أخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَله الْجوَار الْمُنْشَآت} قَالَ: الْمُنْشَآت مَا رفع قلعة من السفن فَأَما مَا لم يرفع قلعة فَلَيْسَ بمنشآت
el-Firyâbî, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid’den {وَله الْجوَار الْمُنْشَآت} “Denizde akıp giden o koca gemiler de O'nundur” buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o: “Münşeât, gemilerden yelkeni kaldırılanlardır. Yelkeni kaldırılmayanlar ise münşeât değildir” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن {وَله الْجوَار الْمُنْشَآت} قَالَ: السفن و {الْمُنْشَآت} قَالَ: بالشراع {كالأعلام} قَالَ: كالجبال
Abd b. Humeyd ve İbnu’l-Münzir, el-Hasan’dan {وَله الْجوَار الْمُنْشَآت} “Denizde akıp giden o koca gemiler de O'nundur” buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o: “[el-Cevâr] gemilerdir”; {الْمُنْشَآت} “[Yelkenleri] çekilenler” [buyruğu hakkında]: “Yelkenlilerdir”; {كالأعلام} “Dağlar gibi” [buyruğu hakkında ise]: “Dağlar gibidir” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {وَله الْجوَار الْمُنْشَآت} يَعْنِي السفن {كالأعلام} قَالَ: كالجبال
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde’den {وَله الْجوَار الْمُنْشَآت} “Denizde akıp giden o koca gemiler de O'nundur” -yani gemileri kasteder-, {كالأعلام} “Dağlar gibi” [kavli hakkında ise]: “Dağlar gibidir” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة {وَله الْجوَار الْمُنْشَآت} قَالَ: هِيَ السفائن
Abd b. Humeyd, İkrime’den {وَله الْجوَار الْمُنْشَآت} “Denizde akıp giden o koca gemiler de O'nundur” buyruğu hakkında: “Bunlar gemilerdir” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر والمحاملي فِي أَمَالِيهِ عَن عُمَيْر بن سعد قَالَ: كُنَّا مَعَ على شط الْفُرَات فمرت بِهِ سفينة فَقَرَأَ هَذِه الْآيَة {وَله الْجوَار الْمُنْشَآت فِي الْبَحْر كالأعلام}
Abd b. Humeyd, İbnu’l-Münzir ve Emâlî’sinde el-Mehâmilî, Umeyr b. Sa’d’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ali ile beraberdik, Fırat kıyısından yanından bir gemi geçti; bunun üzerine o şu ayeti okudu: {وَله الْجوَار الْمُنْشَآت فِي الْبَحْر كالأعلام} “Denizde dağlar gibi akıp giden o koca gemiler de O'nundur.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ وَالضَّحَّاك أَنَّهُمَا كَانَ يقرآن {وَله الْجوَار الْمُنْشَآت فِي الْبَحْر} قَالَ: أَي الفاعلات
Abd b. Humeyd ve İbnu’l-Münzir, İbrâhîm en-Nehaî ve Dahhâk’tan rivayet ettiğine göre onlar {وَله الْجوَار الْمُنْشَآت فِي الْبَحْر} “Denizde akıp giden o koca gemiler de O'nundur” [ayetini fâil kalıbında] okurlar ve: “Yani [yol] alanlar / hareket edenler” derlerdi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْأَعْمَش أَنه كَانَ يقْرؤهَا {وَله الْجوَار الْمُنْشَآت} يَعْنِي الباديات
Abd b. Humeyd, el-A’meş’ten rivayet ettiğine göre o {وَله الْجوَار الْمُنْشَآت} [ayetini kesre ile] okur ve “Yani belirenler / açığa çıkanlar” derdi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه كَانَ يَقْرَأها على الْوَجْهَيْنِ بِكَسْر الشين وَفتحهَا
Abd b. Humeyd, Âsım’dan rivayet ettiğine göre o bu kelimeyi şîn harfinin hem kesresi hem de fethasıyla iki türlü de okurdu.
قَوْله تَعَالَى: {كل من عَلَيْهَا فان} الْآيَة
Yüce Allah’ın: {كل من عَلَيْهَا فان} “Yeryüzünde bulunan her canlı yok olucudur” ayeti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ قَالَ: إِذا قَرَأت {كل من عَلَيْهَا فان} فَلَا تسكت حَتَّى تقْرَأ {وَيبقى وَجه رَبك ذُو الْجلَال والإِكرام}
İbn Ebî Hâtim, eş-Şa’bî’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “{كل من عَلَيْهَا فان} “Yeryüzünde bulunan her canlı yok olucudur” [ayetini] okuduğun zaman {وَيبقى وَجه رَبك ذُو الْجلَال والإِكرam} “Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin vechi / zatı baki kalacaktır” [ayetini] okuyuncaya kadar susma.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ذُو الْجلَال والإِكرام} قَالَ: ذُو الْكِبْرِيَاء وَالْعَظَمَة
İbn Cerîr, İbnu’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Azame’de Ebû’ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve’s-Sıfât’ta el-Beyhakî, İbn Abbâs’tan {ذُو الْجلَال والإِكرام} “Azamet ve ikram sahibi” buyruğu hakkında: “Kibriyâ ve azamet sahibidir” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن حميد بن هِلَال قَالَ: قَالَ رجل: يرحم الله رجلا أَتَى على هَذِه الْآيَة {وَيبقى وَجه رَبك ذُو الْجلَال والإِكرام} فَسَأَلَ الله تَعَالَى بذلك الْوَجْه الْكَافِي الْكَرِيم وَلَفظ الْبَيْهَقِيّ بذلك الْوَجْه الْبَاقِي الْجَمِيل
İbnu’l-Münzir ve el-Beyhakî, Humeyd b. Hilâl’den rivayet ettiğine göre bir adam şöyle demiştir: “Şu {وَيبقى وَجه رَبك ذُو الْجلَال والإِكرام} “Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin vechi / zatı baki kalacaktır” ayetine gelip de Yüce Allah’tan o kâfi ve kerîm vechi hürmetine isteyen kişiye Allah rahmet etsin!” el-Beyhakî’nin lafzında ise “o bâkî ve cemîl vechi hürmetine” şeklindedir.
قَوْله تَعَالَى: {يسْأَله من فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض} الْآيَة
Yüce Allah’ın: {يسْأَله من فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Göklerde ve yerde bulunan herkes O'ndan ister” ayeti.
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يسْأَله من فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض} يَعْنِي يسْأَل عباده إِيَّاه الرزق وَالْمَوْت والحياة كل يَوْم هُوَ فِي ذَلِك
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs’tan {يسْأَله من فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Göklerde ve yerde bulunan herkes O'ndan ister” buyruğu hakkında: “Yani kulları O’ndan rızık, ölüm ve hayat isterler; O her gün bunun içindedir” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن أبي صَالح {يسْأَله من فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ {يسْأَله من فِي السَّمَاوَات} الرَّحْمَة ويسأله من فِي الأَرْض الْمَغْفِرَة والرزق
Abd b. Humeyd ve İbnu’l-Münzir, Ebû Sâlih’ten {يسْأَله من فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Göklerde ve yerde bulunan herkes O'ndan ister” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “{يسْأَله من فِي السَّمَاوَات} ‘Göklerde olanlar O'ndan’ rahmet dilerler; yerde olanlar ise O'ndan mağfiret ve rızık dilerler.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي الْآيَة قَالَ: الْمَلَائِكَة يسألونه الرزق لأهل الأَرْض وَالْأَرْض يسْأَله أَهلهَا الرزق لَهُم
İbnu’l-Münzir, İbn Cüreyc’den ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Melekler O’ndan yeryüzü halkı için rızık isterler; yeryüzü ehli de kendileri için O'ndan rızık ister.”
