Binûn

Necm Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أعْطى قَلِيلا ثمَّ أكدى بمنه وَمن ينشر الْمَعْرُوف فِي النَّاس يحمد قَوْله تَعَالَى: {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى}

Azıcık verdi, sonra minnetiyle/başa kakmasıyla kesti; / İnsanlar arasında iyiliği yayan ise övülür. Yüce Allah'ın: {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrahim'in [sahifelerindekiler]...” kavli.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مردوية والشيرازي فِي الألقاب والديلمي بِسَنَد ضَعِيف عَن أبي أُمَامَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: أَتَدْرُونَ مَا قَوْله {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, el-Elkâb'da Şîrâzî ve zayıf bir senetle Deylemî'nin Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: “{وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrâhim'in” [kavlinden] ne kastedildiğini biliyor musunuz?” buyurdu. [Sahâbîler]: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler.

قَالَ: وفى عمل يَوْمه بِأَرْبَع رَكْعَات كَانَ يصليهن من أول النَّهَار وَزعم أَنَّهَا صَلَاة الضُّحَى

[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: “Gününün amelini, günün başında kılmakta olduğu dört rekâtla tamamladı/ifa etti.” Ve bunun duhâ (kuşluk) namazı olduğunu ileri sürdü.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} قَالَ: وفى الله بالبلاغ

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrâhim'in” kavli hakkında: “[Emirlerini] tebliğ ederek Allah'a vefa gösterdi” demiştir.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} قَالَ: وفى مَا فرض عَلَيْهِ

Firyâbî, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrâhim'in” kavli hakkında: “Kendisine farz kılınan şeyleri tam olarak yerine getirdi” demiştir.

وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: سِهَام الإِسلام ثَلَاثُونَ سَهْما لم يَمَسهَا أحد قبل إِبْرَاهِيم ﵊ قَالَ الله {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى}

Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “İslam'ın payları otuz paydır; İbrâhim aleyhisselâm'dan önce hiç kimse onlara [tam olarak] sarılmamıştı/erişmemişti. Allah Teâlâ: {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrâhim'in” buyurmuştur.”

وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} قَالَ: وفى طَاعَة الله وَبلغ رِسَالَة ربه إِلَى خلقه

İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrâhim'in” [âyeti] hakkında: “Allah'a itaati tam olarak yerine getirdi ve Rabbinin risaletini O'nun yarattıklarına tebliğ etti” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد وَعِكْرِمَة {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} قَالَ: بلغ هَذِه الْآيَة {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى}

İbn Cerîr'in Mücâhid ve İkrime'den rivayet ettiğine göre {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrâhim'in” [âyeti] hakkında şöyle demişlerdir: “Şu âyeti tebliğ etti: {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez.””

وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} قَالَ: بلغ مَا أَمر بِهِ

İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrâhim'in” [âyeti] hakkında: “Kendisine emredilen şeyi tebliğ etti” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} يَقُول: الَّذِي اسْتكْمل الطَّاعَة فِيمَا فعل بِابْنِهِ حِين رأى الرُّؤْيَا وَالَّذِي فِي صحف مُوسَى {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} إِلَى آخر الْآيَة

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrâhim'in” [âyeti hakkında] şöyle demiştir: “[İbrâhim,] rüyayı gördüğünde oğluyla ilgili yaptığı şeyde itaati eksiksiz yerine getiren kimsedir. Mûsâ'nın sayfalarında olan ise âyetin sonuna kadar {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” [hükmüdür].”

وَأخرج ابْن جرير عَن الْقرظِيّ {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} قَالَ: وفى بِذبح ابْنه

İbn Cerîr'in el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrâhim'in” [âyeti] hakkında: “Oğlunu kurban etme [emrini] yerine getirdi” demiştir.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} قَالَ: وفى سِهَام الإِسلام كلهَا وَلم يوفها أحد غَيره وَهِي ثَلَاثُونَ سَهْما مِنْهَا عشرَة فِي بَرَاءَة (إِن الله اشْترى من الْمُؤمنِينَ أنفسهم وَأَمْوَالهمْ) (التَّوْبَة ١١١) الْآيَات كلهَا وَعشرَة فِي الْأَحْزَاب (إِن

İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrâhim'in” kavli hakkında şöyle demiştir: “İslam'ın bütün paylarını tam olarak yerine getirdi; ondan başka hiç kimse bunları bütünüyle yerine getirmemiştir. Bunlar otuz paydır; on tanesi Berâe [Tevbe] sûresindedir: (إِن الله اشْترى من الْمُؤمنِينَ أنفسهم وَأَمْوَالهمْ) (Tevbe 111) ilgili âyetlerin tamamı; on tanesi Ahzâb sûresindedir: (إِن

الْمُسلمين وَالْمُسلمَات) (الْأَحْزَاب ٣٥) الْآيَات كلهَا وَسِتَّة فِي (قد أَفْلح الْمُؤمنِينَ) (الْمُؤْمِنُونَ ١) من أَولهَا الْآيَات كلهَا وَأَرْبع فِي (سَأَلَ سَائل) (المعارج ١) (وَالَّذين يصدقون بِيَوْم الدّين) (المعارج ٢٦) (وَالَّذين هم من عَذَاب رَبهم مشفقون) (المعارج ٢٧) الْآيَات كلهَا فَذَلِك ثَلَاثُونَ سَهْما فَمن وافى الله بِسَهْم مِنْهَا فقد وافاه بِسَهْم من سِهَام الإِسلام وَلم يوافه بسهام الإِسلام كلهَا إِلَّا إِبْرَاهِيم ﵊ قَالَ الله {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى}

الْمُسلمين وَالْمُسلمَات) (Ahzâb 35) ilgili âyetlerin tamamı; altı tanesi (قد أَفْلح الْمُؤمنِينَ) (Mü'minûn 1) sûresinin başındaki ilgili âyetlerin tamamı; dört tanesi de (سَأَلَ سَائل) (Meâric 1) sûresindedir: (وَالَّذين يصدقون بِيَوْم الدّين) (Meâric 26), (وَالَّذين هم من عَذَاب رَبهم مشفقون) (Meâric 27) ilgili âyetlerin tamamı. İşte bunlar otuz paydır. Kim bunlardan bir pay ile Allah'ın huzuruna gelirse İslam'ın paylarından bir pay ile gelmiş olur; İbrâhim aleyhisselâm hariç hiç kimse İslam'ın bütün paylarıyla [Allah'ın huzuruna] gelmemiştir. Allah Teâlâ: {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrâhim'in” buyurmuştur.”

