قَالَ: لِأَنَّهُ يَنْتَهِي إِلَيْهَا كل شَيْء من أَمر الله لَا يعدوها
Şöyle dedi: Çünkü Allah'ın emrinden her şey onda nihayet bulur, onu aşamaz.
وَأخرج ابْن جرير عَن شمر قَالَ: جَاءَ ابْن عَبَّاس إِلَى كَعْب فَقَالَ: حَدثنِي عَن سِدْرَة المنتهي قَالَ: إِنَّهَا سِدْرَة فِي أصل الْعَرْش إِلَيْهَا يَنْتَهِي علم كل ملك مقرب أَو نَبِي مُرْسل مَا خلفهَا غيب لَا يُعلمهُ إِلَّا الله تَعَالَى
İbn Cerîr'in Şemir'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: İbn Abbâs, Ka'b'a gelip: 'Bana Sidretü'l-Müntehâ'dan bahset' dedi. [Ka'b] şöyle dedi: O, Arş'ın kökünde bulunan bir sidredir. Mukarreb (Allah'a yakın) her meleğin yahut gönderilmiş her peygamberin ilmi onda nihayet bulur. Onun ötesi ise ancak Yüce Allah'ın bileceği bir gaybdır.
وَأخرج ابْن جرير عَن كَعْب قَالَ: إِنَّهَا سِدْرَة على رُؤُوس حَملَة الْعَرْش إِلَيْهَا يَنْتَهِي علم الْخَلَائق ثمَّ لَيْسَ لأحد وَرَاءَهَا علم فَلذَلِك سميت سِدْرَة الْمُنْتَهى لانْتِهَاء الْعلم إِلَيْهَا
İbn Cerîr'in Ka'b'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: O, Arş'ı taşıyan meleklerin başları üzerinde bir sidredir; mahlûkatın ilmi onda nihayet bulur, sonra onun ötesinde hiç kimse için bir ilim yoktur. İşte bu sebeple, ilim onda nihayet bulduğu için Sidretü'l-Müntehâ diye isimlendirilmiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: سَأَلت كَعْبًا مَا سِدْرَة الْمُنْتَهى قَالَ: سِدْرَة يَنْتَهِي إِلَيْهَا علم الْمَلَائِكَة وَعِنْدهَا يَجدونَ أَمر الله لَا يجاوزها علم وَسَأَلته عَن جنَّة المأوى فَقَالَ: جنَّة فِيهَا طير خضر ترتقي فِيهَا أَرْوَاح الشُّهَدَاء
İbn Ebî Şeybe'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Ka'b'a: 'Sidretü'l-Müntehâ nedir?' diye sordum. O: 'Meleklerin ilminin kendisinde nihayet bulduğu ve yanında Allah'ın emrini buldukları bir sidredir; [hiçbir] ilim onu aşamaz' dedi. Ona Cennetü'l-Me'vâ'yı sordum, o da: 'İçinde yeşil kuşların bulunduğu, şehitlerin ruhlarının içinde yükseldiği bir cennettir' dedi.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {عِنْد سِدْرَة الْمُنْتَهى} قَالَ: صبو الْجنَّة يَعْنِي وَسطهَا جعل عَلَيْهَا فضول السندس والاستبرق
Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre {عِنْد سِدْرَة الْمُنْتَهى} “Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında” âyeti hakkında şöyle demiştir: Cennetin ortasıdır -yani en orta yeridir-; üzerine ince ve kalın ipeğin fazlalıkları konulmuştur.
وَأخرج أَحْمد وَابْن جرير عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: انْتَهَيْت إِلَى السِّدْرَة فَإِذا نبقها مثل الْجَرَاد وَإِذا وَرقهَا مثل آذان الفيلة فَلَمَّا غشيها من أَمر الله مَا غشيها تحولت ياقوتاً وزمرداً وَنَحْو ذَلِك
Ahmed ve İbn Cerîr'in Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: Sidre'ye vardım; bir de baktım ki onun yemişi testiler gibi, yaprakları ise fillerin kulakları gibidir. Allah'ın emrinden onu bürüyen bürüyünce, yakuta, zümrüde ve benzeri şeylere dönüştü.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {سِدْرَة الْمُنْتَهى} قَالَ: أول يَوْم من الْآخِرَة وَآخر يَوْم من الدُّنْيَا فَهُوَ حَيْثُ يَنْتَهِي
İbn Ebî Şeybe'nin Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {سِدْرَة الْمُنْتَهى} “Sidretü'l-Müntehâ” hakkında: Âhiretin ilk günü ve dünyanın son günüdür; o, [her şeyin] nihayet bulduğu yerdir, demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أَسمَاء بنت أبي بكر: سَمِعت النَّبِي ﷺ يصف سِدْرَة الْمُنْتَهى قَالَ: يسير الرَّاكِب فِي الْفِتَن مِنْهَا مائَة سنة يستظل بالفتن مِنْهَا مائَة رَاكب فِيهَا فرَاش من ذهب كَأَن ثَمَرهَا القلال
İbn Cerîr, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Esmâ bint Ebî Bekir'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nebî'yi sallallâhu aleyhi ve sellem Sidretü'l-Müntehâ'yı tarif ederken işittim; şöyle buyurdu: Bir binekli onun gölgesinde yüz yıl yol alır, yüz binekli onun gölgesinde gölgelenir. Onda altından kelebekler vardır; sanki meyvesi testiler gibidir.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ وَأَبُو يعلى عَن ابْن عَبَّاس {إِذْ يغشى السِّدْرَة مَا يغشى} قَالَ رَسُول الله ﷺ: رَأَيْتهَا حِين استبنتها ثمَّ حَال دونهَا فرَاش الذَّهَب
Hakîm et-Tirmizî ve Ebû Ya'lâ'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {إِذْ يغشى السِّدْرَة مَا يغشى} “O zaman Sidre'yi bürüyen bürüyordu” âyeti hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: Onu apaçık gördüğüm anda gördüm, sonra altın kelebekler onun önünü kapattı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس أَنه قَرَأَ {عِنْدهَا جنَّة المأوى} وَعَابَ على من قَرَأَ جنَّة المأوى
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {عِنْدهَا جنَّة المأوى} “Onun yanında Cennetü'l-Me'vâ vardır” şeklinde okumuş ve [cennehu'l-me'vâ şeklinde] okuyanı ayıplamıştır.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عبد الله بن الزبير قَالَ: من قَرَأَ {جنَّة المأوى} فأجنه الله إِنَّمَا هِيَ جنَّة المأوى
Abd b. Humeyd'in Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Kim {جنَّة المأوى} “Me'vâ cenneti” [yerine cennehu'l-me'vâ diye] okursa Allah onu saklasın/helak etsin! O ancak 'Cennetü'l-Me'vâ'dır.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {عِنْدهَا جنَّة المأوى} قَالَ: هِيَ عَن يَمِين الْعَرْش وَهِي منزل الشُّهَدَاء
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {عِنْدهَا جنَّة المأوى} “Onun yanında Cennetü'l-Me'vâ vardır” âyeti hakkında: O, Arş'ın sağındadır ve şehitlerin konağıdır, demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: الْجنَّة فِي السَّمَاء السَّابِعَة الْعليا وَالنَّار فِي الأَرْض السَّابِعَة السُّفْلى
Ebû'ş-Şeyh'in el-Azame'de İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Cennet en yüksek yedinci semadadır, cehennem ise en alttaki yedinci yerdedir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ بن أبي طَالب أَنه قَرَأَ: جنَّة المأوى قَالَ: جنَّة الْمبيت
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre o, 'Cennetü'l-Me'vâ' şeklinde okumuş ve: Geceleme/barınma cennetidir, demiştir.
