هَذِه إِحْدَى وَسَبْعُونَ ومائتان
Bu [ise] iki yüz yetmiş birdir.”
ثمَّ قَالَ: لقد لبس علينا أَمرك حَتَّى مَا نَدْرِي أقليلاً أَعْطَيْت أم كثيرا
Sonra: “Senin durumun bize karmaşık geldi; öyle ki sana az mı yoksa çok mu verildiğini bilemiyoruz” dedi.
ثمَّ قَالَ: قومُوا عَنهُ
Sonra: “Onun başından kalkın!” dedi.
ثمَّ قَالَ أَبُو يَاسر لِأَخِيهِ وَمن مَعَه: مَا يدريكم لَعَلَّه قد جمع هَذَا كُله لمُحَمد
Daha sonra Ebû Yâsir kardeşine ve yanındakilere: “Ne bilirsiniz, belki de bunların hepsi Muhammed için bir araya toplanmıştır” dedi.
إِحْدَى وَسَبْعُونَ وَإِحْدَى وَثَلَاثُونَ وَمِائَة وَإِحْدَى وَثَلَاثُونَ ومائتان وَإِحْدَى وَسَبْعُونَ ومائتان فَذَلِك سَبْعمِائة وَأَرْبع سِنِين
[Şöyle ki:] Yetmiş bir, yüz otuz bir, iki yüz otuz bir ve iki yüz yetmiş bir; bu [toplamda] yedi yüz dört yıl eder.
فَقَالُوا: لقد تشابه علينا أمره فيزعمون أَن هَذِه الْآيَات نزلت فيهم {هُوَ الَّذِي أنزل عَلَيْك الْكتاب مِنْهُ آيَات محكمات هن أم الْكتاب وَأخر متشابهات}
Bunun üzerine: “Onun durumu bize karmaşık/benzeşmeli geldi” dediler. İddia ederler ki şu ayetler onlar hakkında inmiştir: {هُوَ الَّذِي أنزل عَلَيْك الْكتاب مِنْهُ آيَات محكمات هن أم الْكتاب وَأخر متشابهات} “Sana Kitab'ı indiren O'dur. Ondan bir kısım ayetler muhkemdir ki onlar Kitab'ın esasıdır; diğerleri ise müteşâbihtir.”
وَأخرج يُونُس بن بكير فِي الْمَغَازِي عَن ابْن إِسْحَق عَن مُحَمَّد بن أبي مُحَمَّد عَن عِكْرِمَة عَن سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس وَجَابِر بن ربَاب
Yûnus b. Bükeyr el-Meğâzî'de, İbn İshak'tan, Muhammed b. Ebî Muhammed'den, İkrime'den, Saîd b. Cübeyr'den, İbn Abbâs ve Câbir b. Ribâb'dan rivayet ettiğine göre:
أَن أَبَا يَاسر بن أَخطب مر بِالنَّبِيِّ ﷺ
Ebû Yâsir b. Ahtab Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına uğradı;
وَهُوَ يقْرَأ (فَاتِحَة الْكتاب والم ذَلِك الْكتاب) فَذكر الْقِصَّة
o, (Kitab'ın Fatihası'nı ve Elif. Lâm. Mîm. İşte o Kitap) [ayetlerini] okuyordu. [Râvi] kıssayı zikretti.
وَأخرجه ابْن الْمُنْذر فِي تَفْسِيره من وَجه آخر عَن ابْن جريج معضلاً
İbnü'l-Münzir de tefsirinde başka bir yoldan İbn Cüreyc'ten mu‘dal olarak bunu rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس {فَأَما الَّذين فِي قُلُوبهم زيغ} يَعْنِي أهل الشَّك
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali yoluyla İbn Abbâs'tan {فَأَما الَّذين فِي قُلُوبهم زيغ} “Kalplerinde eğrilik olanlara gelince” [ifadesi hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “Şüphe ehlidir.
فيحملون الْمُحكم على الْمُتَشَابه والمتشابه على الْمُحكم وَيلبسُونَ فَلبس الله عَلَيْهِم {وَمَا يعلم تَأْوِيله إِلَّا الله} قَالَ: تَأْوِيله يَوْم الْقِيَامَة لَا يعمله إِلَّا الله
Muhkemi müteşâbihe, müteşâbihi de muhkeme hamlederler ve karıştırırlar; Allah da onların kafasını karıştırdı. {وَمَا يعلم تَأْوِيله إِلَّا الله} “Onun tevilini ancak Allah bilir” [ayetine gelince]; o şöyle dedi: “Onun tevili kıyamet günüdür, onu ancak Allah bilir.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود {زيغ} قَالَ: شكّ
İbn Cerîr İbn Mes'ûd'dan {زيغ} “Eğrilik” [kelimesi hakkında]: “Şüphe” dediğini rivayet etti.