الْآيَات ٣٨ - ٤١

38-41. Âyetler

أخرج عبد بن حميد وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما نزلت {والنجم} فَبلغ {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} قَالَ: وفى {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} إِلَى قَوْله {من النّذر الأولى}

Abd b. Humeyd, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “{والنجم} “Necm sûresi” inip de {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrâhim'in” [âyetine] ulaşınca, [İbrâhim'in] {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” [kavlinden], {من النّذر الأولى} “İlk uyarıcılardan...” kavline kadar [olan hükümleri] eksiksiz yerine getirdiğini bildirdi.”

وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} قَالَ: أدّى عَن ربه {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى}

Abd b. Humeyd'in Ebu'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrâhim'in” kavli hakkında: “Rabbinden [gelen] {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” [hükmünü insanlara] tebliğ etti/eda etti” demiştir.

وَأخرج الشَّافِعِي وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عَمْرو بن أَوْس قَالَ: كَانَ الرجل يُؤْخَذ بذنب غَيره حَتَّى جَاءَ إِبْرَاهِيم فَقَالَ الله {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} قَالَ: بلغ وَأدّى {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى}

Şâfiî, Saîd b. Mansûr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde Beyhakî'nin Amr b. Evs'ten rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: İbrâhim gelinceye kadar kişi başkasının günahıyla cezalandırılırdı. Nihayet Allah: {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrâhim'in” buyurdu. [Amr] dedi ki: {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” [hükmünü] tebliğ etti ve yerine getirdi.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} قَالَ: كَانُوا قبل إِبْرَاهِيم يَأْخُذُونَ الْوَلِيّ بالمولى حَتَّى كَانَ إِبْرَاهِيم فَبلغ {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} لَا يُؤْخَذ أحد بذنب غَيره

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {وَإِبْرَاهِيم الَّذِي وفى} “Ve ahdine çok vefalı olan İbrâhim'in” [âyeti hakkında] şöyle demiştir: İbrâhim'den önce veliyi mevlâ sebebiyle sorumlu tutarlardı. Nihayet İbrâhim geldi ve {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” [hükmünü], yani hiç kimsenin başkasının günahı sebebiyle cezalandırılamayacağını tebliğ etti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن هُذَيْل بن شُرَحْبِيل قَالَ: كَانَ الرجل يُؤْخَذ بذنب غَيره فِيمَا بَين نوح إِلَى إِبْرَاهِيم حَتَّى جَاءَ إِبْرَاهِيم {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى}

İbnu'l-Münzir'in Hüzeyl b. Şurahbîl'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Nûh ile İbrâhim arasındaki dönemde kişi başkasının günahıyla sorumlu tutulurdu; nihayet İbrâhim {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” [hükmünü getirdi].

قَوْله تَعَالَى: {وَأَن لَيْسَ للإِنسان إِلَّا مَا سعى}

Yüce Allah'ın: {وَأَن لَيْسَ للإِنسان إِلَّا مَا سعى} “İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır” kavli.

أخرج أَبُو دَاوُد والنحاس كِلَاهُمَا فِي النَّاسِخ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ {وَأَن لَيْسَ للإِنسان إِلَّا مَا سعى} فَأنْزل الله بعد ذَلِك (وَالَّذين آمنُوا وَاتَّبَعتهمْ ذُرِّيتهمْ بِإِيمَان ألحقنا بهم ذُرِّيتهمْ) (سُورَة الطّور الْآيَة ٢١) فَأدْخل الله الْأَبْنَاء الْجنَّة بصلاح الْآبَاء

en-Nâsih adlı eserlerinde Ebû Dâvûd ve en-Nehhâs, ayrıca İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: {وَأَن لَيْسَ للإِنسان إِلَّا مَا سعى} “İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır” [âyetinden] sonra Allah Teâlâ: (وَالَّذين آمنُوا وَاتَّبَعتهمْ ذُرِّيتهمْ بِإِيمَان ألحقنا بهم ذُرِّيتهمْ) (Tûr sûresi, âyet 21) [âyetini] indirdi ve Allah çocukları babalarının salih olması sebebiyle cennete koydu.

وَأخرج ابْن مردوية عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا قَرَأَ {وَأَن لَيْسَ للإِنسان إِلَّا مَا سعى وَأَن سَعْيه سَوف يرى ثمَّ يجزاه الْجَزَاء الأوفى} اسْترْجع واستكان

İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَأَن لَيْسَ للإِنسان إِلَّا مَا سعى وَأَن سَعْيه سَوف يرى ثمَّ يجزاه الْجَزَاء الأوفى} “İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır. Şüphesiz onun çalışması ileride görülecektir. Sonra ona karşılığı tastamam verilecektir” [âyetlerini] okuduğunda istircâda bulunur (İnnâ lillâh der) ve boyun eğerdi.

