وَأخرج أَحْمد وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن أَعمال بني آدم تعرض عَشِيَّة كل خَمِيس فَلَا يقبل عمل قَاطع رحم
Ahmed ve Beyhakî'nin Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Âdemoğullarının amelleri her perşembe akşamı [Allah'a] arz olunur; fakat akrabalık bağını koparan kimsenin ameli kabul edilmez."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن عَمْرو بن عبسة قَالَ: أتيت النَّبِي ﷺ أول مَا بعث وَهُوَ بِمَكَّة فَقلت: مَا أَنْت قَالَ: نَبِي
Hâkim'in rivayet edip sahih olduğunu belirttiğine göre Amr b. Abese şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ilk peygamber olarak gönderildiğinde Mekke'de iken onun yanına geldim ve: "Sen nesin/kimsin?" dedim. "Peygamberim" buyurdu.
قلت: بِمَ أرْسلت قَالَ: بِأَن تعبد الله وتكسر الْأَصْنَام وَتصل الْأَرْحَام بِالْبرِّ والصلة
"Ne ile gönderildin?" dedim. Şöyle buyurdu: "Allah'a ibadet etmen, putları kırman ve iyilik ve gözetme ile akrabalık bağlarını kurup yaşatman ile [gönderildim]."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ أَن نَبِي الله ﷺ قَالَ: قَالَ الله أَنا الرَّحْمَن وَهِي الرَّحِم فَمن وَصلهَا وصلته وَمن قطعهَا قطعته
Hâkim'in rivayet edip sahih olduğunu belirttiğine göre Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh bildirildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah buyurdu ki: 'Ben Rahmân'ım, o da rahimdir (akrabalık bağıdır). Artık kim onu gözetip korursa Ben de onu gözetip kollarım; kim de onu koparırsa Ben de onunla bağımı koparırım.'"
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن سعيد بن زيد ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الرَّحِم شجنة من الرَّحْمَن فَمن وَصلهَا وَصله الله وَمن قطعهَا قطعه الله
Hâkim'in rivayet edip sahih olduğunu belirttiğine göre Saîd b. Zeyd'den radıyallâhu anh rivayet edildiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Rahim (akrabalık bağı) Rahmân'dan bir daldır. Artık kim onu gözetip korursa Allah da onu gözetip kollar; kim de onu koparırsa Allah da onunla bağını koparır."
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن عَائِشَة ﵂ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: الرَّحِم شجنة من الله فَمن وَصلهَا وَصله الله وَمن قطعهَا قطعه
Buhârî, Müslim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Rahim (akrabalık bağı) Allah'tan bir daldır. Kim onu gözetip korursa Allah da onu gözetip kollar; kim de onu koparırsa Allah da onunla bağını koparır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالْحَاكِم وصححاه وَالْبَيْهَقِيّ عَن عبد الله بن عمر يرفعهُ إِلَى النَّبِي ﷺ قَالَ: الراحمون يرحمهم الرَّحْمَن ارحموا أهل الأَرْض يَرْحَمكُمْ أهل السَّمَاء الرَّحِم شجنة من الرَّحْمَن فَمن وَصلهَا وَصله وَمن قطعهَا قطعه
İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, Tirmizî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Beyhakî'nin Abdullah b. Ömer'den merfû olarak Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem dayandırdığına göre o şöyle buyurmuştur: "Merhamet edenlere Rahmân da merhamet eder. Yeryüzündekilere merhamet edin ki gökte olanlar da size merhamet etsin. Rahim (akrabalık bağı) Rahmân'dan bir daldır. Kim onu gözetip korursa [Allah] da onu gözetip kollar; kim de onu koparırsa [Allah] da onunla bağını koparır."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن عبد الله بن مَسْعُود ﵁ قَالَ: انْتَهَيْت إِلَى النَّبِي ﷺ وَهُوَ فِي قبَّة من أَدَم حَمْرَاء فِي نَحْو من أَرْبَعِينَ رجلا فَقَالَ: إِنَّه مَفْتُوح لكم وَإِنَّكُمْ منصورون ومصيبون فَمن أدْرك مِنْكُم ذَلِك فليتق الله وليأمر بِالْمَعْرُوفِ وَلينه عَن الْمُنكر وَليصل رَحمَه وَمثل الَّذِي يعين قومه على غير الْحق كَمثل الْبَعِير يتردى فَهُوَ يتردى بِذَنبِهِ
Hâkim'in rivayet edip sahih olduğunu belirttiğine göre Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle demiştir: Yaklaşık kırk kişiyle birlikte kırmızı deriden bir çadırın içinde bulunan Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına vardım. Şöyle buyurdu: "Şüphesiz size [fetih kapıları] açılacaktır; sizler zafere ulaşacak ve ganimet elde edeceksiniz. Sizden kim bu zamana erişirse Allah'tan korksun, iyiliği emretsin, kötülükten sakındırsın ve akrabalık bağını gözetsin. Kavmine haksız yere yardım eden kimsenin durumu ise [kuyuya/uçuruma] yuvarlanan ve kuyruğundan çekilerek kurtarılmaya çalışılan devenin durumu gibidir."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قلت يَا رَسُول الله: أوصني قَالَ: أقِم الصَّلَاة وأدِ الزَّكَاة وصم رَمَضَان وَحج الْبَيْت وَاعْتمر وبر والديك وصل رَحِمك واقرِ الضَّيْف وأمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وانْهَ عَن الْمُنكر وَزُلْ مَعَ الْحق حَيْثُ زَالَ
Hâkim'in rivayet edip sahih olduğunu belirttiğine göre İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü, bana tavsiyede bulun" dedim. Şöyle buyurdu: "Namazı dosdoğru kıl, zekâtı ver, ramazan orucunu tut, Beyt'i haccet, umre yap, anne babana iyi davran, akrabalık bağını gözet, misafire ikram et, iyiliği emret, kötülükten sakındır ve hak nereye yönelirse sen de onunla birlikte oraya yönel."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عبد الله بن سَلام قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: افشوا السَّلَام وأطعموا الطَّعَام وصلوا الْأَرْحَام وصلوا بِاللَّيْلِ وَالنَّاس نيام تدْخلُوا الْجنَّة بِسَلام
İbn Ebî Şeybe ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Abdullah b. Selâm'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Selamı yaygınlaştırın, yemek yedirin, akrabalık bağlarını gözetin, insanlar uykudayken gece namaz kılın ki esenlikle cennete giresiniz."
