وَأخرج ابْن سعد عَن عُرْوَة ﵁ قَالَ: لما مَاتَ الْوَلِيد بن الْوَلِيد بكته أم سَلمَة فَقَالَت: يَا عين فأبكي للوليد بن الْوَلِيد بن الْمُغيرَة كَانَ الْوَلِيد بن الْوَلِيد أَبَا الْوَلِيد فَتى الْعَشِيرَة فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا تقولي هَكَذَا يَا أم سَلمَة وَلَكِن قولي {وَجَاءَت سكرة الْمَوْت بِالْحَقِّ ذَلِك مَا كنت مِنْهُ تحيد}
İbn Sa'd, Urve radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir: el-Velîd b. el-Velîd vefat ettiğinde Ümmü Seleme onun için ağladı ve şöyle dedi: "Ey göz, Velîd b. Velîd b. el-Mugîre için ağla! Velîd b. Velîd, aşiretin yiğidi Ebü'l-Velîd idi." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Böyle söyleme ey Ümmü Seleme! Fakat şöyle de: {وَجَاءَت سكرة الْمَوْت بِالْحَقِّ ذَلِك مَا كنت مِنْهُ تحيد} “Ölüm sarhoşluğu hak ile geldi; işte bu, senin kendisinden kaçıp durduğun şeydir.”"
وَأخرج أَبُو عبيد فِي فضائله وَابْن الْمُنْذر عَن عَائِشَة قَالَت: لما حضرت أَبَا بكر الْوَفَاة قلت: وأبيض يَسْتَسْقِي الْغَمَام بِوَجْهِهِ ثمال الْيَتَامَى عصمَة للأرامل قَالَ أَبُو بكر ﵁ بل {وَجَاءَت سكرة الْمَوْت بِالْحَقِّ ذَلِك مَا كنت مِنْهُ تحيد} قدم الْحق وَأخر الْمَوْت
Ebû Ubeyd Fedâil'inde ve İbnü'l-Münzir Âişe'den rivayet etmişlerdir: Ebû Bekir'e ölüm geldiğinde ben: "O beyaz yüzlüdür ki onun yüzü suyu hürmetine bulutlardan yağmur istenir; yetimlerin sığınağı, dulların koruyucusudur" [beytini] söyledim. Ebû Bekir radıyallâhu anh: "Hayır, {وَجَاءَت سكرة الْمَوْت بِالْحَقِّ ذَلِك مَا كنت مِنْهُ تحيد} “Ölüm sarhoşluğu hak ile geldi; işte bu, senin kendisinden kaçıp durduğun şeydir” [de]" dedi. 'Hakk'ı öne aldı, 'mevt'i (ölümü) sona bıraktı.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد عَن ابْن أبي مليكَة ﵁ قَالَ: صبحت ابْن عَبَّاس من مَكَّة إِلَى الْمَدِينَة فَكَانَ إِذا نزل منزلا قَامَ شطر اللَّيْل فَسئلَ:
İbn Ebî Şeybe ve ez-Zühd'de Ahmed, İbn Ebî Müleyke radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir: Mekke'den Medine'ye kadar İbn Abbâs'a yoldaşlık ettim. Bir konakta konakladığı zaman gecenin yarısında kalkardı. Kendisine soruldu:
كَيفَ كَانَت قِرَاءَته قَالَ: قَرَأَ {وَجَاءَت سكرة الْمَوْت بِالْحَقِّ ذَلِك مَا كنت مِنْهُ تحيد} فَجعل يرتل وَيكثر فِي ذَلِك التَّسْبِيح
"Kıraati nasıldı?" [İbn Ebî Müleyke] dedi ki: {وَجَاءَت سكرة الْمَوْت بِالْحَقِّ ذَلِك مَا كنت مِنْهُ تحيد} “Ölüm sarhoşluğu hak ile geldi; işte bu, senin kendisinden kaçıp durduğun şeydir” [ayetini] okudu; tane tane okuyor ve bunda tesbihi çokça yapıyordu.
وَأخرج أَحْمد وَابْن جرير عَن عبد الله بن اليمني مولى الزبير بن الْعَوام قَالَ: لما حضر أَبُو بكر تمثلت عَائِشَة بِهَذَا الْبَيْت
Ahmed ve İbn Cerîr, Zübeyr b. el-Avvâm'ın azatlısı Abdullah b. el-Yemenî'den rivayet etmişlerdir: Ebû Bekir'in vefatı yaklaştığında Âişe şu beyitle temsil getirdi:
أعاذل مَا يُغني الحذار عَن الْفَتى إِذا حشرجت يَوْمًا وضاق بهَا الصَّدْر فَقَالَ أَبُو بكر ﵁: لَيْسَ كَذَلِك يَا بنية وَلَكِن قولي {وَجَاءَت سكرة الْمَوْت بِالْحَقِّ ذَلِك مَا كنت مِنْهُ تحيد}
"Ey beni kınayan! Bir gün [can] boğaza gelip tıkandığında ve göğüs daraldığında, sakınmak yiğide ne fayda verir!" Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu anh şöyle dedi: "Öyle değil kızcağızım, lakin şöyle söyle: {وَجَاءَت سكرة الْمَوْت بِالْحَقِّ ذَلِك مَا كنت مِنْهُ تحيد} “Ölüm sarhoşluğu hak ile geldi; işte bu, senin kendisinden kaçıp durduğun şeydir.”"
أما قَوْله تَعَالَى: {مَا كنت مِنْهُ تحيد}
Yüce Allah'ın: {مَا كنت مِنْهُ تحيد} “Kendisinden kaçıp durduğun şeydir” buyruğuna gelince:
أخرج الطَّبَرَانِيّ عَن سَمُرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مثل الَّذِي يفر من الْمَوْت كَمثل الثَّعْلَب تطلبه الأَرْض بدين فجَاء يسْعَى حَتَّى إِذا أعيا وانبهر دخل حجره فَقَالَت لَهُ الأَرْض يَا ثَعْلَب ديني فَخرج [] خصاص فَلم يزل كَذَلِك حَتَّى انْقَطَعت عُنُقه فَمَاتَ
et-Taberânî, Semure radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ölümden kaçanın hali, yeryüzünün kendisinden borç talep ettiği tilkinin haline benzer. Koşarak gelir, nihayet yorulup nefes nefese kalınca inine girer. Yeryüzü ona: 'Ey tilki! Borcumu [ver]' der. O da [] delikten çıkar. Boynu kopup ölünceye kadar bu şekilde devam eder."
أما قَوْله تَعَالَى: {وَجَاءَت كل نفس مَعهَا سائق وشهيد}
Yüce Allah'ın: {وَجَاءَت كل نفس مَعهَا سائق وشهيد} “Her nefis, beraberinde bir sürücü ve bir şahitle gelir” buyruğuna gelince:
أخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم فِي الكنى وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والنشور وَابْن عَسَاكِر عَن عُثْمَان بن عَفَّان ﵁ أَنه قَرَأَ {وَجَاءَت كل نفس مَعهَا سائق وشهيد} قَالَ: سائق يَسُوقهَا إِلَى أَمر الله وشهيد يشْهد عَلَيْهَا بِمَا عملت
Abdürrezzâk, el-Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Künâ'da el-Hâkim, İbn Merdûye, el-Ba's ve'n-Nüşûr'da el-Beyhakî ve İbn Asâkir, Osmân b. Affân radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir: O, {وَجَاءَت كل نفس مَعهَا سائق وشهيد} “Her nefis, beraberinde bir sürücü ve bir şahitle gelir” [ayetini] okudu ve şöyle dedi: "Sürücü, onu Allah'ın emrine sevk eden; şahit de işlediklerine dair onun aleyhine şahitlik edendir."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم فِي الكنى وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ فِي قَوْله {وَجَاءَت كل نفس مَعهَا سائق وشهيد} قَالَ: السَّائِق الْملك والشهيد الْعَمَل
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Künâ'da el-Hâkim, İbn Merdûye ve el-Beyhakî, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan {وَجَاءَت كل نفس مَعهَا سائق وشهيد} “Her nefis, beraberinde bir sürücü ve bir şahitle gelir” ayeti hakkında: "Sürücü melek, şahit ise ameldir" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {سائق وشهيد} قَالَ: السَّائِق من الْمَلَائِكَة والشهيد شَاهد عَلَيْهِ من نَفسه
İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {سائق وشهيد} “Bir sürücü ve bir şahit” hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Sürücü meleklerdendir, şahit ise kendi nefsinden onun aleyhine şahitlik edendir."
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {سائق وشهيد} قَالَ: السَّائِق من الْمَلَائِكَة وَالشَّاهِد من أنفسهم الْأَيْدِي والأرجل وَالْمَلَائِكَة أَيْضا شُهَدَاء عَلَيْهِم
İbn Cerîr, ed-Dahhâk radıyallâhu anh'tan {سائق وشهيد} “Bir sürücü ve bir şahit” hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Sürücü meleklerdendir. Şahit ise kendi nefislerinden eller ve ayaklardır; melekler de onların aleyhine şahitlerdir."