الْآيَات ٤٢ - ٤٧

42-47. Âyetler

أخرج الدَّارَقُطْنِيّ فِي الْأَفْرَاد وَالْبَغوِيّ فِي تَفْسِيره عَن أُبيّ بن كَعْب عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {وَأَن إِلَى رَبك الْمُنْتَهى} قَالَ: لَا فكرة فِي الرب وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن سُفْيَان الثَّوْريّ فِي قَوْله {وَأَن إِلَى رَبك الْمُنْتَهى} قَالَ: لَا فكرة فِي الرب

Dârekutnî el-Efrâd'da ve Begavî tefsirinde Übey b. Ka'b'dan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den {وَأَن إِلَى رَبك الْمُنْتَهى} “Şüphesiz en son varış Rabbinedir” kavli hakkında rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: “Rab hakkında [O'nun zatını kavramaya dönük] tefekkür/fikir yürütme yoktur.” Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de Süfyân es-Sevrî'den {وَأَن إِلَى رَبك الْمُنْتَهى} “Şüphesiz en son varış Rabbinedir” kavli hakkında: “Rab hakkında [O'nun zatına dair] tefekkür yoktur” dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مر النَّبِي ﷺ على قوم يتفكرون فِي الله فَقَالَ: تَفَكَّرُوا فِي الْخلق وَلَا تَتَفَكَّرُوا فِي الْخَالِق فَإِنَّكُم لن تقدرونه

Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah['ın zatı] hakkında tefekkür eden bir topluluğun yanına uğradı ve şöyle buyurdu: “Yaratılanlar hakkında tefekkür edin, Yaratan hakkında tefekkür etmeyin; zira siz O'nun kadrini [hakkıyla] takdir edemezsiniz.”

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي ذَر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: تَفَكَّرُوا فِي خلق الله وَلَا تَفَكَّرُوا فِي الله فَتَهْلكُوا

Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Zer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah'ın yarattıkları hakkında tefekkür edin; Allah['ın zatı] hakkında tefekkür etmeyin, yoksa helak olursunuz.”

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن يُونُس بن مسيرَة قَالَ: خرج رَسُول الله ﷺ على أَصْحَابه وهم يذكرُونَ عَظمَة الله تَعَالَى فَقَالَ: مَا كُنْتُم تذكرُونَ قَالُوا: كُنَّا نتفكر فِي عَظمَة الله تَعَالَى فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أَلا فِي الله فَلَا تَفَكَّرُوا ثَلَاثًا أَلا فتفكروا فِي عظم مَا خلق ثَلَاثًا

Ebû'ş-Şeyh'in Yûnus b. Meysere'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ashâbının yanına çıktı; onlar Yüce Allah'ın azametini anıyorlardı. Resûlullah: “Neyi anıyordunuz?” diye sordu. Onlar: “Yüce Allah'ın azameti hakkında tefekkür ediyorduk” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem -üç defa-: “Sakın Allah['ın zatı] hakkında tefekkür etmeyin!” ve yine -üç defa-: “Yarattıklarının büyüklüğü hakkında tefekkür edin!” buyurdu.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي أُميَّة مولى شبْرمَة واسْمه الحكم عَن بعض أَئِمَّة الْكُوفَة قَالَ: قَالَ نَاس من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ فقصد نحوهم فَسَكَتُوا فَقَالَ: مَا كُنْتُم تَقولُونَ قَالُوا: نَظرنَا إِلَى الشَّمْس فتفكرنا فِيهَا من أَيْن تَجِيء وَمن أَيْن تذْهب وتفكرنا فِي خلق الله فَقَالَ: كَذَلِك فافعلوا تَفَكَّرُوا فِي خلق الله وَلَا تَفَكَّرُوا فِي الله فَإِن لله تَعَالَى وَرَاء الْمغرب أَرضًا بَيْضَاء بياضها ونورها مسيرَة الشَّمْس أَرْبَعِينَ يَوْمًا فِيهَا خلق من خلق الله لم يعصوا الله طرفَة عين قيل: يَا رَسُول الله من ولد آدم هم قَالَ: مَا يَدْرُونَ خلق آدم أم لم يخلق قيل: يَا نَبِي الله فَأَيْنَ إِبْلِيس عَنْهُم قَالَ: لَا يَدْرُونَ خلق إِبْلِيس أم لم يخلق