وَأخرج أَحْمد وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات وَابْن نصر فِي
Ahmed, sahih olduğunu belirterek Hâkim, el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, [Kitâbü's-] Salât'ta İbn Nasr ve
الصَّلَاة وَابْن حبَان عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قلت يَا رَسُول الله: إِذا رَأَيْتُك طابت نَفسِي وقرت عَيْني فأنبئني عَن كل شَيْء قَالَ: كل شَيْء خلق من مَاء
İbn Hibbân'ın Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Seni gördüğümde nefsim hoşnut olur, gözüm aydınlanır. Bana her şeyden haber ver" dedim. "Her şey sudan yaratılmıştır" buyurdu.
قلت انبئني عَن أَمر إِذا عملت بِهِ دخلت الْجنَّة
"Bana öyle bir amelden haber ver ki onu yaptığımda cennete gireyim" dedim.
قَالَ: إفْشِ السَّلَام وَأطْعم الطَّعَام وصل الْأَرْحَام وقم بِاللَّيْلِ وَالنَّاس نيام ثمَّ أَدخل الْجنَّة بِسَلام
Şöyle buyurdu: "Selamı yay, yemek yedir, akrabalık bağlarını gözet, insanlar uykudayken gece namaza kalk, sonra da esenlikle cennete gir."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله ليعمر بالقوم ويُكثر لَهُم الْأَمْوَال وَمَا نظر إِلَيْهِم مُنْذُ خلقهمْ بغضاً لَهُم
Taberânî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah bir topluluk sayesinde memleketleri imar eder ve onların mallarını çoğaltır; halbuki onları yarattığından beri onlara duyduğu buğuzdan ötürü yüzlerine bakmamıştır."
قَالُوا: وَكَيف ذَاك يَا رَسُول الله قَالَ: بصلتهم أرحامهم
"Bu nasıl olur ey Allah'ın Resûlü?" dediler. "Akrabalık bağlarını gözetmeleri sebebiyledir" buyurdu.
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إعرفوا أنسابكم تصلوا أَرْحَامكُم فَإِنَّهُ لَا قرب لرحم إِذا قطعت وَإِن كَانَت قريبَة وَلَا بعد لَهَا إِذا وصلت وَإِن كَانَت بعيدَة
Tayâlisî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Soylarınızı tanıyın ki akrabalık bağlarınızı gözetesiniz. Çünkü koparıldığı takdirde akrabalık bağı yakın bile olsa bir yakınlık kalmaz; gözetilip korunduğu takdirde ise uzak bile olsa bir uzaklık kalmaz."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عبد الله بن عَمْرو عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: تَجِيء الرَّحِم يَوْم الْقِيَامَة كحجنة المغزل فتتكلم بِلِسَان ذلق طلق فتصل من وَصلهَا وتقطع من قطعهَا
İbn Ebî Şeybe ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet günü rahim (akrabalık bağı) iğ çengeli gibi gelir ve akıcı, fasih bir dille konuşarak kendisini gözetip koruyanı gözetip kollar, kendisini koparanla da bağını koparır."
وَأخرج الْبَزَّار وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ثَوْبَان ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: ثَلَاث معلقات بالعرش: الرَّحِم تَقول: اللَّهُمَّ إِنِّي بك فَلَا أقطع وَالْأَمَانَة تَقول: اللَّهُمَّ إِنِّي بك فَلَا أخان وَالنعْمَة تَقول: اللَّهُمَّ إِنِّي بك فَلَا أكفر
Bezzâr ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Sevbân'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Üç şey Arş'a asılıdır: Rahim (akrabalık bağı) şöyle der: 'Allah'ım! Ben Sana aidim, artık benimle bağ koparılmasın.' Emanet şöyle der: 'Allah'ım! Ben Sana aidim, artık bana hıyanet edilmesin.' Nimet şöyle der: 'Allah'ım! Ben Sana aidim, artık bana nankörlük edilmesin.'"