وَأخرج الْحسن بن سُفْيَان فِي مُسْنده وَالْبَزَّار وَابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان وَابْن عَسَاكِر عَن أبي الدَّرْدَاء عَن النَّبِي ﷺ فِي قَول الله {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} قَالَ: من شَأْنه أَن يغْفر ذَنبا ويفرج كرباً وَيرْفَع قوما وَيَضَع آخَرين زَاد الْبَزَّار: وَهُوَ يُجيب دَاعيا
el-Hasan b. Süfyân Müsned’inde, el-Bezzâr, İbn Cerîr, Taberânî, el-Azame’de Ebû’ş-Şeyh, İbn Merdûye, Şuabu’l-Îmân’da el-Beyhakî ve İbn Asâkir, Ebû’d-Derdâ’dan rivayet ettiklerine göre Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah’ın {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} “O, her gün yeni bir iştedir / tasarruftadır” buyruğu hakkında şöyle buyurmuştur: “O’nun şanından olan şeyler; bir günahı bağışlaması, bir sıkıntıyı gidermesi, bir topluluğu yükseltip diğerlerini alçaltmasıdır.” el-Bezzâr: “Ve O, dua edene icabet eder” ziyadesinde bulunmuştur.
وَأخرج الْبَزَّار عَن ابْن عمر عَن النَّبِي ﷺ {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} قَالَ: يغْفر ذَنبا ويفرج كرباً
el-Bezzâr, İbn Ömer’den Nebi’nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} “O, her gün yeni bir iştedir / tasarruftadır” buyruğu hakkında: “Bir günahı bağışlar, bir sıkıntıyı giderir” buyurduğunu rivayet etmiştir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أبي الدَّرْدَاء فِي قَوْله {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} قَالَ: يكْشف كرباً ويجيب دَاعيا وَيرْفَع قوما وَيَضَع آخَرين
el-Beyhakî, Ebû’d-Derdâ’dan {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} “O, her gün yeni bir iştedir / tasarruftadır” buyruğu hakkında: “Bir sıkıntıyı giderir, dua edene icabet eder, bir topluluğu yükseltir ve diğerlerini alçaltır” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} قَالَ: إِن مِمَّا خلق الله لوحاً مَحْفُوظًا من درة بَيْضَاء دفتاه من ياقوتة حَمْرَاء قلمه نور وَكتابه نور عرضه مَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض ينظر فِيهِ كل يَوْم ثلثمِائة وَسِتِّينَ نظرة يخلق فِي كل نظرة ويرزق ويحيي وَيُمِيت ويعز ويذل ويغل ويفك وَيفْعل مَا يَشَاء فَذَلِك قَوْله تَعَالَى {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن}
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnu’l-Münzir, Taberânî, el-Azame’de Ebû’ş-Şeyh, Hâkim, İbn Merdûye, Hilye’de Ebû Nuaym ve el-Esmâ ve’s-Sıfât’ta el-Beyhakî, İbn Abbâs’tan {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} “O, her gün yeni bir iştedir / tasarruftadır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Allah’ın yarattıkları arasında beyaz inciden bir Levh-i Mahfuz vardır; iki kapağı kırmızı yakuttandır, kalemi nurdur, yazısı nurdur, genişliği gökle yer arası kadardır. Oraya her gün üç yüz altmış defa bakar. Her bakışında yaratır, rızık verir, diriltir, öldürür, aziz kılar, zelil kılar, bağlar, çözer ve dilediğini yapar. İşte Yüce Allah’ın {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} ‘O, her gün yeni bir iştedir / tasarruftadır’ buyruğu budur.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu’l-Münzir
وَالْبَيْهَقِيّ عَن عبيد بن عُمَيْر {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} قَالَ: من شَأْنه أَن يُجيب دَاعيا وَيُعْطِي سَائِلًا ويفك عانياً ويشفى سقيماً
ve el-Beyhakî, Ubeyd b. Umeyr’den {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} “O, her gün yeni bir iştedir / tasarruftadır” buyruğu hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “O’nun şanından olan şeyler; dua edene icabet etmesi, isteyene vermesi, esiri kurtarması ve hastaya şifa vermesidir.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} قَالَ: لَا يَسْتَغْنِي عَنهُ أهل السَّمَاء وَالْأَرْض يحيى حَيا وَيُمِيت مَيتا ويربي صَغِيرا ويفك أَسِيرًا ويغني فَقِيرا وَهُوَ مرد حاجات الصَّالِحين ومنتهى شكرهم وصريخ الأخيار
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde’den (radıyallâhu anh) {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} “O, her gün yeni bir iştedir / tasarruftadır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Gök ve yer ehli O’ndan müstağni kalamaz. Canlıyı yaşatır, öleceği öldürür, küçüğü büyütür, esiri kurtarır, fakiri zenginleştirir. O, salihlerin ihtiyaçlarının mercîi, şükürlerinin son noktası ve hayırlı kimselerin imdadına yetişendir.”
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي ميسرَة {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} قَالَ: يحيى وَيُمِيت ويصور فِي الْأَرْحَام مَا يَشَاء ويعز من يَشَاء ويذل من شَاءَ ويفك الْأَسير
Abd b. Humeyd ve Ebû’ş-Şeyh, Ebû Meysere’den {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} “O, her gün yeni bir iştedir / tasarruftadır” buyruğu hakkında: “Diriltir, öldürür, rahimlerde dilediğine şekil verir, dilediğini aziz kılar, dilediğini zelil kılar ve esiri kurtarır” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الرّبيع ﵁ {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} قَالَ: يخلق خلقا وَيُمِيت آخَرين ويرزقهم ويكلؤهم
Abd b. Humeyd, er-Rebî’den (radıyallâhu anh) {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} “O, her gün yeni bir iştedir / tasarruftadır” buyruğu hakkında: “Birilerini yaratır, diğerlerini öldürür; onları rızıklandırır ve onları korur” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن سُوَيْد بن جبلة الْفَزارِيّ وَكَانَ من التَّابِعين قَالَ: إِن ربكُم {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} يعْتق رقاباً ويفحم عتاباً وَيُعْطِي رغاباً
Abd b. Humeyd, tâbiînden olan Süveyd b. Cebele el-Fezârî’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz Rabbiniz {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} ‘Her gün yeni bir iştedir / tasarruftadır’; boyunları [kölelikten/ateşten] azat eder, kınayanları susturur ve bolca lütuflar verir.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الجوزاء ﵁ {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} قَالَ: لَا يشْغلهُ شَأْن عَن شَأْن
Abd b. Humeyd, Ebû’l-Cevzâ’dan (radıyallâhu anh) {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} “O, her gün yeni bir iştedir / tasarruftadır” buyruğu hakkında: “Hiçbir iş O’nu başka bir işten alıkoymaz” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} قَالَ: من أَيَّام الدُّنْيَا كل يَوْم يُجيب دَاعيا ويكشف كرباً ويجيب مُضْطَر وَيغْفر ذَنبا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid’den (radıyallâhu anh) {كل يَوْم هُوَ فِي شَأْن} “O, her gün yeni bir iştedir / tasarruftadır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Dünya günlerinden her bir gün dua edene icabet eder, sıkıntıyı giderir, darda kalana cevap verir ve günahı bağışlar.”