Ebû'ş-Şeyh'in Şübrüme'nin azatlısı olan ve adı el-Hakem olan Ebû Ümeyye'den, onun da Kûfe imamlarının bazısından rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından bazı insanlar konuşuyorlardı. Resûlullah onların tarafına yönelince sustular. Resûlullah: “Ne konuşuyordunuz?” buyurdu. Onlar: “Güneşe baktık ve nereden gelip nereye gittiğini düşündük, Allah'ın yaratışı hakkında tefekkür ettik” dediler. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “İşte böyle yapın; Allah'ın yarattıkları hakkında tefekkür edin, Allah['ın zatı] hakkında tefekkür etmeyin. Zira Yüce Allah'ın batının ötesinde beyaz bir yeri vardır; onun beyazlığı ve nuru güneşin kırk günlük yürüyüş mesafesindedir. Orada Allah'ın yarattıklarından öyle bir mahlûkat vardır ki göz açıp kapayıncaya kadar bile Allah'a isyan etmemişlerdir.” “Ey Allah'ın Resûlü, onlar Âdem'in soyundan mıdır?” diye soruldu. Resûlullah: “Âdem yaratıldı mı yaratılmadı mı bilmezler” buyurdu. “Ey Allah'ın Nebîsi, peki İblis onların neresindedir?” denildi. Resûlullah: “İblis yaratıldı mı yaratılmadı mı bilmezler” buyurdu.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: دخل علينا رَسُول الله ﷺ وَنحن فِي الْمَسْجِد حلق حلق فَقَالَ لنا: فيمَ أَنْتُم قُلْنَا: نتفكر فِي الشَّمْس كَيفَ طلعت وَكَيف غربت قَالَ: أَحْسَنْتُم كونُوا هَكَذَا تَفَكَّرُوا فِي الْمَخْلُوق وَلَا تَفَكَّرُوا فِي الْخَالِق فَإِن الله خلق مَا شَاءَ لما شَاءَ وتعجبون من ذَلِك إِن من وَرَاء (ق) سبع بحار كل بَحر خَمْسمِائَة عَام وَمن وَرَاء ذَلِك سبع أَرضين يضيء نورها لأَهْلهَا وَمن وَرَاء ذَلِك سبعين ألف أمة خلقُوا على أَمْثَال الطير هُوَ وفرخه فِي الْهَوَاء لَا يفترون عَن تَسْبِيحَة وَاحِدَة وَمن وَرَاء ذَلِك سبعين ألف أمة خلقُوا من ريح فطعامهم ريح وشرابهم ريح وثيابهم من ريح وآنيتهم من ريح ودوابهم من ريح لَا تستقرحوا فَردُّوا بهم إِلَى الأَرْض إِلَى قيام السَّاعَة أَعينهم فِي صدروهم ينَام أحدهم نومَة وَاحِدَة ينتبه وَعند رَأسه رزقه وَمن وَرَاء ذَلِك ظلّ الْعَرْش وَفِي ظلّ الْعَرْش سَبْعُونَ ألف أمة مَا يعلمُونَ أَن الله خلق آدم وَلَا ولد آدم وَلَا إِبْلِيس وَلَا ولد إِبْلِيس وَهُوَ قَوْله تَعَالَى (ويخلق مَا لَا تعلمُونَ) (سُورَة النَّحْل ٨)

Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Biz mescitte halka halka otururken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza girdi ve bize: “Ne ile meşgulsünüz?” buyurdu. Biz: “Güneşin nasıl doğup nasıl battığı hakkında tefekkür ediyoruz” dedik. Resûlullah şöyle buyurdu: “Güzel yaptınız, böyle olun; yaratılanlar hakkında tefekkür edin, Yaratan hakkında tefekkür etmeyin. Şüphesiz Allah dilediğini dilediği şey için yaratmıştır. Buna mı şaşıyorsunuz? Kaf [dağının] ötesinde her birinin [mesafesi] beş yüz yıl olan yedi deniz vardır. Bunun ötesinde nuru ehline ışık veren yedi yer vardır. Bunun ötesinde kuşlar misali yaratılmış yetmiş bin ümmet vardır; o ve yavrusu havadadır ve tek bir tesbihten bile geri durmazlar. Bunun ötesinde rüzgârdan yaratılmış yetmiş bin ümmet vardır; onların yiyecekleri rüzgâr, içecekleri rüzgâr, elbiseleri rüzgârdan, kapları rüzgârdan ve binekleri rüzgârdandır... gözleri göğüslerindedir; onlardan biri tek bir uyku uyur, uyandığında ise rızkı başucundadır. Bunun ötesinde Arş'ın gölgesi vardır ve Arş'ın gölgesinde Allah'ın Âdem'i ve Âdem'in soyunu, İblis'i ve İblis'in soyunu yarattığını bilmeyen yetmiş bin ümmet vardır. Yüce Allah'ın: (ويخلق مَا لَا تعلمُونَ) (Nahl sûresi 8) buyruğu işte budur.”

وَأخرج ابْن مردوية عَن عَائِشَة قَالَت: مر رَسُول الله ﷺ على قوم يَضْحَكُونَ فَقَالَ: لَو تعلمُونَ مَا أعلم لبكيتم كثيرا ولضحكتم قَلِيلا فَنزل عَلَيْهِ جِبْرِيل فَقَالَ: إِن الله {وَأَنه هُوَ أضْحك وأبكى} فَرجع إِلَيْهِم فَقَالَ: مَا خطوت أَرْبَعِينَ خطْوَة حَتَّى أَتَانِي جِبْرِيل فَقَالَ: ائْتِ هَؤُلَاءِ فَقل لَهُم: إِن الله أضْحك وأبكى

İbn Merdûye'nin Âişe'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gülen bir topluluğun yanından geçti ve: “Benim bildiğimi siz bilseydiniz çok ağlar, az gülerdiniz” buyurdu. Bunun üzerine Cebrâil ona inip: “Şüphesiz Allah: {وَأَنه هُوَ أضْحك وأbكى} “Doğrusu güldüren de ağlatan da O'dur” [buyuruyor]” dedi. Bunun üzerine Resûlullah onlara geri dönüp: “Kırk adım atmamıştım ki Cebrâil bana geldi ve: ‘Şunlara git ve onlara de ki: Şüphesiz Allah güldürdü ve ağlattı’ dedi” buyurdu.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: هَبَط آدم من الْجنَّة بياقوتة بَيْضَاء تمسح بهَا دُمُوعه قَالَ: وَبكى آدم على الْجنَّة أَرْبَعِينَ عَاما فَقَالَ لَهُ جِبْرِيل: يَا آدم مَا يبكيك إِن الله بَعَثَنِي إِلَيْك معزيا فَضَحِك آدم فَذَلِك قَول الله {هُوَ أضْحك وأبكى} فَضَحِك آدم وضحكت ذُريَّته وَبكى آدم وبكت ذُريَّته

Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan, onun da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: “Âdem cennetten, gözyaşlarının kendisiyle silindiği beyaz bir yakutla indi. Âdem cennet için kırk yıl ağladı. Bunun üzerine Cebrâil ona: ‘Ey Âdem, seni ağlatan nedir? Şüphesiz Allah beni sana teselli verici olarak gönderdi’ dedi. Bunun üzerine Âdem güldü. İşte Allah'ın: {هُوَ أضْحك وأبكى} “Güldüren de ağlatan da O'dur” kavli budur. Böylece Âdem güldü, soyu da güldü; Âdem ağladı, soyu da ağladı.”