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن عبد الرَّحْمَن بن عَوْف ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: ثَلَاث تَحت الْعَرْش الْقُرْآن لَهُ ظهر وبطن يحاج الْعباد وَالرحم تنادي صل من وصلني واقطع من قطعني وَالْأَمَانَة
Hakîm et-Tirmizî'nin Abdurrahman b. Avf'tan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Üç şey Arş'ın altındadır: Kur'an -ki onun bir zâhiri ve bir bâtını vardır- kullarla delil yarışına girer; rahim (akrabalık bağı) 'Beni gözetip koruyanı gözetip kolla, benimle bağını koparanla bağını kopar' diye seslenir; bir de emanet."
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الرَّحِم معلقَة بالعرش فَإِذا أَتَاهَا الْوَاصِل بشرت بِهِ وكلمته وَإِذا أَتَاهَا الْقَاطِع احْتَجَبت مِنْهُ
Hakîm et-Tirmizî'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Rahim (akrabalık bağı) Arş'a asılıdır. Sıla-i rahim yapan (akrabasını gözeten) biri geldiğinde ona müjde verir ve onunla konuşur; sıla-i rahmi kesen (akrabasıyla bağını koparan) biri geldiğinde ise ondan perdelenip gizlenir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَابْن حبَان وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ والحكيم التِّرْمِذِيّ عَن عبد الله بن عمر ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الرَّحِم شجنة معلقَة بالعرش
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, İbn Hibbân, Taberânî, Beyhakî ve Hakîm et-Tirmizî'nin Abdullah b. Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Rahim (akrabalık bağı) Arş'a asılı bir daldır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالطَّبَرَانِيّ عَن أم سَلمَة ﵂ قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الرَّحِم شجنة آخذة بحجزة الرَّحْمَن تناشده حَقّهَا فَيَقُول: أَلا ترْضينَ أَن
İbn Ebî Şeybe ve Taberânî'nin Ümmü Seleme'den radıyallâhu anhâ rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Rahim (akrabalık bağı) Rahmân'ın eteğine tutunmuş bir daldır. Kendi hakkını O'ndan niyaz eder. Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurur: 'Razı olmaz mısın ki
أصل من وصلك وأقطع من قَطعك من وصلك فقد وصلني وَمن قَطعك فقد قطعني
seni gözetip koruyanı Ben de gözetip kollayayım, seninle bağını koparanla Ben de bağımı koparayım? Seni gözetip koruyan Beni gözetip korumuş, seninle bağını koparan da Benimle bağını koparmış olur.'"
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ والخرائطي فِي مساوىء الْأَخْلَاق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لَا يدْخل الْجنَّة مدمن الْخمر وَلَا العاقّ وَلَا المنّان قَالَ ابْن عَبَّاس: شقّ ذَلِك على الْمُؤمنِينَ يصيبون ذنوباً حَتَّى وجدت ذَلِك فِي كتاب الله فِي العاقّ {فَهَل عسيتم إِن توليتم أَن تفسدوا فِي الأَرْض وتقطعوا أَرْحَامكُم} و (لَا تُبْطِلُوا صَدقَاتكُمْ بالمن والأذى) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٦٤) وَقَالَ (إِنَّمَا الْخمر وَالْميسر) (الْمَائِدَة الْآيَة ٩٠)
Taberânî ve Mesâviü'l-Ahlâk'ta Harâitî'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ, onun da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: "İçki müptelası olan, anne babasına asi olan ve yaptığı iyiliği başa kakan kimse cennete giremez." İbn Abbâs dedi ki: Günah işleyen müminlere bu durum ağır geldi; nihayet bunu Allah'ın Kitabı'nda anne babaya asi olan hakkında {فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ} “Demek, [haktan] yüz çevirirseniz yeryüzünde fesat çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacaksınız öyle mi?”, (لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى) (el-Bakara: 264) ve (إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ) (el-Mâide: 90) ayetlerinde buldum.
قَوْله تَعَالَى: {أُولَئِكَ الَّذين لعنهم الله} الْآيَة
Yüce Allah'ın: {أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ} “İşte onlar, Allah'ın kendilerini lanetlediği... kimselerdir” ayet[-i kerimesi hakkında]:
أخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن سلمَان مَوْقُوفا وَالْحسن بن سُفْيَان وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن عَسَاكِر عَن سلمَان ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِذا ظهر القَوْل وخزن الْعَمَل وائتلفت الألسن وَاخْتلفت الْقُلُوب وَقطع كل ذِي رحم رَحمَه فَعِنْدَ ذَلِك {لعنهم الله فأصمهم وأعمى أَبْصَارهم}
Ahmed Zühd'de, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim mevkuf olarak Selmân'dan; Hasan b. Süfyân, Taberânî ve İbn Asâkir de Selmân'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Söz çoğalıp amel gizlendiğinde/terk edildiğinde, diller uzlaşıp kalpler ihtilafa düştüğünde ve her akraba akrabasıyla bağını kopardığında, işte o vakit {لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ} “Allah onları lanetlemiş, böylece onları sağır etmiş ve gözlerini kör etmiştir”."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الْعلم عَن الْحسن ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِذا النَّاس أظهرُوا الْعلم وضيعوا الْعَمَل وتحابوا بالألسن وتباغضوا بالقلوب وتقاطعوا فِي الْأَرْحَام لعنهم الله عِنْد ذَلِك {فأصمهم وأعمى أَبْصَارهم}
İbn Ebi'd-Dünyâ Kitâbu'l-İlm'de Hasan'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İnsanlar ilmi açığa vurup ameli zayi ettiklerinde, dilleriyle sevişip kalpleriyle buğuzlaştıklarında ve akrabalık bağlarını kopardıklarında, işte o vakit Allah onları lanetler de {فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ} “böylece onları sağır eder ve gözlerini kör kılar”."