الْآيَات ٣١ - ٤٥
31 - 45. Ayetler
أخرج عبد بن حميد وَعبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {سنفرغ لكم أَيهَا الثَّقَلَان} قَالَ: قددنا من الله فرَاغ لخلقه
Abd b. Humeyd, Abdurrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde’den (radıyallâhu anh) {سنفرغ لكم أَيهَا الثَّقَلَان} “Ey insanlar ve cinler! Sizin de hesabınızı görmeye yöneleceğiz” buyruğu hakkında: “Allah katından mahlukatı için [hesaba] yönelme vakti yaklaşmıştır” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن الضَّحَّاك ﵁ {سنفرغ لكم أَيهَا الثَّقَلَان} قَالَ: وَعِيد
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Dahhâk’tan (radıyallâhu anh) {سنفرغ لكم أَيهَا الثَّقَلَان} “Ey insanlar ve cinler! Sizin de hesabınızı görmeye yöneleceğiz” buyruğu hakkında: “Bir tehdittir” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {سنفرغ لكم أَيهَا الثَّقَلَان} قَالَ: هَذَا وَعِيد من الله لِعِبَادِهِ وَلَيْسَ بِاللَّه شغل وَفِي قَوْله: {لَا تنفذون إِلَّا بسُلْطَان} يَقُول: لَا تخْرجُوا من سلطاني
İbn Cerîr, İbnu’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve’s-Sıfât’ta el-Beyhakî, İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) {سنفرغ لكم أَيهَا الثَّقَلَان} “Ey insanlar ve cinler! Sizin de hesabınızı görmeye yöneleceğiz” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bu, Allah’tan kullarına bir tehdittir; yoksa Allah’ı meşgul eden bir şey yoktur.” {لَا تنفذون إِلَّا بسُلْطَان} “Bir güç / yetki olmadıkça geçip gidemezsiniz” buyruğu hakkında ise: “Benim hükümranlığımdan / mülkümden dışarı çıkamazsınız” demektedir.
وَأخرج الْبَزَّار وَالْبَيْهَقِيّ عَن طَلْحَة بن مَنْصُور وَيحيى بن وثاب ﵁ أَنَّهُمَا قرءا: سيفرغ لكم
el-Bezzâr ve el-Beyhakî, Talha b. Mansûr ve Yahyâ b. Vessâb’dan (radıyallâhu anhümâ) onların [bu ayeti] “Seyefruğu leküm (سَيَفْرُغُ لَكُمْ)” şeklinde okuduklarını rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {لَا تنفذون إِلَّا بسُلْطَان} قَالَ: إِلَّا بملكة من الله
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde’den (radıyallâhu anh) {لَا تنفذون إِلَّا بسُلْطَان} “Bir güç / yetki olmadıkça geçip gidemezsiniz” buyruğu hakkında: “Ancak Allah’tan bir kudret ve izinle [geçebilirsiniz]” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي هواتف الجان عَن وَاثِلَة بن الْأَسْقَع ﵁ قَالَ: كَانَ سَبَب إِسْلَام الْحجَّاج بن علاط أَنه خرج فِي ركب من قومه إِلَى مَكَّة فَلَمَّا جن عَلَيْهِ اللَّيْل استوحش فَقَامَ يحرس أَصْحَابه وَيَقُول: أعيذ نَفسِي وأعيذ أَصْحَابِي من كل جني بِهَذَا النقب حَتَّى أَن أَعُود سالما وركبي فَسمع قَائِلا يَقُول {يَا معشر الْجِنّ والإِنس إِن اسْتَطَعْتُم أَن تنفذوا من أقطار السَّمَاوَات وَالْأَرْض فانفذوا لَا تنفذون إِلَّا بسُلْطَان} فَلَمَّا قدم مَكَّة أخبر بذلك قُريْشًا فَقَالُوا لَهُ: إِن هَذَا فِيمَا يزْعم مُحَمَّد أَنه أنزل عَلَيْهِ
İbn Ebî’d-Dünyâ Hevâtifu’l-Cânn’da Vâsile b. el-Eskâ’dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Haccâc b. Ilât’ın Müslüman oluşunun sebebi şuydu: Kavminden bir kafile içinde Mekke’ye doğru yola çıkmıştı. Gece bastırınca ıssızlıktan ürktü ve arkadaşlarını korumak üzere ayağa kalkıp: “Kendimi ve arkadaşlarımı, ben ve kafilem sağ salim dönünceye kadar bu dağ yolundaki her cinden koruması için [vadi sahibine] sığınırım” demeye başladı. Bunun üzerine birinin şöyle dediğini duydu: {يَا معشر الْجِنّ والإِنس إِن اسْتَطَعْتُم أَن تنفذوا من أقطار السَّمَاوَات وَالْأَرْض فانفذوا لَا تنفذون إِلَّا بسُلْطَان} “Ey cin ve insan topluluğu! Eğer göklerin ve yerin sınırlarından çıkıp gitmeye gücünüz yetiyorsa haydi geçin! Ancak bir güç / sultan olmadıkça geçip gidemezsiniz.” Mekke’ye vardığında bunu Kureyş’e anlattı; onlar da ona: “Bu, Muhammed’in kendisine indirildiğini iddia ettiği şeylerdendir” dediler.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {يُرْسل عَلَيْكُمَا شواظ من نَار} قَالَ: لَهب النَّار {ونحاس} قَالَ: دُخان النَّار
İbn Cerîr, İbnu’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) {يُرْسل عَلَيْكُمَا شواظ من نَار} “Üzerinize ateşten bir alev gönderilir” buyruğu hakkında: “Ateşin alevidir”; {ونحاس} “Ve duman” [buyruğu hakkında ise]: “Ateşin dumanıdır” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي كتاب الْوَقْف والابتداء والطستي وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {يُرْسل عَلَيْكُمَا شواظ من نَار}
İbnu’l-Enbârî Kitâbu’l-Vakf ve’l-İbtidâ’da, et-Tastî ve Taberânî, İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre Nâfi b. el-Ezrak ona: “Bana {يُرْسل عَلَيْكُمَا شواظ من نَار} ‘Üzerinize ateşten bir alev gönderilir’ buyruğu hakkında haber ver” dedi.