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن جَبَّار الطَّائِي قَالَ: شهِدت جَنَازَة أم مُصعب بن الزبير وفيهَا ابْن عَبَّاس فسمعنا أصوات نوائح فَقلت: عَبَّاس يصنع هَذَا وَأَنت هَهُنَا فَقَالَ: دَعْنَا عَنْك يَا جَبَّار فَإِن الله أضْحك وأبكى

İbn Ebî Şeybe'nin Cebbâr et-Tâî'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Mus'ab b. ez-Zübeyr'in annesinin cenazesinde bulundum; İbn Abbâs da oradaydı. Ağıtçı kadınların seslerini işittik. Ben: “[Ey İbn] Abbâs, sen buradayken bu yapılıyor mu?” dedim. O da: “Bizi kendi halimize bırak ey Cebbâr! Zira Allah güldürdü de ağlattı da” dedi.

الْآيَات ٤٨ - ٥٨

48-58. Âyetler

أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَأَنه هُوَ أغْنى وأقنى} قَالَ: أعْطى وأرضى

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {وَأَنه هُوَ أغْنى وأقنى} “Zengin eden de sermaye veren de/kanaat ettiren de O'dur” kavli hakkında: “[O] verdi ve razı etti/hoşnut kıldı” demiştir.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أغْنى} قَالَ: أَكثر {وأقنى} قَالَ: قنع

Firyâbî, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {أغْنى} “Zengin etti” kavli hakkında: “Çoğalttı”; {وأقنى} kavli hakkında da: “Kanaat ettirdi” demiştir.

وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {أغْنى وأقنى} قَالَ: أغْنى من الْفقر وأقنى من الْغنى فقنع بِهِ قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم

et-Tastî'nin el-Mesâil'inde rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak, İbn Abbâs'a {أغْنى وأقنى} “Zengin etti ve sermaye verdi / kanaat ettirdi” kavlini sordu. [İbn Abbâs]: “Fakirlikten kurtarıp zengin etti, zenginlikten de verip onunla kanaat ettirdi” dedi. [Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” dedi. [İbn Abbâs]: “Evet” dedi.

أما سَمِعت قَول عنترة الْعَبْسِي: فأقنى حياءك لَا أَبَا لَك واعلمي أَنِّي امْرُؤ سأموت إِن لم أقتل وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد قَالَ: أغْنى أرْضى وأقنى موّن

Antere el-Absî'nin şu sözünü işitmedin mi: / ‘Hayânı koru/kanaat et -baban olmasın- ve bil ki / Ben öldürülmesem de ölecek bir kimseyim.’ Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre [Mücâhid]: “{أغْنى} razı etti, {وأقنى} geçindirdi/mal mülk sahibi kıldı” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي صَالح فِي قَوْله {أغْنى وأقنى} قَالَ: غنى بِالْمَالِ وأقنى من الْقنية

Abd b. Humeyd'in Ebû Sâlih'ten rivayet ettiğine göre {أغْنى وأقنى} kavli hakkında: “Malla zengin etti; [akna ise] el-kınye (edinilen kalıcı mal/sermaye) kökündendir” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة وَالضَّحَّاك مثله

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Katâde ve ed-Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre de benzeri aktarılmıştır.

وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحَضْرَمِيّ فِي قَوْله {وَأَنه هُوَ أغْنى وأقنى} قَالَ: أغْنى نَفسه وأفقر الْخَلَائق إِلَيْهِ

İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in el-Hadramî'den rivayet ettiğine göre {وَأَنه هُوَ أغْنى وأقنى} “Zengin eden de sermaye veren de O'dur” kavli hakkında: “Kendi zâtını müstağni kıldı (hiçbir şeye muhtaç etmedi) ve yaratılmışları Kendisine muhtaç kıldı” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَأَنه هُوَ رب الشعرى} قَالَ: هُوَ الْكَوْكَب الَّذِي يدعى الشعرى

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {وَأَنه هُوَ رب الشعرى} “Doğrusu Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur” kavli hakkında: “O, Şi'râ (Akyıldız/Sirius) diye adlandırılan yıldızdır” demiştir.

وَأخرج الفاكهي عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي خُزَاعَة وَكَانُوا يعْبدُونَ الشعرى وَهُوَ الْكَوْكَب الَّذِي يتبع الجوزاء

Fâkihî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Bu âyet Huzâa kabilesi hakkında indi; onlar Şi'râ'ya tapıyorlardı. O da Cevzâ (İkizler/Avcı) yıldızını takip eden yıldızdır.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد قَالَ: الشعرى الْكَوْكَب الَّذِي خلف الجوزاء كَانُوا يعبدونه

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre: “Şi'râ, Cevzâ'nın arkasında olan yıldızdır; ona tapıyorlardı” demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة قَالَ: كَانَ نَاس فِي الْجَاهِلِيَّة يعْبدُونَ هَذَا النَّجْم الَّذِي يُقَال لَهُ: الشعرى فَنزلت

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Cahiliye döneminde birtakım insanlar Şi'râ denilen bu yıldıza tapıyorlardı; bunun üzerine [bu âyet] indi.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَأَنه أهلك عاداً الأولى} قَالَ: كَانَت الْآخِرَة بحضرموت