وَأخرج آدم بن أبي إِيَاس وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن مُجَاهِد {إِذْ يغشى السِّدْرَة مَا يغشى} قَالَ: كَانَ أَغْصَان السِّدْرَة من لُؤْلُؤ وَيَاقُوت وَقد رَآهَا مُحَمَّد بِقَلْبِه وَرَأى ربه
Âdem b. Ebî İyâs ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {إِذْ يغشى السِّدْرَة مَا يغشى} “O zaman Sidre'yi bürüyen bürüyordu” âyeti hakkında şöyle demiştir: Sidre'nin dalları inci ve yakuttandı. Muhammed onu kalbiyle gördü ve Rabbini gördü.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس {إِذْ يغشى السِّدْرَة مَا يغشى} قَالَ: الْمَلَائِكَة
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {إِذْ يغشى السِّدْرَة مَا يغشى} “O zaman Sidre'yi bürüyen bürüyordu” âyeti hakkında: Melekler[dir], demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن سَلمَة بن وهرام {إِذْ يغشى السِّدْرَة مَا يغشى} قَالَ: اسْتَأْذَنت الْمَلَائِكَة الرب ﵎ أَن ينْظرُوا إِلَى النَّبِي ﷺ فَأذن لَهُم فغشيت الْمَلَائِكَة السِّدْرَة لينظروا إِلَى النَّبِي ﷺ
Abd b. Humeyd'in Seleme b. Vehrâm'dan rivayet ettiğine göre {إِذْ يغشى السِّدْرَة مَا يغشى} “O zaman Sidre'yi bürüyen bürüyordu” âyeti hakkında şöyle demiştir: Melekler Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem bakmak için Rabden [celle celâluhu] izin istediler, O da onlara izin verdi. Bunun üzerine melekler Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem bakmak için Sidre'yi bürüdüler.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن يَعْقُوب بن زيد قَالَ: سُئِلَ رَسُول الله ﷺ: مَا رَأَيْت بِفنَاء السِّدْرَة قَالَ: فراشا من ذهب
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Ya'kûb b. Zeyd'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sidre'nin avlusunda ne gördün?' diye soruldu. 'Altından kelebekler' buyurdu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {إِذْ يغشى السِّدْرَة مَا يغشى} قَالَ: رَآهَا لَيْلَة أسرِي بِهِ يلوذ بهَا جَراد من ذهب
İbn Merdûye'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem {إِذْ يغشى السِّدْرَة مَا يغشى} “O zaman Sidre'yi bürüyen bürüyordu” âyeti hakkında şöyle buyurmuştur: İsrâ'ya yürütüldüğü gece onu gördü; ona altından çekirgeler sığınıp toplanıyordu.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {مَا زاغ الْبَصَر} قَالَ: مَا ذهب يَمِينا وَلَا شمالاً {وَمَا طَغى} قَالَ: مَا جَاوز مَا أَمر بِهِ
Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {مَا زاغ الْبَصَر} “Göz kaymadı” âyeti hakkında: Ne sağa ne sola gitti; {وَمَا طَغى} “ve sınırı aşmadı” âyeti hakkında da: Emrolunduğu şeyi aşmadı, demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم وَالْبَيْهَقِيّ مَعًا فِي الدَّلَائِل عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {لقد رأى من آيَات ربه الْكُبْرَى} قَالَ: رأى رفرفاً أَخْضَر من الْجنَّة قد سد الْأُفق
Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, Buhârî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de beraberce Ebû Nuaym ve Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre {لقد رأى من آيَات ربه الْكُبْرَى} “Andolsun ki Rabbinin en büyük âyetlerinden bir kısmını gördü” âyeti hakkında: Cennetten ufku kapatmış yeşil bir refref gördü, demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن أنس بن مَالك قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لما عرج بِي مضى جِبْرِيل حَتَّى جَاءَ الْجنَّة فَدخلت فَأعْطيت الْكَوْثَر ثمَّ مضى حَتَّى جَاءَ السِّدْرَة الْمُنْتَهى فَدَنَا رَبك فَتَدَلَّى فَكَانَ قاب قوسين أَو أدنى
İbn Cerîr'in Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: Miraca çıkarıldığımda Cibrîl ilerledi, nihayet cennete geldi; ben de girdim ve bana Kevser verildi. Sonra ilerledi, nihayet Sidretü'l-Müntehâ'ya geldi; derken Rabbin yaklaştı ve sarktı; iki yay mesafesi kadar, yahut daha da yakın oldu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لما انْتَهَيْت إِلَى السِّدْرَة إِذا وَرقهَا مثل آذان الفيلة وَإِذا نبقها أَمْثَال القلال فَلَمَّا غشيها من أَمر الله مَا غشي تحوّلت فَذكر الْيَاقُوت
İbn Ebî Şeybe'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: Sidre'ye vardığımda bir de gördüm ki yaprakları fillerin kulakları gibi, meyvesi ise testiler gibidir. Allah'ın emrinden onu bürüyen bürüyünce dönüştü; [râvi] yakutu zikretti.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن كَعْب قَالَ: سِدْرَة الْمُنْتَهى مُنْتَهى إِلَيْهَا أَمر كل نَبِي وَملك
İbn Ebî Şeybe'nin Ka'b'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Sidretü'l-Müntehâ, her peygamberin ve meleğin işinin kendisinde nihayet bulduğu bir son noktadır.
الْآيَات ١٩ - ٢٧
19 - 27. Âyetler
أخرج عبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ اللات رجلا يلت سويق الْحَاج وَلَفظ عبد بن حميد: يلت السويق يسْقِيه الْحَاج
Abd b. Humeyd, Buhârî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Lât, hacıların kavutunu yağla karan bir adamdı. Abd b. Humeyd'in lafzı ise şöyledir: Kavutu karıp hacılara içirirdi.
