيَامَة} قَالَ: أَبُو بكر الصّديق ﵁
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre {أَفَمَن يلقى فِي النَّار خير} “Ateşe atılan kimse mi daha hayırlıdır...” ayeti hakkında: "Ebû Cehil b. Hişâm'dır", {أم من يَأْتِي آمنا يَوْم الْقِيَامَة} “...yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi?” ayeti hakkında da: "Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tır" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن عَسَاكِر عَن بشير بن تَمِيم ﵁ قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي أبي جهل وعمار بن يَاسر {أَفَمَن يلقى فِي النَّار} أَبُو جهل {أم من يَأْتِي آمنا يَوْم الْقِيَامَة} عمار
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Asâkir'in Beşîr b. Temîm radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Bu ayet Ebû Cehil ve Ammâr b. Yâsir hakkında indi: {أَفَمَن يلقى فِي النَّار} 'Ateşe atılan kimse mi' [ifadesi] Ebû Cehil'dir; {أم من يَأْتِي آمنا يَوْم الْقِيَامَة} 'yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi?' [ifadesi ise] Ammâr'dır."
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {أَفَمَن يلقى فِي النَّار خير أم من يَأْتِي آمنا يَوْم الْقِيَامَة} نزلت فِي عمار بن يَاسر وَفِي أبي جهل
İbn Asâkir'in İkrime radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {أَفَمَن يلقى فِي النَّار خير أم من يَأْتِي آمنا يَوْم الْقِيَامَة} “Ateşe atılan kimse mi daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi?” ayeti, Ammâr b. Yâsir ve Ebû Cehil hakkında inmiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {اعْمَلُوا مَا شِئْتُم} قَالَ: هَذَا وَعِيد
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {اعْمَلُوا مَا شِئْتُم} “Dilediğinizi yapın” ayeti hakkında: "Bu bir tehdittir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {اعْمَلُوا مَا شِئْتُم} قَالَ: خَيَّركُمْ وأمركم
Abd b. Humeyd'in Katâde'den bildirdiğine göre {اعْمَلُوا مَا شِئْتُم} “Dilediğinizi yapın” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Sizi serbest bıraktı ve size amel etmeyi emretti;
بِالْعَمَلِ وَاتخذ الْحجَّة وَبعث رَسُوله وَأنزل كِتَابه وشرّع شرائعه حجَّة وتقدمة إِلَى خلقه
hücceti ikame etti, Resulünü gönderdi, Kitabını indirdi ve kullarına bir hüccet ve önceden bir bildiri olmak üzere şeriatlarını koydu."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {اعْمَلُوا مَا شِئْتُم} قَالَ: هَذَا لأهل بدرخاصة
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre {اعْمَلُوا مَا شِئْتُم} “Dilediğinizi yapın” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu özellikle Bedir ehli içindir."
وَأخرج عبد بن حميد عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ ﵁ قَالَ: ذكر أَن السَّمَاء فرجت يَوْم بدر فَقيل {اعْمَلُوا مَا شِئْتُم}
Abd b. Humeyd'in İbrâhîm en-Nehaî radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Anlatıldığına göre Bedir günü gök yarıldı da {اعْمَلُوا مَا شِئْتُم} 'Dilediğinizi yapın' denildi."
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن ﵁ قَالَ: فأبيحت لَهُم الْأَعْمَال
Abd b. Humeyd'in Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o: "Böylece ameller kendilerine serbest bırakıldı" demiştir.