İbnu'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre {وَأَنه أهلك عاداً الأولى} “Şüphesiz O, önceki Âd kavmini helak etti” kavli hakkında: “Sonraki [Âd kavmi] Hadramut'taydı” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَقوم نوح من قبل إِنَّهُم كَانُوا هم أظلم وأطغى} قَالَ: لم يكن قبيل من النَّاس هم أظلم وأطغى من قوم نوح دعاهم نوح ألف سنة إِلَّا خمسين عَاما كلما هلك قرن وَنَشَأ قرن دعاهم حَتَّى لقد ذكر لنا أَن الرجل كَانَ يَأْخُذ بيد أَخِيه أَو ابْنه فَيَمْشِي إِلَيْهِ فَيَقُول: يَا بني إِن أبي قد مَشى بِي إِلَى هَذَا وَأَنا مثلك يَوْمئِذٍ

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre {وَقوم نوح من قبل إِنَّهُم كَانُوا هم أظلم وأطغى} “Daha önce de Nûh kavmini [helak etti]. Çünkü onlar daha zalim ve daha azgındılar” kavli hakkında şöyle demiştir: “İnsan toplulukları içinde Nûh kavminden daha zalim ve daha azgın bir topluluk olmamıştır. Nûh onları elli yılı müstesna bin yıl [imana] davet etti. Ne zaman bir nesil helak olup yeni bir nesil yetişse onları davet etti; hatta bize anlatıldığına göre kişi kardeşinin veya oğlunun elinden tutup [Nûh'a] yürür ve: ‘Ey oğulcuğum! Babam da beni o gün senin gibi [bir çocukken] buna götürmüştü...’ derdi;”

تتابعاً فِي الضَّلَالَة وتكذيبا بِأَمْر الله ﷿

[bunu] sapıklıkta birbirini takip ederek ve Azîz ve Celîl olan Allah'ın emrini yalanlayarak [yaparlardı].

وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {والمؤتفكة أَهْوى} قَالَ: أَهْوى بهَا جِبْرِيل بعد أَن رَفعهَا إِلَى السَّمَاء

Abd b. Humeyd, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {والمؤتفكة أَهْوى} “Altüst olan şehirleri de O yerin dibine geçirdi” kavli hakkında: “Cebrâil onları göğe yükselttikten sonra yere fırlattı/yıktı” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {والمؤتفكة أَهْوى} قَالَ: قوم لوط ائتفكت بهم الأَرْض بعد أَن رَفعهَا الله إِلَى السَّمَاء فالأرض تجلجل بهَا إِلَى يَوْم الْقِيَامَة

Abd b. Humeyd'in İkrime'den rivayet ettiğine göre {والمؤتفكة أَهْوى} “Altüst olan şehirleri de O yerin dibine geçirdi” kavli hakkında: “[Bunlar] Lût kavmidir; Allah onları göğe yükselttikten sonra yer onları altüst etti ve yer onları kıyamet gününe kadar dibine çekip batırmaktadır” demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {والمؤتفكة أَهْوى} قَالَ: قرى قوم لوط {فغشاها مَا غشى} قَالَ: الْحِجَارَة {فَبِأَي آلَاء رَبك} قَالَ: فَبِأَي نعم رَبك

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre {والمؤتفكة أَهْوى} “Altüst olan şehirleri de O yerin dibine geçirdi” kavli hakkında: “Lût kavminin beldeleridir”; {فغشاها مَا غشى} “Onları örten örttü” kavli hakkında: “Taşlar [örttü]”; {فَبِأَي آلَاء رَبك} “Artık Rabbinin hangi nimetlerinden...” kavli hakkında da: “Rabbinin hangi nimetlerinden [şüphe edersin]” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن أبي مَالك الْغِفَارِيّ فِي قَوْله {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} إِلَى قَوْله {هَذَا نَذِير من النّذر الأولى} قَالَ: مُحَمَّد ﷺ أنذر مَا أنذر الْأَولونَ

İbn Cerîr'in Ebû Mâlik el-Gıfârî'den rivayet ettiğine göre {أَلا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” kavlinden {هَذَا نَذِير من النّذر الأولى} “Bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır” kavline kadar [olan âyetler] hakkında şöyle demiştir: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, öncekilerin uyardığı şeylerle uyardı.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {هَذَا نَذِير من النّذر الأولى} قَالَ: إِنَّمَا بعث مُحَمَّد بِمَا بعث بِهِ الرُّسُل قبله وَفِي قَوْله {أزفت الآزفة} قَالَ: السَّاعَة {لَيْسَ لَهَا من دون الله كاشفة} أَي رادة

Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre {هَذَا نَذِير من النّذر الأولى} “Bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır” kavli hakkında: “Muhammed ancak kendisinden önceki peygamberlerin gönderildiği şeyle gönderilmiştir” demiştir. {أزفت الآزفة} “Yaklaşan yaklaştı” kavli hakkında: “[O] kıyamettir”; {لَيْسَ لَهَا من دون الله كاشفة} “Onu Allah'tan başka açığa çıkaracak / savuşturacak yoktur” kavli hakkında da: “Yani [onu Allah'tan başka] geri çevirecek [yoktur]” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الآزفة من أَسمَاء يَوْم الْقِيَامَة

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “el-Âzife, kıyamet gününün isimlerindendir.”

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {أزفت الآزفة} قَالَ: اقْتَرَبت السَّاعَة

Feryâbî, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {أزفت الآزفة} “Yaklaşan yaklaştı” kavli hakkında: “Kıyamet yaklaştı” demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {أزفت الآزفة} قَالَ: اقْتَرَبت السَّاعَة {لَيْسَ لَهَا من دون الله كاشفة} قَالَ: لَا يكْشف عَنْهَا إِلَّا هُوَ

İbnu'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre {أزفت الآزفة} “Yaklaşan yaklaştı” kavli hakkında: “Kıyamet yaklaştı”; {لَيْسَ لَهَا من دون الله كاشفة} “Onu Allah'tan başka açığa çıkaracak yoktur” kavli hakkında: “Onu O'ndan başkası açığa çıkaramaz” demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: لَيْسَ لَهَا من دون الله من آلِهَتهم كاشفة

İbnu'l-Münzir'in Dahhâk'ten rivayet ettiğine göre [bu] âyet hakkında şöyle demiştir: “Onu Allah'tan başka, onların ilahlarından savuşturacak / defedecek kimse yoktur.”