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {سائق وشهيد} قَالَ: الْملكَانِ كَاتب وشهيد
el-Firyâbî, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {سائق وشهيد} “Bir sürücü ve bir şahit” hakkında: "İki melektir: Yazıcı ve şahit" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي ذكر الْمَوْت وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن ابْن آدم لفي غَفلَة عَمَّا خلق لَهُ إِن الله إِذا أَرَادَ خلقه قَالَ للْملك أكتب رزقه أكتب أَثَره أكتب أَجله أكتب شقياً أم سعيداً ثمَّ يرْتَفع ذَلِك الْملك وَيبْعَث الله ملكا فيحفظه حَتَّى يدْرك ثمَّ يرْتَفع ذَلِك الْملك ثمَّ يُوكل الله بِهِ ملكَيْنِ يكتبان حَسَنَاته وسيئاته فَإِذا حَضَره الْمَوْت ارْتَفع ذَلِك الْملكَانِ وَجَاء ملك الْمَوْت ليقْبض روحه فَإِذا أَدخل قَبره رد الرّوح فِي جسده وجاءه ملكا الْقَبْر فامتحناه ثمَّ يرتفعان فَإِذا قَامَت السَّاعَة انحط عَلَيْهِ ملك الْحَسَنَات وَملك السَّيِّئَات فبسطا كتابا معقوداً فِي عُنُقه ثمَّ حضر مَعَه وَاحِد سائق وَآخر شَهِيد ثمَّ قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن قدامكم لأمراً عَظِيما لَا تقدرونه فاستعينوا بِاللَّه الْعَظِيم
Zikrü'l-Mevt'te İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Ebî Hâtim ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Şüphesiz âdemoğlu ne için yaratıldığından gaflettedir. Allah onu yaratmayı dilediğinde meleğe: 'Rızkını yaz, eserini (amelini) yaz, ecelini yaz, şakî mi yoksa said mi [olacağını] yaz' buyurur. Sonra o melek yükselir ve Allah, ergenlik çağına erinceye kadar onu koruyacak bir melek gönderir. Sonra o melek de yükselir ve Allah ona iyiliklerini ve kötülüklerini yazan iki melek görevlendirir. Ölümü geldiğinde o iki melek yükselir ve ruhunu kabzetmek üzere ölüm meleği gelir. Kabrine konulduğunda ruhu bedenine iade edilir, kabrin iki meleği gelip onu imtihan eder, sonra onlar da yükselir. Kıyamet koptuğunda iyilik meleği ile kötülük meleği ona iner, boynuna bağlı olan bir kitabı açarlar; sonra onunla birlikte biri sürücü, diğeri şahit [iki melek] hazır bulunur." Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz önünüzde güç yetiremeyeceğiniz pek büyük bir iş vardır; o halde Azîm olan Allah'tan yardım dileyin."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {لقد كنت فِي غَفلَة من هَذَا} قَالَ: هُوَ الْكَافِر
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {لقد كنت فِي غَفلَة من هَذَا} “Andolsun ki sen bundan gaflette idin” ayeti hakkında: "O kâfirdir" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فكشفنا عَنْك غطاءك} قَالَ: الْحَيَاة بعد الْمَوْت
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {فكشفنا عَنْك غطاءك} “Biz senin perdeni kaldırdık” ayeti hakkında: "Ölümden sonraki hayattır" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فكشفنا عَنْك غطاءك فبصرك الْيَوْم حَدِيد} قَالَ: عاين الْآخِرَة فَنظر إِلَى مَا وعده الله فَوَجَدَهُ كَذَلِك
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den {فكشفنا عَنْك غطاءك فبصرك الْيَوْم حَدِيد} “Biz senin perdeni kaldırdık; artık bugün gözün keskindir” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Ahireti bizzat müşahede etti; Allah'ın vadettiği şeye baktı ve onu aynen öyle buldu."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {فبصرك الْيَوْم} قَالَ: إِلَى لِسَان الْمِيزَان حَدِيد قَالَ: حَدِيد النّظر شَدِيد
İbnü'l-Münzir, ed-Dahhâk'tan {فبصرك الْيَوْم} “Bugün gözün...” hakkında: "Mizanın diline [bakar]", {حَدِيد} “keskindir” hakkında da: "Bakışı keskin ve şiddetlidir" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {قَالَ قرينه} قَالَ: الشَّيْطَان
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan {قَالَ قرينه} “Yoldaşı dedi ki” ayeti hakkında: "Şeytandır" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَقَالَ قرينه} قَالَ: الشَّيْطَان الَّذِي قيض لَهُ
el-Firyâbî, Mücâhid'den {وَقَالَ قرينه} “Yoldaşı dedi ki” ayeti hakkında: "Ona musallat edilen şeytandır" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَقَالَ قرينه} قَالَ: ملكه {هَذَا مَا لديّ عتيد} قَالَ: الَّذِي عِنْدِي عتيد للإِنسان حفظته حَتَّى جِئْت بِهِ وَفِي قَوْله {قَالَ قرينه رَبنَا مَا أطغيته} قَالَ: هَذَا شَيْطَانه
İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den {وَقَالَ قرينه} “Yoldaşı dedi ki” hakkında: "Meleğidir", {هَذَا مَا لديّ عتيد} “İşte yanımdaki hazır olan budur” hakkında: "İnsan için yanımda hazır olan şeyi korudum, nihayet onu getirdim", {قَالَ قرينه رَبنَا مَا أطغيته} “Yoldaşı: Rabbimiz! Ben onu azdırmadım, dedi” hakkında ise: "Bu onun şeytanıdır" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن إِبْرَاهِيم فِي قَوْله {كل كفار عنيد} قَالَ: مناكب عَن الْحق
İbnü'l-Münzir, İbrâhim'den {كل كفار عنيد} “Her inatçı kâfiri” ayeti hakkında: "Haktan sapan/yüz çeviren kimsedir" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ألقيا فِي جَهَنَّم كل كفار عنيد} قَالَ: كفار بنعم الله عنيد عَن طَاعَة الله وَحقه مناع للخير قَالَ: الزَّكَاة الْمَفْرُوضَة {مُعْتَد مريب} قَالَ: مُعْتَد فِي قَوْله وَكَلَامه آثم بربه فَقَالَ هَذَا الْمُنَافِق الَّذِي جعل مَعَ الله إِلَهًا آخر هَذَا الْمُشرك
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den rivayet etmişlerdir: {ألقيا فِي جَهَنَّم كل كفار عنيد} “Atın cehenneme her inatçı kâfiri!” ayeti hakkında: "Allah'ın nimetlerine nankörlük eden, Allah'a itaate ve O'nun hakkına karşı inatçı olandır", [hayra engel olan] hakkında: "Farz kılınan zekâttır", {مُعْتَد مريب} “Haddi aşan, şüpheci” hakkında: "Sözünde ve kelamında haddi aşan, Rabbine karşı günahkâr olandır; bu [özellikler] münafıktır; Allah ile beraber başka ilah edinen [ise]: Bu da müşriktir" dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن مَنْصُور قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا من أحد إِلَّا وَقد وكل بِهِ قرينه من الْجِنّ قَالُوا: وَلَا أَنْت قَالَ: وَلَا أَنا إِلَّا أَن الله أعانني عَلَيْهِ فَأسلم فَلَا يَأْمُرنِي الا بِخَير
Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir, Mansûr'dan rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hiç kimse yoktur ki cinlerden olan yoldaşı kendisine görevlendirilmiş olmasın" buyurdu. "Sen de mi [öylesin]?" dediler. "Ben de, ancak Allah ona karşı bana yardım etti de o müslüman oldu; artık bana hayırdan başkasını emretmez" buyurdu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {لَا تختصموا لديّ} قَالَ: إِنَّهُم اعتذروا بِغَيْر عذر فَأبْطل الله عَلَيْهِم حجتهم ورد عَلَيْهِم قَوْلهم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {لَا تختصموا لديّ} “Huzurumda çekişmeyin” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Onlar mazeret sayılamayacak mazeretler ileri sürdüler; bunun üzerine Allah onların delillerini boşa çıkardı ve sözlerini reddetti."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {قَالَ لَا تختصموا لديّ} قَالَ: عِنْدِي {وَقد قدمت إِلَيْكُم بالوعيد} قَالَ: على لِسَان الرُّسُل أَن من عَصَانِي عَذبته
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {قَالَ لَا تختصموا لديّ} “[Allah] buyurur ki: Huzurumda çekişmeyin!” ayeti hakkında: "Yanımdadır", {وَقد قدمت إِلَيْكُم بالوعيد} “Ben size daha önce tehdidimi bildirmiştim” hakkında: "Elçilerin diliyle: 'Kim bana isyan ederse ona azap ederim' [diye bildirdim]" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الرّبيع بن أنس قَالَ: قلت لأبي الْعَالِيَة قَالَ الله: {لَا تختصموا لديَّ وَقد قدمت إِلَيْكُم بالوعيد} وَقَالَ {ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} فَكيف هَذَا قَالَ: نعم أما قَوْله {لَا تختصموا لديّ} فَهَؤُلَاءِ أهل الشّرك وَقَوله {ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} فَهَؤُلَاءِ أهل الْقبْلَة يختصمون فِي مظالمهم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, er-Rebî' b. Enes'ten rivayet etmişlerdir: Ebü'l-Âliye'ye şöyle dedim: Allah: {لَا تختصموا لديَّ وَقد قدمت إِلَيْكُم بالوعيد} “Huzurumda çekişmeyin; ben size daha önce tehdidimi bildirmiştim” buyururken, [başka bir ayette de]: {ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” buyurmuştur; bu nasıl olur? [Ebü'l-Âliye] dedi ki: "Evet; {لَا تختصموا لديّ} “Huzurumda çekişmeyin” buyruğuna gelince, bunlar şirk ehlidir. {ثمَّ إِنَّكُم يَوْم الْقِيَامَة عِنْد ربكُم تختصمون} “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” buyruğuna gelince, bunlar haksızlıkları hususunda davalaşan kıble ehlidir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {مَا يُبدل القَوْل لديّ} قَالَ: قد قضيت مَا أَنا قَاض
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den {مَا يُبدل القَوْل لديّ} “Benim huzurumda söz değiştirilmez” ayeti hakkında: "Hükmedeceğim şeyi hükme bağlamışımdır" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {مَا يُبدل القَوْل لديّ} قَالَ: هَهُنَا الْقسم
İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den {مَا يُبدل القَوْل لديّ} “Benim huzurumda söz değiştirilmez” ayeti hakkında: "Burada [kastedilen] yemindir" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس قَالَ: فرضت على النَّبِي ﷺ لَيْلَة أسريَ بِهِ الصَّلَاة خمسين ثمَّ نقصت
Abdürrezzâk, el-Buhârî, Müslim, en-Nesâî, İbn Mâce, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, Enes'ten rivayet etmişlerdir: İsrâ gecesinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e namaz elli [vakit] olarak farz kılındı, sonra eksiltildi,
حَتَّى جعلت خمْسا ثمَّ نُودي يَا مُحَمَّد إِنَّه لَا يُبدل القَوْل لدي وَإِن لَك بِهَذِهِ الْخمس خمسين
nihayet beşe indirildi. Sonra şöyle nida edildi: "Ey Muhammed! Şüphesiz benim huzurumda söz değiştirilmez ve senin için bu beş [vakitle] elli [vaktin sevabı] vardır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا أَنا بظلام للعبيد} قَالَ: مَا أَنا بمعذب من لم يجترم وَالله تَعَالَى أعلم
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَمَا أَنا بظلام للعبيد} “Ben kullara asla zulmedici değilim” ayeti hakkında: "Ben suç işlemeyene azap edici değilim" dediğini rivayet etmiştir. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir.