وَأخرج عَن ابْن جريج قَالَ {الَّذين فِي قُلُوبهم زيغ} المُنَافِقُونَ
İbn Cüreyc'ten rivayet ettiğine göre o: {الَّذين فِي قُلُوبهم زيغ} “Kalplerinde eğrilik olanlar” münafıklardır, demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فيتبعون مَا تشابه مِنْهُ}
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {فيتبعون مَا تشابه مِنْهُ} “Onun müteşâbih olanının peşine düşerler” ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: الْبَاب الَّذِي ضلوا مِنْهُ وهلكوا فِيهِ {وابتغاء تَأْوِيله} وَفِي قَوْله {ابْتِغَاء الْفِتْنَة} قَالَ: الشُّبُهَات
“Sapıp helak oldukları kapıdır. {وابتغاء تَأْوِيله} “Ve tevilini arzu ederek”.” {ابْتِغَاء الْفِتْنَة} “Fitne arayarak” kavli hakkında ise: “Şüpheler[i arayarak]” dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم والدرامي وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل من طرق عَن عَائِشَة قَالَت تَلا رَسُول الله ﷺ
Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Dârimî, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân ve ed-Delâil'de Beyhakî çeşitli yollarla Âişe'den rivayet ettiklerine göre o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu:
{هُوَ الَّذِي أنزل عَلَيْك الْكتاب مِنْهُ آيَات محكمات هن أم الْكتاب وَأخر متشابهات فَأَما الَّذين فِي قُلُوبهم زيغ} إِلَى قَوْله {أولُوا الْأَلْبَاب} فَإِذا رَأَيْتُمْ الَّذين يجادلون فِيهِ فهم الَّذين عَنى الله فاحذروهم
{هُوَ الَّذِي أنزل عَلَيْك الْكتاب مِنْهُ آيَات محكمات هن أم الْكتاب وَأخر متشابهات فَأَما الَّذين فِي قُلُوبهم زيغ} “Sana Kitab'ı indiren O'dur. Ondan bir kısım ayetler muhkemdir ki onlar Kitab'ın esasıdır; diğerleri ise müteşâbihtir. Kalplerinde eğrilik olanlara gelince...” [ayetinden] {أولُوا الْأَلْبَاب} “...akıl sahipleri” kavline kadar [okudu ve şöyle buyurdu]: “Onun hakkında tartışanları gördüğünüzde, işte onlar Allah'ın kastettiği kimselerdir, onlardan sakının!”
وَلَفظ البُخَارِيّ: فَإِذا رَأَيْت الَّذين يتبعُون مَا تشابه مِنْهُ فَأُولَئِك الَّذين سمى الله فاحذروهم
Buhârî'nin lafzı şöyledir: “Onun müteşâbih olanının peşine düşenleri gördüğün zaman, işte onlar Allah'ın adlandırdığı kimselerdir, onlardan sakın!”
وَفِي لفظ لِابْنِ جرير: إِذا رَأَيْتُمْ الَّذين يتبعُون مَا تشابه مِنْهُ سمى الله فاحذروهم
İbn Cerîr'in bir lafzında: “Onun müteşâbih olanının peşine düşenleri gördüğünüzde, [işte bunlar] Allah'ın adlandırdığı [kimselerdir], onlardan sakının!”
وَفِي لفظ لِابْنِ جرير: إِذا رَأَيْتُمْ الَّذين يتبعُون مَا تشابه مِنْهُ وَالَّذين يجادلون فِيهِ فهم الَّذين عَنى الله فَلَا تُجَالِسُوهُمْ
İbn Cerîr'in diğer bir lafzında: “Onun müteşâbih olanının peşine düşenleri ve onun hakkında tartışanları gördüğünüzde, onlar Allah'ın kastettiği kimselerdir; artık onlarla beraber oturmayın!”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأحمد وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أبي أُمَامَة عَن النَّبِي ﷺ
Abdurrezzâk, Ahmed, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakî, Ebû Ümâme'den rivayet ettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem:
فِي قَوْله {فَأَما الَّذين فِي قُلُوبهم زيغ فيتبعون مَا تشابه مِنْهُ} قَالَ: هم الْخَوَارِج
{فَأَما الَّذين فِي قُلُوبهم زيغ فيتبعون مَا تشابه مِنْهُ} “Kalplerinde eğrilik olanlara gelince, onlar onun müteşâbih olanının peşine düşerler” kavli hakkında: “Onlar Hâricîlerdir” buyurdu.