أما قَوْله تَعَالَى: {أَفلا يتدبرون الْقُرْآن أم على قُلُوب أقفالها}
Yüce Allah'ın: {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} “Onlar Kur'an'ı derinlemesine düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” buyruğuna gelince:
أخرج إِسْحَق بن رَاهَوَيْه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن عُرْوَة ﵁ قَالَ: تَلا رَسُول الله ﷺ: {أَفلا يتدبرون الْقُرْآن أم على قُلُوب أقفالها} فَقَالَ شَاب من أهل الْيمن بل عَلَيْهَا أقفالها حَتَّى يكون الله يفتحها أَو يفرجها فَقَالَ النَّبِي ﷺ: صدقت فَمَا زَالَ الشَّاب فِي نفس عمر ﵁ حَتَّى ولي فاستعان بِهِ
İshak b. Râhûye, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Urve'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} “Onlar Kur'an'ı derinlemesine düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” ayetini okudu. Bunun üzerine Yemen ehlinden bir genç: "Bilakis, Allah onları açıncaya yahut ferahlatıncaya kadar onların üzerinde kilitleri vardır" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Doğru söyledin" buyurdu. Bu genç, halife oluncaya kadar Ömer'in radıyallâhu anh aklında kaldı; nitekim [halife olunca] ondan istifade etti/görev verdi.
وَأخرج الدَّارَقُطْنِيّ فِي الافراد وَابْن مرْدَوَيْه عَن سهل بن سعد ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: {أَفلا يتدبرون الْقُرْآن أم على قُلُوب أقفالها} فَقَالَ شَاب عِنْد النَّبِي ﷺ: بل وَالله عَلَيْهَا أقفالها حَتَّى يكون الله هُوَ الَّذِي يفكها
Dârekutnî el-Efrâd'da ve İbn Merdûye'nin Sehl b. Sa'd'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} “Onlar Kur'an'ı derinlemesine düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” [ayetini] okudu. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanındaki bir genç: "Bilakis, Allah'a yemin olsun ki Allah onu çözünceye kadar onların üzerinde kilitleri vardır" dedi.
فَلَمَّا ولى عمر سَأَلَ عَن ذَلِك الشَّاب ليستعمله فَقيل: قد مَاتَ
Ömer halife olunca onu görevlendirmek için o genci sordu; fakat "Öldü" denildi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {أَفلا يتدبرون الْقُرْآن} قَالَ: إِذا وَالله فِي الْقُرْآن زاجر عَن مَعْصِيّة الله قَالَ: لم يتدبره الْقَوْم ويعقلوه وَلَكنهُمْ أخذُوا بمتشابهه فهلكوا عِنْد ذَلِك
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ} “Onlar Kur'an'ı derinlemesine düşünmüyorlar mı?” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Öyleyse vallahi Kur'an'da Allah'a isyandan alıkoyan caydırıcı [hükümler] vardır." Şöyle devam etti: "O topluluk onu derinlemesine düşünmedi ve akletmedi; bilakis onun müteşabih olanına sarıldılar ve bu yüzden helak olup gittiler."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن خَالِد بن معدان ﵁ قَالَ: مَا من عبد إِلَّا لَهُ أَربع أعين عينان فِي وَجهه يبصر بهما دُنْيَاهُ وَمَا يصلحه من معيشته وعينان فِي قلبه يبصر بهما دينه وَمَا وعد الله بِالْغَيْبِ فَإِذا أَرَادَ الله بِعَبْد خيرا فتح عَيْنَيْهِ اللَّذين فِي قلبه فأبصر بهما مَا وعد بِالْغَيْبِ وَإِذا أَرَادَ الله بِعَبْد سوء ترك الْقلب على مَا فِيهِ وَقَرَأَ {أم على قُلُوب أقفالها} وَمَا من عبد إِلَّا وَله شَيْطَان متبطن فقار ظَهره لاوٍ عُنُقه على عُنُقه فاغر فَاه على قلبه
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Hâlid b. Ma'dân'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Hiçbir kul yoktur ki onun dört gözü bulunmasın: İki göz yüzündedir ki onlarla dünyasını ve geçimine yarayan şeyleri görür; iki göz de kalbindedir ki onlarla dinini ve Allah'ın gayba dair vaat ettiklerini görür. Allah bir kulu hakkında hayır murat ettiğinde onun kalbindeki iki gözünü açar; o da gayba dair vaat edilenleri onlarla görür. Allah bir kulu hakkında kötülük murat ettiğinde ise o kalbi içindekilerle baş başa bırakır." [Hâlid] sonra {أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} “Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” ayetini okudu ve [şöyle devam etti]: "Hiçbir kul yoktur ki onun sırt omurlarına yerleşmiş, boynunu onun boynuna dolamış ve ağzını kalbine doğru açmış bir şeytanı bulunmasın."
