وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور ومسدد وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَإنَّهُ لعلم للساعة} قَالَ: خُرُوج عِيسَى قبل يَوْم الْقِيَامَة
Feryâbî, Saîd b. Mansûr, Müsedded, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre, {وَإنَّهُ لعلم للساعة} “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Kıyamet gününden önce Îsâ'nın çıkışıdır."
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ {وَإنَّهُ لعلم للساعة}
Abd b. Humeyd'in Ebû Hureyre'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre, {وَإنَّهُ لعلم للساعة} “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir” ayeti hakkında:
قَالَ: خُرُوج عِيسَى يمْكث فِي الأَرْض أَرْبَعِينَ سنة تكون تِلْكَ الْأَرْبَعُونَ أَربع سِنِين يحجّ ويعتمر
Şöyle demiştir: "Îsâ'nın çıkışıdır. Yeryüzünde kırk yıl kalır; o kırk yıl dört yıl gibi [kısa] gelir; hacceder ve umre yapar."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {وَإنَّهُ لعلم للساعة} قَالَ: آيَة للساعة خُرُوج عِيسَى بن مَرْيَم قبل يَوْم الْقِيَامَة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre, {وَإنَّهُ لعلم للساعة} “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Kıyamet için bir alamettir; Meryem oğlu Îsâ'nın kıyamet gününden önce çıkışıdır."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن الْحسن ﵁ {وَإنَّهُ لعلم للساعة} قَالَ: نزُول عِيسَى
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Hasan'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre, {وَإنَّهُ لعلم للساعة} “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir” ayeti hakkında: "Îsâ'nın inişidir" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {وَإنَّهُ لعلم للساعة} قَالَ: نزُول عِيسَى علم للساعة وناس يَقُولُونَ: الْقُرْآن علم للساعة
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre, {وَإنَّهُ لعلم للساعة} “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Îsâ'nın inişi kıyamet için bir alamettir. Bazı insanlar da: 'Kur'an kıyamet için bir bilgidir' derler."
وَأخرج عبد بن حميد عَن شَيبَان ﵁ قَالَ: كَانَ الْحسن يَقُول {وَإنَّهُ لعلم للساعة} قَالَ: هَذَا الْقُرْآن
Abd b. Humeyd'in Şeybân'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hasan, {وَإنَّهُ لعلم للساعة} “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir” ayeti hakkında: "Bu Kur'an'dır" derdi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم ﵁ أَنه قَرَأَ {وَإنَّهُ لعلم للساعة} قَالَ: هَذَا الْقُرْآن بخفض الْعين
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o, ayeti ayın harfinin kesresiyle {وَإنَّهُ لعلم للساعة} “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir” şeklinde okumuş ve: "Bu Kur'an'dır" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن حَمَّاد بن سَلمَة ﵁ قَالَ: قرأتها فِي مصحف أبيّ وَإنَّهُ لذكر للساعة
Abd b. Humeyd'in Hammâd b. Seleme'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Onu Übeyy'in Mushafında [وَإنَّهُ لذكر للساعة] şeklinde okudum."
وَأخرج ابْن جرير من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَإنَّهُ لعلم للساعة} قَالَ: نزُول عِيسَى
İbn Cerîr'in çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre, {وَإنَّهُ لعلم للساعة} “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir” ayeti hakkında: "Îsâ'nın inişidir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {ولأبيِّن لكم بعض الَّذِي تختلفون فِيهِ} قَالَ: من تَبْدِيل التَّوْرَاة
İbn Cerîr'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre, {ولأبيِّن لكم بعض الَّذِي تختلفون فِيهِ} “ve hakkında ihtilaf ettiğiniz şeylerin bir kısmını size açıklayayım diye” ayeti hakkında: "Tevrat'ın tahrif edilmesinden [kaynaklanan ihtilafları]" demiştir.
الْآيَة ٦٦
66. Âyet
أخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: تقوم السَّاعَة وَالرجلَانِ يحلبان اللقحة وَالرجلَانِ يطويان الثَّوْب ثمَّ قَرَأَ {هَل ينظرُونَ إِلَّا السَّاعَة أَن تأتيهم بَغْتَة وهم لَا يَشْعُرُونَ}
İbn Merdeveyh'in Ebû Saîd'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Kıyamet iki adam süt veren deveyi sağarken ve iki adam elbiseyi katlarken kopar." Sonra: {هَل ينظرُونَ إِلَّا السَّاعَة أَن تأتيهم بَغْتَة وهم لَا يَشْعُرُونَ} “Onlar farkında değillerken kıyametin kendilerine ansızın gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” ayetini okudu.
الْآيَات ٦٧ - ٧١
67 - 71. Âyetler
أخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن سعد بن معَاذ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة انْقَطَعت الْأَرْحَام وَقلت الْأَنْسَاب وَذَهَبت الأخوّة إِلَّا الْأُخوة فِي الله وَذَلِكَ قَوْله: {الأخلاء يَوْمئِذٍ بَعضهم لبَعض عَدو إِلَّا الْمُتَّقِينَ}
İbn Merdeveyh'in Sa'd b. Muâz'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Kıyamet günü olduğunda akrabalık bağları kopar, nesepler azalır ve Allah için olan kardeşlik hariç [bütün] kardeşlikler yok olur. Nitekim O'nun şu sözü de budur: {الأخلاء يَوْمئِذٍ بَعضهم لبَعض عَدو إِلَّا الْمُتَّقِينَ} “O gün takva sahipleri hariç, dostlar birbirine düşmandır.”"