وَأخرج النَّسَائِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي الطُّفَيْل قَالَ: لما فتح رَسُول الله ﷺ مَكَّة بعث خَالِد بن الْوَلِيد إِلَى نَخْلَة وَكَانَ بهَا الْعُزَّى فَأَتَاهَا خَالِد وَكَانَت على ثَلَاث سمُرَات فَقطع السَّمُرَات وَهدم الْبَيْت الَّذِي كَانَ عَلَيْهَا ثمَّ أَتَى النَّبِي ﷺ فَأخْبرهُ فَقَالَ: ارْجع فَإنَّك لم تصنع شَيْئا فَرجع خَالِد فَلَمَّا أبصرته السَّدَنَة وهم حَجَبتهَا امعنوا فِي الْجَبَل وهم يَقُولُونَ: يَا عزى يَا عزى فَأَتَاهَا خَالِد فَإِذا امْرَأَة عُرْيَانَة نَاشِرَة شعرهَا تحفن التُّرَاب على رَأسهَا فعممها بِالسَّيْفِ حَتَّى قَتلهَا ثمَّ رَجَعَ إِلَى رَسُول الله ﷺ فَأخْبرهُ فَقَالَ: تِلْكَ الْعُزَّى
Nesâî ve İbn Merdûye'nin Ebü't-Tufeyl'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiğinde Hâlid b. el-Velîd'i Nahle'ye gönderdi; Uzzâ oradaydı. Hâlid oraya gitti, o üç semure ağacı üzerindeydi. Ağaçları kesti ve üzerindeki evi yıktı. Sonra Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem gelip haber verdi. [Resûlullah] buyurdu ki: 'Geri dön, çünkü sen hiçbir şey yapmış değilsin.' Hâlid geri döndü. Hizmetkârları -ki onlar tapınak bekçileriydi- onu görünce: 'Ey Uzzâ! Ey Uzzâ!' diyerek dağa doğru kaçtılar. Hâlid onun yanına geldi; bir de baktı ki saçlarını dağıtmış, başına toprak saçan çıplak bir kadın! Başına kılıçla vurarak onu öldürdü. Sonra Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem dönüp haber verdi. [Resûlullah]: 'İşte o Uzzâ idi' buyurdu.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس أَن الْعُزَّى كَانَت بِبَطن نَخْلَة وَأَن اللات كَانَت بِالطَّائِف وَأَن مَنَاة كَانَت بِقديد
Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Uzzâ Batn-ı Nahle'de, Lât Tâif'te ve Menât ise Kudeyd'de bulunuyordu.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور والفاكهي عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانَت اللات رجلا فِي الْجَاهِلِيَّة على صَخْرَة بِالطَّائِف وَكَانَ لَهُ غنم فَكَانَ يَأْخُذ من رسلها وَيَأْخُذ من زبيب الطَّائِف والأقط فَيجْعَل مِنْهُ حَيْسًا وَيطْعم من يمر من النَّاس فَلَمَّا مَاتَ عبدوه وَقَالُوا: هُوَ اللات وَكَانَ يقْرَأ: اللات مُشَدّدَة
Saîd b. Mansûr ve el-Fâkihî'nin Mücâhid'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Câhiliye döneminde Lât, Tâif'te bir kaya üzerinde [oturan] bir adamdı. Koyunları vardı; onların sütünden alır, Tâif'in kuru üzümünden ve keşten (kurutulmuş yoğurt) alıp bunlardan hays (tatlı) yapar ve oradan geçen insanlara yedirirdi. Öldüğünde ona taptılar ve: 'O Lât'tır' dediler. [Mücâhid] 'el-Lâtte' şeklinde şeddeli okurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ اللات يلت السويق على الْحَاج فَلَا يشرب مِنْهُ أحدا إِلَّا سمن فعبدوه
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Lât, hacılara kavut karardı; ondan içen hiç kimse yoktu ki semirmesin. Bundan dolayı ona taptılar.
وَأخرج الفاكهي عَن ابْن عَبَّاس أَن اللات لما مَاتَ قَالَ لَهُم عَمْرو بن لحي: إِنَّه لم يمت وَلكنه دخل الصَّخْرَة فعبدوها وبنوا عَلَيْهَا بَيْتا
el-Fâkihî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Lât öldüğünde Amr b. Lühayy onlara: 'O ölmedi, bilakis kayanın içine girdi' dedi. Bunun üzerine ona taptılar ve üzerine bir bina yaptılar.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {أَفَرَأَيْتُم اللات} قَالَ: كَانَ رجل من ثَقِيف يلت السويق بالزيت فَلَمَّا توفّي جعلُوا قَبره وثناً وَزعم النَّاس أَنه عَامر بن الظرب أَخذ عُدْوانًا
İbnu'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre {أَفَرَأَيْتُم اللات} “Gördünüz mü Lât'ı?” âyeti hakkında şöyle demiştir: Sakîf'ten bir adamdı, kavutu zeytinyağı ile karardı. Vefat ettiğinde kabrini put edindiler. İnsanlar onun, haksızlıkla öldürülen Âmir b. ez-Zarib olduğunu iddia ettiler.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى} قَالَ: اللات كَانَ يلت السويق بِالطَّائِف فاعتكفوا على قَبره والعزى شجرات
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى} “Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı?” âyeti hakkında şöyle demiştir: Lât, Tâif'te kavut karardı; kabrinin başında ibadete çekildiler. Uzzâ ise ağaçlardı.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة} قَالَ: آلِهَة كَانُوا يعبدونها فَكَانَ اللات لأهل الطَّائِف وَكَانَت الْعُزَّى لقريش بسقام شعب بِبَطن نَخْلَة وَكَانَت مَنَاة للْأَنْصَار بِقديد
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة} “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve Menât'ı?” âyeti hakkında şöyle demiştir: [Bunlar] tapmakta oldukları ilahlardı. Lât Tâif halkınındı; Uzzâ, Batn-ı Nahle'deki Sukâm vadisinde Kureyş'indi; Menât ise Kudeyd'de Ensâr'ındı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن أبي صَالح قَالَ: اللات الَّذِي كَانَ يقوم على آلِهَتهم وَكَانَ يلت لَهُم السويق والعزى بنخلة كَانُوا يعلقون عَلَيْهَا السبور والعهن وَمَنَاة حجر بِقديد
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Ebû Sâlih'ten rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Lât, ilahlarının başında duran ve onlar için kavut karan kimseydi. Uzzâ Nahle'de idi, üzerine kılıçlar ve renkli yünler asarlardı. Menât ise Kudeyd'de bir taştı.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الجوزاء قَالَ: اللات حجر كَانَ يلت السويق عَلَيْهِ فَسُمي اللات
Abd b. Humeyd'in Ebü'l-Cevzâ'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Lât, üzerinde kavut karılan bir taştı; bu sebeple el-Lât diye isimlendirildi.