قَالَ: الشواظ اللهب الَّذِي لَا دُخان لَهُ
[İbn Abbâs]: “Şuvâz (شواظ), dumansız alevdir” dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت أُميَّة بن أبي الصَّلْت الثَّقَفِيّ وَهُوَ يَقُول: يظل يشب كيراً بعد كير وينفخ دَائِما لَهب الشواظ قَالَ: فَأَخْبرنِي عَن قَوْله {ونحاس} قَالَ: هُوَ الدُّخان الَّذِي لَا لَهب فِيهِ
[Nâfi]: “Araplar bunu bilir mi?” dedi. [İbn Abbâs]: “Evet, Ümeyye b. Ebi’s-Salt es-Sekafî’nin şöyle dediğini duymadın mı: ‘Körük üstüne körük tutuşturup durur, alevli şuvâzı daima üfler.’ [Nâfi]: “Bana {ونحاس} ‘Ve duman’ buyruğu hakkında haber ver” dedi. [İbn Abbâs]: “O, içinde alev bulunmayan dumandır” dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول: يضيء كضوء سراج السليط لم يَجْعَل الله فِيهِ نُحَاسا وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {يُرْسل عَلَيْكُمَا شواظ من نَار} قَالَ: لَهب من نَار
[Nâfi]: “Araplar bunu bilir mi?” dedi. [İbn Abbâs]: “Evet, şairin şöyle dediğini duymadın mı: ‘Zeytinyağı kandilinin ışığı gibi parlar, Allah onda hiçbir nuhâs (duman) kılmamıştır.’ Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde’den (radıyallâhu anh) {يُرْسل عَلَيْكُمَا شواظ من نَار} “Üzerinize ateşten bir alev gönderilir” buyruğu hakkında: “Ateşten bir alevdir” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج هناد وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ {يُرْسل عَلَيْكُمَا شواظ من نَار} قَالَ: هُوَ اللهب الْأَحْمَر الْمُنْقَطع مِنْهَا وَفِي لفظ قَالَ: قِطْعَة من نَار حمرَة {ونحاس} قَالَ: يذاب الصفر فَيصب على رؤوسهم
Hennâd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu’l-Münzir, Mücâhid’den (radıyallâhu anh) {يُرْسل عَلَيْكُمَا شواظ من نَار} “Üzerinize ateşten bir alev gönderilir” buyruğu hakkında: “O, ondan kopan kırmızı alevdir” -bir lafızda ise: “Ateşten kırmızı bir parçadır”- dediğini; {ونحاس} “Ve erimiş bakır / duman” [buyruğu hakkında ise]: “Bakır eritilir ve başlarına dökülür” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة ﵁ {يُرْسل عَلَيْكُمَا شواظ من نَار ونحاس} قَالَ: واديان فالشواظ وَاد من نَتن والنحاس وَاد من صفر وَالنَّتن نَار
Abd b. Humeyd, İkrime’den (radıyallâhu anh) {يُرْسل عَلَيْكُمَا شواظ من نَار ونحاس} “Üzerinize ateşten bir alev ve erimiş bakır / duman gönderilir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “İki vadidir; şuvâz kokuşmuşluk vadisidir, nuhâs ise bakır vadisidir; kokuşmuşluk ise bir ateştir.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {يُرْسل عَلَيْكُمَا شواظ من نَار} قَالَ: نَار تخرج من قبل الْمغرب تحْشر النَّاس حَتَّى أَنَّهَا لتحشر القردة والخنازير تبيت حَيْثُ باتوا وتقيل حَيْثُ قَالُوا
İbn Ebî Şeybe, Dahhâk’tan (radıyallâhu anh) {يُرْسل عَلَيْكُمَا شواظ من نَار} “Üzerinize ateşten bir alev gönderilir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Batı tarafından çıkan ve insanları toplayıp süren bir ateştir; öyle ki maymunları ve domuzları bile sürer. Onlar nerede gecelerse orada geceler, nerede kaylule (öğle uykusu) yaparlarsa orada kaylule yapar.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ونحاس} قَالَ: هُوَ الصفر يُعَذبُونَ بِهِ
İbn Cerîr, İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) {ونحاس} “Ve erimiş bakır” buyruğu hakkında: “O, kendisiyle azap olunacakları bakırdır” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {فَلَا تنتصران} يَعْنِي الْجِنّ والإِنس
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde’den (radıyallâhu anh) {فَلَا تنتصران} “Artık birbirinize yardım edemez / kurtulamazsınız” buyruğu hakkında: “Cinleri ve insanları kastetmektedir” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فَإِذا انشقت السَّمَاء فَكَانَت وردة} يَقُول: حَمْرَاء {كالدهان} قَالَ: هُوَ الْأَدِيم الْأَحْمَر
İbn Cerîr, İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) {فَإِذا انشقت السَّمَاء فَكَانَت وردة} “Gök yarılıp da gül gibi olduğu zaman” buyruğu hakkında: “Kırmızı [olur]”; {كالدهان} “Yağ gibi / kırmızı sahtiyan gibi” [buyruğu hakkında ise]: “O, kırmızı sahtiyandır (işlenmiş deridir)” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فَكَانَت وردة كالدهان} قَالَ: مثل لون الْفرس الْورْد
el-Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnu’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) {فَكَانَت وردة كالدهان} “Gül gibi, erimiş yağ gibi olduğu zaman” buyruğu hakkında: “Koyu doru atın rengi gibi” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن الضَّحَّاك ﵁ {فَكَانَت وردة كالدهان} قَالَ: حَمْرَاء كالدابة الوردة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Dahhâk’tan (radıyallâhu anh) {فَكَانَت وردة كالدهان} “Gül gibi, erimiş yağ gibi olduğu zaman” buyruğu hakkında: “Kızıl/doru binek hayvanı gibi kırmızıdır” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الجوزاء ﵁ {فَكَانَت وردة كالدهان} قَالَ: وردة الجل {كالدهان} قَالَ: كصفاء الدّهن ألم تَرَ الْعَرَبِيّ يَقُول: الجل الْورْد
Abd b. Humeyd, Ebû’l-Cevzâ’dan (radıyallâhu anh) {فَكَانَت وردة كالدهان} “Gül gibi, erimiş yağ gibi olduğu zaman” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “[Gül gibi demek] gül çiçeği [gibidir]. {كالدهان} ‘Erimiş yağ gibi’ [buyruğu hakkında ise]: Yağın berraklığı gibidir. Arabın ‘el-Cüllü’l-verd (gül çiçeği)’ dediğini görmedin mi?”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن عَطاء {فَكَانَت وردة كالدهان} قَالَ: لون السَّمَاء كلون دهن الْورْد فِي الصُّفْرَة
el-Azame’de Ebû’ş-Şeyh, Atâ’dan {فَكَانَت وردة كالدهان} “Gül gibi, erimiş yağ gibi olduğu zaman” buyruğu hakkında: “Göğün rengi sarılıkta gül yağı rengi gibi [olur]” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {فَإِذا انشقت السَّمَاء فَكَانَت وردة كالدهان} قَالَ: هِيَ الْيَوْم خضراء كَمَا ترَوْنَ وَإِن لَهَا يَوْم الْقِيَامَة لوناً آخر
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Katâde'den {فَإِذا انشقت السَّمَاء فَكَانَت وردة كالدهان} “Gök yarılıp da erimiş yağ gibi bir gül olduğu zaman” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “O, bugün gördüğünüz gibi yeşildir; kıyamet gününde ise onun başka bir rengi olacaktır.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فَكَانَت وردة كالدهان} قَالَ: كالدهن