وَأخرج الديلمي فِي مُسْند الفردوس عَن خَالِد بن معدان عَن معَاذ بن جبل ﵁ مَرْفُوعا إِلَى قَوْله: وَقَرَأَ {أم على قُلُوب أقفالها}
Deylemî Müsnedü'l-Firdevs'te Hâlid b. Ma'dân vasıtasıyla Muâz b. Cebel'den radıyallâhu anh rivayetle {أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} “Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” ayetini okuduğu yere kadar merfû olarak nakletmiştir.
وَأخرج الديلمي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يَأْتِي على النَّاس زمَان يخلق الْقُرْآن فِي قُلُوبهم يتهافتون تهافتاً قيل يَا رَسُول الله: وَمَا تهافتهم قَالَ: يقْرَأ أحدهم فَلَا يجد حلاوة وَلَا لَذَّة يبْدَأ أحدهم بالسورة وَإِنَّمَا مَعَه آخرهَا فَإِن عمِلُوا قَالُوا رَبنَا اغْفِر لنا وَإِن تركُوا الْفَرَائِض قَالُوا: لَا يعذبنا الله وَنحن لَا نشْرك بِهِ شَيْئا أَمرهم رَجَاء وَلَا خوف فيهم {أُولَئِكَ الَّذين لعنهم الله فأصمهم وأعمى أَبْصَارهم أَفلا يتدبرون الْقُرْآن أم على قُلُوب أقفالها}
Deylemî'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İnsanlar üzerine öyle bir zaman gelecek ki Kur'an kalplerinde eskiyecek, birbirlerinin peşi sıra döküleceklerdir." "Ey Allah'ın Resûlü, dökülmeleri nasıl olacak?" denildi. Şöyle buyurdu: "Birisi [Kur'an] okur fakat onda ne bir tatlılık ne de bir lezzet bulur; bir sûreye başlar fakat aklı sadece onun sonundadır. Bir amel işlediklerinde 'Rabbimiz bizi bağışla' derler; farzları terk ettiklerinde ise 'Biz O'na hiçbir şeyi ortak koşmadığımız sürece Allah bize azap etmez' derler. İşleri sırf [boş bir] ümittir, onlarda hiçbir korku bulunmaz. {أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} “İşte onlar, Allah'ın kendilerini lanetlediği, bu yüzden onları sağır kıldığı ve gözlerini kör ettiği kimselerdir. Onlar Kur'an'ı derinlemesine düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?”"
الْآيَات ٢٥ - ٢٨
25 - 28. Ayetler
أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {إِن الَّذين ارْتَدُّوا على أدبارهم من بعد مَا تبين لَهُم الْهدى} قَالَ: هم
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى} “Şüphesiz kendilerine doğru yol açıkça belli olduktan sonra gerisin geri [küfre] dönenler...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Onlar
أَعدَاء الله أهل الْكتاب يعْرفُونَ نعت مُحَمَّد ﷺ وَأَصْحَابه عِنْدهم ويجدونه مَكْتُوبًا فِي التَّوْرَاة والإِنجيل ثمَّ يكفرون بِهِ {الشَّيْطَان سوّل لَهُم} قَالَ: زين لَهُم {ذَلِك بِأَنَّهُم قَالُوا للَّذين كَرهُوا مَا نزل الله} قَالَ: هم المُنَافِقُونَ
Allah'ın düşmanları olan Ehl-i Kitap'tır. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının niteliklerini yanlarında bilirler, onu Tevrat ve İncil'de yazılı bulurlar; sonra da onu inkâr ederler." {الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ} “Şeytan onları ayartıp teşvik etti” ayeti hakkında: "[Şeytan amellerini] onlara süslü gösterdi" dedi. {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ} “Bu, onların Allah'ın indirdiğini kerih gören kimselere [şöyle] demelerindendir” ayeti hakkında da: "Onlar münafıklardır" dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله: {إِن الَّذين ارْتَدُّوا على أدبارهم من بعد مَا تبين لَهُم الْهدى} قَالَ: الْيَهُود ارْتَدُّوا عَن الْهدى بعد أَن عرفُوا أَن مُحَمَّدًا ﷺ نَبِي {الشَّيْطَان سوّل لَهُم وأملى لَهُم} قَالَ: أمْلى الله لَهُم ذَلِك بِأَنَّهُم قَالُوا للَّذين كَرهُوا مَا نزل الله قَالَ: يهود تَقول لِلْمُنَافِقين من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ وَكَانُوا يسرون إِلَيْهِم إِنَّا {سنطيعكم فِي بعض الْأَمر} وَكَانَ بعض الْأَمر أَنهم يعلمُونَ أَن مُحَمَّدًا نَبِي وَقَالُوا: الْيَهُودِيَّة الدّين فَكَانَ المُنَافِقُونَ يطيعون الْيَهُود بِمَا أَمرتهم {وَالله يعلم إسرارهم} قَالَ: ذَلِك سر القَوْل {فَكيف إِذا توفتهم الْمَلَائِكَة يضْربُونَ وُجُوههم وأدبارهم} قَالَ: عِنْد الْمَوْت