قَوْله تَعَالَى: {تِلْكَ إِذا قسْمَة ضيزى}
Yüce Allah'ın: {تِلْكَ إِذا قسْمَة ضيزى} “O takdirde bu, insafsızca bir taksimdir!” âyeti.
أخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله
et-Tastî Mesâil'inde İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona Allah'ın şu kavlini sordu:
{ضيزى} قَالَ: جائرة
{ضيزى} “İnsafsızca” âyetini sordu; [İbn Abbâs]: Haksız/adaletsiz, dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول امرىء الْقَيْس: ضازت بَنو أَسد بحكمهم إِذْ يعدلُونَ الرَّأْس بالذنب وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ضيزى} قَالَ: منقوصة
Dedi ki: 'Araplar bunu bilir mi?' [İbn Abbâs]: 'Evet, İmruülkays'ın: 'Esedoğulları verdikleri hükümde haksızlık ettiler; zira başı kuyrukla bir tuttular' sözünü işitmedin mi?' dedi. Firyâbî, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {ضيزى} “İnsafsızca” âyeti hakkında: Eksik [bir taksim], demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ضيزى} قَالَ: جائرة
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre {ضيزى} “İnsafsızca” âyeti hakkında: Haksız/adaletsiz, demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الضَّحَّاك مثله
Abd b. Humeyd'in Dahhâk'ten rivayet ettiğine göre de aynısını söylemiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ضيزى} قَالَ: جائرة لَا حق فِيهَا
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {ضيزى} “İnsafsızca” âyeti hakkında: Haksız, içinde hiçbir hak bulunmayan [bir taksim], demiştir.
قَوْله تَعَالَى: {أم للْإنْسَان مَا تمنى}
Yüce Allah'ın: {أم للْإنْسَان مَا تمنى} “Yoksa insana her arzu ettiği şey var mıdır?” âyeti.
أخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِذا تمنى أحدكُم فَلْينْظر مَا تمنى فَإِنَّهُ لَا يدْرِي مَا يكْتب لَهُ من أمْنِيته
Ahmed, Buhârî ve Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: Biriniz bir temennide bulunduğu zaman ne dilediğine baksın; çünkü o, temennisinden kendisine neyin yazılacağını bilmez.
قَوْله تَعَالَى: {وَكم من ملك فِي السَّمَاوَات} الْآيَة
Yüce Allah'ın: {وَكم من ملك فِي السَّمَاوَات} “Göklerde nice melekler vardır ki...” âyeti.
أخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَكم من ملك فِي السَّمَاوَات لَا تغني شفاعتهم شَيْئا} قَالَ: لقَولهم: إِن الغرانقة ليشفعون
İbnu'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre {وَكم من ملك فِي السَّمَاوَات لَا تغني شفاعتهم شَيْئا} “Göklerde nice melekler vardır ki onların şefaatleri hiçbir fayda vermez” âyeti hakkında şöyle demiştir: [Bu âyet], onların: 'Şüphesiz yüce kuğular (putlar) elbette şefaat ederler' demeleri üzerine [inmiştir].
الْآيَات ٢٨ - ٣١
28 - 31. Âyetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عمر بن الْخطاب قَالَ: احْذَرُوا هَذَا الرَّأْي على الدّين فَإِنَّمَا كَانَ الرَّأْي من رَسُول الله ﷺ مصيباً لِأَن الله كَانَ يرِيه وَإِنَّمَا هُوَ هَهُنَا تكلّف وَظن {وَإِن الظَّن لَا يُغني من الْحق شَيْئا}
İbn Ebî Hâtim'in Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Din hususunda bu [şahsi] görüşten sakının! Zira Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem görüşü isabetliydi, çünkü Allah ona gösteriyordu. Burada ise o, sadece bir külfet ve zandır; {وَإِن الظَّن لَا يُغني من الْحق شَيْئا} “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz.”
قَوْله تَعَالَى: {ذَلِك مبلغهم من الْعلم}
Yüce Allah'ın: {ذَلِك مبلغهم من الْعلم} “İşte onların ilimden ulaşabildikleri nokta budur” âyeti.
أخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ذَلِك مبلغهم من الْعلم} قَالَ: رَأْيهمْ
Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {ذَلِك مبلغهم من الْعلم} “İşte onların ilimden ulaşabildikleri nokta budur” âyeti hakkında: [Bu], onların görüşleridir, demiştir.
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَحسنه عَن ابْن عمر قَالَ: قَلما كَانَ رَسُول الله ﷺ يقوم من مجْلِس حَتَّى يَدْعُو بهؤلاء الدَّعْوَات لأَصْحَابه: اللَّهُمَّ اقْسمْ لنا من خشيتك مَا يحول بَيْننَا وَبَين مَعَاصِيك وَمن طَاعَتك مَا تبلغنَا بِهِ جنتك وَمن الْيَقِين مَا يهون علينا مصيبات الدُّنْيَا وَمَتعْنَا بأسماعنا وأبصارنا وَقُوَّتِنَا مَا أَحْيَيْتَنَا واجعله الْوَارِث منا وَاجعَل ثَأْرنَا على من ظلمنَا وَانْصُرْنَا على من عَادَانَا وَلَا تجْعَل مُصِيبَتنَا فِي ديننَا وَلَا تجْعَل الدُّنْيَا أكبر هَمنَا وَلَا مبلغ علمنَا وَلَا تسلط علينا من لَا يَرْحَمنَا
Tirmizî'nin rivayet edip hasen kabul ettiğine göre İbn Ömer şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ashâbına şu duaları etmeksizin bir meclisten pek az kalkardı: "Allahım! Bize, günahlarınla aramıza engel olacak korkundan, bizi cennetine ulaştıracak itaatinden ve dünyanın musibetlerini bize hafifletecek yakînden pay ayır. Bizi yaşattığın sürece işitme duyumuzdan, gözlerimizden ve kuvvetimizden faydalandır; bunları bizden sonraya kalan vâris kıl. Bize zulmedenlerden intikamımızı al, bize düşmanlık edenlere karşı bize yardım et, musibetimizi dinimizde kılma, dünyayı en büyük gayemiz ve ilmimizin ulaştığı son nokta yapma ve bize merhamet etmeyenleri üzerimize musallat etme!"
قَوْله تَعَالَى: {وَللَّه مَا فِي السَّمَاوَات} الْآيَة
Yüce Allah'ın: {وَللَّه مَا فِي السَّمَاوَات} “Göklerde olanlar da... Allah'ındır” âyeti.
أخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {ليجزي الَّذين أساؤوا بِمَا عمِلُوا} قَالَ: أهل الشّرك {وَيجْزِي الَّذين أَحْسنُوا} قَالَ: الْمُؤمنِينَ
İbnu'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre {ليجزي الَّذين أساؤوا بِمَا عمِلُوا} “Kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırması... için” âyeti hakkında: Şirk ehli [cezalandırılacaktır], {وَيجْزِي الَّذين أَحْسنُوا} “İyilik edenleri de... mükâfatlandırması için” [âyeti hakkında ise]: Müminleri, demiştir.