وَفِي قَوْله (يَوْم تبيض وُجُوه وَتسود وُجُوه) (آل عمرَان الْآيَة ١٠٦) قَالَ: هم الْخَوَارِج
{يَوْم تبيض وُجُوه وَتسود وُجُوه} (Âl-i İmrân 106) “Nice yüzlerin ağaracağı, nice yüzlerin kararacağı günde” kavli hakkında da: “Onlar Hâricîlerdir” buyurdu.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن أبي مَالك الشعري
Taberânî Ebû Mâlik el-Eş‘arî'den rivayet ettiğine göre
أَنه سمع رَسُول الله ﷺ
o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i işitmiştir;
يَقُول: لَا أَخَاف على أمتِي إِلَّا ثَلَاث خلال
şöyle buyuruyordu: “Ümmetim adına ancak üç husustan korkarım:
أَن يكثر لَهُم المَال فيتحاسدوا فيقتتلوا وَأَن يفتح لَهُم الْكتاب فَيَأْخذهُ الْمُؤمن يَبْتَغِي تَأْوِيله {وَمَا يعلم تَأْوِيله إِلَّا الله والراسخون فِي الْعلم يَقُولُونَ آمنا بِهِ كل من عِنْد رَبنَا وَمَا يذَّكَّرُ إِلَّا أولُوا الْأَلْبَاب} وَأَن يزْدَاد علمهمْ فيضيعوه وَلَا يبالوا بِهِ
Onlar için malın çoğalması, birbirlerine haset edip birbiriyle savaşmaları; kendilerine Kitab'ın açılması, böylece müminin onun tevilini arayarak onu alması -oysa {وَمَا يعلم تَأْوِيله إِلَّا الله والراسخون فِي الْعلم يَقُولُونَ آمنا بِهِ كل من عِنْد رَبنَا وَمَا يذَّكَّرُ إِلَّا أولُوا الْأَلْبَاب} “Onun tevilini ancak Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar ise: 'Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır' derler. Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar”- ve ilimlerinin artıp onu zayi etmeleri ve ona aldırmamalarıdır.”
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: مِمَّا أَتَخَوَّف على أمتِي
Hâkim'in rivayet edip sahihlediğine göre Ebû Hureyre şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Ümmetim adına korktuğum şeylerden biri,
أَن يكثر فيهم المَال حَتَّى يتنافسوا فِيهِ فيقتتلوا عَلَيْهِ وَإِن مِمَّا أَتَخَوَّف على أمتِي أَن يُفْتَحَ لَهُم الْقُرْآن حَتَّى يقرأه الْمُؤمن وَالْكَافِر وَالْمُنَافِق فَيحل حَلَاله الْمُؤمن
onların arasında malın çoğalıp onda birbirleriyle yarışmaları ve onun uğrunda savaşmalarıdır. Ümmetim adına korktuğum şeylerden bir diğeri de Kur'an'ın onlara açılıp müminin, kâfirin ve münafığın onu okumasıdır; mümin onun helalini helal kabul eder...
أما قَوْله تَعَالَى: {وابتغاء تَأْوِيله} الْآيَة
Yüce Allah'ın: {وابتغاء تَأْوِيله} “Ve tevilini arzu ederek” ayetine gelince;
أخرج أَبُو يعلى عَن حُذَيْفَة عَن رَسُول الله ﷺ
Ebû Ya'lâ Huzeyfe'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti:
قَالَ: إِن فِي أمتِي قوما يقرؤون الْقُرْآن ينثرونه نثر الدقل يتأوّلونه على غير تَأْوِيله
“Şüphesiz ümmetimin içinde Kur'an'ı okuyan, onu kalitesiz hurmanın saçılıp döküldüğü gibi saçıp savuran ve onu kendi tevili dışında tevil eden bir topluluk olacaktır.”
وَأخرج ابْن سعد وَابْن الضريس فِي فضائله وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَمْرو بن شُعَيْب عَن أَبِيه عَن جده أَن رَسُول الله ﷺ
İbn Sa'd, Fezâil'inde İbnü'd-Durays ve İbn Merdûye, Amr b. Şuayb'dan, babasından, dedesinden rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem:
خرج على قوم يتراجعون فِي الْقُرْآن وَهُوَ مغضب فَقَالَ: بِهَذَا ضلت الْأُمَم قبلكُمْ باختلافهم على أَنْبِيَائهمْ وَضرب الْكتاب بعضه بِبَعْض قَالَ: وَإِن الْقُرْآن لم ينزل ليكذب بعضه بَعْضًا وَلَكِن نزل أَن يصدق بعضه بَعْضًا فَمَا عَرَفْتُمْ مِنْهُ فاعملوا بِهِ وَمَا تشابه عَلَيْكُم فآمنوا بِهِ
Öfkeli bir hâlde Kur'an konusunda birbirleriyle münakaşa eden bir topluluğun yanına çıktı ve şöyle buyurdu: “Sizden önceki ümmetler, peygamberlerine muhalefet etmeleri ve Kitab'ın bir kısmını diğer kısmıyla vurmaları sebebiyle böylece saptılar.” Şöyle devam etti: “Kur'an birbirini yalanlasın diye inmedi; aksine bir kısmı diğerini tasdik etsin diye indi. Ondan bildiğinizle amel edin, size kapalı/benzeşmeli gelen kısmına ise inanın.”