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُdَى} “Şüphesiz kendilerine doğru yol açıkça belli olduktan sonra gerisin geri [küfre] dönenler...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Yahudiler, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olduğunu anladıktan sonra doğru yoldan geri döndüler." {الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ} “Şeytan onları ayartıp teşvik etti ve onlara boş ümit verdi” ayeti hakkında: "Allah onlara süre tanıdı" dedi. {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ} “Bu, onların Allah'ın indirdiğini kerih gören kimselere [şöyle] demelerindendir” ayeti hakkında: "Yahudiler, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından olan münafıklara söylüyorlardı; onlara gizlice {سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ} “Bazı işlerde size itaat edeceğiz” diyorlardı. O işlerin bir kısmı da Muhammed'in peygamber olduğunu bilmeleri ve 'Yahudilik [hak] dindir' demeleriydi. Münafıklar da Yahudilere emrettikleri şeylerde itaat ediyorlardı" dedi. {وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرَارَهُمْ} “Oysa Allah onların gizlediklerini bilir” ayeti hakkında: "Bu, gizli sözleridir" dedi. {فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} “Peki melekler onların yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken durumları nasıl olacak?” ayeti hakkında da: "Ölüm anındadır" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {إِن الَّذين ارْتَدُّوا على أدبارهم}
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre {إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ}
إِلَى {إسرارهم} هم أهل النِّفَاق
{إِسْرَارَهُمْ} “Şüphesiz kendilerine doğru yol açıkça belli olduktan sonra gerisin geri [küfre] dönenler... Oysa Allah onların gizlediklerini bilir” ayetine kadar olanlar nifak ehlidir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {يضْربُونَ وُجُوههم وأدبارهم} قَالَ: يضْربُونَ وُجُوههم وأستاهم وَلَكِن الله كريم يكني
İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} “Yüzlerine ve arkalarına vururlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Yüzlerine ve kıçlarına vururlar; fakat Allah kerimdir, kinaye yapar."
الْآيَات ٢٩ - ٣٢
29 - 32. Ayetler
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {أم حسب الَّذين فِي قُلُوبهم مرض أَن لن يخرج الله أضغانهم} قَالَ: أَعْمَالهم
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ} “Yoksa kalplerinde hastalık olanlar, Allah'ın onların kinlerini asla ortaya çıkarmayacağını mı sandılar?” ayeti hakkında: "Onların amellerini,
خبثهمْ والحسد الَّذِي فِي قُلُوبهم ثمَّ دلّ الله النَّبِي ﷺ بعد على الْمُنَافِقين فَكَانَ يَدْعُو باسم الرجل من أهل النِّفَاق
kötülüklerini ve kalplerindeki hasedi [ortaya çıkarır]" dedi. Sonra Allah bundan sonra Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem münafıkları tanıttı; o da nifak ehlinden olan adamı ismiyle çağırıyordu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ فِي قَوْله {ولتعرفنهم فِي لحن القَوْل} قَالَ: ببغضهم عَليّ بن أبي طَالب
İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ} “Sen onları sözlerinin üslubundan da tanırsın” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Ali b. Ebî Tâlib'e olan buğuzlarından [tanırsın]."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: مَا كُنَّا نَعْرِف الْمُنَافِقين على عهد رَسُول الله ﷺ إِلَّا ببغضهم عَليّ بن أبي طَالب
İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde münafıkları ancak Ali b. Ebî Tâlib'e duydukları buğuz ile tanırdık."
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد ﵁ أَنه تَلا هَذِه الْآيَة {ولنبلونكم حَتَّى نعلم الْمُجَاهدين} الْآيَة فَقَالَ: اللَّهُمَّ عافنا واسترنا وَلَا تبل أخبارنا
Abd b. Humeyd'in rivayet ettiğine göre Mücâhid radıyallâhu anh {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ} “Andolsun ki içinizden cihad edenleri... bilinceye (ortaya çıkarıncaya) kadar sizi mutlaka imtihan edeceğiz” ayetini okudu ve şöyle dedi: "Allah'ım! Bize afiyet ver, bizi ört/bağışla ve haberlerimizi (gizli sırlarımızı) imtihana tabi tutarak açığa çıkarma."
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم ﵁ أَنه قَرَأَ أَو ليبلونكم بِالْيَاءِ حَتَّى يعلم بِالْيَاءِ ويبلو بِالْيَاءِ وَنصب الْوَاو وَالله أعلم
Abd b. Humeyd'in rivayet ettiğine göre Âsım radıyallâhu anh [ayeti] yâ harfi ile {أَوْ لَيَبْلُوَنَّكُمْ}, yâ harfi ile {حَتَّى يَعْلَمَ} ve yâ harfi ve vâv'ın fethasıyla {وَيَبْلُوَ} şeklinde okumuştur. En doğrusunu Allah bilir.
الْآيَات ٣٣ - ٣٨
33 - 38. Ayetler
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: من اسْتَطَاعَ مِنْكُم أَن لَا يبطل عملا صَالحا بِعَمَل سوء فَلْيفْعَل وَلَا قوّة إِلَّا بِاللَّه فَإِن الْخَيْر ينْسَخ الشَّرّ فَإِنَّمَا ملاك الْأَعْمَال خواتيمها
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: "Sizden kim salih bir ameli kötü bir amelle boşa çıkarmamaya güç yetirebiliyorsa bunu yapsın. Güç ancak Allah iledir. Çünkü iyilik kötülüğü hükümsüz kılar (siler). Muhakkak ki amellerin esası sonlarıdır."