أما قَوْله تَعَالَى: {يَوْم نقُول لِجَهَنَّم هَل امْتَلَأت وَتقول هَل من مزِيد}
Yüce Allah'ın: {يَوْم نقُول لِجَهَنَّم هَل امْتَلَأت وَتقول هَل من مزِيد} “O gün cehenneme: 'Doldun mu?' deriz; o da: 'Daha var mı?' der” buyruğuna gelince:
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يَوْم نقُول لِجَهَنَّم هَل امْتَلَأت وَتقول هَل من مزِيد} قَالَ: وَهل فيَّ من مَكَان يُزَاد فيَّ
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {يَوْم نقُول لِجَهَنَّم هَل امْتَلَأت وَتقول هَل من مزِيد} “O gün cehenneme: 'Doldun mu?' deriz; o da: 'Daha var mı?' der” ayeti hakkında: "Bende eklenecek bir yer kaldı mı ki?" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: حَتَّى تَقول فَهَل من مزِيد
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, ayet hakkında Mücâhid'in: "Nihayet: 'Daha var mı?' deyinceye kadar" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: وعدها الله ليملأنها فَقَالَ أوفيتك فَقَالَت: وَهل من مَسْلَك
İbnü'l-Münzir, ayet hakkında Mücâhid'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allah ona orayı dolduracağını vadetmişti; 'Sana [vadimi] yerine getirdim' buyurdu. [Cehennem de]: '[Girecek] bir yol kaldı mı ki?' dedi."
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا تزَال جَهَنَّم يلقى فِيهَا وَتقول هَل من مزِيد حَتَّى يضع رب الْعِزَّة فِيهَا قدمه فينزوي بَعْضهَا إِلَى بعض وَتقول قطّ قطّ وَعزَّتك وكرمك وَلَا يزَال فِي الْجنَّة فضل حَتَّى ينشىء الله لَهَا خلقا آخر فيسكنهم فِي قُصُور الْجنَّة
Ahmed, el-Buhârî, Müslim, et-Tirmizî, en-Nesâî, İbn Cerîr, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, Enes'ten rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cehenneme [insanlar] atılmaya devam eder ve o: 'Daha var mı?' der; nihayet İzzet Rabbi ayağını onun içine koyar, böylece bir kısmı diğer kısmına büzülüp toplanır ve: 'İzzetine ve keremine andolsun ki yeter, yeter!' der. Cennette de bir fazlalık kalmaya devam eder; nihayet Allah onun için başka bir yaratılmış topluluk var eder ve onları cennetin köşklerine yerleştirir."
وَأخرج البُخَارِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة رَفعه: يُقَال لِجَهَنَّم هَل امْتَلَأت وَتقول هَل من مزِيد فَيَضَع الرب قدمه عَلَيْهَا فَتَقول قطّ قطّ
el-Buhârî ve İbn Merdûye, Ebû Hureyre'den merfû olarak rivayet etmişlerdir: "Cehenneme: 'Doldun mu?' denilir, o da: 'Daha var mı?' der; bunun üzerine Rab ayağını onun üzerine koyar ve o da: 'Yeter, yeter!' der."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: تَحَاجَّتْ الْجنَّة وَالنَّار فَقَالَت النَّار أُوثِرت بِالْمُتَكَبِّرِينَ وَالْمُتَجَبِّرِينَ وَقَالَت الْجنَّة مَا لي لَا يدخلني إِلَّا ضعفاء النَّاس وَسَقَطهمْ قَالَ الله ﵎ للجنة: أَنْت رَحْمَتي أرْحم بك من أَشَاء من عبَادي وَقَالَ للنار إِنَّمَا أَنْت عَذَابي أعذب بك من أَشَاء من عبَادي وَلكُل وَاحِدَة مِنْكُمَا ملؤُهَا فَأَما النَّار فَلَا تمتلىء حَتَّى يضع رجله فَتَقول قطّ قطّ فهنالك تمتلىء ويزوي بَعْضهَا إِلَى بعض وَلَا يظلم الله من خلقه أحدا وَأما الْجنَّة فَإِن الله ينشىء لَهَا خلقا
İbn Ebî Şeybe, el-Buhârî, Müslim, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennet ile cehennem münakaşa ettiler. Cehennem: 'Bana kibirliler ve zorbalar tahsis edildi' dedi. Cennet ise: 'Bana ne oluyor ki ancak insanların zayıfları ve düşkünleri giriyor?' dedi. Allah tebâreke ve teâlâ cennete: 'Sen benim rahmetimsin, kullarımdan dilediğime seninle merhamet ederim' buyurdu; cehenneme de: 'Sen sadece benim azabımsın, kullarımdan dilediğime seninle azap ederim; her ikiniz için de doluluk vardır' buyurdu. Cehenneme gelince, O ayağını koyuncaya kadar dolmaz; o zaman: 'Yeter, yeter!' der; işte o vakit dolar ve bir kısmı diğer kısmına büzülüp toplanır. Allah yarattıklarından hiç kimseye zulmetmez. Cennete gelince, şüphesiz Allah onun için [yeni] bir yaratılmış topluluk var eder."
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ أَن رَسُول الله
Ahmed, Abd b. Humeyd ve İbn Merdûye, Ebû Saîd el-Hudrî'den Resûlullah'ın:
صلى الله عَلَيْهِ وَسلم قَالَ: افتخرت الْجنَّة وَالنَّار فَقَالَت النَّار: يَا رب يدخلني الْجَبَابِرَة والمتكبرون والملوك والأشراف وَقَالَت الْجنَّة: أَي رب يدخلني الضُّعَفَاء والفقراء وَالْمَسَاكِين فَيَقُول الله للنار أَنْت عَذَابي أُصِيب بك من أَشَاء وَقَالَ للجنة: أَنْت رَحْمَتي وسعت كل شَيْء وَلكُل وَاحِدَة مِنْكُمَا ملؤُهَا فَيلقى فِيهَا أَهلهَا فَتَقول هَل من مزِيد ويلقى فِيهَا وَتقول هَل من مزِيد حَتَّى يَأْتِيهَا ﷿ فَيَضَع قدمه عَلَيْهَا فتزوي وَتقول قدني قدني وَأما الْجنَّة فَيلقى فِيهَا مَا شَاءَ الله أَن يلقى فينشىء لَهَا خلقا مَا يَشَاء
sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: "Cennet ile cehennem övündüler. Cehennem: 'Ey Rabbim! Bana zorbalar, kibirliler, krallar ve ileri gelenler giriyor' dedi. Cennet de: 'Ey Rabbim! Bana zayıflar, fakirler ve miskinler giriyor' dedi. Bunun üzerine Allah cehenneme: 'Sen benim azabımsın, dilediğime seninle [azap] ulaştırırım' buyurur; cennete de: 'Sen benim rahmetimsin, her şeyi kuşattın; her ikiniz için de doluluk vardır' buyurur. Artık [cehenneme] onun ehli atılır da o: 'Daha var mı?' der; içine atılır ve o: 'Daha var mı?' der; nihayet azze ve celle ona gelir, ayağını üzerine koyar, o da büzülüp toplanır ve: 'Bana yeter, bana yeter!' der. Cennete gelince, içine Allah'ın dilediği kimseler atılır ve Allah onun için dilediği yaratılmış topluluğu var eder."