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid'den {فَكَانَت وردة كالدهان} “Gül gibi, erimiş yağ gibi olduğu zaman” buyruğu hakkında: “Yağ gibi” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {فَكَانَت وردة كالدهان} قَالَ: صَافِيَة كصفاء الدّهن
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Dahhâk'tan (radıyallâhu anh) {فَكَانَت وردة كالدهان} “Gül gibi, erimiş yağ gibi olduğu zaman” buyruğu hakkında: “Yağın berraklığı gibi berrak [olur]” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج مُحَمَّد بن نصر عَن لُقْمَان بن عَامر الْحَنَفِيّ أَن النَّبِي ﷺ مرّ بشاب يقْرَأ {فَإِذا انشقت السَّمَاء فَكَانَت وردة كالدهان} فَوقف فاقشعرّ وخنقته الْعبْرَة يبكي وَيَقُول: ويلي من يَوْم تَنْشَق فِيهِ السَّمَاء فَقَالَ النَّبِي ﷺ: يَا فَتى فوالذي نَفسِي بِيَدِهِ لقد بَكَيْت الْمَلَائِكَة من بكائك
Muhammed b. Nasr, Lokmân b. Âmir el-Hanefî'den rivayet etmiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) {فَإِذا انشقت السَّمَاء فَكَانَت وردة كالدهان} “Gök yarılıp da erimiş yağ gibi bir gül olduğu zaman” [ayetini] okuyan bir gencin yanından geçti. [Genç] durdu, tüyleri ürperdi ve boğazı düğümlenerek ağlayıp şöyle diyordu: “Göğün yarılacağı günden dolayı vay başıma gelenlere!” Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Ey genç! Nefsim elinde olan [Allah]’a yemin olsun ki, senin ağlamandan dolayı melekler de ağladı” buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فَيَوْمئِذٍ لَا يسْأَل عَن ذَنبه إنس وَلَا جَان} قَالَ: لَا يسألهم هَل عملتم كَذَا وَكَذَا لِأَنَّهُ أعلم بذلك مِنْهُم وَلَكِن يَقُول: لم عملتم كَذَا وَكَذَا وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {فَيَوْمئِذٍ لَا يسْأَل عَن ذَنبه إنس وَلَا جَان} يَقُول: لَا أسألهم عَن أَعْمَالهم وَلَا أسأَل بَعضهم عَن بعض وَهُوَ مثل قَوْله (وَلَا يسْأَل عَن ذنوبهم المجرمون) (الْقَصَص ٧٨) وَمثل قَوْله (وَلَا تسْأَل عَن أَصْحَاب الْجَحِيم) (الْبَقَرَة ١١٩)
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) {فَيَوْمئِذٍ لَا يسْأَل عَن ذَنبه إنس وَلَا جَان} “İşte o gün ne insana ne de cinne günahı sorulmaz” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Onlara ‘Şunu şunu yaptınız mı?’ diye sormaz; çünkü O, bunu onlardan daha iyi bilmektedir. Fakat ‘Şunu şunu niçin yaptınız?’ der.” İbn Cerîr ve İbn Merdûye de İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) {فَيَوْمئِذٍ لَا يسْأَل عَن ذَنبه إنس وَلَا جَان} “İşte o gün ne insana ne de cinne günahı sorulmaz” buyruğu hakkında: “Onlara amellerini sormam ve onların bir kısmına diğer kısmını sormam demektir. Bu, O'nun {وَلَا يسْأَل عَن ذنوبهم المجرمون} “Suçlulara günahları sorulmaz” (Kasas 78) sözü ve {وَلَا تسْأَل عَن أَصْحَاب الْجَحِيم} “Sen cehennemliklerden sorumlu değilsin” (Bakara 119) sözü gibidir” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة ﵂ عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: لَا
İbn Merdûye, Âişe’den (radıyallâhu anhâ) Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Hiç kimse yoktur ki...
يُحَاسب أحد يَوْم الْقِيَامَة فَيغْفر لَهُ وَيرى الْمُسلم عمله فِي قَبره يَقُول الله {فَيَوْمئِذٍ لَا يسْأَل عَن ذَنبه إنس وَلَا جَان}
...kıyamet gününde hesaba çekilsin de bağışlansın. Müslüman [ise] amelini kabrinde görür. Allah Teâlâ: {فَيَوْمئِذٍ لَا يسْأَل عَن ذَنبه إنس وَلَا جَان} “İşte o gün ne insana ne de cinne günahı sorulmaz” buyurmaktadır.”
وَأخرج آدم وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فَيَوْمئِذٍ لَا يسْأَل عَن ذَنبه إنس وَلَا جَان} قَالَ: لَا تسْأَل الملاكئة عَن المجرم يعرفونهم بِسِيمَاهُمْ
Âdem, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve Şuabu'l-Îmân’da Beyhakî, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) {فَيَوْمئِذٍ لَا يسْأَل عَن ذَنبه إنس وَلَا جَان} “İşte o gün ne insana ne de cinne günahı sorulmaz” buyruğu hakkında: “Melekler günahkârı sormazlar, onları simalarından tanırlar” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج هناد وَعبد بن حميد عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {يعرف المجرمون بِسِيمَاهُمْ} قَالَ: بسواد وُجُوههم وزرقة عيونهم
Hennâd ve Abd b. Humeyd, Dahhâk'tan (radıyallâhu anh) {يعرف المجرمون بِسِيمَاهُمْ} “Suçlular simalarından tanınırlar” buyruğu hakkında: “Yüzlerinin siyahlığından ve gözlerinin gök renginde/morluğundan [tanınırlar]” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ {يعرف المجرمون بِسِيمَاهُمْ} قَالَ: بسواد الْوُجُوه وزرقة الْعُيُون
İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc'den (radıyallâhu anh) {يعرف المجرمون بِسِيمَاهُمْ} “Suçlular simalarından tanınırlar” buyruğu hakkında: “Yüzlerin siyahlığından ve gözlerin gök renginde/morluğundan [tanınırlar]” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والنشور عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فَيُؤْخَذ بالنواصي والأقدام} قَالَ: تَأْخُذ الزَّبَانِيَة بناصيته وقدميه وَيجمع فيكسر كَمَا يكسر الْحَطب فِي التَّنور
İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Ba's ve'n-Nüşûr’da Beyhakî, İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) {فَيُؤْخَذ بالنواصي والأقدام} “Alınlarından ve ayaklarından yakalanırlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Zebaniler onun perçeminden ve ayaklarından tutar; fırındaki odunun kırıldığı gibi bir araya getirilip kırılır.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {فَيُؤْخَذ بالنواصي والأقدام} قَالَ: يَأْخُذ الْملك بناصية أحدهم فيقرنها إِلَى قَدَمَيْهِ ثمَّ يكسر ظَهره ثمَّ يلقيه فِي النَّار
İbnu'l-Münzir, Dahhâk'tan (radıyallâhu anh) {فَيُؤْخَذ بالنواصي والأقدام} “Alınlarından ve ayaklarından yakalanırlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Melek onlardan birinin perçeminden tutar, onu ayaklarına bağlar, sonra sırtını kırar ve ardından onu ateşe atar.”