الْآيَات ٥٩ - ٦٢

59 - 62. Âyetler

أخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {أَفَمَن هَذَا الحَدِيث} قَالَ: الْقُرْآن

Feryâbî, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {أَفَمَن هَذَا الحَدِيث} “Şimdi siz bu söze mi...” kavli hakkında: “[Bu sözden kasıt] Kur'an'dır” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وهناد وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن صَالح أبي الْخَلِيل قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة {أَفَمَن هَذَا الحَدِيث تعْجبُونَ وَتَضْحَكُونَ وَلَا تَبْكُونَ} فَمَا ضحك النَّبِي ﷺ بعد ذَلِك إِلَّا أَن يبتسم وَلَفظ عبد بن حميد فَمَا رُؤِيَ النَّبِي ﷺ ضَاحِكا وَلَا مُتَبَسِّمًا حَتَّى ذهب من الدُّنْيَا

İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd'de Ahmed, Hennâd, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Sâlih Ebü'l-Halîl'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Bu {أَفَمَن هَذَا الحَدِيث تعْجبُونَ وَتَضْحَكُونَ وَلَا تَبْكُونَ} ‘Şimdi siz bu söze mi şaşıyorsunuz? Gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz!’ âyeti indiğinde, bundan sonra Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem tebessüm etmek dışında hiç gülmedi.” Abd b. Humeyd'in lafzında ise: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem dünyadan ayrılıncaya kadar ne gülerken ne de tebessüm ederken görüldü” [şeklindedir].

وَأخرج ابْن مردوية عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة على النَّبِي ﷺ {أَفَمَن هَذَا الحَدِيث تعْجبُونَ وَتَضْحَكُونَ وَلَا تَبْكُونَ} فَمَا رُؤِيَ النَّبِي ﷺ بعْدهَا ضَاحِكا حَتَّى ذهب من الدُّنْيَا

İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e {أَفَمَن هَذَا الحَدِيث تعْجبُونَ وَتَضْحَكُونَ وَلَا تَبْكُونَ} ‘Şimdi siz bu söze mi şaşıyorsunuz? Gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz!’ âyeti indiğinde, bundan sonra Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem dünyadan ayrılıncaya kadar gülerken görülmedi.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: لما نزلت {أَفَمَن هَذَا الحَدِيث تعْجبُونَ وَتَضْحَكُونَ وَلَا تَبْكُونَ} بَكَى أَصْحَاب الصَّفَّة حَتَّى جرت دموعهم على خدودهم فَلَمَّا سمع رَسُول الله ﷺ حنينهم بَكَى فبكينا ببكائه فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا يلج النَّار من بَكَى من خشيَة الله وَلَا يدْخل الْجنَّة مصر على مَعْصِيّة الله وَلَو لم تذنبوا لجاء الله بِقوم يذنبون فَيغْفر لَهُم

Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “{أَفَمَن هَذَا الحَدِيث تعْجبُونَ وَتَضْحَكُونَ وَلَا تَبْكُونَ} ‘Şimdi siz bu söze mi şaşıyorsunuz? Gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz!’ [âyeti] indiğinde Ehl-i Suffe, gözyaşları yanaklarından akıncaya kadar ağladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların iniltisini duyunca ağladı, biz de onun ağlamasıyla ağladık. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: ‘Allah korkusundan ağlayan kimse cehenneme girmez. Allah'a isyanda ısrar eden de cennete girmez. Eğer siz hiç günah işlemeseydiniz, Allah günah işleyen ve kendilerini bağışlayacağı bir kavim getirirdi.’”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {سامدون} قَالَ: لاهون معرضون عَنهُ

Abdurrezzâk, Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {سامدون} “Gaflet içindesiniz” kavli hakkında: “Eğlencede olanlar, ondan yüz çevirenlerdir” demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَأَنْتُم سامدون} قَالَ: غافلون

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre {وَأَنْتُم سامدون} “Ve siz gaflet içindesiniz” kavli hakkında: “Gafillerdir” demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَأَبُو عبيد فِي فضائله وَعبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي ذمّ الملاهي وَالْبَزَّار وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَأَنْتُم سامدون} قَالَ: الْغناء باليمانية كَانُوا إِذا سمعُوا الْقُرْآن تغنوا ولعبوا

Abdurrezzâk, Feryâbî, Fedâil'de Ebû Ubeyd, Abd b. Humeyd, Zemmü'l-Melâhî'de İbn Ebî'd-Dünyâ, Bezzâr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {وَأَنْتُم سامدون} “Ve siz gaflet içindesiniz / eğleniyorsunuz” kavli hakkında şöyle demiştir: “Yemen dilinde şarkı söylemektir; Kur'an'ı işittiklerinde şarkı söyler ve eğlenirlerdi.”

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {سامدون} قَالَ: هُوَ الْغناء بالحميرية

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in İkrime'den rivayet ettiğine göre {سامدون} “Gaflet içindesiniz / eğleniyorsunuz” kavli hakkında: “O, Himyer dilinde şarkı söylemektir” demiştir.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {سامدون} قَالَ: كَانُوا يَمرونَ على رَسُول الله ﷺ وَهُوَ يُصَلِّي شامخين ألم تَرَ إِلَى الْبَعِير كَيفَ يخْطر شامخاً

Feryâbî, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {سامدون} “Kibirleniyorsunuz” kavli hakkında şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılarken böbürlenerek yanından geçerlerdi; devenin başını dikip nasıl çalımlı yürüdüğünü görmedin mi?”