وَأخرج أَبُو يعلى وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي بن كَعْب أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: يعرفنِي الله نَفسه يَوْم الْقِيَامَة فأسجد سَجْدَة يرضى بهَا عني ثمَّ أمدحه مِدْحَة يرضى بهَا عني
Ebû Ya'lâ ve İbn Merdûye, Übey b. Ka'b'dan rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyamet günü Allah bana Zatını tanıtır, ben de O'nun benden hoşnut olacağı bir secdeye kapanırım. Sonra O'na, benden hoşnut olacağı şekilde bir övgüde bulunurum.
ثمَّ يُؤذن لي فِي الْكَلَام ثمَّ تمر أمتِي على الصِّرَاط مَضْرُوب بَين ظهراني جَهَنَّم فيمرون أسْرع من الطّرف والسهم وأسرع من أَجود الْخَيل حَتَّى يخرج الرجل مِنْهَا يحبو وَهِي الْأَعْمَال وجهنم تسْأَل الْمَزِيد حَتَّى يضع فِيهَا قدمه فينزوي بَعْضهَا إِلَى بعض وَتقول قطّ قطّ
Sonra bana konuşma izni verilir. Ardından ümmetim cehennemin ortasına kurulmuş sırat üzerinden geçer; göz açıp kapamadan, oktan ve en cins atlardan daha hızlı geçerler; öyle ki bir adam oradan emekleyerek çıkar; bu da [yaptıkları] amellerdir. Cehennem ise O ayağını içine koyuncaya kadar fazlasını istemeye devam eder; nihayet [koyunca] bir kısmı diğer kısmına büzülüp toplanır ve: 'Yeter, yeter!' der."
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن أُبيّ كَعْب قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أول من يدعى يَوْم الْقِيَامَة أَنا فأقوم فألبي ثمَّ يُؤذن لي فِي السُّجُود فأسجد لَهُ سَجْدَة يرضى بهَا عني ثمَّ يُؤذن لي فأرفع رَأْسِي فأدعو بِدُعَاء يرضى بِهِ عني فَقُلْنَا يَا رَسُول الله كَيفَ تعرف أمتك يَوْم الْقِيَامَة قَالَ: يعْرفُونَ غراً محجّلين من أثر الطّهُور فيردون عَليّ الْحَوْض مَا بَين عدن إِلَى عمان بصرى أَشد بَيَاضًا من اللَّبن وَأحلى من الْعَسَل وأبرد من الثَّلج وَأطيب ريحًا من الْمسك فِيهِ من الْآنِية عدد نُجُوم السَّمَاء من ورده فَشرب مِنْهُ لم يظمأ بعده أبدا وَمن صرف عَنهُ لم يرو بعده أبدا ثمَّ يعرض النَّاس على الصِّرَاط فيمر أوائلهم كالبرق ثمَّ يَمرونَ كَالرِّيحِ ثمَّ يَمرونَ كالطرف ثمَّ يَمرونَ كأجاويد الْخَيل والركاب وعَلى كل حَال وَهِي الْأَعْمَال وَالْمَلَائِكَة جَانِبي الصِّرَاط يَقُولُونَ رب سلم سلم فسالم نَاجٍ ومخدوش نَاجٍ ومرتبك فِي النَّار وجهنم تَقول هَل من مزِيد حَتَّى يضع فِيهَا رب الْعَالمين مَا شَاءَ الله أَن يضع فتقبض وتغرغر كَمَا تغرغر المزادة الجديدة إِذا ملئت وَتقول قطّ قطّ
Nevâdirü'l-Usûl'de el-Hakîm et-Tirmizî, Übey b. Ka'b'dan rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyamet günü ilk çağrılan ben olurum; kalkıp icabet ederim. Sonra bana secdede bulunma izni verilir, O'na benden hoşnut olacağı bir secde yaparım. Sonra bana izin verilir, başımı kaldırırım ve O'nun benden hoşnut olacağı bir dua ile dua ederim." Biz: "Ey Allah'ın Resûlü! Kıyamet günü ümmetini nasıl tanırsın?" dedik. Şöyle buyurdu: "Abdestin izinden ötürü alınları ve ayakları ak (gurre ve tahcîl sahibi) olarak tanınırlar. Aden ile Busrâ'nın Umman'ı arası kadar [genişlikte], sütten daha beyaz, baldan daha tatlı, kardan daha soğuk ve miskten daha güzel kokulu olan havzımın başına bana gelirler. Orada gökteki yıldızların sayısı kadar kadehler vardır. Kim oraya varıp da ondan içerse bir daha asla susamaz; kim de ondan geri çevrilirse bir daha asla kanamaz. Sonra insanlar sırat üzerine arz olunurlar; ilkleri şimşek gibi geçer, sonra rüzgâr gibi geçerler, sonra göz açıp kapama gibi geçerler, sonra cins atlar ve binekler gibi geçerler; her hâlükârda bu [geçişler yaptıkları] amellerdir. Melekler de sıratın iki yanında: 'Rabbim selamet ver, selamet ver!' derler. Kimi yarasız kurtulur, kimi tırmalanmış olarak kurtulur, kimi de ateşe yuvarlanır. Cehennem ise Âlemlerin Rabbi içine koymayı dilediği şeyi koyuncaya kadar: 'Daha var mı?' der; nihayet [koyunca] büzülür ve yeni su tulumunun dolduğu vakit ses çıkarması gibi ses çıkarır ve: 'Yeter, yeter!' der."
الْآيَات ٣١ - ٣٥
31 - 35. Ayetler
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {وأزلفت الْجنَّة} قَالَ: زينت الْجنَّة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den {وأزلفت الْجنَّة} “Cennet yaklaştırıldığı zaman” ayeti hakkında: "Cennet süslendi" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن التَّمِيمِي قَالَ: سَأَلت ابْن عَبَّاس عَن الأواب الحفيظ قَالَ حفظ ذنُوبه حَتَّى رَجَعَ عَنْهَا
İbn Cerîr ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, et-Temîmî'den rivayet etmişlerdir: İbn Abbâs'a el-Evvâb ve el-Hafîz'i sordum; şöyle dedi: "[el-Hafîz], günahlarından dönünceye kadar onları aklında tutandır."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن سعيد بن سِنَان فِي قَوْله {لكل أواب حفيظ} قَالَ: حفظ ذنُوبه فَتَابَ مِنْهَا ذَنبا ذَنبا
Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, Saîd b. Sinân'dan {لكل أواب حفيظ} “Gönülden yönelen ve [emirleri] koruyan herkes için” ayeti hakkında: "Günahlarını aklında tutup onlardan günah günah tövbe edendir" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ: الأواب الَّذِي يُذنب ثمَّ يَتُوب ثمَّ يُذنب ثمَّ يَتُوب ثمَّ يُذنب ثمَّ يَتُوب حَتَّى يخْتم الله لَهُ بِالتَّوْبَةِ
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, Saîd b. el-Müseyyeb'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Evvâb; günah işleyip sonra tövbe eden, sonra günah işleyip sonra tövbe eden, sonra günah işleyip sonra tövbe eden ve nihayet Allah'ın kendisine tövbe ile son verdiği kimsedir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن أنس بن خباب قَالَ: قَالَ لي مُجَاهِد أَلا أنبئك بالأواب الحفيظ هُوَ الرجل يذكر ذَنبه إِذا خلا فيستغفر لَهُ
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Enes b. Habbâb'dan rivayet etmişlerdir: Mücâhid bana: "Sana evvâb ve hafîz olanı haber vereyim mi? O, yalnız kaldığında günahını hatırlayıp onun için bağışlanma dileyen kimsedir" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عبيد بن عُمَيْر مثله
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, Ubeyd b. Umeyr'den benzerini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن عبيد بن عُمَيْر قَالَ: كُنَّا نعد الأواب الحفيظ الَّذِي يكون فِي الْمجْلس فَإِذا أَرَادَ أَن يقوم قَالَ: اللَّهُمَّ اغْفِر لي مَا أصبت فِي مجلسي هَذَا
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, Ubeyd b. Umeyr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Biz evvâb ve hafîz kimseyi, mecliste bulunup da kalkmak istediğinde: 'Allahım, bu meclisimde işlediğim [kusurları] benim için bağışla' diyen kişi olarak sayardık."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {لكل أواب} قَالَ: مُطِيع لله {حفيظ} قَالَ: لما استودعه الله من حَقه ونعمه وَفِي قَوْله {وَجَاء بقلب منيب} قَالَ: منيب إِلَى الله مقبل إِلَيْهِ وَفِي قَوْله {ادخلوها بِسَلام} قَالَ: سلمُوا من عَذَاب الله وَسلم الله عَلَيْهِم {ذَلِك يَوْم الخلود} قَالَ: خلدوا وَالله فَلَا يموتون
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den {لكل أواب} “Gönülden yönelen herkes için” ayeti hakkında: "Allah'a itaat eden", {حفيظ} “[emirleri] koruyan” ayeti hakkında: "Allah'ın kendisine emanet ettiği hakkını ve nimetlerini koruyan", {وَجَاء بقلب منيب} “ve O'na yönelmiş bir kalple gelen kimseye” ayeti hakkında: "Allah'a yönelmiş, O'na yönelen", {ادخلوها بِسَلام} “Oraya selametle girin” ayeti hakkında: "Allah'ın azabından selamette kaldılar ve Allah onlara selam verdi", {ذَلِك يَوْم الخلود} “İşte bu, ebediyet günüdür” ayeti hakkında da: "Allah'a yemin olsun ki ebedî kaldılar, artık ölmezler" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {من خشِي الرَّحْمَن بِالْغَيْبِ} قَالَ: يخْشَى وَلَا يرى
İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den {من خشِي الرَّحْمَن بِالْغَيْبِ} “Görmediği halde Rahmân'dan korkan” ayeti hakkında: "[O'nu] görmediği halde korkar" dediğini rivayet etmiştir.