الْآيَات ٤١ - ٤٢
41 - 42. Ayetler
أخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ ﵁ قَالَ: قيل لرَسُول الله ﷺ أَو سُئِلَ: مَا الْمخْرج مِنْهَا فَقَالَ: كتاب الله الْعَزِيز الَّذِي لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِل من بَين يَدَيْهِ وَلَا من خَلفه {تَنْزِيل من حَكِيم حميد}
İbn Merdûye'nin Ali radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ondan çıkış yolu nedir?" diye denildi veya soruldu. Bunun üzerine: "Önünden de ardından da batılın kendisine yaklaşamayacağı aziz olan Allah'ın Kitabıdır; {تَنْزِيل من حَكِيم حميد} '[O,] hüküm ve hikmet sahibi, övülmeye layık olan [Allah] katından indirilmiştir'" buyurdu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن سعد لَا أَحْسبهُ إِلَّا أسْندهُ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: مثل الْقُرْآن وَمثل النَّاس كَمثل الأَرْض والغيث بَيْنَمَا الأَرْض ميتَة هامدة ثمَّ لَا يزَال ترسل الْأَدْوِيَة حَتَّى تبذر وتنبت وَيتم شَأْنهَا وَيخرج الله مَا فِيهَا من زينتها ومعايش النَّاس وَكَذَلِكَ فعل الله بِهَذَا الْقُرْآن وَالنَّاس
İbn Merdûye'nin İbn Sa'd'dan -merfû olarak rivayet ettiğini zannediyorum- bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kur'an'ın misali ile insanların misali, yeryüzü ile yağmurun misali gibidir. Yeryüzü ölü ve kupkuru iken sürekli dereler/sular akar, nihayet tohumlanır, yeşerir, durumu tamamlanır ve Allah onda bulunan süsünü ve insanların maişetlerini çıkarır. Allah bu Kur'an ve insanlarla da işte böyle yapmıştır."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن عقبَة بن عَامر ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ تَلا {إِن الَّذين كفرُوا بِالذكر لما جَاءَهُم} إِلَى قَوْله {حميد} فَقَالَ: إِنَّكُم لن ترجعوا إِلَى الله بِشَيْء أحب إِلَيْهِ من شَيْء خرج مِنْهُ يَعْنِي الْقُرْآن
Hâkim (ve sahih olduğunu belirtmiştir) ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Ukbe b. Âmir radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {إِن الَّذين كفرُوا بِالذكر لما جَاءَهُم} [ayetinden] {حميد} ayetine kadar okudu ve şöyle buyurdu: "Sizler Allah'a, O'ndan çıkan bir şeyden (yani Kur'an'dan) O'na daha sevimli olan bir şeyle asla dönemezsiniz."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أبي ذَر ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِنَّكُم لن ترجعوا إِلَى الله بِشَيْء أفضل مِمَّا خرج مِنْهُ يَعْنِي الْقُرْآن
Beyhakî'nin Ebû Zer radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Sizler Allah'a, O'ndan çıkan şeyden (yani Kur'an'dan) daha faziletli olan hiçbir şeyle dönemezsiniz."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن عَطِيَّة بن قيس ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: مَا تكلم الْعباد بِكَلَام أحب إِلَى الله من كَلَامه وَمَا أناب الْعباد إِلَى الله بِكَلَام أحب إِلَيْهِ من كَلَامه بِالذكر قَالَ بِالْقُرْآنِ
Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Atiyye b. Kays radıyallâhu anh tarikiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdiğine göre şöyle buyurmuştur: "Kullar, Allah'a Kendi kelamından daha sevimli bir kelamla hitap etmemiştir; kullar Allah'a, zikirle yani Kur'an'la yöneldiği gibi O'na daha sevimli olan hiçbir kelamla yönelmemiştir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِل} قَالَ: الشَّيْطَان
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِل} “Ona batıl yaklaşamaz” ayeti hakkında: "[Batıl,] şeytandır" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد ﵁ فِي الْآيَة {لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِل من بَين يَدَيْهِ وَلَا من خَلفه} قَالَ: لَا يدْخل فِيهِ الشَّيْطَان مَا لَيْسَ مِنْهُ وَلَا أحد من الْكَفَرَة
Abd b. Humeyd'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِل من بَين يَدَيْهِ وَلَا من خَلفه} “Ona ne önünden ne de ardından batıl yaklaşamaz” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Ona ne şeytan ne de kâfirlerden biri ondan olmayan bir şeyi sokamaz."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الضريس عَن قَتَادَة ﵁ {وَإنَّهُ لكتاب عَزِيز لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِل من بَين يَدَيْهِ وَلَا من خَلفه} قَالَ: أعزه الله لِأَنَّهُ كَلَامه وَحفظه من الْبَاطِل وَالْبَاطِل إِبْلِيس لَا يَسْتَطِيع أَن ينقص مِنْهُ حَقًا وَلَا يزِيد فِيهِ بَاطِلا
Abd b. Humeyd ve İbnü'd-Durays'ın Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {وَإنَّهُ لكتاب عَزِيز لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِل من بَين يَدَيْهِ وَلَا من خَلفه} “Şüphesiz o, çok değerli bir kitaptır. Ona ne önünden ne de ardından batıl yaklaşamaz” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Kendi kelamı olduğu için Allah onu üstün kılmış ve batıldan korumuştur. Batıl ise İblis'tir; o, ondan ne bir hakkı eksiltebilir ne de içine bir batıl katabilir."