وَأخرج هناد فِي الزّهْد عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: يجمع بَين ناصيته وقدميه فِي سلسلة من وَرَاء ظَهره
Hennâd ez-Zühd’de, Dahhâk'tan (radıyallâhu anh) bu ayet hakkında: “Sırtının arkasından bir zincirle perçemi ile ayakları bir araya getirilir” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف عَن رجل من كِنْدَة قَالَ: قلت لعَائِشَة ﵂: أسمعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِنَّه يَأْتِي عَلَيْهِ سَاعَة لَا يملك لأحد شَفَاعَة قَالَت: نعم لقد سَأَلته فَقَالَ: نعم حِين يوضع الصِّرَاط وَحين تبيض وُجُوه وَتسود وُجُوه وَعند الجسر حَتَّى يشحذ حَتَّى يكون مثل شفرة السَّيْف ويسجر حَتَّى يكون مثل الْجَمْرَة فَأَما الْمُؤمن فيجيزه وَلَا يضرّهُ وَأما الْمُنَافِق فَينْطَلق حَتَّى إِذا كَانَ فِي وَسطه خَز فِي قَدَمَيْهِ يهوى بيدَيْهِ إِلَى قَدَمَيْهِ فَهَل رَأَيْت من رجل يسْعَى حافياً فَيُؤْخَذ بشوكة حَتَّى تكَاد تنفذ قَدَمَيْهِ فَإِنَّهُ كَذَلِك يهوى بيدَيْهِ إِلَى قَدَمَيْهِ فيضربه الزباني بخطاف فِي ناصيته فيطرح فِي جَهَنَّم يهوي فِيهَا خمسين عَاما فَقلت: أيثقل قَالَ: يثقل خمس خلفات فَيَوْمئِذٍ {يعرف المجرمون بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذ بالنواصي والأقدام}
Abdurrezzâk el-Musannef’te Kinde kabilesinden bir adamdan rivayet etmiştir: Âişe’ye (radıyallâhu anhâ): “Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine hiç kimseye şefaat edemeyeceği bir vaktin geleceğini söylediğini işittin mi?” dedim. Dedi ki: “Evet, bunu ona sordum. Şöyle buyurdu: ‘Evet, Sırat kurulduğu zaman, yüzlerin ağarıp yüzlerin karardığı zaman ve kılıç ağzı gibi bileneceği ve kor gibi alevlendirileceği köprünün yanında. Mümin ise onu geçer ve ona zarar vermez. Münafığa gelince, o yürür ve tam ortasına geldiğinde ayağına bir şey batar, elleriyle ayaklarına doğru eğilir. Sen yalınayak koşan ve ayağına neredeyse delip geçecek şekilde bir diken batan bir adam gördün mü? İşte o da öyle elleriyle ayaklarına doğru eğilir. Bunun üzerine zebani çengelle onun perçemine vurur ve cehenneme atılır, orada elli yıl boyunca dibe doğru düşer.’” Ben: “Ağırlaşır mı?” dedim. Dedi ki: “Beş gebe deve ağırlığında ağırlaşır. İşte o gün {يعرف المجرمون بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذ بالنواصي والأقدام} ‘Suçlular simalarından tanınırlar da alınlarından ve ayaklarından yakalanırlar’.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه والضياء الْمَقْدِسِي فِي صفة النَّار عَن أنس ﵁ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لقد خلقت زَبَانِيَة جَهَنَّم قبل أَن تخلق جَهَنَّم بِأَلف عَام فهم كل يَوْم يزدادون قُوَّة إِلَى قوتهم حَتَّى يقبضوا من قبضوا عَلَيْهِ بالنواصي والأقدام
İbn Merdûye ve Sıfatu'n-Nâr’da Ziyâ el-Makdisî, Enes'ten (radıyallâhu anh) rivayet etmişlerdir: Resûlullah’ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: “Nefsim elinde olan [Allah]’a yemin olsun ki, cehennem zebanileri cehennem yaratılmadan bin yıl önce yaratılmıştır. Onlar yakalayacakları kimseleri alınlarından ve ayaklarından yakalayıncaya kadar güçlerine güç katarak her gün daha da kuvvetlenirler.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَبَين حميم آن} قَالَ: الَّذِي انْتهى حره
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) {وَبَين حميم آن} “Ve kaynar su arasında [dolaşırlar]” buyruğu hakkında: “Sıcaklığı son noktaya ulaşmış olandır” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج الطستي وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {حميم آن} قَالَ: الآني الَّذِي انْتهى طبخه وحره قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت نَابِغَة بني ذبيان وَهُوَ يَقُول: ويخضب لحية غدرت وخانت بأحمى من نجيع الْجوف آني وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَبَين حميم آن} قَالَ: قد آنى طبخه مُنْذُ خلق الله السَّمَوَات وَالْأَرْض
et-Tastî ve et-Taberânî, İbn Abbâs’tan rivayet etmişlerdir: Nâfi b. el-Ezrak ona: “Bana {حميم آن} ‘Kaynar su’ buyruğu hakkında haber ver” dedi. [İbn Abbâs]: “el-Ânî (آن), kaynaması ve sıcaklığı son dereceye ulaşmış olandır” dedi. [Nâfi]: “Araplar bunu bilir mi?” dedi. [İbn Abbâs]: “Evet, Nâbiga Benî Zübyân’ın şöyle dediğini işitmedin mi: ‘Hainlik ve kalleşlik eden sakalı, göğüsten çıkan en sıcak ve kaynar kanla boyar’” dedi. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr de Katâde'den (radıyallâhu anh) {وَبَين حميم آن} “Ve kaynar su arasında [dolaşırlar]” buyruğu hakkında: “Allah gökleri ve yeri yarattığından beri kaynamaktadır” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {وَبَين حميم آن} قَالَ: قد بلغ إناه
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) {وَبَين حميم آن} “Ve kaynar su arasında [dolaşırlar]” buyruğu hakkında: “Kaynama derecesine ulaşmıştır” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة ﵁ {وَبَين حميم آن} قَالَ: نَار قد اشْتَدَّ حرهَا
Abd b. Humeyd, İkrime'den (radıyallâhu anh) {وَبَين حميم آن} “Ve kaynar su arasında [dolaşırlar]” buyruğu hakkında: “Sıcaklığı şiddetlenmiş ateştir” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير {وَبَين حميم آن} قَالَ: النّحاس انْتهى حره
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den {وَبَين حميم آن} “Ve kaynar su arasında [dolaşırlar]” buyruğu hakkında: “Sıcaklığı son dereceye ulaşmış erimiş bakırdır” dediğini rivayet etmişlerdir.