أما قَوْله تَعَالَى: {لَهُم مَا يشاؤون فِيهَا ولدينا مزِيد}
Yüce Allah'ın: {لَهُم مَا يشاؤون فِيهَا ولدينا مزِيد} “Orada kendileri için diledikleri her şey vardır; katımızda fazlası da vardır” buyruğuna gelince;
أخرج الْبَزَّار وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه واللالكائي فِي السّنة وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والنشور عَن أنس فِي قَوْله {ولدينا مزِيد} قَالَ: يتجلى لَهُم الرب ﷿
el-Bezzâr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, es-Sünne'de el-Lâlekâî ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da el-Beyhakî, Enes'ten {ولدينا مزِيد} “katımızda fazlası da vardır” ayeti hakkında: "Rab azze ve celle onlara tecelli eder" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج الشَّافِعِي فِي الْأُم وَابْن أبي شيبَة وَالْبَزَّار وَأَبُو يعلى وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة الْجنَّة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن مرْدَوَيْه والآجري فِي الشَّرِيعَة وَالْبَيْهَقِيّ فِي الرُّؤْيَة وَأَبُو نصر السجْزِي فِي الإِبانة من طرق جَيِّدَة عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَتَانِي جِبْرِيل وَفِي يَده مرْآة بَيْضَاء فِيهَا نُكْتَة سَوْدَاء فَقلت: مَا هَذَا يَا جِبْرِيل قَالَ: هَذِه الْجُمُعَة فضلت بهَا أَنْت وَأمتك فَالنَّاس لكم فِيهَا تبع الْيَهُود وَالنَّصَارَى وَلكم فِيهَا خير وفيهَا سَاعَة لَا يُوَافِقهَا مُؤمن يَدْعُو الله بِخَير إِلَّا اسْتُجِيبَ لَهُ وَهُوَ عندنَا يَوْم الْمَزِيد قَالَ النَّبِي ﷺ: يَا جِبْرِيل وَمَا يَوْم الْمَزِيد قَالَ: إِن رَبك اتخذ فِي الفردوس وَاديا أفيح فِيهِ كثب من مسك فَإِذا كَانَ يَوْم الْجُمُعَة أنزل الله مَا شَاءَ من الْمَلَائِكَة وَحَوله مَنَابِر من نور عَلَيْهَا مقاعد النَّبِيين وتحف تِلْكَ المنابر بكراسي من ذهب مكللة بالياقوت والزبرجد عَلَيْهَا الشُّهَدَاء وَالصِّدِّيقُونَ ثمَّ جَاءَ أهل الْجنَّة فجلسوا من ورائهم على تِلْكَ الكثب فيتجلى لَهُم ﵎ حَتَّى ينْظرُوا إِلَى وَجهه وَيَقُول الله: أَنا ربكُم قد صدقتكم وعدي فسلوني أعطكم فَيَقُولُونَ: رَبنَا نَسْأَلك رضوانك فَيَقُول: قد رضيت عَنْكُم فسلوني فيسألونه حَتَّى تَنْتَهِي رغبتهم فَيَقُول: لكم مَا تمنيتم {ولدينا مزِيد} فهم يحبونَ يَوْم الْجُمُعَة لما يعطيهم فِيهِ رَبهم من الْخَيْر وَهُوَ الْيَوْم الَّذِي اسْتَوَى فِيهِ ربكُم على الْعَرْش وَفِيه خلق آدم وَفِيه تقوم السَّاعَة
el-Ümm'de eş-Şâfiî, İbn Ebî Şeybe, el-Bezzâr, Ebû Ya'lâ, Sıfatü'l-Cenne'de İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, el-Evsat'ta et-Taberânî, İbn Merdûye, eş-Şerîa'da el-Âcurrî, er-Rü'ye'de el-Beyhakî ve el-İbâne'de Ebû Nasr es-Siczî iyi yollardan Enes'ten rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cebrail bana elinde içinde siyah bir nokta bulunan beyaz bir ayna ile geldi. 'Bu nedir ey Cebrail?' dedim. Şöyle dedi: 'Bu, senin ve ümmetinin kendisiyle üstün kılındığınız cuma günüdür. İnsanlar —Yahudiler ve Hristiyanlar— bu konuda size tabidir. Onda sizin için hayır vardır. Onda öyle bir an vardır ki, bir mümin o vakte denk gelip Allah'tan bir hayır dilerse mutlaka ona icabet edilir. O, bizim katımızda Yevmü'l-Mezîd'dir (ziyade günüdür).' Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Cebrail! Yevmü'l-Mezîd nedir?' diye sordu. [Cebrail] şöyle dedi: 'Rabbin Firdevs'te misk tepeleri bulunan geniş bir vadi edinmiştir. Cuma günü olunca Allah meleklerden dilediğini indirir. Etrafında peygamberlerin oturma yerleri olan nurdan minberler bulunur. Bu minberlerin etrafı yakut ve zebercetle bezenmiş altın kürsülerle çevrilidir; üzerlerinde şehitler ve sıddîklar oturur. Sonra cennet ehli gelir ve onların arkasında o tepelerin üzerine otururlar. Yüce Rab onlara tecelli eder, öyle ki O'nun cemaline bakarlar. Allah: «Ben sizin Rabbinizim, size olan vaadimi gerçekleştirdim; benden isteyin, size vereyim» buyurur. Onlar: «Rabbimiz! Senden rızanı istiyoruz» derler. O da: «Sizden razı oldum, artık benden isteyin» buyurur. İstekleri son buluncaya kadar O'ndan isterler. Bunun üzerine: «Temenni ettiğiniz şeyler sizindir, {ولدينا مزِيد} “katımızda fazlası da vardır”» buyurur. Onlar, Rablerinin kendilerine onda verdiği hayırdan ötürü cuma gününü çok severler. O, Rabbinizin Arş'a istiva ettiği, Âdem'in yaratıldığı ve kıyametin kopacağı gündür.'"
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو يعلى وَابْن جرير بِسَنَد حسن عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن الرجل ليتكىء فِي الْجنَّة سبعين سنة قبل أَن يتحوّل ثمَّ تَأتيه امْرَأَته فَتضْرب على مَنْكِبه فَينْظر وَجهه فِي خدها أصفى من الْمرْآة وَإِن أدنى لؤلؤة عَلَيْهَا تضيء مَا بَين الْمشرق وَالْمغْرب فتسلم عَلَيْهِ فَيرد ﵍ ويسألها من أنتِ فَتَقول: أَنا من الْمَزِيد وَإنَّهُ ليَكُون عَلَيْهَا سَبْعُونَ حلَّة أدناها مثل [] الغمان من طُوبَى فينفذها بَصَره حَتَّى يرى مخ سَاقهَا من وَرَاء ذَلِك وَإِن عَلَيْهَا التيجان إِن أدنى لؤلؤة مِنْهَا لتضيء مَا بَين الْمشرق وَالْمغْرب
Ahmed, Ebû Ya'lâ ve İbn Cerîr hasen bir senetle Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: "Kişi cennette yönünü değiştirmeden önce yetmiş yıl yaslanır. Sonra eşi ona gelir ve omzuna dokunur. Adam yüzünü kadının yanağında aynadan daha berrak bir şekilde görür. Kadının üzerindeki en küçük inci tanesi doğu ile batı arasını aydınlatır. Kadın ona selam verir, o da selamını alır ve ona: 'Sen kimsin?' diye sorar. Kadın: 'Ben mezîddenim (fazladan verilenlerdenim)' der. Kadının üzerinde Tûbâ [ağacının] çiçeği gibi en basiti olan yetmiş kat elbise bulunur; adamın bakışı onların içinden geçip arkasından bacağının iliğini görür. Kadının üzerinde taçlar vardır ki onlardaki en küçük inci tanesi doğu ile batı arasını aydınlatır."