الْآيَة ٣٢
32. Âyet
أخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {الَّذين يجتنبون كَبَائِر الإِثم وَالْفَوَاحِش} قَالَ: الْكَبَائِر مَا سمى فِيهِ النَّار {وَالْفَوَاحِش} مَا كَانَ فِيهِ حد فِي الدُّنْيَا
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {الَّذين يجتنبون كَبَائِر الإِثم وَالْفَوَاحِش} “Onlar ki günahın büyüklerinden ve çirkin hayâsızlıklardan kaçınırlar” âyeti hakkında şöyle demiştir: Büyük günahlar, hakkında cehennem ateşi zikredilenlerdir; {وَالْفَوَاحِش} “ve çirkin hayâsızlıklar” ise dünyada hakkında had cezası bulunanlardır.
قَوْله تَعَالَى: {إِلَّا اللمم}
Yüce Allah'ın: {إِلَّا اللمم} “Ufak tefek kusurlar müstesna” âyeti.
أخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَأحمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا رَأَيْت شَيْئا أشبه باللمم مِمَّا قَالَ أَبُو هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن الله كتب على ابْن آدم حَظه من الزِّنَا أدْرك ذَلِك لَا محَالة فزنا الْعين النّظر وزنا اللِّسَان النُّطْق وَالنَّفس تمنى وتشتهي والفرج يصدق ذَلِك أَو يكذبهُ
Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Ebû Hüreyre'nin Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği şu sözden daha çok lememe (küçük günahlara) benzeyen bir şey görmedim: "Şüphesiz Allah Âdemoğluna zinadan payını yazmıştır; o buna mutlaka erişir. Gözün zinası bakmak, dilin zinası konuşmaktır. Nefis temenni eder ve arzular; cinsel organ ise bunu ya doğrular ya da yalanlar."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {إِلَّا اللمم} قَالَ: زنا الْعَينَيْنِ
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre {إِلَّا اللمم} “Ufak tefek kusurlar müstesna” âyeti hakkında şöyle demiştir: İki gözün zinası
النّظر وزنا الشفتين التَّقْبِيل وزنا الْيَدَيْنِ الْبَطْش وزنا الرجلَيْن الْمَشْي وَيصدق ذَلِك الْفرج أَو يكذبهُ فَإِن تقدم بفرجه كَانَ زَانيا وَإِلَّا فَهُوَ اللمم
bakmak, dudakların zinası öpmek, ellerin zinası tutmak, ayakların zinası yürümektir. Cinsel organ da bunu ya doğrular ya da yalanlar. Eğer cinsel organıyla ileri giderse zina etmiş olur, aksi takdirde o lememdir (küçük günahtır).
وَأخرج مُسَدّد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة أَنه سُئِلَ عَن قَوْله {إِلَّا اللمم} قَالَ: هِيَ النظرة والغمزة والقبلة والمباشرة فَإِذا مس الْخِتَان الْخِتَان فقد وَجب الْغسْل وَهُوَ الزِّنَا
Müsedded, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in rivayet ettiğine göre Ebû Hüreyre'ye {إِلَّا اللمم} “Ufak tefek kusurlar müstesna” âyeti sorulmuş, o da şöyle demiştir: O; bakış, göz kırpma, öpüşme ve ten temasıdır. Sünnet yeri sünnet yerine değdiğinde ise gusül vacip olur ki zina işte odur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبد الله بن الزبير قَالَ: اللمم مَا بَين الحدين
İbn Ebî Hâtim'in Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Lemem, iki had (ceza) arasındaki şeylerdir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَالْبَزَّار وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِلَّا اللمم} قَالَ: هُوَ الرجل يلم بالفاحشة ثمَّ يَتُوب مِنْهَا قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن تغْفر اللَّهُمَّ تغْفر جما وأيّ عبد لَك لَا ألمّا
Saîd b. Mansûr, Tirmizî -sahih olduğunu belirterek-, Bezzâr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, İbn Merdûye ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {إِلَّا اللمم} “Ufak tefek kusurlar müstesna” âyeti hakkında şöyle demiştir: O, bir kötülüğe bulaşıp sonra ondan tövbe eden kişidir. [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allahım! Bağışlarsan pek çok [günahı] bağışlarsın; hangi kulun var ki ufak tefek günaha bulaşmamış olsun?"
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِلَّا اللمم} يَقُول: إِلَّا مَا قد سلف
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {إِلَّا اللمم} “Ufak tefek kusurlar müstesna” âyeti hakkında: Geçmişte kalanlar müstesna, demektir demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ: قَالَ الْمُشْركُونَ: إِنَّمَا كَانُوا بالْأَمْس يعْملُونَ مَعنا فَأنْزل الله {إِلَّا اللمم} مَا كَانَ مِنْهُم فِي الْجَاهِلِيَّة قبل الإِسلام وغفرها لَهُم حِين أَسْلمُوا
İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Müşrikler: 'Onlar daha dün bizimle beraber [aynı şeyleri] yapıyorlardı' dediler. Bunun üzerine Allah, İslâm'dan önce Câhiliye döneminde kendilerinden sadır olan şeyler [hakkında] {إِلَّا اللمم} “Ufak tefek kusurlar müstesna” [âyetini] indirdi ve Müslüman olduklarında bunları onlar için bağışladı.