الْآيَات ٤٦ - ٥٥
46 - 55. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن شَوْذَب فِي قَوْله {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} قَالَ: نزلت فِي أبي بكر الصّديق ﵁
İbn Ebî Hâtim, İbn Şevzeb'den {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyruğu hakkında: “Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anh) hakkında inmiştir” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن عَطاء أَن أَبَا بكر الصّديق ﵁ ذكر ذَات يَوْم وفكر فِي الْقِيَامَة والموازين وَالْجنَّة وَالنَّار وصفوف الْمَلَائِكَة وطيّ السَّمَوَات ونسف الْجبَال وتكوير الشَّمْس وانتثار الْكَوَاكِب فَقَالَ: وددت أَنِّي كنت خضراء من هَذَا الْخضر تَأتي عليّ بَهِيمَة فتأكلني وَأَنِّي لم أخلق فَنزلت هَذِه الْآيَة {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان}
İbn Ebî Hâtim ve el-Azame’de Ebû'ş-Şeyh, Atâ'dan rivayet etmişlerdir: Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anh) bir gün [ahireti] andı; kıyameti, mizanları, cenneti, cehennemi, meleklerin saflarını, göklerin dürülmesini, dağların savrulmasını, güneşin dürülmesini ve yıldızların dökülmesini düşündü de şöyle dedi: “Şu yeşilliklerden bir ot olmayı, bir hayvanın gelip beni yemesini ve hiç yaratılmamış olmayı ne kadar arzu ederdim!” Bunun üzerine şu ayet indi: {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} قَالَ: وعد الله الْمُؤمنِينَ الَّذين خَافُوا مقَامه فأدوا فَرَائِضه الْجنَّة
İbn Cerîr, İbn Abbâs’tan {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyruğu hakkında: “Allah, O’nun huzurunda durmaktan korkup farzlarını yerine getiren müminlere cenneti vadetmiştir” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} يَقُول: خَافَ ثمَّ اتَّقى والخائف من ركب طَاعَة الله وَترك مَعْصِيَته
İbn Cerîr, İbn Abbâs’tan {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Korktu ve ardından sakındı. Korkan kimse ise Allah’a itaate sarılan ve O’na isyanı terk eden kimsedir.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وهناد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي التَّوْبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} قَالَ: هُوَ الرجل يهم بالمعصية فيذكر مقَامه فينزع عَنْهَا
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Hennâd, et-Tevbe’de İbn Ebi’d-Dünyâ, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bu, günah işlemeye niyetlenen, ardından [Rabbinin] makamını hatırlayıp o günahtan vazgeçen adamdır.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} قَالَ: من خَافَ مقَام الله عَلَيْهِ
Abd b. Humeyd, Katâde'den (radıyallâhu anh) {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyruğu hakkında: “Allah’ın kendisini hesaba çekmek üzere huzurunda durdurmasından korkan kimsedir” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد مثله
Abd b. Humeyd, Mücâhid'den de aynısını rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن مُجَاهِد ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: الرجل يُرِيد الذَّنب فيذكر الله فيدع الذَّنب
Abd b. Humeyd, İbn Ebi’d-Dünyâ ve Şuabu'l-Îmân’da Beyhakî, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bir günah işlemeyi isteyen, sonra Allah’ı hatırlayıp o günahı terk eden adamdır.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} قَالَ: إِن الْمُؤمنِينَ خَافُوا ذَلِك الْمقَام فعملوا لله ودأبوا ونصبوا لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَار
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den (radıyallâhu anh) {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Şüphesiz müminler o makamdan korktular; bu yüzden Allah için amel ettiler, gayret gösterdiler ve gece gündüz O'nun için yoruldular.”
وَأخرج ابْن جرير عَن إِبْرَاهِيم {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} قَالَ: إِذا أَرَادَ أَن يُذنب أمسك مَخَافَة الله
İbn Cerîr, İbrâhîm'den {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyruğu hakkında: “Günah işlemek istediğinde Allah korkusuyla kendini tutar” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن مَسْعُود {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} قَالَ: لمن خافه فِي الدُّنْيَا
Abd b. Humeyd, İbn Mes’ûd’dan {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyruğu hakkında: “Dünyada O'ndan korkan kimse içindir” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطِيَّة بن قيس فِي قَوْله {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان}
İbn Ebî Hâtim, Atiyye b. Kays'tan {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyruğu hakkında...
قَالَ: نزلت فِي الَّذِي قَالَ: أحرقوني بالنَّار لعَلي أضلّ الله قَالَ لنا بِيَوْم وَلَيْلَة بعد أَن تكلم بِهَذَا فَقبل الله مِنْهُ ذَلِك وَأدْخلهُ الْجنَّة
...şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Bu sözü söyledikten sonra bize bir gün bir gece kalan ve ‘Beni ateşle yakın ki belki Allah’ı yanıltırım’ diyen kimse hakkında indi. Allah bunu ondan kabul etti ve onu cennete koydu.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَابْن منيع والحكيم فِي نَوَادِر الْأُصُول وَالنَّسَائِيّ وَالْبَزَّار وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي الدَّرْدَاء أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ هَذِه الْآيَة {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} فَقلت: وَإِن زنى وَإِن سرق يَا رَسُول الله فَقَالَ النَّبِي ﷺ الثَّانِيَة {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} فَقلت: وَإِن زنى وَإِن سرق فَقَالَ الثَّالِثَة {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} فَقلت: وَإِن زنى وَإِن سرق قَالَ: نعم وَإِن رغم أنف أبي الدَّرْدَاء
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, İbn Menî', Nevâdiru'l-Usûl’de el-Hakîm, Nesâî, Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbnu'l-Münzir, Taberânî ve İbn Merdûye, Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etmişlerdir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayeti, {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” [ayetini] okudu. Ben: “Zina etse de, hırsızlık yapsa da mı ey Allah'ın Resûlü?” dedim. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikinci defa: {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyurdu. Ben: “Zina etse de, hırsızlık yapsa da mı?” dedim. Üçüncü defa: {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyurdu. Ben: “Zina etse de, hırsızlık yapsa da mı?” deyince, şöyle buyurdu: “Evet, Ebü'd-Derdâ'nın burnu yere sürtülse bile!”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} فَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاء: وَإِن زنى وَإِن سرق يَا رَسُول الله قَالَ: وَإِن زنى وَإِن سرق وَإِن رغم أنف أبي الدَّرْدَاء فَكَانَ أَبُو الدَّرْدَاء يقص وَيَقُول: {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} وَإِن رغم أنف أبي الدَّرْدَاء
İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyurdu. Ebü'd-Derdâ: “Zina etse de, hırsızlık yapsa da mı ey Allah'ın Resûlü?” dedi. Şöyle buyurdu: “Zina etse de, hırsızlık yapsa da, Ebü'd-Derdâ'nın burnu yere sürtülse bile!” Bundan dolayı Ebü'd-Derdâ anlatır ve şöyle derdi: “Ebü'd-Derdâ'nın burnu yere sürtülse bile {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} ‘Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır’.”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق الحريري عَن أَخِيه قَالَ: سَمِعت مُحَمَّدًا بن سعد يقْرَأ هَذِه الْآيَة [وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان وَإِن زنى وَإِن سرق] فَقلت: لَيْسَ فِيهِ وَإِن زنى وَإِن سرق قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقْرَأها كَذَلِك فَأَنا أقرأها كَذَلِك حَتَّى أَمُوت
Taberânî ve İbn Merdûye, el-Harîrî kanalıyla kardeşinden rivayet etmişlerdir: Muhammed b. Sa'd'ı bu ayeti [وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان وَإِن زنى وَإِن سرق] “Rabbinin makamından korkan kimse için -zina etse de, hırsızlık yapsa da- iki cennet vardır” şeklinde okurken işittim. Bunun üzerine: “Ayetin içinde ‘zina etse de, hırsızlık yapsa da’ [kısmı] yoktur” dedim. O da: “Resûlullah’ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) böyle okurken işittim; ben de ölünceye kadar böyle okuyacağım” dedi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من شهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَنِّي رَسُول الله دخل الْجنَّة ثمَّ قَرَأَ {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان}
İbn Merdûye, Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kim Allah'tan başka ilah olmadığına ve benim Allah'ın elçisi olduğuma şahitlik ederse cennete girer.” Sonra {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” [ayetini] okudu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن شهَاب قَالَ: كنت عِنْد هِشَام بن عبد الْملك فَقَالَ: قَالَ أَبُو هُرَيْرَة ﵁: قَالَ رَسُول الله ﷺ: {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَة ﵁: وَإِن زنى وَإِن سرق فَقلت: إِنَّمَا كَانَ ذَلِك قبل أَن تنزل الْفَرَائِض فَلَمَّا نزلت الْفَرَائِض ذهب هَذَا
İbn Merdûye, İbn Şihâb'dan rivayet etmiştir: Hişâm b. Abdilmelik'in yanındaydım. O şöyle dedi: Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh) dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyurdu. Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh): “Zina etse de, hırsızlık yapsa da mı?” dedi. Ben de [şöyle] dedim: “Bu ancak farzlar inmeden önceydi; farzlar inince bu [hüküm] kalktı.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن يسَار مولى لآل مُعَاوِيَة عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁ فِي قَوْله {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} قَالَ: قيل: يَا أَبَا الدَّرْدَاء وَإِن زنى وَإِن سرق قَالَ: من خَافَ مقَام ربه لم يزن وَلم يسرق
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Muâviye ailesinin azatlısı Yesâr'dan rivayet etmişlerdir: Ebü'd-Derdâ'ya (radıyallâhu anh) {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyruğu hakkında: “Ey Ebü'd-Derdâ! Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?” denildi. O da: “Rabbinin makamından korkan kimse zina etmez ve hırsızlık yapmaz” dedi.