وَأخرج ابْن جرير عَن أنس ﵁ قَالَ: إِن الله إِذا أسكن أهل الْجنَّة الْجنَّة وَأهل النَّار النَّار هَبَط إِلَى مرج من الْجنَّة أفيح فَمد بَينه وَبَين خلقه حجباً من لُؤْلُؤ وحجباً من نور ثمَّ وضعت مَنَابِر النُّور وسرر النُّور وكراسي النُّور
İbn Cerîr, Enes radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir: "Allah, cennet ehlini cennete ve cehennem ehlini cehenneme yerleştirdiği zaman cennetin geniş bir çayırına iner. Kendisiyle mahlukatı arasına inciden perdeler ve nurdan perdeler çeker. Sonra nurdan minberler, nurdan tahtlar ve nurdan kürsüler konur.
ثمَّ أذن لرجل على الله بَين يَدَيْهِ أَمْثَال الْجبَال من النُّور فَيسمع دويّ تَسْبِيح الْمَلَائِكَة مَعَه وصفق أجنحتهم فَمد أهل الْجنَّة أَعْنَاقهم فَقيل من هَذَا الَّذِي قد أذن لَهُ على الله فَقيل: هَذَا المجبول بِيَدِهِ والمعلم الْأَسْمَاء أمرت الْمَلَائِكَة فسجدت لَهُ وَالَّذِي أبيحت لَهُ الْجنَّة: آدم قد أذن لَهُ على الله
Sonra önünde dağlar misali nur bulunan bir adama Allah'ın huzuruna çıkması için izin verilir; onunla birlikte meleklerin tesbih uğultusu ve kanat çırpışları işitilir. Cennet ehli boyunlarını uzatırlar ve: 'Allah'ın huzuruna çıkmasına izin verilen bu zat kimdir?' denilir. 'Bu, [Allah'ın] bizzat Kudret Eliyle yoğurduğu, isimleri öğrettiği, meleklere emredilip kendisine secde ettikleri ve cennetin kendisine mubah kılındığı kimsedir: Âdem'e Allah'ın huzuruna çıkması için izin verilmiştir' denilir.
ثمَّ يُؤذن لرجل آخر بَين يَدَيْهِ أَمْثَال الْجبَال من النُّور يسمع دويّ تَسْبِيح الْمَلَائِكَة مَعَه وصفق أجنحتهم فَمد أهل الْجنَّة أَعْنَاقهم فَقيل: من هَذَا الَّذِي قد أذن لَهُ على الله فَقيل: هَذَا الَّذِي قد اتَّخذهُ الله خَلِيلًا وَجعلت النَّار عَلَيْهِ بردا وَسلَامًا: إِبْرَاهِيم قد أذن لَهُ على الله
Sonra önünde dağlar misali nur bulunan başka bir adama izin verilir; onunla birlikte meleklerin tesbih uğultusu ve kanat çırpışları işitilir. Cennet ehli boyunlarını uzatırlar ve: 'Allah'ın huzuruna çıkmasına izin verilen bu zat kimdir?' denilir. 'Bu, Allah'ın dost edindiği ve ateşin kendisine serinlik ve esenlik kılındığı kimsedir: İbrâhim'e Allah'ın huzuruna çıkması için izin verilmiştir' denilir.
ثمَّ أذن لرجل آخر على الله بَين يَدَيْهِ أَمْثَال الْجبَال من النُّور يسمع مَعَه دويّ تَسْبِيح الْمَلَائِكَة وصفق أجنحتهم فَمد أهل الْجنَّة أَعْنَاقهم فَقيل: من هَذَا الَّذِي قد أذن لَهُ على الله فَقيل: هَذَا الَّذِي اصطفاه الله برسالته وقربه نجياً وَكَلمه كلَاما: مُوسَى قد أذن لَهُ على الله
Sonra önünde dağlar misali nur bulunan başka bir adama Allah'ın huzuruna çıkması için izin verilir; onunla birlikte meleklerin tesbih uğultusu ve kanat çırpışları işitilir. Cennet ehli boyunlarını uzatırlar ve: 'Allah'ın huzuruna çıkmasına izin verilen bu zat kimdir?' denilir. 'Bu, Allah'ın elçiliğiyle seçtiği, fısıldaşan bir sırdaş olarak yaklaştırdığı ve bizzat konuştuğu kimsedir: Mûsâ'ya Allah'ın huzuruna çıkması için izin verilmiştir' denilir.
ثمَّ يُؤذن لرجل آخر مَعَه مثل جَمِيع مواكب النَّبِيين قبله من بَين يَدَيْهِ أَمْثَال الْجبَال من النُّور يسمع دويّ تَسْبِيح الْمَلَائِكَة مَعَه وصفق أجنحتهم فَمد أهل الْجنَّة أَعْنَاقهم فَقيل: من هَذَا الَّذِي قد أذن لَهُ على الله فَقيل: هَذَا أول شَافِع وَأول مُشَفع وَأكْثر النَّاس وَارِدَة وَسيد ولد آدم وَأول من تَنْشَق عَن ذؤابته الأَرْض وَصَاحب لِوَاء الْحَمد وَقد أذن لَهُ على الله
Sonra beraberinde kendisinden önceki bütün peygamberlerin kafileleri kadar [topluluk] bulunan, önünde dağlar misali nur olan başka bir adama izin verilir; onunla birlikte meleklerin tesbih uğultusu ve kanat çırpışları işitilir. Cennet ehli boyunlarını uzatırlar ve: 'Allah'ın huzuruna çıkmasına izin verilen bu zat kimdir?' denilir. 'Bu; ilk şefaatçi, şefaati ilk kabul edilecek olan, havzına en çok insan gelecek olan, Âdemoğlunun efendisi, başının üzerinden yerin ilk yarılacağı kimse ve Livâü'l-Hamd'in sahibidir; ona Allah'ın huzuruna çıkması için izin verilmiştir' denilir.
فَجَلَسَ النَّبِيُّونَ على مَنَابِر النُّور وَالصِّدِّيقُونَ على سرر النُّور وَالشُّهَدَاء على كراسي النُّور وَجلسَ سَائِر النَّاس على كُثْبَان الْمسك الأذفر الْأَبْيَض ثمَّ ناداهم الرب تَعَالَى من وَرَاء الْحجب: مرْحَبًا
Peygamberler nurdan minberler üzerine, sıddîklar nurdan tahtlar üzerine, şehitler nurdan kürsüler üzerine oturdular; diğer insanlar ise keskin kokulu beyaz misk tepeleri üzerine oturdular. Sonra Yüce Rab perdelerin arkasından onlara şöyle seslendi: "Merhaba
بعبادي وزواري وجيراني ووفدي يَا ملائكتي إنهضوا إِلَى عبَادي فاطعموهم
kullarım, ziyaretçilerim, komşularım ve elçilerim! Ey meleklerim, kullarıma doğru kalkın ve onları doyurun!"
فقربت إِلَيْهِم من لُحُوم الطير كَأَنَّهَا البخت لَا ريش لَهَا وَلَا عظم فَأَكَلُوا ثمَّ ناداهم الرب ﷿ من وَرَاء الْحجب: مرْحَبًا بعبادي وزواري وجيراني ووفدي أكلُوا اسقوهم
Onlara tüysüz ve kemiksiz, deve boyunları gibi kuş etleri yaklaştırıldı, yediler. Sonra Rab azze ve celle perdelerin arkasından onlara şöyle seslendi: "Merhaba kullarım, ziyaretçilerim, komşularım ve elçilerim! Yediler, [şimdi de] onlara içirin!"
فَنَهَضَ إِلَيْهِم غلْمَان كَأَنَّهُمْ اللُّؤْلُؤ الْمكنون بأباريق الذَّهَب وَالْفِضَّة بأشربة مُخْتَلفَة لذيذة آخرهَا كلذة أَولهَا (لَا يصدعون عَنْهَا وَلَا ينزفون) (الْوَاقِعَة آيَة ١٩)
Saklı inciler gibi olan hizmetçiler, altın ve gümüş ibriklerle, sonunun lezzeti başının lezzeti gibi olan (لَا يصدعون عَنْهَا وَلَا ينزفون) (Vâkıa Suresi, 19. ayet) türlü türlü lezzetli içeceklerle onlara doğru kalktılar.
ثمَّ ناداهم الرب ﷿ من وَرَاء الْحجب: مرْحَبًا بعبادي وزواري وجيراني ووفدي أكلُوا وَشَرِبُوا فكّهوهم
Sonra Rab azze ve celle perdelerin arkasından onlara şöyle seslendi: "Merhaba kullarım, ziyaretçilerim, komşularım ve elçilerim! Yediler ve içtiler; [şimdi de] onlara meyve ikram edin!"
فَيقرب إِلَيْهِم على أطباق مكللة بالياقوت والمرجان من الرطب الَّذِي سمى الله أشدّ بَيَاضًا من اللَّبن وَأَشد عذوبة من الْعَسَل
Onlara yakut ve mercanla süslenmiş tabaklar üzerinde, Allah'ın ismini andığı, sütten daha beyaz ve baldan daha tatlı taze hurmalardan yaklaştırıldı.