وَأخرج أَحْمد من وَجه آخر عَن عَمْرو بن شُعَيْب عَن أَبِيه عَن جده سمع رَسُول الله ﷺ
Ahmed başka bir yoldan Amr b. Şuayb'dan, babasından, dedesinden rivayet ettiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in,
قوما يتدارأون فَقَالَ: إِنَّمَا هلك من كَانَ قبلكُمْ بِهَذَا ضربوا كتاب الله بعضه بِبَعْض وَإِنَّمَا نزل كتاب الله يصدق بعضه بَعْضًا فَلَا تكذبوا بعضه بِبَعْض فَمَا علمْتُم مِنْهُ فَقولُوا وَمَا جهلتم فَكِلُوه إِلَى عالِمِهِ
birbirleriyle tartışan bir topluluğu işitip şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Sizden öncekiler ancak bu sebeple helak oldular: Allah'ın Kitabı'nın bir kısmını diğer kısmıyla vurdular. Oysa Allah'ın Kitabı bir kısmı diğerini tasdik etsin diye indi; öyleyse bir kısmıyla diğer kısmını yalanlamayın. Ondan bildiğinizi söyleyin, bilmediğinizi ise onun bilenine havale edin.”
وَأخرج ابْن جرير وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَأَبُو نصر السجْزِي فِي الإِبانة عَن ابْن مَسْعُود عَن النَّبِي ﷺ
İbn Cerîr, Hâkim -tashih ederek- ve el-İbâne'de Ebû Nasr es-Siczî, İbn Mes'ûd'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti:
قَالَ كَانَ الْكتاب الأول ينزل من بَاب وَاحِد على حرف وَاحِد وَنزل الْقُرْآن من سَبْعَة أَبْوَاب على سَبْعَة أحرف
“Önceki kitap tek bir kapıdan tek bir harf (vecih) üzere iniyordu; Kur'an ise yedi kapıdan yedi harf üzere indi:
زاجر وآمر وحلال وَحرَام ومحكم ومتشابه وأمثال فأحلوا حَلَاله وحرموا حرَامه وافعلوا بِمَا أمرْتُم بِهِ وانتهوا عَمَّا نُهيتم عَنهُ واعتبروا بأمثاله وَاعْمَلُوا بمحكمه وآمنوا بمتشابهه وَقُولُوا {آمنا بِهِ كل من عِنْد رَبنَا} وَأخرجه ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود
Yasaklayıcı, emredici, helal, haram, muhkem, müteşâbih ve misaller. Helalini helal bilin, haramını haram kılın, emrolunduğunuz şeyi yapın, yasaklandığınız şeyden vazgeçin, misallerinden ibret alın, muhkemiyle amel edin, müteşâbihine inanın ve {آمنا بِهِ كل من عِنْد رَبنَا} “Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır” deyin.” İbn Ebî Hâtim bunu İbn Mes'ûd'dan
مَوْقُوفا
mevkûf olarak da rivayet etmiştir.
وأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن عمر بن أبي سَلمَة أَن النَّبِي ﷺ
Taberânî Ömer b. Ebî Seleme'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem
قَالَ لعبد الله بن مَسْعُود إِن الْكتب كَانَت تنزل من السَّمَاء من بَاب وَاحِد وَأَن الْقُرْآن نزل من سَبْعَة أَبْوَاب على سَبْعَة أحرف حَلَال وَحرَام ومحكم ومتشابه وَضرب أَمْثَال وآمر وزاجر فأحل حَلَاله وَحرم حرَامه واعمل بمحكمه وقف عِنْد متشابهه وَاعْتبر أَمْثَاله
Abdullah b. Mes'ûd'a şöyle buyurdu: “Kitaplar gökten tek bir kapıdan iniyordu; Kur'an ise yedi kapıdan yedi harf üzere indi: Helal, haram, muhkem, müteşâbih, darbımeseller, emredici ve yasaklayıcı. Helalini helal bil, haramını haram kıl, muhkemiyle amel et, müteşâbihinde dur ve misallerinden ibret al.
فَإِن كلا من عِنْد الله {وَمَا يذّكَّر إِلَّا أولُوا الْأَلْبَاب}
Çünkü hepsi Allah katındandır. {وَمَا يذّكَّر إِلَّا أولُوا الْأَلْبَاب} “Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar”.”
وَأخرج ابْن النجار فِي تَارِيخ بَغْدَاد بِسَنَد واهٍ عَن عَليّ أَن النَّبِي ﷺ
İbnü'n-Neccâr Târîhu Bağdâd'da zayıf bir senetle Ali'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem
قَالَ فِي خطبَته: أَيهَا النَّاس قد بَين الله لكم فِي مُحكم كِتَابه مَا أحل لكم وَمَا حرم عَلَيْكُم
hutbesinde şöyle buyurdu: “Ey insanlar! Allah muhkem Kitabı'nda size neyi helal kıldığını ve neyi haram kıldığını açıklamıştır.
فأحلوا حَلَاله وحرموا حرَامه وآمنوا بمتشابهه وَاعْمَلُوا بمحكمه واعتبروا بأمثاله
Helalini helal bilin, haramını haram kılın, müteşâbihine inanın, muhkemiyle amel edin ve misallerinden ibret alın.”
وَأخرج ابْن الضريس وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: أنزل الْقُرْآن على خَمْسَة أوجه: حرَام وحلال ومحكم ومتشابه وأمثال
İbnü'd-Durays, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “Kur'an beş vecih üzere indirilmiştir: Haram, helal, muhkem, müteşâbih ve darbımeseller.
فأحل الْحَلَال وَحرم الْحَرَام وآمن بالمتشابه واعمل بالمحكم وَاعْتبر بالأمثال
Helali helal bil, haramı haram kıl, müteşâbihe inan, muhkemle amel et ve misallerden ibret al.”
وأخرج ابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: إِن الْقُرْآن أنزل على نَبِيكُم ﷺ
İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz Kur'an Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilmiştir...
من سَبْعَة أَبْوَاب على سَبْعَة أحرف وَأَن الْكتاب قبلكُمْ كَانَ ينزل من بَاب وَاحِد على حرف وَاحِد
yedi kapıdan yedi harf üzere [indirilmiştir]. Sizden önceki kitap ise tek bir kapıdan tek bir harf üzere iniyordu.”
وَأخرج ابْن جرير وَنصر الْمَقْدِسِي فِي الْحجَّة عَن أبي هُرَيْرَة أَن رَسُول الله ﷺ
İbn Cerîr ve el-Hücce'de Nasr el-Makdisî'nin Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem
قَالَ: نزل الْقُرْآن على سَبْعَة أحرف
şöyle buyurdu: “Kur'an yedi harf üzere indi.
المراء فِي الْقُرْآن كفر
Kur'an hakkında tartışmak küfürdür.
مَا عَرَفْتُمْ مِنْهُ فاعملوا بِهِ وَمَا جهلتم مِنْهُ فَردُّوهُ إِلَى عَالِمِهِ
Ondan bildiğiniz şeyle amel edin, bilmediğiniz şeyi ise onu bilene havale edin.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ
Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
أعربوا الْقُرْآن وَاتبعُوا غَرَائِبه وغرائبه فَرَائِضه وحدوده
“Kur'an'ı açık ve fasih okuyun ve onun gariblerinin peşine düşün; onun garibleri, farzları ve sınırlarıdır.
فَإِن الْقُرْآن نزل على خَمْسَة أوجه
Şüphesiz Kur'an beş vecih üzere inmiştir:
حَلَال وَحرَام ومحكم ومتشابه وأمثال
Helal, haram, muhkem, müteşâbih ve misaller.
فاعملوا بالحلال وَاجْتَنبُوا الْحَرَام وَاتبعُوا الْمُحكم وآمنوا بالمتشابه واعتبروا بالأمثال
Helal ile amel edin, haramdan kaçının, muhkeme tabi olun, müteşâbihe inanın ve misallerden ibret alın.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن الْقُرْآن ذُو شجون وفنون وَظُهُور وبطون
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz Kur'an birçok dala, çeşitlere, zahirlere ve batınlara sahiptir.
لَا تَنْقَضِي عجائبه وَلَا تبلغ غَايَته
Harikaları tükenmez ve nihayetine erişilmez.
فَمن أوغل فِيهِ بِرِفْق نجا وَمن أوغل فِيهِ بعنف غوى
Ona nezaketle derinlemesine dalan kurtulur; ona sertlikle dalan ise sapar.
أَخْبَار وأمثال وَحرَام وحلال وناسخ ومنسوخ ومحكم ومتشابه وَظهر وبطن
[Onda] haberler, misaller, haram, helal, nâsih, mensûh, muhkem, müteşâbih, zahir ve batın vardır.
فظهره التِّلَاوَة وبطنه التَّأْوِيل
Onun zahiri tilaveti, batını ise tevilidir (yorumudur).
فجالسوا بِهِ الْعلمَاء وجانبوا بِهِ السُّفَهَاء وَإِيَّاكُم وزلة الْعَالم
Onunla âlimlerle oturun, sefihlerden uzak durun ve âlimin hatasından sakının.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع أَن النَّصَارَى قَالُوا لرَسُول الله ﷺ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in er-Rebî'den rivayet ettiğine göre Hristiyanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediler:
: أَلَسْت تزْعم أَن عِيسَى كلمة الله وروح مِنْهُ قَالَ: بلَى
“Sen İsa'nın Allah'ın kelimesi ve O'ndan bir ruh olduğunu iddia etmiyor musun?” O da: “Evet” buyurdu.
قَالُوا: فحسبنا
Onlar: “Bu bize yeter” dediler.
فَأنْزل الله {فَأَما الَّذين فِي قُلُوبهم زيغ فيتبعون مَا تشابه مِنْهُ ابْتِغَاء الْفِتْنَة}
Bunun üzerine Allah {فَأَما الَّذين فِي قُلُوبهم زيغ فيتبعون مَا تشابه مِنْهُ ابْتِغَاء الْفِتْنَة} “Kalplerinde eğrilik olanlar, fitne çıkarmak arzusuyla onun müteşâbih olanının peşine düşerler” [ayetini] indirdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن الْأَنْبَارِي فِي كتاب الأضداد وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن طَاوُوس قَالَ: كَانَ ابْن عَبَّاس يقْرؤهَا ومَا يعلم تَأْوِيله إِلَّا الله والراسخون فِي الْعلم آمنا بِهِ
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Kitâbü'l-Ezdâd'da İbnü'l-Enbârî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim Tâvûs'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs bu ayeti: “Ve mâ ya'lemu te'vîlehû illallâhu ve'r-râsihûne fi'l-ilmi âmennâ bihî” şeklinde okurdu.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن الْأَعْمَش قَالَ: فِي قِرَاءَة عبد الله وان حَقِيقَة تَأْوِيله عِنْد الله والرسخون فِي الْعلم يَقُولُونَ آمنا بِهِ
Ebû Dâvûd el-Mesâhif'te A'meş'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah'ın kıraatinde [ayet]: “Ve inne hakîkate te'vîlihî indallâhi ve'r-râsihûne fi'l-ilmi yekûlûne âmennâ bihî” [şeklindedir].
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن أبي مليكَة قَالَ: قَرَأت على عَائِشَة هَؤُلَاءِ الْآيَات فَقَالَت: كَانَ رسوخهم فِي الْعلم أَن آمنُوا بمحكمه ومتشابهه {وَمَا يعلم تَأْوِيله إِلَّا الله} وَلم يعلمُوا تَأْوِيله
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Ebî Müleyke'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Âişe'ye bu ayetleri okudum; o da şöyle dedi: “Onların ilimde derinleşmeleri, onun muhkemine ve müteşâbihine inanmalarıydı. {وَمَا يعلم تَأْوِيله إِلَّا الله} “Onun tevilini ise ancak Allah bilir”; onlar onun tevilini bilmiyorlardı.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الشعْثَاء وَأبي نهيك قَالَا: إِنَّكُم تصلونَ هَذِه الْآيَة وَهِي مَقْطُوعَة {وَمَا يعلم تَأْوِيله إِلَّا الله والراسخون فِي الْعلم يَقُولُونَ آمنا بِهِ كل من عِنْد رَبنَا} فَانْتهى علمهمْ إِلَى قَوْلهم الَّذِي قَالُوا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Ebü'ş-Şa'sâ ve Ebû Nehîk'ten rivayet ettiklerine göre ikisi şöyle demiştir: “Siz bu ayeti [birbirine] bağlıyorsunuz, oysa o kesiktir: {وَمَا يعلم تَأْوِيله إِلَّا الله والراسخون فِي الْعلم يَقُولُونَ آمنا بِهِ كل من عِنْد رَبنَا} “Onun tevilini ancak Allah bilir. İlimde derinleşenler ise: ‘Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır’ derler.” Onların ilmi, söylemiş oldukları bu söze kadar ulaşmıştır.”
وَأخرج ابْن جرير عَن عُرْوَة قَالَ {الراسخون فِي الْعلم} لَا يعلمُونَ تَأْوِيله وَلَكنهُمْ يَقُولُونَ {آمنا بِهِ كل من عِنْد رَبنَا}
İbn Cerîr'in Urve'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “{الراسخون فِي الْعلم} “İlimde derinleşenler” onun tevilini bilmezler, fakat onlar {آمنا بِهِ كل من عِنْد رَبنَا} “Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır” derler.”
وأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن عمر بن عبد الْعَزِيز قَالَ: انْتهى علم الراسخين فِي الْعلم بِتَأْوِيل الْقُرْآن إِلَى أَن قَالُوا {آمنا بِهِ كل من عِنْد رَبنَا}
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Ömer b. Abdilazîz'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “İlimde derinleşenlerin Kur'an'ın teviline dair ilimleri, {آمنا بِهِ كل من عِنْد رَبنَا} “Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır” demelerine kadar varmıştır.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف عَن أبي قَالَ: كتاب الله مَا استبان مِنْهُ فاعمل بِهِ وَمَا اشْتبهَ عَلَيْك فَآمن بِهِ وَكِلْهُ إِلَى عالمه
İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te Übeyy'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah'ın Kitabı'ndan açık olan şeyle amel et, sana kapalı gelen şeye ise inan ve onu bilene havale et.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: إِن لِلْقُرْآنِ مناراً كمنار الطَّرِيق فَمَا عَرَفْتُمْ فَتمسكُوا بِهِ وَمَا اشْتبهَ عَلَيْكُم فذروه
İbn Ebî Şeybe İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz Kur'an'ın yol işaretleri gibi işaretleri vardır; bildiğinize sımsıkı sarılın, size kapalı gelen şeyi ise bırakın.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن معَاذ قَالَ: الْقُرْآن منار كمنار الطَّرِيق وَلَا يخفى على أحد فَمَا عَرَفْتُمْ مِنْهُ فَلَا تسألوا عَنهُ أحدا وَمَا شَكَكْتُمْ فِيهِ فكلوه إِلَى عالمه
İbn Ebî Şeybe Muâz'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kur'an yol işaretleri gibi bir işarettir, kimseye gizli kalmaz. Ondan bildiğiniz şeyi kimseye sormayın; şüpheye düştüğünüz şeyi ise onu bilene havale edin.”
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق أَشهب عَن مَالك فِي قَوْله {وَمَا يعلم تَأْوِيله إِلَّا الله} قَالَ: ثمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ {والراسخون فِي الْعلم يَقُولُونَ آمنا بِهِ} وَلَيْسَ يعلمُونَ تَأْوِيله
İbn Cerîr Eşheb kanalıyla Mâlik'ten {وَمَا يعلم تَأْوِيله إِلَّا الله} “Onun tevilini ancak Allah bilir” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Sonra yeni bir cümleye başlayarak {والراسخون فِي الْعلم يَقُولُونَ آمنا بِهِ} “İlimde derinleşenler ise: ‘Ona inandık’ derler” buyurmuştur; onlar onun tevilini bilmezler.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ عَن أنس وَأبي أُمَامَة وواثلة بن الْأَسْقَع وَأبي الدَّرْدَاء أَن رَسُول الله ﷺ
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin Enes, Ebû Ümâme, Vâsile b. Eskā' ve Ebü'd-Derdâ'dan rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e
سُئِلَ عَن {والراسخون فِي الْعلم} فَقَالَ: من برت يَمِينه وَصدق لِسَانه واستقام قلبه وَمن عف بَطْنه وفرجه
{والراسخون فِي الْعلم} “İlimde derinleşenler” [ifadesi] soruldu; o da şöyle buyurdu: “Yemini doğru çıkan, dili doğru söyleyen, kalbi dosdoğru olan, midesini ve iffetini haramdan koruyan kimsedir.
فَذَلِك من الراسخين فِي الْعلم
İşte bu, ilimde derinleşenlerdendir.”
وَأخرج ابْن عَسَاكِر من طَرِيق عبد الله بن يزِيد الأودي
İbn Asâkir Abdullah b. Yezîd el-Evdî kanalıyla rivayet etti:
سَمِعت أنس بن مَالك يَقُول سُئِلَ رَسُول الله ﷺ
Enes b. Mâlik'i şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e soruldu:
من {الراسخون فِي الْعلم} قَالَ: من صدق حَدِيثه وبر فِي يَمِينه وعف بَطْنه وفرجه
“{الراسخون فِي الْعلم} “İlimde derinleşenler” kimlerdir?” O da: “Sözü doğru olan, yeminine sadık kalan, midesini ve iffetini haramdan koruyan kimsedir.
فَذَلِك {الراسخون فِي الْعلم}
İşte bunlar {الراسخون فِي الْعلم} “ilimde derinleşenlerdir”.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس قَالَ:
İbnü'l-Münzir Kelbî kanalıyla Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
تَفْسِير الْقُرْآن على أَرْبَعَة وُجُوه: تَفْسِير يُعلمهُ الْعلمَاء وَتَفْسِير لَا يعْذر النَّاس بجهالته من حَلَال أَو حرَام وَتَفْسِير تعرفه الْعَرَب بلغتهَا وَتَفْسِير لَا يعلم تَأْوِيله إِلَّا الله
“Kur'an'ın tefsiri dört vecih üzeredir: Âlimlerin bildiği tefsir; helal ve harama dair olup insanların bilmemekle mazeretli sayılmayacağı tefsir; Arapların dilleriyle bildikleri tefsir ve tevilini ancak Allah'ın bildiği tefsir.
من ادّعى علمه فَهُوَ كَاذِب
Onu bildiğini iddia eden kimse yalancıdır.”
ن وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أُنْزِلَ الْقُرْآن على سَبْعَة أحرف: حَلَال وَحرَام لَا يعْذر أحد بالجهالة بِهِ وَتَفْسِير تفسره الْعَرَب وَتَفْسِير تفسره الْعلمَاء ومتشابه لَا يُعلمهُ إِلَّا الله
İbn Cerîr İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kur'an yedi harf üzere indirilmiştir: Hiç kimsenin cehaletiyle mazur sayılmayacağı helal ve haram, Arapların tefsir ettiği tefsir, âlimlerin tefsir ettiği tefsir ve sadece Allah'ın bildiği müteşâbih.
وَمن ادّعى علمه سوى الله فَهُوَ كَاذِب
Allah'tan başka onu bildiğini iddia eden kimse yalancıdır.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن الْأَنْبَارِي من طَرِيق مُجَاهِد عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أَنا مِمَّن يعلم تَأْوِيله
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbnü'l-Enbârî Mücâhid kanalıyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “Ben onun tevilini bilenlerdenim.”
وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع والراسخون فِي الْعلم يعلمُونَ تَأْوِيله وَيَقُولُونَ آمنا بِهِ
İbn Cerîr'in er-Rebî'den rivayet ettiğine göre [o şöyle demiştir]: “İlimde derinleşenler onun tevilini bilirler ve: ‘Ona inandık’ derler.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أَي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس {يَقُولُونَ آمنا بِهِ} نؤمن بالمحكم وندين بِهِ ونؤمن بالمتشابه وَلَا ندين بِهِ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Avfî kanalıyla İbn Abbâs'tan {يَقُولُونَ آمنا بِهِ} “‘Ona inandık’ derler” [ayeti hakkında] rivayet ettiklerine göre [o şöyle demiştir]: “Muhkすることができますeme inanır ve onun hükmünü benimseriz; müteşâbihe inanır fakat onun hükmünü benimsemeyiz.
وَهُوَ من عِنْد الله كُله
Oysa hepsi Allah katındandır.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {كل من عِنْد رَبنَا} يَعْنِي مَا نسخ مِنْهُ وَمَا لم ينْسَخ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan {كل من عِنْد رَبنَا} “Hepsi Rabbimiz katındandır” [ifadesi hakkında] rivayet ettiklerine göre o: “Yani ondan neshedilen de neshedilmeyen de [Rabbimiz katındandır]” demiştir.
وَأخرج الدِّرَامِي فِي مُسْنده وَنصر الْمَقْدِسِي فِي الْحجَّة عَن سُلَيْمَان بن يسَار
Dârimî Müsned'inde ve Nasr el-Makdisî el-Hücce'de Süleymân b. Yesâr'dan rivayet ettiler:
أَن رجلا يُقَال لَهُ صبيغ قدم الْمَدِينَة فَجعل يسْأَل عَن متشابه الْقُرْآن فَأرْسل إِلَيْهِ عمر وَقد أَعَدَّ لَهُ عراجين النّخل فَقَالَ: من أَنْت فَقَالَ: أَنا عبد الله صبيغ فَقَالَ: وَأَنا عبد الله عمر
Sabîğ denilen bir adam Medine'ye gelip Kur'an'ın müteşâbihleri hakkında sormaya başladı. Bunun üzerine Ömer ona haber gönderdi ve onun için hurma dalları hazırladı. [Ömer]: “Sen kimsin?” dedi. O da: “Ben Allah'ın kulu Sabîğ'im” dedi. [Ömer]: “Ben de Allah'ın kulu Ömer'im” dedi.
فَأخذ عمر عرجوناً من تِلْكَ العراجين فَضَربهُ حَتَّى دمى رَأسه فَقَالَ: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ حَسبك
Ardından Ömer o dallardan bir dal alıp başı kanayıncaya kadar ona vurdu. Bunun üzerine [Sabîğ]: “Ey Müminlerin Emîri, yeter!” dedi.