وَأخرج عبد بن حميد وَمُحَمّد بن نصر الْمروزِي فِي كتاب الصَّلَاة وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: كَانَ أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ يرَوْنَ أَنه لَا يضر مَعَ لَا إِلَه إِلَّا الله ذَنْب كَمَا لَا ينفع مَعَ الشّرك عمل حَتَّى نزلت {أطِيعُوا الله وَأَطيعُوا الرَّسُول وَلَا تُبْطِلُوا أَعمالكُم}
Abd b. Humeyd, Kitâbü's-Salât'ta Muhammed b. Nasr el-Mervezî ve İbn Ebî Hâtim'in Ebü'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı, şirkle birlikte hiçbir amelin fayda vermediği gibi "Lâ ilâhe illallah" ile birlikte de hiçbir günahın zarar vermeyeceği görüşündeydiler; ta ki {أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ} "Allah'a itaat edin, Resûl'e itaat edin ve amellerinizi boşa çıkarmayın" [ayeti] inene kadar.
فخافوا أَن يبطل الذَّنب الْعَمَل وَلَفظ عبد بن حميد: فخافوا الْكَبَائِر أَن تحبط أَعمالكُم
Bunun üzerine günahın ameli boşa çıkarmasından korktular. Abd b. Humeyd'in lafzında ise: "Büyük günahların amellerinizi boşa çıkarmasından korktular" şeklindedir.
وَأخرج ابْن نصر وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: كُنَّا معشر أَصْحَاب مُحَمَّد ﷺ نرى أَنه لَيْسَ شَيْء من الْحَسَنَات إِلَّا مَقْبُولًا حَتَّى نزلت {أطِيعُوا الله وَأَطيعُوا الرَّسُول وَلَا تُبْطِلُوا أَعمالكُم} فَلَمَّا نزلت هَذِه الْآيَة قُلْنَا: مَا هَذَا الَّذِي يبطل أَعمالنَا فَقَالَ: الْكَبَائِر الموجبات وَالْفَوَاحِش فَكُنَّا إِذا رَأينَا من أصَاب شَيْئا مِنْهَا قُلْنَا: هلك حَتَّى نزلت هَذِه الْآيَة (إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء) (سُورَة النِّسَاء الْآيَة ٤٨) فَلَمَّا نزلت كففنا عَن القَوْل فِي ذَلِك وَكُنَّا إِذا رَأينَا أحدا أصَاب مِنْهَا شَيْئا خفنا عَلَيْهِ وَإِن لم يصب مِنْهَا شَيْئا رجونا لَهُ
İbn Nasr, İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Biz Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı topluluğu, {أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ} 'Allah'a itaat edin, Resûl'e itaat edin ve amellerinizi boşa çıkarmayın' [ayeti] inene kadar yapılan bütün iyiliklerin kesinlikle kabul edildiği görüşündeydik. Bu ayet inince: 'Amellerimizi boşa çıkaran bu şey nedir?' dedik. [Resûlullah] 'Helak edici büyük günahlar ve çirkin hayasızlıklardır' buyurdu. Artık bunlardan birini işleyen bir kimse gördüğümüzde: 'Helak oldu' derdik; ta ki: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} 'Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz. Bunun dışındaki [günahları] ise dilediği kimse için bağışlar' (Nisâ Suresi, 48. ayet) inene kadar. Bu [ayet] inince bu hususta [kesin hüküm içeren] söz söylemekten vazgeçtik. Artık bu [günahlardan] birini işlemiş birini gördüğümüzde onun adına korkar, bunlardan hiçbirini işlememiş kimse için de [kurtuluşunu] umardık."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {فَلَا تهنوا وَتَدعُوا إِلَى السّلم وَأَنْتُم الأعلون} يَقُول: وَلَا تَكُونُوا أول الطَّائِفَتَيْنِ صرعت صاحبتها ودعتها إِلَى الْمُوَادَعَة وَأَنْتُم أولى بِاللَّه مِنْهُم {وَلنْ يتركم أَعمالكُم} يَقُول: لن يظلمكم
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o: {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} "Üstün durumda iken gevşeyip barışa çağırmayın" [ayeti hakkında] şöyle demektedir: "Arkadaşına boyun eğip onu barış yapmaya çağıran iki topluluktan ilki siz olmayın; zira siz Allah'a onlardan daha yakınsınız/layıksınız." {وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} "[Allah] amellerinizi asla zayi etmeyecektir" [ifadesi hakkında da]: "Size asla haksızlık etmeyecektir" der.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {فَلَا تهنوا} قَالَ: لَا تضعفوا {وَأَنْتُم الأعلون} قَالَ: الغالبون {وَلنْ يتركم} قَالَ: لن ينقصكم
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {فَلَا تَهِنُوا} "Gevşemeyin" [kısmı hakkında]: "Zayıflık göstermeyin"; {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} "Üstün olan sizlersiniz" [kısmı hakkında]: "Galipler"; {وَلَنْ يَتِرَكُمْ} "Sizi asla eksiltmeyecektir" [kısmı hakkında da]: "Sizi noksanlaştırmayacaktır/mükâfatınızı eksiltmeyecektir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يتركم} قَالَ: يظلمكم
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {يَتِرَكُمْ} "Sizi eksiltir/zayi eder" ayeti hakkında: "Size haksızlık eder" demiştir.