وَأخرج ابْن جرير عَن زيد بن أسلم فِي قَوْله {الَّذين يجتنبون كَبَائِر الإِثم} قَالَ: الشّرك {وَالْفَوَاحِش} قَالَ: الزِّنَا تركُوا ذَلِك حِين دخلُوا فِي الإِسلام وَغفر الله لَهُم مَا كَانُوا ألم بِهِ وَأَصَابُوا من ذَلِك قبل الإِسلام
İbn Cerîr'in Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre {الَّذين يجتنبون كَبَائِر الإِثم} “Onlar ki günahın büyüklerinden... kaçınırlar” âyeti hakkında: Şirk; {وَالْفَوَاحِش} “ve çirkin hayâsızlıklardan” [âyeti hakkında ise]: Zina, demiştir. İslâm'a girdiklerinde bunları terk ettiler; Allah da İslâm'dan önce bulaştıkları ve işledikleri bu tür şeyleri onlar için bağışladı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي هُرَيْرَة أرَاهُ رَفعه فِي قَوْله {إِلَّا اللمم} قَالَ: اللمة من الزِّنَا ثمَّ يَتُوب وَلَا يعود واللمة من شرب الْخمر ثمَّ يَتُوب وَلَا يعود قَالَ: فَتلك الإِلمام
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şuab'da Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den -onu merfû kıldığını zannederek- rivayet ettiğine göre {إِلَّا اللمم} “Ufak tefek kusurlar müstesna” âyeti hakkında şöyle demiştir: Zinaya bir anlık bulaşıp sonra tövbe edip bir daha dönmemek, içki içmeye bir anlık bulaşıp sonra tövbe edip bir daha dönmemektir. Dedi ki: İşte ilmâm (ufak tefek kusur) budur.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن الْحسن فِي قَوْله {إِلَّا اللمم} قَالَ: كَانَ أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ يَقُولُونَ: هُوَ الرجل يُصِيب اللمة من الزِّنَا واللمة من شرب الْخمر فيجتنبها أَو يَتُوب مِنْهَا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre {إِلَّا اللمم} “Ufak tefek kusurlar müstesna” âyeti hakkında şöyle demiştir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbı şöyle derlerdi: O; zinaya bir anlık bulaşan veya içki içmeye bir anlık bulaşan, sonra da bundan kaçınan yahut tövbe eden kimsedir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن الْحسن قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَتَدْرُونَ مَا اللمم قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم
İbn Merdûye'nin Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Lememin ne olduğunu bilir misiniz?" diye buyurmuş; onlar da: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" demişlerdir.
قَالَ: هُوَ الَّذِي يلم بالخطرة من الزِّنَا ثمَّ لَا يعود ويلم بالخطرة من شرب الْخمر ثمَّ لَا يعود ويلم بِالسَّرقَةِ ثمَّ لَا يعود
[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: "O; zinaya bir kereye mahsus bulaşıp sonra dönmeyen, içki içmeye bir kereye mahsus bulaşıp sonra dönmeyen ve hırsızlığa bir kereye mahsus bulaşıp sonra dönmeyen kimsedir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِلَّا اللمم} قَالَ: يلم بهَا فِي الْحِين ثمَّ يَتُوب
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {إِلَّا اللمم} “Ufak tefek kusurlar müstesna” âyeti hakkında: Vaktiyle ona bulaşır, sonra tövbe eder, demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي صَالح قَالَ: سُئِلت عَن اللمم فَقلت: هُوَ الرجل يُصِيب الذَّنب ثمَّ يَتُوب وأخبرت بذلك ابْن عَبَّاس فَقَالَ: لقد أعانك عَلَيْهَا ملك كريم
Abd b. Humeyd'in Ebû Sâlih'ten rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Bana lemem soruldu, ben de: 'O, günah işleyip sonra tövbe eden kimsedir' dedim. Bunu İbn Abbâs'a haber verdim; o da: 'Bu konuda sana şerefli bir melek yardım etmiş' dedi.
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه عَن الْحسن فِي قَوْله {إِلَّا اللمم} قَالَ: الزنية فِي الْحِين
Buhârî'nin et-Târîh'inde Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre {إِلَّا اللمم} “Ufak tefek kusurlar müstesna” âyeti hakkında: Vaktiyle bir defa zina etmektir, demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن أبي صَالح فِي قَوْله {إِلَّا اللمم} قَالَ: الْوَقْعَة من الزِّنَا لَا يعود لَهَا
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Ebû Sâlih'ten rivayet ettiğine göre {إِلَّا اللمم} “Ufak tefek kusurlar müstesna” âyeti hakkında: Zinaya bir defa düşüp bir daha ona dönmemektir, demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عَطاء فِي قَوْله {إِلَّا اللمم} قَالَ: هُوَ مَا دون الْجِمَاع
İbnu'l-Münzir'in Atâ'dan rivayet ettiğine göre {إِلَّا اللمم} “Ufak tefek kusurlar müstesna” âyeti hakkında: O, cinsel birleşmenin dışındaki şeylerdir, demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة أَنه ذكر لَهُ قَول الْحسن فِي اللمم هِيَ الخطرة من الزِّنَا فَقَالَ: لَا وَلكنهَا الضمة والقبلة والشمة
İbnu'l-Münzir'in rivayet ettiğine göre İkrime'ye, Hasan[-ı Basrî]'nin lemem hakkında: 'Zinaya bir kereye mahsus bulaşmaktır' dediği zikredilince şöyle demiştir: Hayır, fakat o sarılmak, öpmek ve koklamaktır.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَمْرو قَالَ: اللمم مَا دون الشّرك
İbn Cerîr'in İbn Amr'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Lemem, şirkin dışındaki şeylerdir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: اللمم كل شَيْء بَين الحدين حد الدُّنْيَا وحد الْآخِرَة يكفره الصَّلَاة وَهُوَ دون كل مُوجب فَأَما حد الدُّنْيَا فَكل حد فرض الله عُقُوبَته فِي الدُّنْيَا وَأما حد الْآخِرَة فَكل شَيْء خَتمه الله بالنَّار وَأخر عُقُوبَته إِلَى الْآخِرَة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Lemem; dünya cezası ile ahiret cezası arasındaki her şeydir, bunu namaz keffâret eder ve o [azabı] gerektiren her şeyin altındadır. Dünya cezasına gelince; bu, Allah'ın dünyada cezasını farz kıldığı her haddir. Ahiret cezasına gelince; bu da Allah'ın cehennem ateşiyle mühürlediği ve cezasını ahirete ertelediği her şeydir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {إِلَّا اللمم} قَالَ: اللمم مَا بَين الحدين مَا لم يبلغ حد الدُّنْيَا وَلَا حد الْآخِرَة مُوجبَة قد أوجب الله لأَهْلهَا النَّار أَو فَاحِشَة يُقَام عَلَيْهِ الْحَد فِي الدُّنْيَا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre {إِلَّا اللمم} “Ufak tefek kusurlar müstesna” âyeti hakkında şöyle demiştir: Lemem; iki had arasındaki, dünya haddine de ahiret haddine de ulaşmayan şeylerdir. [Ahiret haddi] Allah'ın ehli için cehennem ateşini farz kıldığı bir günah, [dünya haddi ise] dünyada üzerine had cezası uygulanan bir hayâsızlıktır.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن سِيرِين قَالَ: سَأَلَ رجل زيد بن ثَابت عَن هَذِه الْآيَة {الَّذين يجتنبون كَبَائِر الإِثم وَالْفَوَاحِش إِلَّا اللمم} فَقَالَ: حرم الله عَلَيْك الْفَوَاحِش مَا ظهر مِنْهَا وَمَا بطن
İbn Cerîr'in Muhammed b. Sîrîn'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Bir adam Zeyd b. Sâbit'e {الَّذين يجتنبون كَبَائِر الإِثم وَالْفَوَاحِش إِلَّا اللمم} “Onlar ki ufak tefek kusurlar müstesna, günahın büyüklerinden ve çirkin hayâsızlıklardan kaçınırlar” âyetini sordu. [Zeyd] şöyle dedi: Allah sana açığıyla gizlisiyle bütün çirkin hayâsızlıkları haram kılmıştır.