فَأَكَلُوا ثمَّ ناداهم الرب من وَرَاء الْحجب: مرْحَبًا بعبادي وزواري وجيراني ووفدي أكلُوا وَشَرِبُوا وفكهوا أكسوهم
Yediler; sonra Rab perdelerin arkasından onlara şöyle seslendi: "Merhaba kullarım, ziyaretçilerim, komşularım ve elçilerim! Yediler, içtiler ve meyve yediler; [şimdi de] onları giydirin!"
ففتحت لَهُم ثمار الْجنَّة بحلل مصقولة بِنور الرَّحْمَن فأكسوها
Onlar için cennet meyveleri, Rahmân'ın nuruyla parıldayan elbiselerle açıldı ve bunları giydirildiler.
ثمَّ ناداهم الرب ﷿ من وَرَاء الْحجب: مرْحَبًا بعبادي وزواري وجيراني ووفدي أكلُوا وَشَرِبُوا وفكهوا وكسوا طيبوهم
Sonra Rab azze ve celle perdelerin arkasından onlara şöyle seslendi: "Merhaba kullarım, ziyaretçilerim, komşularım ve elçilerim! Yediler, içtiler, meyve yediler ve giyindiler; [şimdi de] onlara güzel kokular sürün!"
فهاجت عَلَيْهِم ريح يُقَال لَهَا المثيرة بأباريق الْمسك الْأَبْيَض الأذفر فنفخت على وُجُوههم من غير غُبَار وَلَا قتام ثمَّ ناداهم الرب ﷿ من وَرَاء الْحجب: مرْحَبًا بعبادي وزواري وجيراني ووفدي أكلُوا وَشَرِبُوا وفكهوا وكسوا وطيبوا وَعِزَّتِي لأتجلين لَهُم حَتَّى ينْظرُوا إليّ
Onların üzerine el-Müsîre denilen bir rüzgâr, keskin kokulu beyaz misk testileriyle esti ve toz ve duman olmaksızın yüzlerine üfledi. Sonra Rab azze ve celle perdelerin arkasından onlara şöyle seslendi: "Merhaba kullarım, ziyaretçilerim, komşularım ve elçilerim! Yediler, içtiler, meyve yediler, giyindiler ve güzel kokular süründüler. İzzetime andolsun ki, Bana baksınlar diye muhakkak onlara tecelli edeceğim."
فَذَلِك إنتهاء الْعَطاء وَفضل الْمَزِيد
İşte bu, ihsanın son noktası ve fazladan lütuf (fazlü'l-mezîd)'tur.
فتجلى لَهُم الرب ثمَّ قَالَ: السَّلَام عَلَيْكُم عبَادي أنظروا إليّ فقد رضيت عَنْكُم
Bunun üzerine Rab onlara tecelli etti, sonra: "Selam sizlere ey kullarım! Bana bakın, Ben sizden razı oldum" buyurdu.
فتداعت قُصُور الْجنَّة وشجرها سُبْحَانَكَ أَربع مَرَّات وخر الْقَوْم سجدا فناداهم الرب: عبَادي إرفعوا رؤوسكم فَإِنَّهَا لَيست بدار عمل وَلَا دَار نصب إِنَّمَا هِيَ دَار جَزَاء وثواب وَعِزَّتِي مَا خلقتها إِلَّا من أجلكم وَمَا من سَاعَة ذكرتموني فِيهَا فِي دَار الدُّنْيَا إِلَّا ذكرتكم فَوق عَرْشِي
Bunun üzerine cennetin köşkleri ve ağaçları dört defa: "Sübhânek (Sen münezzehsin)!" diyerek yankılandı ve topluluk secdeye kapandı. Rab onlara şöyle seslendi: "Kullarım! Başlarınızı kaldırın; çünkü burası amel yurdu ve yorulma yurdu değildir. Burası ancak karşılık ve mükâfat yurdudur. İzzetime andolsun ki burayı ancak sizin için yarattım. Dünya yurdunda Beni andığınız hiçbir an yoktur ki, Ben de Arşımın üzerinde sizi anmış olmayayım."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس بن مَالك ﵁ قَالَ: حَدثنِي رَسُول الله ﷺ قَالَ: حَدثنِي جِبْرِيل قَالَ: يدْخل الرجل على الْحَوْرَاء فتستقبله بالمعانقة والمصافحة فَبِأَي بنان تعاطيه لَو أَن بعض بنانها بدا لغلب ضوءه ضوء الشَّمْس وَالْقَمَر وَلَو أَن طَاقَة من شعرهَا بَدَت لملأت مَا بَين الْمشرق وَالْمغْرب من طيب رِيحهَا فَبَيْنَمَا هُوَ متكىء مَعهَا على أريكته إِذْ أشرق عَلَيْهِ نور من فَوْقه فيظن أَن الله تَعَالَى قد أشرف على خلقه فَإِذا حوراء تناديه يَا ولي الله أما لنا فِيك من دولة فَيَقُول وَمن أنتِ يَا هَذِه فَتَقول: أَنا من اللواتي قَالَ الله {ولدينا مزِيد} فيتحول إِلَيْهَا فَإِذا عِنْدهَا من الْجمال والكمال مَا لَيْسَ مَعَ الأولى فَبَيْنَمَا هُوَ متكىء على أريكته إِذْ أشرف عَلَيْهِ نور من فَوْقه فَإِذا حوراء أُخْرَى تناديه: يَا ولي الله أما لنا فِيك من دولة فَيَقُول وَمن أنتِ يَا هَذِه فَتَقول: أَنا من اللواتي قَالَ الله (فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين جَزَاء بِمَا كَانُوا يعْملُونَ) (السَّجْدَة آيَة ١٧) فَلَا يزَال يتَحَوَّل من زَوْجَة إِلَى زَوْجَة
İbn Merdûye, Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle anlattı: "Cebrail bana şöyle anlattı: 'Kişi hûrinin yanına girer; kadın onu kucaklayarak ve musafaha ederek karşılar. Ona hangi parmağını uzatırsa uzatsın, eğer parmağının bir kısmı görünseydi onun ışığı güneşin ve ayın ışığına galip gelirdi. Eğer saçından bir tel görünseydi onun güzel kokusu doğu ile batı arasını doldururdu. O, kadınıyla koltuğunda yaslanmış dururken üstünden üzerine bir nur parıldar; Allah Teâlâ'nın mahlukatına tecelli ettiğini zanneder. Bir de bakar ki bir hûri ona: «Ey Allah'ın veli kulu! Bizim de sende bir payımız/sıramız yok mu?» diye seslenmektedir. O: «Sen kimsin ey hanım?» der. Kadın: «Ben Allah'ın haklarında {ولدينا مزِيد} “katımızda fazlası da vardır” buyurduğu kimselerdenim» der. Adam ona yönelir; bir de görür ki kadında birincisinde olmayan bir güzellik ve yetkinlik vardır. O koltuğunda yaslanmış dururken üstünden üzerine bir nur parıldar. Bir de bakar ki başka bir hûri ona: «Ey Allah'ın veli kulu! Bizim de sende bir payımız/sıramız yok mu?» diye seslenmektedir. O: «Sen kimsin ey hanım?» der. Kadın: «Ben Allah'ın haklarında (فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين جَزَاء بِمَا كَانُوا يعْملُونَ) (Secde Suresi, 17. ayet) buyurduğu kimselerdenim» der. Böylece eşten eşe geçmeye devam eder.'"
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن مُحَمَّد بن كَعْب فِي قَوْله {لَهُم مَا يشاؤون فِيهَا ولدينا مزِيد} قَالَ: لَو أَن أدنى أهل الْجنَّة نزل بِهِ أهل الْجنَّة كلهم لأوسعهم طَعَاما وَشَرَابًا ومجالس وخدماً
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, Muhammed b. Ka'b'dan {لَهُم مَا يشاؤون فِيهَا ولدينا مزِيد} “Orada kendileri için diledikleri her şey vardır; katımızda fazlası da vardır” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Cennet ehlinin mertebece en aşağısında olanına bütün cennet ehli misafir olsa, yiyecek, içecek, oturulacak yerler ve hizmetçiler bakımından hepsine fazlasıyla yeterdi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن كثير بن مرّة قَالَ: من الْمَزِيد أَن تمر السحابة بِأَهْل الْجنَّة فَتَقول مَاذَا تُرِيدُونَ فأمطره لكم فَلَا يدعونَ بِشَيْء إِلَّا أمطرتهم وَالله تَعَالَى أعلم
İbn Ebî Hâtim, Kesîr b. Mürre'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Mezîdden (fazladan lütuflardan) biri de şudur: Bulut cennet ehlinin yanından geçer ve: 'Ne istiyorsunuz ki onu üzerinize yağdırayım?' der. Onlar ne isterlerse bulut muhakkak onu üzerlerine yağdırır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir."