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {الأخلاء يَوْمئِذٍ بَعضهم لبَعض عَدو إِلَّا الْمُتَّقِينَ} قَالَ: مَعْصِيّة الله فِي الدُّنْيَا متعادين
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre, {الأخلاء يَوْمئِذٍ بَعضهم لبَعض عَدو إِلَّا الْمُتَّقِينَ} “O gün takva sahipleri hariç, dostlar birbirine düşmandır” ayeti hakkında: "Dünyada Allah'a isyan [üzere dost olanlar], birbirine düşman olurlar" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ {الأخلاء يَوْمئِذٍ بَعضهم لبَعض عَدو إِلَّا الْمُتَّقِينَ} قَالَ: وَذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ كَانَ يَقُول: الأخلاء أَرْبَعَة مُؤْمِنَانِ وَكَافِرَانِ فَمَاتَ أحد الْمُؤمنِينَ فَسئلَ عَن خَلِيله فَقَالَ: اللَّهُمَّ لم أر خَلِيلًا آمُر بِمَعْرُوف وَلَا أنهى عَن مُنكر مِنْهُ اللَّهُمَّ اهده كَمَا هديتني وَأمته على مَا أمتني عَلَيْهِ وَمَات أحد الْكَافرين فَسئلَ عَن خَلِيله فَقَالَ: اللَّهُمَّ لم أر خَلِيلًا آمُر بمنكر مِنْهُ وَلَا أنهى عَن مَعْرُوف مِنْهُ اللَّهُمَّ أضلّهُ كَمَا أضللتني وَأمته على مَا أمتني عَلَيْهِ قَالَ: ثمَّ يبعثون يَوْم الْقِيَامَة فَقَالَ: ليثن بَعْضكُم على بعض فاما المؤمنان فاثنى كل وَاحِد مِنْهُمَا على صَاحبه كأحسن الثَّنَاء وَأما الكافران فَأثْنى كل وَاحِد مِنْهُمَا على صَاحبه كأقبح الثَّنَاء
Abd b. Humeyd'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre, {الأخلاء يَوْمئِذٍ بَعضهم لبَعض عَدو إِلَّا الْمُتَّقِينَ} “O gün takva sahipleri hariç, dostlar birbirine düşmandır” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi ﷺ şöyle buyururdu: "Dostlar dört kişidir: İki mümin ve iki kâfir. Müminlerden biri ölünce dostu hakkında sorulur; o da: 'Allahım! İyiliği emreden ve kötülükten nehyeden ondan daha üstün bir dost görmedim. Allahım! Beni hidayete erdirdiğin gibi onu da hidayete erdir ve beni vefat ettirdiğin [hâl] üzere onu da vefat ettir' der. Kâfirlerden biri ölünce dostu hakkında sorulur; o da: 'Allahım! Kötülüğü emreden ve iyilikten nehyeden ondan daha kötü bir dost görmedim. Allahım! Beni saptırdığın gibi onu da saptır ve beni vefat ettirdiğin [hâl] üzere onu da vefat ettir' der." [Resûlullah ﷺ] buyurdu ki: "Sonra kıyamet günü diriltilirler ve: 'Birbirinizi övün' denir. İki mümin, her biri arkadaşını en güzel övgüyle över. İki kâfir ise her biri arkadaşını en çirkin yergiyle yerer."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن كَعْب ﵁ قَالَ: يُؤْتى بالرئيس فِي الْخَيْر يَوْم الْقِيَامَة فَيُقَال: أجب رَبك فَينْطَلق بِهِ إِلَى ربه فَلَا يحجب عَنهُ فَيُؤْمَر بِهِ إِلَى الْجنَّة فَيرى منزله ومنازل أَصْحَابه الَّذين كَانُوا يجامعونه على الْخَيْر ويعينونه عَلَيْهِ فَيُقَال هَذِه منزلَة فلَان وَهَذِه منزلَة فلَان فَيرى مَا أعد الله فِي الْجنَّة من الْكَرَامَة وَيرى مَنْزِلَته أفضل من مَنَازِلهمْ ويكسى من ثِيَاب الْجنَّة وَيُوضَع على رَأسه تَاج ويعلقه من ريح الْجنَّة ويشرق وَجهه حَتَّى يكون مثل الْقَمَر لَيْلَة الْبَدْر فَيخرج فَلَا يرَاهُ أهل مَلأ إِلَّا قَالُوا: اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ مِنْهُم حَتَّى يَأْتِي أَصْحَابه الَّذين كَانُوا يجامعونه على الْخَيْر ويعينونه عَلَيْهِ فَيَقُول أبشر يَا فلَان فَإِن الله أعد لَك فِي الْجنَّة
İbn Ebî Şeybe'nin Kâ'b'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kıyamet günü hayırda önder olan kişi getirilir ve: "Rabbine icabet et!" denir. O da Rabbine götürülür, O'ndan perdelenmez ve Cennet'e götürülmesi emredilir. Kendi makamını ve hayır üzere kendisiyle toplanıp ona yardım eden arkadaşlarının makamlarını görür. Ona: "Bu falanın makamı, bu da falanın makamıdır" denir. Allah'ın Cennet'te hazırladığı ikramı görür, kendi makamının onların makamlarından daha üstün olduğunu görür, Cennet elbiselerinden giydirilir, başına taç konur, üzerine Cennet kokusu sürülür ve yüzü dolunay gecesindeki ay gibi parıldar. Dışarı çıkar; onu gören hiçbir topluluk yoktur ki: "Allahım, bizi de onlardan eyle!" demesin. Nihayet hayır üzere kendisiyle toplanıp ona yardım eden arkadaşlarının yanına gelir ve şöyle der: "Müjdeler olsun ey falan! Şüphesiz Allah senin için Cennet'te
كَذَا وَأعد لَك فِي الْجنَّة كَذَا وَكَذَا فَلَا يزَال يُخْبِرهُمْ بِمَا أعد الله لَهُم فِي الْجنَّة من الْكَرَامَة حَتَّى يَعْلُو وُجُوههم من الْبيَاض مثل مَا علا وَجهه فيعرفهم النَّاس ببياض وُجُوههم فَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ أهل الْجنَّة
şunları şunları ve senin için Cennet'te şunları şunları hazırladı." Allah'ın Cennet'te onlar için hazırladığı ikramları onlara haber vermeye devam eder; ta ki onun yüzünü kaplayan beyazlığın aynısı onların da yüzlerini kaplayıncaya kadar. İnsanlar onları yüzlerinin beyazlığından tanır ve: "İşte bunlar Cennet ehlidir" derler.
وَيُؤْتى بالرئيس فِي الشَّرّ فَيُقَال أجب رَبك فَينْطَلق بِهِ إِلَى ربه فيحجب عَنهُ وَيُؤمر بِهِ إِلَى النَّار فَيرى منزله ومنازل أَصْحَابه فَيُقَال هَذِه منزلَة فلَان وَهَذِه منزلَة فلَان فَيرى مَا أَعَدَّ الله فِيهَا من الهوان وَيرى مَنْزِلَته شرا من مَنَازِلهمْ فَيَسْوَدُّ وَجْهَهُ وَتَزْرَقُّ عَيناهُ وَيُوضَع على رَأسه قلنسوة من نَار فَيخرج فَلَا يرَاهُ أهل مَلأ إِلَّا تعوذوا بِاللَّه مِنْهُ فَيَقُول مَا أعاذكم الله مني أما تذكر يَا فلَان كَذَا وَكَذَا فيذكرهم الشَّرّ الَّذِي كَانُوا يجامعونه ويعينونه عَلَيْهِ فَمَا يزَال يُخْبِرهُمْ بِمَا أعد الله لَهُم فِي النَّار حَتَّى يَعْلُو وُجُوههم من السوَاد مثل الَّذِي علا وَجهه فيعرفهم النَّاس بسواد وُجُوههم فَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ أهل النَّار