وَأخرج الْخَطِيب عَن النُّعْمَان بن بشير ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَرَأَ {فَلَا تهنوا وَتَدعُوا إِلَى السّلم} قَالَ مُحَمَّد بن الْمُنْتَشِر: منتصبة السِّين
el-Hatîb'in Nu'mân b. Beşîr'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ} "Üstün durumda iken gevşeyip barışa çağırmayın" [ayetini] okumuştur. Muhammed b. el-Münteşir: "Sîn harfinin fethasıyla (es-Selm şeklinde)" demiştir.
وَأخرج أَبُو نصر السجْزِي فِي الْإِبَانَة عَن عبد الرَّحْمَن بن أَبْزَى قَالَ: كَانَ النَّبِي ﷺ يقْرَأ هَؤُلَاءِ الأحرف (ادخُلُوا فِي السّلم) (سُورَة الْبَقَرَة الْآيَة ٢٠٨) (وَإِن جنحوا للسلم) (سُورَة الْأَنْفَال الْآيَة ٦١) {وَتَدعُوا إِلَى السّلم} بِنصب السِّين
Ebû Nasr es-Siczî el-İbâne'de Abdurrahman b. Ebzâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şu kelimeleri: {ادْخُلُوا فِي السَّلْمِ} "Barışa girin" (Bakara Suresi, 208. ayet), {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ} "Eğer barışa yanaşırlarsa" (Enfâl Suresi, 61. ayet) ve {وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ} "Ve barışa çağırırsınız" [ayetlerini] sîn harfinin fethasıyla okurdu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {إِن يسألكموها} قَالَ: علم الله فِي مَسْأَلَة الْأَمْوَال خُرُوج الأضغان
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {إِنْ يَسْأَلْكُمُوهَا} “Eğer onları sizden isteyecek olsa” ayeti hakkında: "Allah malların istenmesi durumunda kinlerin açığa çıkacağını bilmiştir" demiştir.
قَوْله تَعَالَى: {وَإِن تَتَوَلَّوْا} الْآيَة
Yüce Allah'ın: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا} "Eğer yüz çevirirseniz..." ayeti.
أخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: لما نزلت {وَإِن تَتَوَلَّوْا يسْتَبْدل قوما غَيْركُمْ} قيل: من هَؤُلَاءِ وسلمان ﵁ إِلَى جنب النَّبِي ﷺ فَقَالَ: هم الْفرس وَهَذَا وَقَومه
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize sizden başka bir topluluk getirir” [ayeti] inince: "Bunlar kimlerdir?" diye soruldu. Selmân radıyallâhu anh ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanındaydı. [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Onlar Farslardır; bu ve onun kavmidir."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: تَلا رَسُول الله ﷺ هَذِه الْآيَة {وَإِن تَتَوَلَّوْا يسْتَبْدل قوما غَيْركُمْ ثمَّ لَا يَكُونُوا أمثالكم} فَقَالُوا يَا رَسُول الله: من هَؤُلَاءِ الَّذين إِن تولينا استبدلوا بِنَا ثمَّ لَا يَكُونُوا أمثالنا فَضرب رَسُول الله ﷺ على منْكب سلمَان ثمَّ قَالَ: هَذَا وَقَومه وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لَو كَانَ الإِيمان مَنُوطًا بِالثُّرَيَّا لتنَاوله رجال من فَارس
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Evsat'ta Taberânî ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, [Allah] yerinize sizden başka bir topluluk getirir; sonra onlar sizin gibi de olmazlar” ayetini okudu. Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Eğer yüz çevirirsek yerimize getirilecek olan ve sonra bizim gibi olmayacak olan bu kimseler kimlerdir?" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Selmân'ın omzuna vurdu ve şöyle buyurdu: "Bu ve onun kavmidir. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, eğer iman Ülker yıldızına asılı olsaydı, Fars'tan birtakım adamlar mutlaka ona ulaşıp alırlardı."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر ﵁ أَن النَّبِي ﷺ تَلا هَذِه الْآيَة {وَإِن تَتَوَلَّوْا يسْتَبْدل قوما غَيْركُمْ} الْآيَة فَسئلَ من هم قَالَ: فَارس لَو كَانَ الدّين بِالثُّرَيَّا لتنَاوله رجال من فَارس
İbn Merdûye'nin Câbir'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, [Allah] yerinize sizden başka bir topluluk getirir...” ayetini okudu. Kendisine: "Onlar kimlerdir?" diye sorulunca: "Farslardır. Eğer din Ülker yıldızında olsaydı, Fars'tan birtakım adamlar mutlaka ona ulaşıp alırlardı" buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {ويستبدل قوما غَيْركُمْ} قَالَ: من شَاءَ
Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ} “Ve yerinize sizden başka bir topluluk getirir” ayeti hakkında: "Dilediği kimseleri [getirir]" demiştir.