قَوْله تَعَالَى: {هُوَ أعلم بكم إِذْ أنشأكم من الأَرْض}
Yüce Allah'ın: {هُوَ أعلم بكم إِذْ أنشأكم من الأَرْض} “O, sizi topraktan yarattığında sizi en iyi bilendir” âyeti.
أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو نعيم فِي الْمعرفَة وَابْن مردوية والواحدي عَن ثَابت بن الْحَارِث الْأنْصَارِيّ قَالَ: كَانَت الْيَهُود إِذا هلك لَهُم صبي صَغِير قَالُوا: هَذَا صديق فَبلغ ذَلِك النَّبِي ﷺ فَقَالَ: كذبت يهود مَا من نسمَة
İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, el-Ma'rife'de Ebû Nuaym, İbn Merdûye ve Vâhidî'nin Sâbit b. el-Hâris el-Ensârî'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Yahudiler, küçük bir çocukları vefat ettiğinde: 'Bu bir sıddîktır' derlerdi. Bu durum Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem ulaştı, bunun üzerine şöyle buyurdu: "Yahudiler yalan söyledi. Hiçbir can yoktur ki
يخلقها الله فِي بطن أمهَا إِلَّا أَنه شقي أَو سعيد
Allah onu annesinin karnında yarattığında, şaki (cehennemlik) veya said (cennetlik) olarak yazılmış olmasın."
فَأنْزل الله عِنْد ذَلِك {هُوَ أعلم بكم إِذْ أنشأكم من الأَرْض} الْآيَة كلهَا
Bunun üzerine Allah: {هُوَ أعلم بكم إِذْ أنشأكم من الأَرْض} “O, sizi topraktan yarattığında... sizi en iyi bilendir” âyetinin tamamını indirdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {هُوَ أعلم بكم إِذْ أنشأكم من الأَرْض} قَالَ: هُوَ كنحو قَوْله (وَهُوَ أعلم بالمهتدين)
İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {هُوَ أعلم بكم إِذْ أنشأكم من الأَرْض} “O, sizi topraktan yarattığında sizi en iyi bilendir” âyeti hakkında: Bu, O'nun '(Ve O, doğru yolda olanları en iyi bilendir)' sözü gibidir, demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي قَوْله {إِذْ أنشأكم من الأَرْض وَإِذ أَنْتُم أجنة} قَالَ: حِين خلق الله آدم من الأَرْض ثمَّ خَلقكُم من آدم
İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre {إِذْ أنشأكم من الأَرْض وَإِذ أَنْتُم أجنة} “Sizi topraktan yarattığında ve siz ceninler halindeyken...” âyeti hakkında: Allah'ın Âdem'i topraktan yarattığı, sonra da sizi Âdem'den yarattığı vakittir, demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْحسن فِي قَوْله {هُوَ أعلم بكم إِذْ أنشأكم من الأَرْض وَإِذ أَنْتُم أجنة فِي بطُون أُمَّهَاتكُم} قَالَ: علم الله من كل نفس مَا هِيَ عاملة وَمَا هِيَ صانعة وَمَا هِيَ إِلَيْهِ صائرة
İbn Ebî Şeybe'nin Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre {هُوَ أعلم بكم إِذْ أنشأكم من الأَرْض وَإِذ أَنْتُم أجنة فِي بطُون أُمَّهَاتكُم} “O, sizi hem topraktan yarattığı zaman hem de annelerinizin karınlarında ceninler halinde iken en iyi bilendir” âyeti hakkında şöyle demiştir: Allah her nefsin ne yapacağını, ne işleyeceğini ve akıbetinin nereye varacağını bilmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن زيد بن أسلم فِي قَوْله {فَلَا تزكوا أَنفسكُم} قَالَ: لَا تبرئوا أَنفسكُم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre {فَلَا تزكوا أَنفسكُم} “Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın” âyeti hakkında: Kendinizi kusursuz/aklanmış göstermeyin, demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فَلَا تزكوا أَنفسكُم} قَالَ: لَا تعملوا بِالْمَعَاصِي وتقولون: نعمل بِالطَّاعَةِ
İbnu'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {فَلَا تزكوا أَنفسكُم} “Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın” âyeti hakkında: Günah işleyip de 'Biz itaat üzere amel ediyoruz' demeyin, demiştir.
وَأخرج ابْن سعد وَأحمد وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَابْن مردوية عَن زَيْنَب بنت أبي سَلمَة أَنَّهَا سميت برة فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: {فَلَا تزكوا أَنفسكُم} الله أعلم بِأَهْل الْبر مِنْكُم سَموهَا زَيْنَب
İbn Sa'd, Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd ve İbn Merdûye'nin Zeyneb bint Ebî Seleme'den rivayet ettiğine göre ona Berre ismi verilmişti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "{فَلَا تزكوا أَنفسكُم} “Kendinizi temize çıkarmayın”, Allah içinizden iyilik ehlini en iyi bilendir. Ona Zeyneb ismini verin" buyurdu.
وَأخرج الزبير بن بكار فِي الموفقيات عَن جده عبد الله بن مُصعب قَالَ: قَالَ أَبُو بكر الصّديق لقيس بن عَاصِم: صف لنا نَفسك
Zübeyr b. Bekkâr'ın el-Muvaffakıyyât'ta dedesi Abdullah b. Mus'ab'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Ebû Bekir es-Sıddîk, Kays b. Âsım'a: "Bize kendini tarif et" dedi.
فَقَالَ: إِن الله يَقُول {فَلَا تزكوا أَنفسكُم} فلست مَا أَنا بمزك نَفسِي وَقد نهاني الله عَنهُ فأعجب أَبَا بكر ذَلِك مِنْهُ
Bunun üzerine o: "Şüphesiz Allah {فَلَا تزكوا أَنفسكُم} “Kendinizi temize çıkarmayın” buyurmaktadır; Allah beni bundan nehyetmişken ben nefsimi temize çıkaracak değilim" dedi. Bu durum Ebû Bekir'in pek hoşuna gitti.