Şerde önder olan kişi de getirilir ve: "Rabbine icabet et!" denir. O da Rabbine götürülür, O'ndan perdelenir ve Cehennem'e götürülmesi emredilir. Kendi yerini ve arkadaşlarının yerlerini görür. Ona: "Bu falanın yeri, bu da falanın yeridir" denir. Allah'ın orada hazırladığı zilleti görür, kendi yerinin onların yerlerinden daha kötü olduğunu görür; yüzü kararır, gözleri göğerir ve başına ateşten bir külah konur. Dışarı çıkar; onu gören hiçbir topluluk yoktur ki ondan Allah'a sığınmasın. O da: "Allah sizi benden korumadı! Ey falan, filanca şeyi hatırlamıyor musun?" der ve kendisiyle birlikte işledikleri ve ona yardım ettikleri kötülükleri onlara hatırlatır. Allah'ın onlar için Cehennem'de hazırladıklarını onlara haber vermeye devam eder; ta ki onun yüzünü kaplayan siyahlığın aynısı onların da yüzlerini kaplayıncaya kadar. İnsanlar onları yüzlerinin siyahlığından tanır ve: "İşte bunlar Cehennem ehlidir" derler.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَحميد بن زَنْجوَيْه فِي ترغيبه وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ فِي قَوْله: {الأخلاء يَوْمئِذٍ بَعضهم لبَعض عَدو إِلَّا الْمُتَّقِينَ} قَالَ: خليلان مُؤْمِنَانِ وخليلان كَافِرَانِ توفّي أحد الْمُؤمنِينَ فبشر بِالْجنَّةِ فَذكر خَلِيله فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّا خليلي فلَانا كَانَ يَأْمُرنِي بطاعتك وَطَاعَة رَسُولك ويأمرني بِالْخَيرِ وينهاني عَن الشَّرّ وينبئني أَنِّي ملاقيك اللَّهُمَّ فَلَا تضله بعدِي حَتَّى تريه مَا أريتني وترضى عَنهُ كَمَا رضيت عني فَيُقَال لَهُ اذْهَبْ فَلَو تعلم مَا لَهُ عِنْدِي لضحكت كثيرا ولبكيت قَلِيلا ثمَّ يَمُوت الآخر فَيجمع بَين أرواحهما فَيُقَال: ليثن كل وَاحِد مِنْكُمَا على صَاحبه فَيَقُول كل وَاحِد مِنْهُمَا لصَاحبه نعم الْأَخ وَنعم الصاحب وَنعم الْخَلِيل وَإِذا مَاتَ أحد الْكَافرين بشر بالنَّار فيذكر خَلِيله فَيَقُول: اللَّهُمَّ إِن خليلي فلَانا كَانَ يَأْمُرنِي بمعصيتك ومعصية رَسُولك ويأمرني بِالشَّرِّ وينهاني عَن الْخَيْر وينبئني أَنِّي غير ملاقيك اللَّهُمَّ فَلَا تهده بعدِي حَتَّى تريه مثل مَا اريتني وتسخط عَلَيْهِ كَمَا سخطت عَليّ فَيَمُوت الآخر فَيجمع بَين أرواحهما فَيُقَال ليثن كل وَاحِد مِنْكُمَا على صَاحبه فَيَقُول كل وَاحِد لصَاحبه بئس الْأَخ وَبئسَ الصاحب وَبئسَ الْخَلِيل
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Terğîb'inde Humeyd b. Zenceveyh, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre, {الأخلاء يَوْمئِذٍ بَعضهم لبَعض عَدو إِلَّا الْمُتَّقِينَ} “O gün takva sahipleri hariç, dostlar birbirine düşmandır” ayeti hakkında şöyle demiştir: İki mümin dost ve iki kâfir dost vardır. Müminlerden biri vefat eder ve Cennet'le müjdelenir. Dostunu hatırlar ve şöyle der: "Allahım! Benim dostum falan kişi bana Sana ve Resûlüne itaat etmeyi emreder, bana hayrı emreder, şerden nehyeder ve Seninle karşılaşacağımı bana haber verirdi. Allahım! Bana gösterdiğini ona da gösterinceye ve benden razı olduğun gibi ondan da razı oluncaya kadar benden sonra onu saptırma!" Ona: "Git, onun Benim yanımdaki [makamını] bir bilseydin çok güler, az ağlardın" denir. Sonra diğeri ölür ve ruhları bir araya getirilir; sonra: "Birbirinizi övün" denir. Onların her biri arkadaşı için: "Ne güzel kardeş, ne güzel arkadaş ve ne güzel dost!" der. Kâfirlerden biri öldüğünde ise Cehennem ile uyarılır ve dostunu hatırlayıp şöyle der: "Allahım! Benim dostum falan kişi bana Sana ve Resûlüne isyan etmeyi emreder, şerri emreder, hayırdan nehyeder ve Seninle karşılaşmayacağımı bana haber verirdi. Allahım! Bana gösterdiğinin benzerini ona da gösterinceye ve bana gazap ettiğin gibi ona da gazap edinceye kadar benden sonra onu hidayete erdirme!" Sonra diğeri de ölür ve ruhları bir araya getirilir; sonra: "Birbirinizi yâd edin" denir. Her biri arkadaşı için: "Ne kötü kardeş, ne kötü arkadaş ve ne kötü dost!" der.
وَأخرج ابْن جرير عَن سُلَيْمَان التَّيْمِيّ قَالَ: سَمِعت أَن النَّاس حِين يبعثون لَيْسَ
İbn Cerîr'in Süleymân et-Teymî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İşittiğime göre insanlar diriltildiklerinde aralarında
فيهم إِلَّا فزع فينادي منادٍ {يَا عبادِ لَا خوف عَلَيْكُم الْيَوْم وَلَا أَنْتُم تَحْزَنُونَ} فيرجوها النَّاس كلهم فيتبعها {الَّذين آمنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسلمين}
korkuya kapılmayan hiç kimse bulunmaz. Bir münadi: {يَا عبادِ لَا خوف عَلَيْكُم الْيَوْم وَلَا أَنْتُم تَحْزَنُونَ} “Ey kullarım! Bugün size korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz” diye seslenir. Bütün insanlar bunu ümit eder; arkasından {الَّذين آمنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسلمين} “Ayetlerimize iman eden ve Müslüman olanlar” [ayeti] gelir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {تحبرون} قَالَ: تكرمون وَالله تَعَالَى أعلم
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre, {تحبرون} “ağırlanıp sevindirilirsiniz” ayeti hakkında: "İkram edilirsiniz" demiştir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وَأخرج ابْن الْمُبَارك وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة الْجنَّة وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط بسندٍ رِجَاله ثِقَات عَن أنس ﵁: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن أَسْفَل أهل الْجنَّة أَجْمَعِينَ دَرَجَة لمن يقوم على رَأسه عشرَة آلَاف بيد كل وَاحِد صحفتان: وَاحِدَة من ذهب وَالْأُخْرَى من فضَّة فِي كل وَاحِدَة لون لَيْسَ فِي الْأُخْرَى مثله يَأْكُل من آخرهَا مثل مَا يَأْكُل من أَولهَا يجد لآخرها من الطّيب واللذة مثل الَّذِي يجد لأولها ثمَّ يكون ذَلِك ريح الْمسك الأذفر لَا يَبُولُونَ وَلَا يَتَغَوَّطُونَ وَلَا يَمْتَخِطُونَ إخْوَانًا على سرر مُتَقَابلين
İbnü'l-Mübârek, Sıfatü'l-Cenne'de İbn Ebî'd-Dünyâ ve ricâli güvenilir bir senetle Taberânî'nin el-Evsat'ta Enes'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre: Resûlullah'ın ﷺ şöyle buyurduğunu işittim: "Cennet ehlinin derece bakımından en aşağıda olanının bile başucunda on bin kişi dikilir. Her birinin elinde ikişer tabak bulunur: Biri altından, diğeri gümüştendir. Her birinde diğerinde benzeri olmayan başka bir çeşit vardır. Sonundakinden de ilkinde olduğu gibi yer; sonundakinde ilkindeki gibi hoşluk ve lezzet bulur. Sonra bu, keskin misk kokusu [ter] olur; idrar yapmazlar, büyük abdest bozmazlar ve sümkürmezler; karşılıklı tahtlar üzerinde kardeşlerdir."
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ ﵁ {بصحاف} قَالَ: القصاع
İbn Cerîr'in Süddî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre, {بصحاف} “tepsilerle/çanaklarla” ayeti hakkında: "Büyük çanaklardır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن كَعْب ﵁ قَالَ: إِن أدنى أهل الْجنَّة منزلَة يَوْم الْقِيَامَة ليؤتى بغدائه فِي سبعين ألف صَحْفَة فِي كل صَحْفَة لون لَيْسَ كالآخر فيجد للْآخر لذته أَوله لَيْسَ مِنْهُ أول
İbn Ebî Şeybe'nin Kâ'b'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kıyamet günü makamca Cennet ehlinin en aşağıda olanına bile yetmiş bin çanak içinde sabah yemeği getirilir. Her çanakta diğerine benzemeyen bir çeşit vardır ve sonuncusunda da ilkinin lezzetini bulur; ilki ondan daha lezzetli değildir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الأكواب الجرار من الْفضة
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Ekvâb (كواب), gümüşten kulpsuz testilerdir."
وَأخرج هناد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: الأكواب الَّتِي لَيْسَ لَهَا آذان
Hennâd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Ekvâb (كواب), kulpları olmayan [kadehlerdir]."
وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس ﵄: أَن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله: {وأكواب} قَالَ: القلال الَّتِي لَا عرا لَهَا
Tastî'nin Mesâil'inde İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre: Nâfi' b. el-Ezrak ona {وأكواب} “ve kadehler” ayetini sormuş; o da: "Kulpları olmayan testilerdir" demiştir.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول الْهُذلِيّ فَلم ينْطق الديك حَتَّى مَلَأت كوب الذُّبَاب لَهُ فاستدارا وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {بأكواب} قَالَ: جرار لَيْسَ لَهَا عرا وَهِي بالنبطية كوى
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir miydi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet, Hüzeylî'nin şu sözünü işitmedin mi: 'Horoz ötmemişti ki, onun için sinek bardağını doldurdum da döndü'" dedi. İbn Cerîr'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre, {بأكواب} “kadehlerle” ayeti hakkında: "Kulpları olmayan testilerdir; Nabatça'da 'kûz'dur" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن أَهْون أهل النَّار عذَابا رجل يطَأ على جَمْرَة يغلي مِنْهَا دماغه قَالَ أَبُو بكر الصّديق: وَمَا كَانَ
Abd b. Humeyd'in İkrime'den rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Cehennem ehlinin azap bakımından en hafifi, bir kora basıp da ondan beyni kaynayan bir adamdır." Ebû Bekir es-Sıddîk: "Onun
جرمه يَا رَسُول الله قَالَ: كَانَت لَهُ مَاشِيَة يغشى بهَا الزَّرْع ويؤذيه وَحرم الله الزَّرْع وَمَا حوله رمية بِحجر فَلَا تستحبوا أَمْوَالكُم فِي الدُّنْيَا وتهلكوا أَنفسكُم فِي الْآخِرَة
suçu neydi ey Allah'ın Resûlü?" dedi. [Resûlullah ﷺ] buyurdu ki: "Onun davarları vardı; onlarla ekinlere girer ve [sahibine] eziyet verirdi. Allah ise ekini ve etrafını bir taş atımı mesafesiyle haram kılmıştır. Dünyada mallarınızı sevip de ahirette kendinizi helak etmeyiniz."
وَقَالَ: إِن أدنى أهل الْجنَّة منزلَة وأسفلهم دَرَجَة لَا يدْخل بعده أحد يفسح لَهُ فِي بَصَره مسيرَة عَام فِي قُصُور من ذهب وخيام من لُؤْلُؤ لَيْسَ فِيهَا مَوضِع شبر إِلَّا معمور يغدى عَلَيْهِ كل يَوْم وَيرَاح بسبعين ألف صَحْفَة فِي كل صَحْفَة لون لَيْسَ فِي الآخر مثله شَهْوَته فِي آخرهَا كشهوته فِي أَولهَا لَو نزل بِهِ جَمِيع أهل الأَرْض لوسع عَلَيْهِم مِمَّا أعْطى لَا ينقص ذَلِك مِمَّا أُوتِيَ شَيْئا
Ve şöyle buyurdu: "Cennet ehlinin makamca en aşağıda ve derece bakımından en altta olanı -ki ondan sonra kimse girmeyecektir- altından köşkler ve inciden çadırlar içinde bir yıllık mesafelik görüş alanına sahip kılınır; orada bir karış bile mamur olmayan yer yoktur. Ona her gün sabah akşam yetmiş bin çanakla yemek sunulur; her çanakta diğerinde benzeri olmayan bir çeşit vardır. Sonuncusundaki iştahı, ilkindeki iştahı gibidir. Eğer bütün yeryüzü halkı ona misafir olsa, kendisine verilenden onlara yeter de artar ve bu, kendisine verilenden hiçbir şeyi eksiltmez."
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي أُمَامَة قَالَ: إِن الرجل من أهل الْجنَّة يَشْتَهِي الطَّائِر وَهُوَ يطير فَيَقَع منفلقاً نضيجاً فِي كَفه فيأكل مِنْهُ حَتَّى يَنْتَهِي ثمَّ يطير ويشتهي الشَّرَاب فَيَقَع الإِبريق فِي يَده فيشرب مِنْهُ مَا يُرِيد ثمَّ يرجع إِلَى مَكَانَهُ
İbn Cerîr'in Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cennet ehlinden olan kişi uçmakta olan kuşu canı çeker, [kuş] hemen pişmiş ve yarılmış olarak onun avucuna düşer. Ondan doyasıya yer, sonra [kuş] uçar gider. Canı içecek çeker; ibrik eline konar, ondan dilediği kadar içer, sonra yerine geri döner.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {وأكواب} قَالَ: هِيَ دون الأباريق بلغنَا أَنَّهَا مدوّرة الرَّأْس
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre, {وأكواب} “ve kadehler” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Onlar ibriklerden küçüktür; bize ulaştığına göre başları yuvarlaktır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي أُمَامَة: أَن رَسُول الله ﷺ حَدثهمْ وَذكر الْجنَّة فَقَالَ: وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ ليأخذن أحدكُم اللُّقْمَة فيجعلها فِي فِيهِ ثمَّ يخْطر على باله طَعَام آخر فيتحول الطَّعَام الَّذِي فِي فِيهِ على الَّذِي اشْتهى ثمَّ قَرَأَ {وفيهَا مَا تشتهيه الْأَنْفس وتلذ الْأَعْين وَأَنْتُم فِيهَا خَالدُونَ}
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ onlara Cennet'i anlatıp zikrederek şöyle buyurdu: "Nefsim elinde olana yemin ederim ki, sizden biri lokmayı alıp ağzına koyar, sonra aklına başka bir yiyecek gelir ve ağzındaki yiyecek canının çektiği şeye dönüşür." Sonra: {وفيهَا مَا تشتهيه الْأَنْفس وتلذ الْأَعْين وَأَنْتُم فِيهَا خَالدُونَ} “Orada nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı her şey vardır ve siz orada ebedî kalacaksınız” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة الْجنَّة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الرمانة من رمان الْجنَّة يجْتَمع عَلَيْهَا بشر كثير يَأْكُلُون مِنْهَا فان جرى على ذكر أحدهم شَيْء وجده فِي مَوضِع يَده حَيْثُ يَأْكُل