وَأخرج الطستي فِي مسَائِله وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {سامدون} قَالَ: السمود اللَّهْو وَالْبَاطِل قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول هزيلة بنت بكر وَهِي تبْكي قوم عَاد: لَيْت عاداً قبلوا الْحق وَلم يبدوا حجوداً قيل قُم فَانْظُر إِلَيْهِم ثمَّ دع عَنْك السمودا وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {سامدون} قَالَ: غضاب مبرطمون

et-Tastî Mesâil'inde ve Taberânî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona {سامدون} “Gaflet içinde eğlenenler” kavlini sordu. [İbn Abbâs]: “Semûd, eğlence ve bâtıldır” dedi. [Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” diye sordu. O da: “Evet, Hüzeyle binti Bekr'in Âd kavmine ağlarken söylediği şu sözü işitmedin mi?” dedi: ‘Keşke Âd hakkı kabul etseydi de inkâr göstermeseydi / Denildi ki: Kalk onlara bak, sonra da eğlenceyi/bâtılı bırak.’ Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {سامدون} “Kafalarını dikip böbürlenenler” kavli hakkında: “Öfkeli ve asık suratlı kimselerdir” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير من طَرِيق مَنْصُور عَن إِبْرَاهِيم قَالَ: كَانُوا

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mansûr yoluyla İbrâhîm'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “[İnsanlar]...”

يكْرهُونَ أَن يقوم الْقَوْم ينتظرون الإِمام وَكَانَ يُقَال ذَاك من السمود أَو هُوَ السمود وَقَالَ مَنْصُور: حِين يقوم الْمُؤَذّن فَيقومُونَ ينتظرون

...cemaatin ayakta durup imamı beklemesini mekruh görürlerdi ve bunun 'semûd'dan olduğu veya 'semûd'un kendisi olduğu söylenirdi. Mansûr dedi ki: ‘Müezzin [kamet için] kalktığında onların da kalkıp beklemesini [mekruh görürlerdi].’”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير من طَرِيق سعيد بن أبي عرُوبَة عَن أبي معشر عَن النَّخعِيّ أَنه كَانَ يكره أَن يقوم إِذا أُقِيمَت الصَّلَاة حَتَّى يَجِيء الإِمام وَيقْرَأ هَذِه الْآيَة {وَأَنْتُم سامدون} قَالَ سعيد: وَكَانَ قَتَادَة يكره أَن يقوم حَتَّى يَجِيء الإِمام وَلَا يُفَسر هَذِه الْآيَة على ذَا

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Saîd b. Ebî Arûbe yoluyla Ebû Ma'şer'den, onun da en-Nahaî'den rivayet ettiğine göre o, namaz için kamet getirildiğinde imam gelinceye kadar ayağa kalkmayı mekruh görür ve {وَأَنْتُم سامدون} “Ve siz ayakta başı dik/başıboş bekleyenlersiniz” âyetini okurdu. Saîd dedi ki: “Katâde de imam gelinceye kadar ayağa kalkmayı mekruh görür, fakat bu âyeti bu şekilde tefsir etmezdi.”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن أبي خَالِد الْوَالِبِي قَالَ: خرج عَليّ بن أبي طَالب علينا وَقد أُقِيمَت الصَّلَاة وَنحن قيام ننتظره لِيَتَقَدَّم فَقَالَ: مَا لكم سامدون لَا أَنْتُم فِي صَلَاة وَلَا أَنْتُم جُلُوس منتظرون

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Ebû Hâlid el-Vâlibî'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Namaz için kamet getirildiğinde ve biz öne geçsin diye ayakta onu beklerken Ali b. Ebî Tâlib yanımıza çıktı ve: ‘Size ne oluyor da öyle dikilip duruyorsunuz (sâmidûn)! Ne namazdasınız ne de oturup bekliyorsunuz’ dedi.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فاسجدوا لله واعبدوا} قَالَ: أعنتوا هَذِه الْوُجُوه لله وعفروها فِي طَاعَة الله

Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre {فاسجدوا لله واعبدوا} “Artık Allah'a secde edin ve kulluk yapın” kavli hakkında: “Bu yüzleri Allah için [secdeye] boyun eğdirin ve Allah'a itaat uğruna onları toprağa sürün” demiştir.

وَأخرج البُخَارِيّ وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: سجد النَّبِي ﷺ فِي النَّجْم وَسجد مَعَه الْمُسلمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْجِنّ والإِنس

Buhârî, Tirmizî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem en-Necm sûresinde secde etti; onunla birlikte Müslümanlar, müşrikler, cinler ve insanlar da secde etti.”

وَأخرج أَحْمد وَالنَّسَائِيّ وَابْن مردوية عَن الْمطلب بن أبي ودَاعَة قَالَ: قَرَأَ النَّبِي ﷺ بِمَكَّة {والنجم} فَسجدَ وَسجد من مَعَه

Ahmed, Nesâî ve İbn Merdûye'nin el-Muttalib b. Ebî Vedâa'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de {والنجم} “Necm sûresini” okudu; secde etti, beraberindekiler de secde etti.”

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن سُبْرَة قَالَ: صلى بِنَا عمر بن الْخطاب الْفجْر فَقَرَأَ فِي الرَّكْعَة الأولى سُورَة يُوسُف ثمَّ قَرَأَ فِي الثَّانِيَة النَّجْم فَسجدَ ثمَّ قَامَ فَقَرَأَ إِذا زلزلت ثمَّ ركع

Saîd b. Mansûr'un Sebre'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Ömer b. el-Hattâb bize sabah namazını kıldırdı; birinci rekâtta Yûsuf sûresini, ikinci [rekâtta] da en-Necm sûresini okudu ve secde etti. Sonra ayağa kalkıp İzâ Zülzilet [sûresini] okudu, ardından rükûya vardı.”