الْآيَات ٣٦ - ٣٧
36 - 37. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَنقبُوا فِي الْبِلَاد} قَالَ: أثروا
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {فَنقبُوا فِي الْبِلَاد} “Diyarlarda delikler açıp dolaşmışlardı” ayeti hakkında: "İzler bıraktılar" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {فَنقبُوا فِي الْبِلَاد} قَالَ: هربوا بلغَة الْيمن
et-Tastî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir: Nâfi' b. el-Ezrak ona {فَنقبُوا فِي الْبِلَاد} “Diyarlarda delikler açıp dolaşmışlardı” ayetini sordu. [İbn Abbâs]: "Yemen lügatinde 'kaçtılar' [demektir]" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول عدي بن زيد: نقبوا فِي الْبِلَاد من حذر الْمَوْت وجالوا فِي الأَرْض أيَّ مجَال وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فَنقبُوا فِي الْبِلَاد} قَالَ: ضربوا فِي الأَرْض
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet, Adiy b. Zeyd'in şu sözünü duymadın mı: 'Ölüm korkusundan diyarlara kaçtılar ve yeryüzünde alabildiğine dolaştılar'" dedi. el-Firyâbî ve İbn Cerîr, Mücâhid'den {فَنقبُوا فِي الْبِلَاد} “Diyarlarda delikler açıp dolaşmışlardı” ayeti hakkında: "Yeryüzünde gezip dolaştılar" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {هَل من محيص} قَالَ: هَل من مهرب يهربون من الْمَوْت
İbnü'l-Münzir, ed-Dahhâk'tan {هَل من محيص} “Kaçacak bir yer var mı?” ayeti hakkında: "Ölümden kaçacakları bir kaçış yeri var mı?" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فَنقبُوا فِي الْبِلَاد هَل من محيص} قَالَ: حَاص أَعدَاء الله فوجدوا أَمر الله لَهُم مدْركا
Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den {فَنقبُوا فِي الْبِلَاد هَل من محيص} “Diyarlarda delikler açıp dolaşmışlardı; kaçacak bir yer var mı?” ayeti hakkında: "Allah'ın düşmanları kaçmaya çalıştılar fakat Allah'ın emrinin kendilerine ulaştığını gördüler" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن فِي ذَلِك لذكرى لمن كَانَ لَهُ قلب} قَالَ: كَانَ المُنَافِقُونَ يَجْلِسُونَ عِنْد رَسُول الله ﷺ ثمَّ يخرجُون فَيَقُولُونَ مَاذَا قَالَ آنِفا لَيْسَ مَعَهم قُلُوب
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan {إِن فِي ذَلِك لذكرى لمن كَانَ لَهُ قلب} “Şüphesiz bunda kalbi olan kimse için bir öğüt vardır” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Münafıklar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında otururlar, sonra çıkıp 'Az önce ne dedi?' derlerdi; yanlarında kalpleri yoktu."
وَأخرج البُخَارِيّ فِي الْأَدَب وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ قَالَ: إِن الْعقل فِي الْقلب وَالرَّحْمَة فِي الكبد والرأفة فِي الطحال وَالنَّفس فِي الرئة
el-Edeb'de el-Buhârî ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Akıl kalptedir, merhamet karaciğerdedir, şefkat dalaktadır ve nefes/can akciğerdedir."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ قَالَ: التَّوْفِيق خير قَائِد وَحسن الْخلق خير قرين وَالْعقل خير صَاحب وَالْأَدب خير ميزَان وَلَا وَحْشَة أَشد من الْعجب
el-Beyhakî, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Tevfik en hayırlı rehberdir; güzel ahlak en hayırlı arkadaştır; akıl en hayırlı yoldaştır; edep en hayırlı terazidir ve kendini beğenmişlikten daha şiddetli bir yalnızlık yoktur."
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {أَو ألْقى السّمع} قَالَ: لَا يحدث نَفسه بِغَيْرِهِ {وَهُوَ شَهِيد} قَالَ: شَاهد بِالْقَلْبِ
el-Firyâbî ve İbn Cerîr, Mücâhid'den {أَو ألْقى السّمع} “yahut kulak veren” ayeti hakkında: "İçinden başka bir şey geçirmez", {وَهُوَ شَهِيد} “ve bizzat şahit olan” ayeti hakkında: "Kalbiyle hazır ve şahittir" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُحَمَّد بن كَعْب فِي قَوْله {أَو ألْقى السّمع وَهُوَ شَهِيد} قَالَ: يستمع وَقَلبه شَاهد لَا يكون قلبه مَكَانا آخر
İbnü'l-Münzir, Muhammed b. Ka'b'dan {أَو ألْقى السّمع وَهُوَ شَهِيد} “yahut kulak verip bizzat şahit olan kimse için” ayeti hakkında: "Dinler ve kalbi hazır bulunur, kalbi başka bir yerde olmaz" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أَو ألْقى السّمع وَهُوَ شَهِيد} قَالَ: هُوَ رجل من أهل الْكتاب ألْقى السّمع أَي اسْتمع لِلْقُرْآنِ وَهُوَ شَهِيد على مَا فِي يَدَيْهِ من كتاب الله أَنه يجد النَّبِي مُحَمَّدًا مَكْتُوبًا
Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde'den {أَو ألْقى السّمع وَهُوَ شَهِيد} “yahut kulak verip bizzat şahit olan kimse için” ayeti hakkında: "O, Ehl-i Kitap'tan bir kimsedir; kulak vermiştir, yani Kur'an'ı dinlemiştir ve elindeki Allah'ın kitabında Peygamber Muhammed'i yazılı bulduğuna bizzat şahittir" dediğini rivayet etmişlerdir.
الْآيَات ٣٨ - ٤٥
38 - 45. Ayetler
أخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك قَالَ: قَالَت الْيَهُود ابْتَدَأَ الله الْخلق يَوْم الْأَحَد والإِثنين وَالثُّلَاثَاء وَالْأَرْبِعَاء وَالْخَمِيس وَالْجُمُعَة واستراح يَوْم السبت فَأنْزل الله {وَلَقَد خلقنَا السَّمَاوَات وَالْأَرْض وَمَا بَينهمَا فِي سِتَّة أَيَّام وَمَا مسنا من لغوب}
İbnü'l-Münzir, ed-Dahhâk'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Yahudiler: 'Allah yaratmaya pazar, pazartesi, salı, çarşamba, perşembe ve cuma günü başladı, cumartesi günü ise dinlendi' dediler. Bunun üzerine Allah {وَلَقَد خلقنَا السَّمَاوَات وَالْأَرْض وَمَا بَينهمَا فِي سِتَّة أَيَّام وَمَا مسنا من لغوب} “Andolsun, gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yarattık ve Bize hiçbir yorgunluk dokunmadı” ayetini indirdi."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة قَالَ: قَالَت الْيَهُود: إِن الله
Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Yahudiler: 'Şüphesiz Allah
خلق الْخلق فِي سِتَّة أَيَّام وَفرغ من الْخلق يَوْم الْجُمُعَة واستراح يَوْم السبت فأكذبهم الله فِي ذَلِك فَقَالَ {وَمَا مسنا من لغوب}
mahlukatı altı günde yarattı, yaratmayı cuma günü bitirdi ve cumartesi günü dinlendi' dediler. Allah bu konuda onları yalanladı ve: {وَمَا مسنا من لغوب} “Bize hiçbir yorgunluk dokunmadı” buyurdu."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا مسنا من لغوب} قَالَ: من نصب
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan {وَمَا مسنا من لغوب} “Bize hiçbir yorgunluk dokunmadı” ayeti hakkında: "[Luğûb], yorgunluktan [ibarettir]" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج آدم بن أبي إِيَاس وَالْفِرْيَابِي وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَمَا مسنا من لغوب} قَالَ: اللغوب النصب
Âdem b. Ebî İyâs, el-Firyâbî, İbn Cerîr ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, Mücâhid'den {وَمَا مسنا من لغوب} “Bize hiçbir yorgunluk dokunmadı” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "el-Luğûb (اللغوب), yorgunluk demektir.
تَقول الْيَهُود إِنَّه أعيا بعد مَا خلقهما
Yahudiler, ikisini yarattıktan sonra O'nun yorulduğunu söylüyorlardı."
وَأخرج الْخَطِيب فِي تَارِيخه عَن العوّام بن حَوْشَب قَالَ: سَأَلت أَبَا مجلز عَن الرجل يجلس فَيَضَع إِحْدَى رجلَيْهِ على الْأُخْرَى فَقَالَ لَا بَأْس بِهِ إِنَّمَا كره ذَلِك الْيَهُود زَعَمُوا أَن الله خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض فِي سِتَّة أَيَّام ثمَّ استراح يَوْم السبت فَجَلَسَ تِلْكَ الجلسة فَأنْزل الله {وَلَقَد خلقنَا السَّمَاوَات وَالْأَرْض وَمَا بَينهمَا فِي سِتَّة أَيَّام وَمَا مسنا من لغوب}
el-Hatîb Târîh'inde el-Avvâm b. Havşeb'den rivayet etmiştir: Ebû Miclez'e bir ayağını diğerinin üzerine koyarak oturan adamı sordum; şöyle dedi: "Bunda bir sakınca yoktur. Bunu yalnızca Yahudiler hoş karşılamamış ve Allah'ın gökleri ve yeri altı günde yarattığını, sonra cumartesi günü dinlenip öyle oturduğunu iddia etmişlerdir. Bunun üzerine Allah: {وَلَقَد خلقنَا السَّمَاوَات وَالْأَرْض وَمَا بَينهمَا فِي سِتَّة أَيَّام وَمَا مسنا من لغوب} “Andolsun, gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yarattık ve Bize hiçbir yorgunluk dokunmadı” ayetini indirdi."