Sıfatü'l-Cenne'de İbn Ebî'd-Dünyâ'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cennet narlarından bir narın etrafında pek çok insan toplanıp ondan yerler; eğer birinin aklından bir şey geçerse, yediği yerde elinin altında onu bulur.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَزَّار وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَالَ لي رَسُول الله ﷺ: إِنَّك ستنظر إِلَى الطير فِي الْجنَّة فتشتهيه فيخر بَين يَديك مشوياً
İbn Ebî'd-Dünyâ, Bezzâr, İbnü'l-Münzir ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ bana: "Sen Cennet'te kuşa bakacaksın, canın onu çekecek ve hemen önüne kızarmış olarak düşecektir" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن مَيْمُونَة: أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن الرجل ليشتهي الطير فِي الْجنَّة فَيَجِيء مثل البختي حَتَّى يَقع على خوانه لم يصبهُ دُخان وَلم تمسه نَار فيأكل مِنْهُ حَتَّى يشْبع ثمَّ يطير
İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Meymûne'den rivayet ettiğine göre Nebî ﷺ şöyle buyurmuştur: "Kişi Cennet'te kuşu canı çeker, [kuş] Horasan devesi gibi gelip sofrasına konar; ona ne duman değmiştir ne de ateş dokunmuştur. Ondan doyasıya yer, sonra uçup gider."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أخس أهل الْجنَّة منزلا لَهُ سَبْعُونَ ألف خَادِم مَعَ كل خَادِم صَحْفَة من ذهب لَو نزل بِهِ أهل الأَرْض
İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cennet ehlinin makamca en aşağıda olanının yetmiş bin hizmetçisi vardır, her hizmetçiyle birlikte altından bir tabak bulunur. Bütün yeryüzü halkı ona misafir olsa
جَمِيعًا لأوصلهم لَا يَسْتَعِين عَلَيْهِم بِشَيْء من عِنْد غَيره
hepsine ikramda bulunur ve onlar için başkasının yanındaki hiçbir şeye ihtiyaç duymaz.
وَذَلِكَ فِي قَول الله {وفيهَا مَا تشتهيه الْأَنْفس}
Bu da Allah Teâlâ'nın: {وفيهَا مَا تشتهيه الْأَنْفس} “Orada nefislerin arzuladığı her şey vardır” buyruğundadır.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس أَنه سُئِلَ فِي الْجنَّة ولد قَالَ: إِن شاؤوا
İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre ona: "Cennet'te çocuk olur mu?" diye soruldu. "İsterlerse olur" dedi.
وَأخرج أَحْمد وهناد والدارمي وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن ماجة وَابْن الْمُنْذر وَابْن حبَان وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قُلْنَا يَا رَسُول الله إِن الْوَلَد من قُرَّة الْعين وَتَمام السرُور فَهَل يُولد لأهل الْجنَّة فَقَالَ: إِن الْمُؤمن إِذا اشْتهى الْوَلَد فِي الْجنَّة كَانَ حمله وَوَضعه وسنه فِي سَاعَة: كَمَا يَشْتَهِي
Ahmed, Hennâd, Dârimî, Abd b. Humeyd, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Mâce, İbnü'l-Münzir, İbn Hibbân ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Biz: "Ey Allah'ın Resûlü! Çocuk göz aydınlığı ve tam bir sevinçtir; Cennet ehline çocuk doğar mı?" dedik. Buyurdu ki: "Mümin Cennet'te çocuk arzu ettiği zaman onun hamileliği, doğumu ve büyümesi dilediği gibi bir anda olur."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن ابْن سابط قَالَ: قَالَ رجل يَا رَسُول الله: أَفِي الْجنَّة خيل فَإِنِّي أحب الْخَيل قَالَ: إِن يدْخلك الله الْجنَّة مَا من شَيْء شِئْت إِلَّا فعلت فَقَالَ الْأَعرَابِي: أَفِي الْجنَّة إبل فَإِنِّي أحب الإِبل فَقَالَ يَا اعرابي: إِن أدْخلك الله الْجنَّة أصبت فِيهَا مَا تشْتَهي نَفسك ولذت عَيْنك
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in İbn Sâbit'ten rivayet ettiğine göre bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Cennet'te at var mıdır? Çünkü ben atı severim" dedi. [Resûlullah ﷺ]: "Eğer Allah seni Cennet'e koyarsa, dilediğin hiçbir şey yoktur ki yapılmasın" buyurdu. Bedevî: "Cennet'te deve var mıdır? Çünkü ben deveyi severim" dedi. [Resûlullah ﷺ]: "Ey Bedevî! Eğer Allah seni Cennet'e koyarsa, orada canının çektiği ve gözünün lezzet aldığı şeylere kavuşursun" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن بُرَيْدَة قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: هَل فِي الْجنَّة خيل فَإِنَّهَا تعجبني قَالَ: إِن أَحْبَبْت ذَلِك أتيت بفرس من ياقوتة حَمْرَاء فتطير بك فِي الْجنَّة حَيْثُ شِئْت فَقَالَ لَهُ رجل: إِن الإِبل تعجبني فَهَل فِي الْجنَّة من إبل فَقَالَ: يَا عبد الله إِن أدخلت الْجنَّة فلك فِيهَا مَا تشْتَهي نَفسك ولذت عَيْنك
İbn Ebî Şeybe, Tirmizî ve İbn Merdeveyh'in Büreyde'den rivayet ettiğine göre bir adam Nebî'ye ﷺ gelip: "Cennet'te at var mıdır? Çünkü o benim hoşuma gidiyor" dedi. [Resûlullah ﷺ]: "Eğer bunu seversen, kırmızı yakuttan bir at getirilir ve Cennet'te seni dilediğin yere uçurur" buyurdu. Bir adam da ona: "Benim develer hoşuma gidiyor; Cennet'te deveden var mıdır?" dedi. [Resûlullah ﷺ]: "Ey Allah'ın kulu! Eğer Cennet'e konursan, orada canının çektiği ve gözünün lezzet aldığı şeyler senin için vardır" buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن كثير بن مرّة الْحَضْرَمِيّ قَالَ: إِن السحابة لتمر بِأَهْل الْجنَّة فَتَقول مَا أمطركم
Abd b. Humeyd'in Kesîr b. Mürre el-Hadramî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Bulut Cennet ehlinin üzerinden geçer ve: 'Üzerinize ne yağdırayım?' der."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن سابط قَالَ: إِن الرَّسُول يَجِيء إِلَى الشَّجَرَة من شجر الْجنَّة فَيَقُول: إِن رَبِّي يَأْمُرك أَن تفتقي لهَذَا مَا شَاءَ فَإِن الرَّسُول ليجيء إِلَى الرجل من أهل الْجنَّة فينشر عَلَيْهِ الْحلَّة فَيَقُول: قد رَأَيْت الْحلَل فَمَا رَأَيْت مثل هَذِه
İbn Ebî Şeybe'nin İbn Sâbit'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Elçi melek Cennet ağaçlarından bir ağaca gelir ve: "Rabbim sana, bunun için dilediği şeyi açmanı emrediyor" der. Elçi melek Cennet ehlinden olan kişiye gelip elbiseyi üzerine serer; o kişi de: "Nice elbiseler gördüm ama bunun gibisini görmedim" der.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عمر بن قيس قَالَ: إِن الرجل من أهل الْجنَّة ليشتهي الثَّمَرَة فتجيء حَتَّى تسيل فِي فِيهِ وَإِنَّهَا فِي أَصْلهَا فِي الشَّجَرَة
İbn Ebî Şeybe'nin Ömer b. Kays'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cennet ehlinden olan kişi meyveyi canı çeker, [meyve] ağaçtaki kökünde dururken bile gelip onun ağzına akar.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن عبد الرَّحْمَن بن سابط قَالَ: إِن الرجل من أهل الْجنَّة ليزوّج خَمْسمِائَة حوراء وَأَرْبَعمِائَة بكر وَثَمَانِية آلَاف ثيب مَا مِنْهُنَّ
Ebü'ş-Şeyh'in el-Azame'de Abdurrahman b. Sâbit'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Cennet ehlinden olan kişi, beş yüz huri, dört yüz bâkire ve sekiz bin dul kadınla evlendirilir; onlardan...
وَاحِدَة إِلَّا يعانقها عمر الدُّنْيَا كلهَا لَا يُوجد وَاحِد مِنْهُمَا من صَاحبه وَإنَّهُ لتوضع مائدته فَمَا تَنْقَضِي مِنْهَا نهمته عمر الدُّنْيَا كلهَا وَإنَّهُ ليَأْتِيه الْملك بِتَحِيَّة من ربه وَبَين أصبعيه مائَة أَو سَبْعُونَ حلَّة فَيَقُول مَا أَتَانِي من رَبِّي شَيْء أعجب إليّ من هَذِه فَيَقُول: أيعجبك هَذَا فَيَقُول: نعم فَيَقُول الْملك: لأدنى شَجَرَة بِالْجنَّةِ تلوني لفُلَان من هَذَا مَا اشتهت نَفسه
...biri müstesna olmaksızın hepsiyle bütün dünya ömrü kadar kucaklaşır da ikisinden biri diğerinden bıkmaz. Onun sofrası kurulur ve bütün dünya ömrü boyunca ondan iştahı kesilmez. Melek ona Rabbinden bir selamla gelir; iki parmağı arasında yüz yahut yetmiş elbise vardır. [Cennetlik kişi]: 'Rabbimden bana gelen hiçbir şey bana bunlardan daha sevimli gelmedi' der. [Melek]: 'Bu senin hoşuna gitti mi?' der. O: 'Evet' der. Melek Cennet'in en alt derecedeki ağacına: 'Falan kimse için canının çektiği şekilde bundan çeşit çeşit ver' der."
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي ظَبْيَة السّلمِيّ قَالَ: إِن السرب من أهل الْجنَّة لتظلهم السحابة فَتَقول: مَا أمطركم فَمَا يَدْعُو دَاع من الْقَوْم بِشَيْء إِلَّا أمطرتهم حَتَّى أَن الْقَائِل مِنْهُم ليقول: أمطرينا كواعب أَتْرَابًا
İbn Cerîr'in Ebû Zabyetü's-Sülemî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Cennet ehlinden bir topluluğu bulut gölgelendirir ve: 'Üzerinize ne yağdırayım?' der. Topluluktan bir kimse ne dilerse [bulut] üzerlerine onu yağdırır; hatta içlerinden biri: 'Üzerimize yaşıt dolgun göğüslü cariyeler yağdır' der."
الْآيَات ٧٢ - ٨٩
72-89. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: مَا من أحد إِلَّا وَله منزل فِي الْجنَّة ومنزل فِي النَّار فالكافر يَرث الْمُؤمن منزله فِي النَّار وَالْمُؤمن يَرث الْكَافِر منزله فِي الْجنَّة وَذَلِكَ قَوْله {وَتلك الْجنَّة الَّتِي أورثتموها بِمَا كُنْتُم تَعْمَلُونَ}
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Hiç kimse yoktur ki onun Cennet'te bir durağı ve Cehennem'de bir durağı bulunmasın. Kâfir, müminin Cehennem'deki durağına varis olur; mümin de kâfirin Cennet'teki durağına varis olur. İşte Allah'ın: {وَتلك الْجنَّة الَّتِي أورثتموها بِمَا كُنْتُم تَعْمَلُونَ} “İşte yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan Cennet budur” kavli budur."
وَأخرج هناد بن السّري وَعبد بن حميد فِي الزّهْد عَن عبد الله بن مَسْعُود قَالَ: تجوزون الصِّرَاط بِعَفْو الله وتدخلون الْجنَّة برحمة الله وتقتسمون الْمنَازل بأعمالكم
Hennâd b. es-Serî ve ez-Zühd'de Abd b. Humeyd'in Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Sıratı Allah'ın affıyla geçersiniz, Cennet'e Allah'ın rahmetiyle girersiniz ve konakları amellerinizle paylaşırsınız."
قَوْله تَعَالَى: {إِن الْمُجْرمين}
Yüce Allah'ın: {إِن الْمُجْرمين} “Şüphesiz suçlular” kavli.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وهم فِيهِ مبلسون} قَالَ: مستسلمون
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in rivayet ettiğine göre Katâde: {وهم فِيهِ مبلسون} “Onlar orada ümitsiz ve çaresizdirler” kavli hakkında: "Teslim olmuşlardır" demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن يعلى بن أُميَّة قَالَ: سَمِعت النَّبِي ﷺ يقْرَأ على الْمِنْبَر {وَنَادَوْا يَا مَالك}
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, Buhârî, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, İbn Merdeveyh ve Sünen'inde Beyhakî'nin Ya'lâ b. Ümeyye'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nebî'yi ﷺ minberde: {وَنَادَوْا يَا مَالك} “[Cehennemlikler]: 'Ey Mâlik!' diye seslendiler” [ayetini] okurken işittim.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ أَنه سمع النَّبِي ﷺ يقْرَأ على الْمِنْبَر {وَنَادَوْا يَا مَالك}
İbn Merdeveyh'in Ali'den rivayet ettiğine göre o, Nebî'yi ﷺ minberde: {وَنَادَوْا يَا مَالك} “[Cehennemlikler]: 'Ey Mâlik!' diye seslendiler” [ayetini] okurken işitmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْأَنْبَارِي عَن مُجَاهِد قَالَ: فِي قِرَاءَة عبد الله بن مَسْعُود {وَنَادَوْا يَا مَالك}
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Enbârî'nin Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde: {وَنَادَوْا يَا مَالك} “[Cehennemlikler]: 'Ey Mâlik!' diye seslendiler” şeklindedir.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن يعلى بن أُميَّة قَالَ: سَمِعت النَّبِي ﷺ يقْرَأ على الْمِنْبَر {وَنَادَوْا يَا مَالك ليَقْضِ علينا رَبك}
Taberânî'nin Ya'lâ b. Ümeyye'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nebî'yi ﷺ minberde: {وَنَادَوْا يَا مَالك ليَقْضِ علينا رَبك} “[Cehennemlikler]: 'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin' diye seslendiler” [ayetini] okurken işittim.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة النَّار وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والنشور عَن ابْن عَبَّاس: {وَنَادَوْا يَا مَالك} قَالَ: مكث عَنْهُم ألف سنة ثمَّ يُجِيبهُمْ {إِنَّكُم مَاكِثُونَ}
Abdürrezzâk, Firyâbî, Abd b. Humeyd, Sıfatu'n-Nâr'da İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَنَادَوْا يَا مَالك} “[Cehennemlikler]: 'Ey Mâlik!' diye seslendiler” ayeti hakkında şöyle demiştir: [Mâlik] onlara bin sene cevap vermeyip bekler, sonra da onlara: {إِنَّكُم مَاكِثُونَ} “Şüphesiz siz [burada ebedî] kalacaksınız” diye cevap verir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {أم أبرموا أمرا فَإنَّا مبرمون} قَالَ: أم أَجمعُوا أمرا فَإنَّا مجمعون إِن كَادُوا شرا كدناهم مثله
Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {أم أبرموا أمرا فَإنَّا مبرمون} “Yoksa bir işi sağlamca kararlaştırdılar mı? Şüphesiz biz de kararlıyız” kavli hakkında şöyle demiştir: "Yoksa bir işe kesin karar mı verdiler? Şüphesiz biz de kararlıyız. Eğer onlar bir kötülük için tuzak kurarlarsa, biz de onlara misliyle tuzak kurarız."
وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: بَينا ثَلَاثَة بَين الْكَعْبَة واستارها قرشيان وثقفي أَو ثقفيان وقرشي فَقَالَ وَاحِد مِنْهُم: ترَوْنَ الله يسمع
İbn Cerîr'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kâbe ile örtüleri arasında iki Kureyşli ile bir Sakîfli veya iki Sakîfli ile bir Kureyşli olmak üzere üç kişi bulunurken onlardan biri: "Allah'ın duyduğunu düşünüyor musunuz...
كلامنا فَقَالَ وَاحِد: إِذا جهرتم سمع وَإِذا أسررتم لم يسمع فَنزلت {أم يحسبون أَنا لَا نسْمع سرهم ونجواهم} الْآيَة
...konuşmamızı?" dedi. Biri: "Açıktan konuşursanız duyar, gizli konuşursanız duymaz" dedi. Bunun üzerine şu ayet indi: {أم يحسبون أَنا لَا نسْمع سرهم ونجواهم} “Yoksa onlar, bizim kendilerinin sırlarını ve fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar?”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {قل إِن كَانَ للرحمن ولد} يَقُول: لم يكن للرحمن ولد {فَأَنا أول العابدين} قَالَ: الشَّاهِدين
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in rivayet ettiğine göre İbn Abbâs: {قل إِن كَانَ للرحمن ولد} “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı...” kavli hakkında: "Rahmân'ın çocuğu olmamıştır" dedi; {فَأَنا أول العابدين} “...ben tapanların ilki olurdum” kavli hakkında ise: "Şahitlik edenlerin ilki olurdum" demiştir.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس: إِن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {فَأَنا أول العابدين} قَالَ: أَنا أول متبرىء من أَن يكون لله ولد
et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana aziz ve celil olan Allah'ın: {فَأَنا أول العابدين} “...ben tapanların ilki olurdum” kavmini haber ver" dedi. [İbn Abbâs]: "Allah'ın çocuğu olmasından berî olanların ilkiyim demektir" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت تبعا وَهُوَ يَقُول: وَقد علمت فهر بِأَنِّي رَبهم طراً وَلم تعبد [] وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن وَقَتَادَة {قل إِن كَانَ للرحمن ولد} قَالَا: مَا كَانَ للرحمن ولد {فَأَنا أول العابدين} قَالَ: يَقُول مُحَمَّد ﷺ: فَأَنا أول من عبد الله من هَذِه الْأمة
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet; sen Tübba'ın şöyle dediğini işitmedin mi: 'Fihr [kabilesi] bilmiştir ki ben onların tümünün efendisiyim ve kulluk etmediler (uzak durmadılar)'" dedi. [] Abd b. Humeyd'in Hasan ve Katâde'den rivayet ettiğine göre onlar: {قل إِن كَانَ للرحمن ولد} “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı...” kavli hakkında: "Rahmân'ın çocuğu olmamıştır" dediler. {فَأَنا أول العابدين} “...ben tapanların ilki olurdum” kavli hakkında ise: "Muhammed ﷺ: 'Bu ümmetten Allah'a ilk ibadet eden benim' demektedir" dediler.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد {قل إِن كَانَ للرحمن ولد} فِي زعمكم {فَأَنا أوّل العابدين} فَأَنا أول من عبد الله وَحده وكذبكم بِمَا تَقولُونَ
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: "{قل إِن كَانَ للرحمن ولد} “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı...” yani sizin iddianıza göre; {فَأَنا أوّل العابدين} “...ben tapanların ilki olurdum” yani yalnızca Allah'a ibadet edenlerin ve söyledikleriniz konusunda sizi yalanlayanların ilki benim demektir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {قل إِن كَانَ للرحمن ولد فَأَنا أول العابدين} قَالَ: الْمُؤمنِينَ بِاللَّه فَقولُوا مَا شِئْتُم
Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {قل إِن كَانَ للرحمن ولد فَأَنا أول العابدين} “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, ben tapanların ilki olurdum” kavli hakkında: "[Yani] Allah'a inananların [ilkiyim], artık dilediğinizi söyleyin demektir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: هَذِه كلمة من كَلَام الْعَرَب: {إِن كَانَ للرحمن ولد} أَي إِن ذَلِك لم يكن
İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "{إِن كَانَ للرحمن ولد} “Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı...” ifadesi Arap kelamından bir ifadedir; yani 'Böyle bir şey olmamıştır' demektir."
وَأخرج ابْن جرير عَن زيد بن أسلم قَالَ: هَذَا مقول من قَول الْعَرَب إِن كَانَ هَذَا الْأَمر قطّ أَي مَا كَانَ
İbn Cerîr'in Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Bu, Arapların: 'Eğer bu iş hiç olduysa' şeklindeki sözlerinden bir ifadedir; yani 'Hiç olmamıştır' demektir."
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْأَعْمَش أَنه كَانَ يقْرَأ: كل شَيْء بعد السَّجْدَة فِي مَرْيَم ولد وَالَّتِي فِي الزخرف ونوح وَسَائِر (لَعَلَّهَا: وَسَائِر السُّور مصححه) ولد
Abd b. Humeyd'in A'meş'ten rivayet ettiğine göre o; Meryem sûresindeki secdeden sonraki her [kelimeyi] ve Zuhruf ile Nûh'ta ve diğer [sûrelerde] geçenleri 'veled' (وَلَد) [veya 'vüld' (وُلْد)] olarak okurdu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن قَتَادَة فِي قَوْله {عَمَّا يصفونَ} قَالَ: عَمَّا يكذبُون
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {عَمَّا يصفونَ} “Niteledikleri şeylerden” kavli hakkında: "Uydurdukları yalanlardan" demiştir.