الْآيَة ٤٣
43. Ayet
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {مَا يُقَال لَك} من التَّكْذِيب {إِلَّا مَا قد قيل للرسل من قبلك} فَكَمَا كذبت فقد كذبُوا وكما صَبَرُوا على أَذَى قَومهمْ لَهُم فاصبر على أَذَى قَوْمك إِلَيْك
İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {مَا يُقَال لَك} “Sana söylenen” -yalanlamalardan olan- {إِلَّا مَا قد قيل للرسل من قبلك} “senden önceki elçilere söylenmiş olandan başka bir şey değildir” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Nitekim sen yalanlandığın gibi onlar da yalanlandılar; kavimlerinin kendilerine verdiği eziyete sabrettikleri gibi sen de kavminin sana verdiği eziyete sabret."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن أبي صَالح ﵁ فِي قَوْله {مَا يُقَال لَك إِلَّا مَا قد قيل للرسل من قبلك} قَالَ: من الْأَذَى
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Ebû Sâlih radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {مَا يُقَال لَك إِلَّا مَا قد قيل للرسل من قبلك} “Sana söylenen, senden önceki elçilere söylenmiş olandan başka bir şey değildir” ayeti hakkında: "[Yani] eziyetten [başka bir şey değildir]" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: تَعْزِيَة
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Katâde'den bildirdiğine göre ayet hakkında: "[Bu bir] tesellidir" demiştir.
آيَة ٤٤
44. Ayet
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَلَو جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أعجمياً} الْآيَة يَقُول لَو جعلنَا الْقُرْآن أعجمياً وَلِسَانك يَا مُحَمَّد عَرَبِيّ
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre {وَلَو جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أعجمياً} “Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'an yapsaydık...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Eğer biz Kur'an'ı yabancı bir dilde yapsaydık ve senin dilin de ey Muhammed Arapça olsaydı;"
{لقالوا لَوْلَا فصلت آيَاته أأعجمي وعربي} يأتينا بِهِ مُخْتَلفا أَو مختلطاً {لَوْلَا فصلت آيَاته} فَكَانَ الْقُرْآن مثل اللِّسَان يَقُول فَلم يفعل لِئَلَّا يَقُولُوا فَكَانَت حجَّة عَلَيْهِم
{لقالوا لَوْلَا فصلت آيَاته أأعجمي وعربي} “...Elbette derlerdi ki: 'Ayetleri açıklanmalı değil miydi? [Dili] yabancı, [muhatabı] Arap mı?!'” Bize onu farklı ya da karışık olarak mı getiriyor [derlerdi]? {لَوْلَا فصلت آيَاته} 'Ayetleri açıklanmalı değil miydi?' Kur'an da [konuşulan] dil gibi olsaydı ya! [Cenâb-ı Hak] bunu derler diye öyle yapmadı; böylece bu onlara karşı bir hüccet oldu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: لَو نزل أعجمياً قَالَ الْمُشْركُونَ: كَيفَ يكون أعجمياً وَهُوَ عَرَبِيّ وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: قَالَت: قُرَيْش لَوْلَا أنزل هَذَا الْقُرْآن أعجمياً وعربياً فَأنْزل الله {لقالوا لَوْلَا فصلت آيَاته أأعجمي وعربي} وَأنزل الله تَعَالَى بعد هَذِه الْآيَة فِيهِ بِكُل لِسَان حِجَارَة من سجيل قَالَ ابْن جُبَير ﵁
Abd b. Humeyd'in Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre ayet hakkında şöyle demiştir: "Eğer yabancı bir dilde inseydi müşrikler: 'O Arap olduğu halde nasıl yabancı dilde olur?' derlerdi." Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Kureyş: "Bu Kur'an hem yabancı dilde hem Arapça indirilseydi ya!" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {لقالوا لَوْلَا فصلت آيَاته أأعجمي وعربي} “Elbette derlerdi ki: 'Ayetleri açıklanmalı değil miydi? [Dili] yabancı, [muhatabı] Arap mı?!'” ayetini indirdi. Allah Teâlâ bu ayetten sonra onun içinde her dilden [kelimeler] indirdi: {حِجَارَة من سجيل} “pişirilmiş çamurdan taşlar” [bunun bir örneğidir]. İbn Cübeyr radıyallâhu anh şöyle dedi:
وَالْقِرَاءَة على هَذَا أعجمي بالاستفهام
"Buna göre kıraat, istifhamla (soru edatıyla) {أعجمي} 'e-a'cemiyyun' şeklindedir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن أبي ميسرَة ﵁ قَالَ: فِي الْقُرْآن بِكُل لِسَان
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Ebû Meysere radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o: "Kur'an'da her dilden [kelimeler] vardır" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَعبد الرَّزَّاق عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {أُولَئِكَ ينادون من مَكَان بعيد} قَالَ: بعيد من قُلُوبهم
Abd b. Humeyd ve Abdürrezzâk'ın Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {أُولَئِكَ ينادون من مَكَان بعيد} “İşte onlara uzak bir yerden seslenilmektedir” ayeti hakkında: "Kalplerinden uzaktır" demiştir.
الْآيَات ٤٥ - ٤٦
45 - 46. Ayetler
أخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَلَوْلَا كلمة سبقت من رَبك} قَالَ: سبق لَهُم من الله حِين واجلهم [] بالغرة
Abd b. Humeyd'in Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {وَلَوْلَا كلمة سبقت من رَبك} “Eğer Rabbinden bir söz geçmiş olmasaydı...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah'tan onlar için, onları [] gaflet/aldanış içinde süre tanıdığı bir vakit önceden takdir edilmiştir."
الْآيَات ٤٧ - ٥٤
47 - 54. Ayetler
أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَمَا تخرج من ثَمَرَات من أكمامها} قَالَ: حِين تطلع
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {وَمَا تخرج من ثَمَرَات من أكمامها} “...Hiçbir meyve kabuğundan çıkmaz...” ayeti hakkında: "Tomurcuklandığı vakit" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {آذناك} أعلمناك
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre {آذناك} “Sana bildirdik” [demektir].
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم فِي قَوْله {لَا يسأم الإِنسان} قَالَ: لَا يمل
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in [bildirdiğine göre] {لَا يسأم الإِنسان} “İnsan usanmaz” ayeti hakkında: "Bıkmaz" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {وَلَئِن أذقناه رَحْمَة منا} الْآيَة
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {وَلَئِن أذقناه رَحْمَة منا} “Şayet ona bizden bir rahmet tattırsak...” ayeti hakkında:
قَالَ: عَافِيَة
Şöyle demiştir: "Afiyet [tattırsak]."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {سنريهم آيَاتنَا فِي الْآفَاق} قَالَ: كَانُوا يسافرون فيرون آثَار عَاد وَثَمُود يَقُولُونَ وَالله لقد صدق مُحَمَّد ﷺ {وَمَا أَرَاهُم فِي أنفسهم} قَالَ: الْأَمْرَاض
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {سنريهم آيَاتنَا فِي الْآفَاق} “Onlara ufuklarda ayetlerimizi göstereceğiz...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Yolculuk yapıyorlar ve Âd ile Semûd'un kalıntılarını görüyorlar, 'Vallahi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem doğru söylemiştir' diyorlardı." {وَمَا أَرَاهُم فِي أنفسهم} [kısmı hakkında ise]: "Hastalıklar" demiştir.