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن أبي مُوسَى
et-Tayâlisî, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Ba's’ta Beyhakî, Ebû Mûsâ...
الْأَشْعَرِيّ ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: جنان الفردوس أَربع: جنتان من ذهب حليتهما وآنيتهما وَمَا فيهمَا وجنتان من فضَّة حليتهما وآنيتهما وَمَا فيهمَا وَمَا بَين الْقَوْم وَبَين أَن ينْظرُوا إِلَى رَبهم إِلَّا رِدَاء الْكِبْرِيَاء على وَجهه فِي جنَّة عدن
...el-Eş'arî'den (radıyallâhu anh) Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Firdevs cennetleri dörttür: İki cennet vardır ki, süsleri, kapları ve içindekiler altındandır. İki cennet de vardır ki, süsleri, kapları ve içindekiler gümüştendir. Adn cennetinde topluluk ile Rablerine bakmaları arasında O'nun yüzündeki kibriya (büyüklük) örtüsünden başka bir şey yoktur.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي مُوسَى عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله: {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} وَقَوله {وَمن دونهمَا جنتان} قَالَ: جنتان من ذهب للمقربين وجنتان من ورق لأَصْحَاب الْيَمين
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ebû Mûsâ'dan, Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” ve {وَمن دونهمَا جنتان} “Bu ikisinden başka iki cennet daha vardır” buyrukları hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Mukarrebûn (Allah'a en yakın olanlar) için altından iki cennet; Ashâb-ı Yemîn (amel defteri sağından verilenler) için de gümüşten iki cennet vardır.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ ﵁ فِي قَوْله {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} قَالَ: جنتان من ذهب للسابقين وجنتان من فضَّة للتابعين
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve el-Ba's’ta Beyhakî, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den (radıyallâhu anh) {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Öncüler (es-sâbikûn) için altından iki cennet, onların ardından gelenler (et-tâbiûn) için de gümüşten iki cennet vardır.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عِيَاض بن تَمِيم أَنه سمع رَسُول الله ﷺ تَلا {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} قَالَ: بستانان عرض كل وَاحِد مِنْهُمَا مسيرَة مائَة عَام فيهمَا أَشجَار وفرعهما ثَابت وشجرهما ثَابت وعرصتهما عَظِيمَة ونعيمهما عَظِيم وخيرهما دَائِم ولذتهما قَائِمَة وأنهارهما جَارِيَة وريحهما طيب وبركتهما كَثِيرَة وحياتهما طَوِيلَة وفاكهتما كَثِيرَة
İbn Merdûye, İyâd b. Temîm'den, onun Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) {وَلمن خَافَ مقَام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” [ayetini] okuyup şöyle buyurduğunu işittiğini rivayet etmiştir: “Her birinin genişliği yüz yıllık mesafe olan iki bahçedir; içlerinde ağaçlar vardır, dalları sabittir, ağaçları sabittir, alanları pek büyüktür, nimetleri pek büyüktür, hayırları süreklidir, lezzetleri bakidir, nehirleri akıcıdır, kokuları güzeldir, bereketleri çoktur, hayatları uzundur ve meyveleri pek çoktur.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن الْحسن قَالَ: كَانَ شَاب على عهد عمر بن الْخطاب ﵁ ملازم الْمَسْجِد وَالْعِبَادَة فعشقته جَارِيَة فَأَتَتْهُ فِي خلْوَة فكلمته فَحدث نَفسه بذلك فشهق شهقة فَغشيَ عَلَيْهِ فجَاء عَم لَهُ إِلَى بَيته فَلَمَّا أَفَاق قَالَ يَا عَم انْطلق إِلَى عمر فأقرئه مني السَّلَام وَقل لَهُ: مَا جَزَاء من خَافَ مقَام ربه فَانْطَلق عَمه فَأخْبر عمر وَقد شهق الْفَتى شهقة أُخْرَى فَمَاتَ مِنْهَا فَوقف عَلَيْهِ عمر فَقَالَ: لَك جنتان لَك جنتان
Şuabu'l-Îmân’da Beyhakî, Hasen'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) zamanında mescide ve ibadete devam eden bir genç vardı. Bir cariye ona âşık oldu ve tenha bir yerde yanına gelip onunla konuştu. Genç nefsinden buna dair bir arzu geçirdi, derken bir feryat koparıp bayıldı. Amcası onun evine geldi; genç kendine gelince: “Ey amca! Ömer’e git, benden ona selam söyle ve ona: ‘Rabbinin makamından korkan kimsenin mükafatı nedir?’ diye sor” dedi. Amcası gidip Ömer’e haber verdi; genç ise bir feryat daha kopardı ve bundan dolayı öldü. Ömer onun başında durdu ve: “Sana iki cennet vardır, sana iki cennet vardır!” dedi.
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ذواتا أفنان} قَالَ: ذواتا ألوان
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs’tan {ذواتا أفنان} “İkisi de çeşit çeşit dallara / renk renk meyvelere sahiptir” buyruğu hakkında: “Çeşit çeşit renklere sahiptir” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن جُبَير مثله
Abd b. Humeyd, Saîd b. Cübeyr'den aynısını rivayet etmiştir.
وَأخرج هناد عَن الضَّحَّاك مثله
Hennâd, Dahhâk'tan aynısını rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {ذواتا أفنان} يَقُول: ألوان من الْفَوَاكِه
İbn Cerîr, Dahhâk'tan {ذواتا أفنان} “İkisi de çeşit çeşit dallara / meyvelere sahiptir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Türlü türlü meyveler [demektir].”