وَفِي قَوْله {وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاء إِلَه وَفِي الأَرْض إِلَه} قَالَ: هُوَ الَّذِي يعبد فِي السَّمَاء ويعبد فِي الأَرْض
Ve: {وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاء إِلَه وَفِي الأَرْض إِلَه} “O, gökte de ilah olandır, yerde de ilah olandır” kavli hakkında: "O, gökte de ibadet edilen, yerde de ibadet edilendir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَلَا يملك الَّذين يدعونَ من دونه الشَّفَاعَة} قَالَ: عِيسَى وعزير وَالْمَلَائِكَة {إِلَّا من شهد بِالْحَقِّ} قَالَ: كلمة الإِخلاص {وهم يعلمُونَ} إِن الله حق وَعِيسَى وعزير وَالْمَلَائِكَة - يَقُول: لَا يشفع عِيسَى وعزير وَالْمَلَائِكَة {إِلَّا من شهد بِالْحَقِّ} وَهُوَ يعلم الْحق
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {وَلَا يملك الَّذين يدعونَ من دونه الشَّفَاعَة} “O'ndan başka yalvardıkları kimseler şefaate malik olamazlar” kavli hakkında: "[Bunlar] İsa, Üzeyir ve meleklerdir" dedi; {إِلَّا من شهد بِالْحَقِّ} “Ancak hakka şahitlik edenler müstesna” kavli hakkında: "İhlas kelimesidir" dedi; {وهم يعلمُونَ} “Ve onlar biliyorlar” kavli hakkında ise: "Şüphesiz Allah haktır; İsa, Üzeyir ve melekler... Yani İsa, Üzeyir ve melekler, {إِلَّا من شهد بِالْحَقِّ} “Ancak hakka şahitlik edenler müstesna” -hakkı bildiği halde [şahitlik edenlerden başkasına]- şefaat edemezler" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَعبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {إِلَّا من شهد بِالْحَقِّ وهم يعلمُونَ} قَالَ: الْمَلَائِكَة وَعِيسَى وعزيز فَإِن لَهُم عِنْد الله شَفَاعَة
Abd b. Humeyd, Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {إِلَّا من شهد بِالْحَقِّ وهم يعلمُونَ} “Ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesna” kavli hakkında: "Melekler, İsa ve Üzeyir'dir; şüphesiz onların Allah katında şefaat [hakkı] vardır" demiştir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: {شهد بِالْحَقِّ} وَهُوَ يعلم أَن الله ربه
Beyhakî'nin Şuab'da Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında: "{شهد بِالْحَقِّ} “Hakka şahitlik etti” yani Allah'ın kendi Rabbi olduğunu bildiği halde" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَوْف قَالَ: سَأَلت إِبْرَاهِيم عَن الرجل يجد شَهَادَته فِي الْكتاب وَيعرف الْخط والخاتم وَلَا يحفظ الدَّرَاهِم فَتلا {إِلَّا من شهد بِالْحَقِّ وهم يعلمُونَ}
İbnü'l-Münzir'in İbn Avn'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim'e, bir belgede kendi şahitliğini bulan, yazıyı ve mührü tanıyan ancak dirhem [miktarın]ı hatırlamayan adam hakkında sordum; bunun üzerine o: {إِلَّا من شهد بِالْحَقِّ وهم يعلمُونَ} “Ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesna” [ayetini] okudu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وقيله يَا رب إِن هَؤُلَاءِ قوم لَا يُؤمنُونَ} قَالَ: هَذَا قَول نَبِيكُم ﷺ يشكو قومه إِلَى ربه وَعَن ابْن مَسْعُود أَنه قَرَأَ وَقَالَ الرَّسُول يَا رب
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {وقيله يَا رب إِن هَؤُلَاءِ قوم لَا يُؤمنُونَ} “Onun: 'Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar inanmayan bir kavimdir' demesine andolsun” kavli hakkında şöyle demiştir: "Bu, kavmini Rabbine şikayet eden Nebiniz'in ﷺ sözüdür." İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o [bu ayeti]: "وَقَالَ الرَّسُول يَا رَبِّ" (Resul: 'Ey Rabbim!' dedi) şeklinde okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {وقيله يَا رب} بخفض اللَّام وَالْهَاء
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan rivayet ettiğine göre o, {وقيله يَا رب} “Onun: 'Ey Rabbim!' demesine andolsun” [ayetini] lâm ve he harflerinin kesresiyle okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {فاصفح عَنْهُم} قَالَ: نسخ الصفح
Abd b. Humeyd'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {فاصفح عَنْهُم} “Artık onlardan yüz çevir” kavli hakkında: "Yüz çevirme/bağışlama neshedilmiştir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن شُعَيْب بن الْحجاب قَالَ: كنت مَعَ عَليّ بن عبد الله الْبَارِقي فَمر علينا يَهُودِيّ أَو نَصْرَانِيّ فَسلم عَلَيْهِ فَقَالَ شُعَيْب: قلت إِنَّه يَهُودِيّ أَو نَصْرَانِيّ فَقَرَأَ عَليّ آخر سُورَة الزخرف {وقيله يَا رب إِن هَؤُلَاءِ قوم لَا يُؤمنُونَ فاصفح عَنْهُم وَقل سَلام فَسَوف يعلمُونَ}
İbn Ebî Şeybe'nin Şuayb b. el-Hıchâc'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ali b. Abdillâh el-Bârikî ile beraberkendim; yanımızdan bir Yahudi veya Hristiyan geçti, ona selam verdi. Şuayb dedi ki: "Ben: 'O bir Yahudi veya Hristiyan'dır' dedim. Bunun üzerine Ali, Zuhruf sûresinin sonunu okudu: {وقيله يَا رب إِن هَؤُلَاءِ قوم لَا يُؤمنُونَ فاصفح عَنْهُم وَقل سَلام فَسَوف يعلمُونَ} “Onun: 'Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar inanmayan bir kavimdir' demesine andolsun! Artık onlardan yüz çevir ve: 'Selam!' de; yakında bilecekler”."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عون بن عبد الله قَالَ: سُئِلَ عمر بن عبد الْعَزِيز عَن ابْتِدَاء أهل الذِّمَّة بِالسَّلَامِ فَقَالَ: ترد عَلَيْهِم وَلَا تبتدئهم
İbn Ebî Şeybe'nin Avn b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. Abdilazîz'e zimmîlere önce selam verme hakkında soruldu; o da: "Onların [selamına] karşılık verirsin, fakat onlara önce sen selam vermezsin" dedi.
قلت: فَكيف تَقول أَنْت قَالَ: مَا أرى بَأْسا أَن نبدأهم
[Avn dedi ki]: "Ben: 'Peki sen ne dersin?' dedim. [Ömer b. Abdilazîz]: 'Onlara önce bizim selam vermemizde bir sakınca görmüyorum' dedi."
قلت: لم قَالَ: لقَوْل الله تَعَالَى {فاصفح عَنْهُم وَقل سَلام فَسَوف يعلمُونَ}
[Avn dedi ki]: "Ben: 'Niçin?' dedim. [Ömer b. Abdilazîz]: 'Yüce Allah'ın: {فاصفح عَنْهُم وَقل سَلام فَسَوف يعلمُونَ} “Artık onlardan yüz çevir ve: 'Selam!' de; yakında bilecekler” kavlinden dolayı' dedi."