الْآيَات ٣٣ - ٣٧
33 - 37. Âyetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة أَن النَّبِي ﷺ خرج فِي مغزاة فجَاء رجل فَلم يجد مَا يخرج عَلَيْهِ فلقي صديقا لَهُ فَقَالَ: أَعْطِنِي شَيْئا قَالَ: أُعْطِيك بكري هَذَا على أَن تتحمل بذنوبي فَقَالَ لَهُ: نعم فَأنْزل الله {أَفَرَأَيْت الَّذِي تولى وَأعْطى قَلِيلا وأكدى}
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir gazveye çıkmıştı. Bir adam geldi fakat [sefere] çıkacak binek bulamadı. Bir arkadaşıyla karşılaşıp: "Bana bir şey ver" dedi. O da: "Benim günahlarımı yüklenmen şartıyla sana şu genç devemi vereyim" dedi. Diğeri de: "Evet" dedi. Bunun üzerine Allah: {أَفَرَأَيْت الَّذِي تولى وَأعْطى قَلِيلا وأكدى} “Gördün mü o yüz çevireni? Azıcık verip sonra gerisini getirmeyeni!” [âyetini] indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن دراج أبي السَّمْح قَالَ: خرجت سَرِيَّة غَازِيَة فَسَأَلَ رجل رَسُول الله ﷺ أَن يحملهُ فَقَالَ: لَا أجد مَا أحملك عَلَيْهِ فَانْصَرف حَزينًا فَمر بِرَجُل رحاله منيخة بَين يَدَيْهِ فَشَكا إِلَيْهِ فَقَالَ لَهُ الرجل: هَل لَك أَن أحملك فتلحق الْجَيْش فَقَالَ: نعم فَنزلت {أَفَرَأَيْت الَّذِي تولى} إِلَى قَوْله {ثمَّ يجزاه الْجَزَاء الأوفى}
İbn Ebî Hâtim'in Derrâc Ebü's-Semh'ten rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Bir seriyye gazaya çıkmıştı. Bir adam Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem kendisini [bir bineğe] bindirmesini istedi. [Resûlullah]: "Seni bindirecek bir şey bulamıyorum" buyurdu. Adam üzgün bir şekilde geri döndü ve binekleri önünde çöktürülmüş bir adamın yanından geçip durumunu ona yakındı. Adam ona: "Seni [bir bineğe] bindirmeme ve orduya yetişmene karşılık [günahlarımı yüklenmeye] var mısın?" dedi. O da: "Evet" dedi. Bunun üzerine {أَفَرَأَيْت الَّذِي تولى} “Gördün mü o yüz çevireni?” [âyetinden] {ثمَّ يجزاه الْجَزَاء الأوفى} “Sonra ona karşılığı tastamam verilecektir” sözüne kadar [olan âyetler] indi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ: إِن رجلا أسلم فَلَقِيَهُ بعض من يعيره فَقَالَ: أتركت دين الْأَشْيَاخ وضللتهم وَزَعَمت أَنهم فِي النَّار قَالَ: إِنِّي خشيت عَذَاب الله قَالَ: أَعْطِنِي شَيْئا وَأَنا أحمل كل عَذَاب كَانَ عَلَيْك فَأعْطَاهُ شَيْئا فَقَالَ: زِدْنِي فتعاسرا حَتَّى أعطَاهُ شَيْئا وَكتب لَهُ كتابا وَأشْهد لَهُ فَفِيهِ نزلت هَذِه الْآيَة {أَفَرَأَيْت الَّذِي تولى وَأعْطى قَلِيلا وأكدى أعنده علم الْغَيْب فَهُوَ يرى}
İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Bir adam Müslüman oldu. Kendisini ayıplayan birisi onunla karşılaşıp: "Ataların dinini terk edip onları saptırdın ve cehennemde olduklarını mı iddia ettin?" dedi. Adam: "Ben Allah'ın azabından korktum" dedi. O da: "Bana bir şey ver, senin üzerindeki bütün azabı ben üstleneyim" dedi. Adam ona bir şey verdi, diğeri: "Bana artır" dedi; karşılıklı pazarlık edip güçleştirdiler, nihayet ona bir şey daha verdi, onun için bir senet yazdı ve şahit tuttu. İşte bu kimse hakkında şu âyet indi: {أَفَرَأَيْت الَّذِي تولى وَأعْطى قَلِيلا وأكدى أعنده علم الْغَيْب فَهُوَ يرى} “Gördün mü o yüz çevireni? Azıcık verip sonra gerisini getirmeyeni! Gaybın bilgisi onun yanında da o mu görüyor?”
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {أَفَرَأَيْت الَّذِي تولى} قَالَ: الْوَلِيد بن الْمُغيرَة كَانَ يَأْتِي النَّبِي ﷺ وَأَبا بكر فَيسمع مَا يَقُولَانِ وَذَلِكَ {وَأعْطى} من نَفسه أعْطى الِاسْتِمَاع {وأكدى} قَالَ: انْقَطع عطاؤه نزل فِي ذَلِك {أعنده علم الْغَيْب} قَالَ: الْغَيْب الْقُرْآن أرأى فِيهِ بَاطِلا أنفذه ببصره إِذْ كَانَ يخْتَلف إِلَى النَّبِي ﷺ وَأبي بكر
Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {أَفَرَأَيْت الَّذِي تولى} “Gördün mü o yüz çevireni?” âyeti hakkında şöyle demiştir: [Bu kişi] Velîd b. el-Mugîre idi; Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir'e gelir, söylediklerini dinlerdi. İşte {وَأعْطى} “Verdi” [ifadesi], kendisinden dinlemeyi bahşetmesidir. {وأكدى} “Ve kesti” [ifadesi hakkında ise]: [Dinleme] bağışını kesti, demiştir. Bunun hakkında: {أعنده علم الْغَيْب} “Gaybın bilgisi onun yanında mı?” [âyeti] inmiştir. [Mücâhid] dedi ki: Gayb Kur'an'dır; Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir'e gidip geldiğinde basiretiyle onda batıl bir şey mi gördü?
وَأخرج ابْن مردوية عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَأعْطى قَلِيلا وأكدى} قَالَ: قطع نزلت فِي الْعَاصِ بن وَائِل
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {وَأعْطى قَلِيلا وأكدى} “Azıcık verip sonra gerisini getirmeyeni” âyeti hakkında: [Vermeyi] kesti, demiştir. [Bu âyet] Âs b. Vâil hakkında inmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَأعْطى قَلِيلا وأكدى} قَالَ: أطَاع قَلِيلا ثمَّ انْقَطع
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {وَأعْطى قَلِيلا وأكدى} “Azıcık verip sonra gerisini getirmeyeni” âyeti hakkında: Azıcık itaat etti, sonra [itaati] kesti, demiştir.
وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {وَأعْطى قَلِيلا وأكدى} قَالَ: أعْطى قَلِيلا من مَاله وَمنع الْكثير ثمَّ كدره بمنه قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول الشَّاعِر:
et-Tastî'nin el-Mesâil'inde rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak, İbn Abbâs'a {وَأعْطى قَلِيلا وأكدى} “Azıcık verip sonra gerisini getirmeyeni” âyetini sordu. [İbn Abbâs]: "Malından az bir şey verdi, çoğunu engelledi, sonra da başına kakarak onu bulandırdı/zehir etti" dedi. [Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet, şairin şu sözünü işitmedin mi?" dedi: