فوالذي نَفسِي بِيَدِهِ إِنَّه ليصل إِلَى قلبه حسرة لَا ترتد أبدا وَيفتح لَهُ بَاب إِلَى النَّار فَيُقَال: عدوّ الله هَذَا مَنْزِلك لما عصيت الله
Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, onun kalbine asla geri dönmeyecek (dinmeyecek) bir hasret ulaşır ve ona cehenneme [açılan] bir kapı açılır. Sonra: 'Ey Allah düşmanı! Allah'a isyan ettiğin için işte konağın burasıdır' denilir.
وَيفتح لَهُ سَبْعَة وَسَبْعُونَ بَابا إِلَى النَّار يَأْتِيهِ حرهَا وسمومها حَتَّى يَبْعَثهُ من قَبره يَوْم الْقِيَامَة إِلَى النَّار
Ona cehenneme [açılan] yetmiş yedi kapı açılır; kıyamet gününde [Allah] onu kabrinden cehenneme gönderinceye kadar oranın sıcağı ve samyeli (zehirli sıcağı) ona gelir.
الْآيَة ٨٦ - ٩٦
86-96. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {غير مدينين} قَالَ: غير محاسبين
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre: { غَيْرَ مَدِينِينَ } “hesaba çekilmeyecek [iseniz]” ayeti hakkında: "Hesaba çekilmeyecek [iseniz]" demiştir.
وَأخرج عبد حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ {فلولا إِن كُنْتُم غير مدينين} قَالَ: غير محاسبين {ترجعونها} قَالَ: النَّفس
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu teâlâ anh'tan bildirdiğine göre: { فَلَوْلَا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ } “Şayet hesaba çekilmeyecek iseniz” ayeti hakkında: "Hesaba çekilmeyecek [iseniz]", { تَرْجِعُونَهَا } “onu geri döndürsenize” ayeti hakkında ise: "Nefsi (ruhu)" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن جُبَير ﵁ وَالْحسن وَقَتَادَة مثله
Abd b. Humeyd'in Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh, el-Hasen ve Katâde'den bildirdiğine göre onlar da bunun benzerini söylemişlerdir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {غير مدينين} قَالَ: غير موقنين
Abd b. Humeyd'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre: { غَيْرَ مَدِينِينَ } “hesaba çekilmeyecek [iseniz]” ayeti hakkında: "[Öldükten sonra dirilmeye] kesin inanmayanlar" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن الْحسن ﵁ {فلولا إِن كُنْتُم غير مدينين} قَالَ: غير مبعوثين يَوْم الْقِيَامَة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in el-Hasen radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre: { فَلَوْلَا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ } “Şayet hesaba çekilmeyecek iseniz” ayeti hakkında: "Kıyamet gününde diriltilmeyecek [iseniz]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن الرّبيع بن خَيْثَم فِي قَوْله: {فَأَما إِن كَانَ من المقربين فَروح وَرَيْحَان} قَالَ: هَذَا لَهُ عِنْد الْمَوْت {وجنة نعيم} قَالَ: تخبأ لَهُ الْجنَّة إِلَى يَوْم يبْعَث {وَأما إِن كَانَ من المكذبين الضَّالّين فَنزل من حميم} قَالَ: هَذَا عِنْد الْمَوْت {وتصلية جحيم} قَالَ: تخبأ لَهُ الْجَحِيم إِلَى يَوْم يبْعَث
İbn Ebî Şeybe, Ahmed (ez-Zühd'de), Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in er-Rebî' b. Haysem'den bildirdiğine göre: { فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ } “Fakat [ölen kişi] yakın kılınanlardan ise, ona rahatlık ve güzel rızık...” ayeti hakkında: "Bu, ölüm anında ona [verilir]", { وَجَنَّتُ نَعِيمٍ } “ve Naim cenneti [vardır]” ayeti hakkında: "Cennet onun için diriltileceği güne kadar saklanır", { وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ } “Ama yalanlayan sapıklardan ise, ona kaynar sudan bir ziyafet...” ayeti hakkında: "Bu ölüm anındadır", { وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ } “ve cehenneme atılma [vardır]” ayeti hakkında ise: "Cehennem ateşi onun için diriltileceği güne kadar saklanır" demiştir.
وَأخرج أَبُو عبيد فِي فضائله وَأحمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالنَّسَائِيّ والحكيم الترميذي فِي نَوَادِر الْأُصُول وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة أَنَّهَا سَمِعت رَسُول الله ﷺ يقْرَأ {فَروح وَرَيْحَان} بِرَفْع الرَّاء
Ebû Ubeyd (Fedâil'inde), Ahmed, Abd b. Humeyd, el-Buhârî (Târîh'inde), Ebû Dâvûd, et-Tirmizî (ve bunu hasen saymıştır), en-Nesâî, el-Hakîm et-Tirmizî (Nevâdiru'l-Usûl'de), el-Hâkim (ve bunu sahih saymıştır), Ebû Nuaym (el-Hilye'de) ve İbn Merdûye'nin Âişe'den bildirdiğine göre kendisi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ra harfinin ötresiyle { فَرُوحٌ وَرَيْحَانٌ } “ona rahatlık ve güzel rızık [vardır]” şeklinde okuduğunu işitmiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر قَالَ: قَرَأت على رسو ل الله ﷺ سُورَة الْوَاقِعَة فَلَمَّا بلغت {فَروح وَرَيْحَان} قَالَ رَسُول الله ﷺ: {فَروح وَرَيْحَان}
İbn Merdûye'nin İbn Ömer'den bildirdiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Vâkıa Suresi'ni okudum. { فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ } “ona rahatlık ve güzel rızık [vardır]” kısmına gelince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { فَرُوحٌ وَرَيْحَانٌ } “ona rahatlık ve güzel rızık [vardır]” [diye ötre ile] buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَوْف عَن الْحسن أَنه كَانَ يقرأُها {فَروح وَرَيْحَان} بِرَفْع الرَّاء
Abd b. Humeyd'in Avf'tan, onun da el-Hasen'den bildirdiğine göre kendisi bunu ra harfinin ötresiyle { فَرُوحٌ وَرَيْحَانٌ } “ona rahatlık ve güzel rızık [vardır]” şeklinde okurdu.
وَأخرج أَبُو عبيد وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة أَنه كَانَ يقْرَأ {فَروح} قَالَ: رَحْمَة قَالَ: وَكَانَ الْحسن يقْرَأ {فَروح} يَقُول: رَاحَة
Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den bildirdiğine göre kendisi { فَرَوْحٌ } “ona rahatlık [vardır]” şeklinde okur ve: "Rahmettir" derdi. [Ravi] dedi ki: el-Hasen ise { فَرُوحٌ } “ona rahatlık [vardır]” şeklinde okur ve: "Rahatlıktır" derdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فَروح} قَالَ: رَاحَة {وَرَيْحَان} قَالَ: استراحة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre: { فَرَوْحٌ } “ona rahatlık” ayeti hakkında: "Rahatlık", { وَرَيْحَانٌ } “ve güzel rızık [vardır]” ayeti hakkında: "Dinlenme/huzur bulma" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: يَعْنِي بالريحان المستريح من الدُّنْيَا {وجنة نعيم} يَقُول: مغْفرَة وَرَحْمَة
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre: "Reyhan ile dünyadan rahatlayanı kastetmektedir. { وَجَنَّتُ نَعِيمٍ } 've Naim cenneti [vardır]' ayetiyle de mağfiret ve rahmeti kastetmektedir" demiştir.
وَأخرج مَالك وَأحمد وَعبد بن حميد فِي مُسْنده وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ عَن أبي قَتَادَة قَالَ: كُنَّا مَعَ رَسُول الله ﷺ إِذا مرت جَنَازَة فَقَالَ: مستريح ومستراح مِنْهُ فَقُلْنَا يَا رَسُول الله: مَا المستريح وَمَا المستراح مِنْهُ قَالَ: العَبْد الْمُؤمن يستريح من نصب الدُّنْيَا وأذاها إِلَى رَحْمَة الله ﷾ وَالْعَبْد الْفَاجِر يستريح مِنْهُ الْعباد والبلاد وَالشَّجر وَالدَّوَاب
Mâlik, Ahmed, Abd b. Humeyd (Müsned'inde), el-Buhârî, Müslim ve en-Nesâî'nin Ebû Katâde'den bildirdiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikteyken bir cenaze geçti. Bunun üzerine: "Rahata kavuşan ve kendisinden rahatlanan!" buyurdu. Biz: "Ey Allah'ın Resûlü! Rahata kavuşan ve kendisinden rahatlanan ne demektir?" dedik. Şöyle buyurdu: "Mümin kul, dünyanın yorgunluğundan ve eziyetinden Allah Azze ve Celle'nin rahmetine [kavuşarak] rahatlar. Günahkâr kuldan ise kullar, beldeler, ağaçlar ve hayvanlar rahatlar."
وَأخرج الْقَاسِم بن مندة فِي كتاب الْأَحْوَال والإِيمان بالسؤال عَن سلمَان قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن أول مَا يبشر بِهِ الْمُؤمن عِنْد والوفاة بِروح وَرَيْحَان وجنة نعيم وَإِن أول مَا يبشر بِهِ الْمُؤمن فِي قَبره أَن يُقَال: أبشر بِرِضا الله تَعَالَى وَالْجنَّة قدمت خير مقدم قد غفر الله لمن شيعك إِلَى قبرك وَصدق من شهد لَك واستجاب لمن اسْتغْفر لَك
el-Kâsım b. Mende (Kitâbu'l-Ahvâl ve'l-İmân bi's-Süâl'de) Selmân'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Müminin ölüm anında müjdeleneceği ilk şey bir rahatlık, güzel bir rızık ve Naim cennetidir. Müminin kabrinde müjdeleneceği ilk şey ise kendisine şöyle denilmesidir: 'Allah Teâlâ'nın rızası ve cennetle müjdelen! En hayırlı gelişle geldin. Allah seni kabrine kadar uğurlayanları bağışladı, senin için şahitlik edeni doğruladı ve senin için mağfiret dileyenin duasını kabul etti.'"
وَأخرج هناد بن السّري وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {فَروح وَرَيْحَان} قَالَ: الرّوح الْفَرح وَالريحَان الرزق
Hennâd b. es-Serî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre: { فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ } “ona rahatlık ve güzel rızık [vardır]” ayeti hakkında şöyle demiştir: Ravh (رَوْح), sevinç; reyhan (رَيْحَان) ise rızıktır.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ فِي قَوْله: {فَروح وَرَيْحَان} قَالَ: فرج من الْغم الَّذِي كَانُوا فِيهِ واستراحة من الْعَمَل لَا يصلونَ وَلَا يَصُومُونَ
İbnü'l-Münzir'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den bildirdiğine göre: { فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ } “ona rahatlık ve güzel rızık [vardır]” ayeti hakkında şöyle demiştir: "İçinde bulundukları kederden kurtuluş ve amelden dinlenmedir; artık ne namaz kılarlar ne de oruç tutarlar."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير الضَّحَّاك قَالَ: الرّوح الاسْتِرَاحَة وَالريحَان الرزق
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in [bildirdiğine göre] ed-Dahhâk şöyle demiştir: Ravh (رَوْح), dinlenme; reyhan (رَيْحَان) ise rızıktır.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الْقَاسِم بن مَنْدَه فِي كتاب السُّؤَال عَن الْحسن فِي قَوْله: {فَروح وَرَيْحَان} قَالَ: ذَاك فِي الْآخِرَة فاستفهمه بعض الْقَوْم فَقَالَ: أما وَالله إِنَّهُم ليسرون بذلك عِنْد الْمَوْت
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebü'l-Kâsım b. Mende (Kitâbu's-Süâl'de) el-Hasen'den bildirdiğine göre: { فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ } “ona rahatlık ve güzel rızık [vardır]” ayeti hakkında: "Bu ahirettedir" demiştir. Topluluktan birisi ona tekrar sorup anlamak isteyince şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki, onlar ölüm anında da bununla sevindirilirler."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فَروح وَرَيْحَان} قَالَ: الريحان الرزق
İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre: { فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ } “ona rahatlık ve güzel rızık [vardır]” ayeti hakkında: "Reyhan, rızıktır" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن قَالَ: الرّوح الرَّحْمَة وَالريحَان هُوَ هَذَا الريحان
Abd b. Humeyd'in el-Hasen'den bildirdiğine göre şöyle demiştir: Ravh (رَوْح), rahmettir; reyhan (رَيْحَان) ise [bildiğimiz] bu güzel kokulu bitkidir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {فَروح وَرَيْحَان} قَالَ: الرّوح الرَّحْمَة وَالريحَان يتلَقَّى بِهِ عِنْد الْمَوْت
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre: { فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ } “ona rahatlık ve güzel rızık [vardır]” ayeti hakkında şöyle demiştir: Ravh (رَوْح), rahmettir; reyhan ise ölüm anında kendisiyle karşılandığı [kokudur].
وَأخرج الْمروزِي فِي الْجَنَائِز وَابْن جرير عَن الْحسن قَالَ: تخرج روح الْمُؤمن من جسده فِي رَيْحَانَة ثمَّ قَرَأَ {فَأَما إِن كَانَ من المقربين فَروح وَرَيْحَان}
el-Mervezî (el-Cenâiz'de) ve İbn Cerîr'in el-Hasen'den bildirdiğine göre şöyle demiştir: "Müminin ruhu bedeninden bir reyhan içinde çıkar." Sonra: { فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ } “Fakat [ölen kişi] yakın kılınanlardan ise, ona rahatlık ve güzel rızık [vardır]” ayetini okumuştur.
٣ - ٨
3-8
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي ذكر الْمَوْت وَعبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد عَن أبي عمرَان الْجونِي فِي قَوْله: {فَأَما إِن كَانَ من المقربين فَروح وَرَيْحَان} قَالَ: بَلغنِي أَن الْمُؤمن إِذا نزل بِهِ الْمَوْت تلقى بضبائر الريحان من الْجنَّة فَيجْعَل روحه فِيهَا
Abd b. Humeyd, İbn Ebî'd-Dünyâ (Zikrü'l-Mevt'te) ve Abdullah b. Ahmed (Zevâidü'z-Zühd'de) Ebû İmrân el-Cevnî'den bildirdiğine göre: { فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ } “Fakat [ölen kişi] yakın kılınanlardan ise, ona rahatlık ve güzel rızık [vardır]” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bana ulaştı ki, mümine ölüm geldiğinde cennetten reyhan demetleriyle karşılanır ve ruhu onun içine konulur."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: لم يكن أحد من المقربين يُفَارق الدُّنْيَا حَتَّى يُؤْتى بِغُصْن من ريحَان الْجنَّة فيشمه ثمَّ يقبض
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebu'l-Âliye'den bildirdiğine göre şöyle demiştir: "Yakın kılınanlardan (mukarrebûn) hiç kimse kendisine cennet reyhanından bir dal getirilip onu koklayıncaya kadar dünyadan ayrılmaz, sonra ruhu kabzedilir."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي ذكر الْمَوْت عَن بكر بن عبد الله قَالَ: إِذا أَمر ملك الْمَوْت بِقَبض روح الْمُؤمن أَتَى بريحان من الْجنَّة فَقيل لَهُ: اقبض روحه فِيهِ وَإِذا أَمر بِقَبض روح الْكَافِر أَتَى ببجاد من النَّار فَقيل لَهُ: أقبضهُ فِيهِ
İbn Ebî'd-Dünyâ'nın (Zikrü'l-Mevt'te) Bekr b. Abdillâh'tan bildirdiğine göre şöyle demiştir: "Ölüm meleğine müminin ruhunu kabzetmesi emredildiğinde cennetten bir reyhan getirilir ve ona: 'Onun ruhunu bunun içine kabzet' denilir. Kâfirin ruhunu kabzetmesi emredildiğinde ise ateşten kaba bir kumaş getirilir ve ona: 'Onu bunun içine kabzet' denilir."
وَأخرج الْبَزَّار وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن الْمُؤمن إِذا حضر أَتَتْهُ الْمَلَائِكَة بحريرة فِيهَا مسك وضبائر ريحَان فتسل روحه كَمَا تسل الشعرة من الْعَجِين وَيُقَال: أيتها النَّفس الطّيبَة أَخْرِجِي راضية مرضيّاً عَنْك إِلَى روح الله وكرامته فَإِذا خرجت روحه وضعت على ذَلِك الْمسك والريحان وطويت عَلَيْهَا الحريرة وَذهب بِهِ إِلَى عليين وَإِن الْكَافِر إِذا حضر أَتَتْهُ الْمَلَائِكَة بمسح فِيهِ جمر فتنزع روحه انتزاعاً شَدِيدا وَيُقَال: أيتا النَّفس الخبيثة أَخْرِجِي ساخطة مسخوطاً عَلَيْك إِلَى هوان الله عَذَابه فَإِذا خرجت روحه وضعت على تِلْكَ الْجَمْرَة فَإِن لَهَا نشيشاً ويطوى عَلَيْهَا الْمسْح وَيذْهب بِهِ إِلَى سِجِّين
el-Bezzâr ve İbn Merdûye'nin Ebû Hureyre'den bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Mümine [ölüm] geldiğinde melekler ona içinde misk ve reyhan demetleri bulunan ipek bir örtüyle gelirler; ruhu, hamurdan kıl çeker gibi çekilip alınır ve şöyle denilir: 'Ey güzel nefis! Sen razı olmuş ve kendisinden razı olunmuş olarak Allah'ın rahmetine ve ikramına doğru çık!' Ruhu çıktığında o misk ve reyhanın üzerine konulur, ipek kumaş üzerine sarılır ve İlliyyîn'e götürülür. Kâfire [ölüm] geldiğinde ise melekler ona içinde kor bulunan kaba kıldan bir çulla gelirler; ruhu şiddetle sökülüp alınır ve şöyle denilir: 'Ey habis nefis! Sen öfkeli ve üzerine gazap edilmiş olarak Allah'ın hor kılmasına ve azabına doğru çık!' Ruhu çıktığında o kor üzerine konulur -ki onun bir cızırtısı olur-, çul üzerine sarılır ve Siccîn'e götürülür."
وَأخرج أبن أبي الدُّنْيَا فِي ذكر الْمَوْت عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ قَالَ: بلغنَا أَن الْمُؤمن يسْتَقْبل عِنْد مَوته بِطيب من طيب الْجنَّة وَرَيْحَان من ريحَان الْجنَّة فتقبض روحه فتجعل فِي حَرِير الْجنَّة ثمَّ ينضح بذلك الطّيب ويلف فِي الريحان ثمَّ ترتقي بِهِ مَلَائِكَة الرَّحْمَة حَتَّى يَجْعَل فِي عليين
İbn Ebî'd-Dünyâ'nın (Zikrü'l-Mevt'te) İbrâhîm en-Nehaî'den bildirdiğine göre şöyle demiştir: "Bize ulaştı ki, mümin ölümü anında cennet kokularından bir koku ve cennet reyhanlarından bir reyhan ile karşılanır; ruhu kabzedilip cennet ipeğine konulur, sonra o koku üzerine serpilir ve reyhana sarılır; ardından rahmet melekleri onunla yükselir, nihayet İlliyyîn'e yerleştirilir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فسلام لَك من أَصْحَاب الْيَمين} قَالَ: تَأتيه الْمَلَائِكَة بِالسَّلَامِ من قبل الله تسلم عَلَيْهِ وَتُخْبِرهُ أَنه من أَصْحَاب الْيَمين
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre: { فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ } “Sana 'sağın adamlarından selam olsun!' [denir]” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Melekler Allah katından selam ile ona gelirler, ona selam verirler ve sağın adamlarından olduğunu haber verirler."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {فسلام لَك من أَصْحَاب الْيَمين} قَالَ: سَلام من عَذَاب الله وسلمت عَلَيْهِ مَلَائِكَة الله
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den bildirdiğine göre: { فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ } “Sana 'sağın adamlarından selam olsun!' [denir]” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah'ın azabından selamettedir ve Allah'ın melekleri ona selam vermiştir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَأما إِن كَانَ من المكذبين الضَّالّين فَنزل من حميم} قَالَ: لَا يخرج الْكَافِر من دَار الدُّنْيَا حَتَّى يشرب كأساً من حميم
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre: { وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ } “Ama yalanlayan sapıklardan ise, ona kaynar sudan bir ziyafet [vardır]” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Kâfir, kaynar sudan bir kadeh içmedikçe dünya yurdundan çıkmaz."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: من مَاتَ وَهُوَ يشرب الْخمر شج فِي وَجهه من جمر جَهَنَّم
İbn Ebî Hâtim'in ed-Dahhâk'tan bildirdiğine göre [bu] ayet hakkında şöyle demiştir: "Kim içki içerken ölürse cehennem korundan yüzü yaralanır/dağlanır."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الرَّحْمَن بن أبي ليلى عَن بعض أَصْحَاب النَّبِي ﷺ: {فَأَما إِن كَانَ من المقربين فَروح وَرَيْحَان} قَالَ: هَذَا فِي الدُّنْيَا {وَأما إِن كَانَ من المكذبين الضَّالّين فَنزل من حميم وتصلية جحيم} قَالَ: هَذَا فِي الدُّنْيَا
İbn Merdûye'nin Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazılarından bildirdiğine göre: { فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ } “Fakat [ölen kişi] yakın kılınanlardan ise, ona rahatlık ve güzel rızık...” ayeti hakkında: "Bu dünyadadır", { وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ } “Ama yalanlayan sapıklardan ise, ona kaynar sudan bir ziyafet ve cehenneme atılma [vardır]” ayeti hakkında ise: "Bu [da] dünyadadır" demiştir.
وَأخرج أَحْمد وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الرَّحْمَن بن أبي ليلى قَالَ: حَدثنِي فلَان بن فلَان سمع رَسُول الله ﷺ يَقُول: من أحب لِقَاء الله أحب الله لقاءه وَمن كره الله لقاءه فأكب الْقَوْم يَبْكُونَ فَقَالُوا: إِنَّا نكره الْمَوْت قَالَ: لَيْسَ ذَاك وَلكنه إِذا حضر {فَأَما إِن كَانَ من المقربين فَروح وَرَيْحَان وجنة نعيم} فَإِذا بشر بذلك أحب لِقَاء الله وَالله للقائه أحب {وَأما إِن كَانَ من المكذبين الضَّالّين فَنزل من حميم} فَإِذا بشر بذلك كره لِقَاء الله وَالله للقائه أكره
Ahmed, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan bildirdiğine göre şöyle demiştir: Bana filan oğlu filan anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: "Kim Allah'a kavuşmayı severse Allah da ona kavuşmayı sever. Kim de Allah'a kavuşmaktan hoşlanmazsa Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz." Bunun üzerine topluluk yüzüstü kapanıp ağlayarak: "Biz ölümü kerih görürüz (ondan hoşlanmayız)" dediler. [Resûlullah] şöyle buyurdu: "O öyle değildir! Fakat [ölüm anı] geldiğinde; { فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ } 'Fakat [ölen kişi] yakın kılınanlardan ise, ona rahatlık, güzel rızık ve Naim cenneti vardır'. İşte bununla müjdelendiğinde Allah'a kavuşmayı sever, Allah da ona kavuşmayı daha çok sever. { وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ } 'Ama yalanlayan sapıklardan ise, ona kaynar sudan bir ziyafet vardır'. Bununla [müjdelendiğinde] ise Allah'a kavuşmaktan hoşlanmaz, Allah da ona kavuşmaktan daha çok hoşlanmaz."
وَأخرج آدم ابْن أبي اياس عَن عبد الرَّحْمَن بن أبي ليلى قَالَ: تَلا رَسُول الله ﷺ هَذِه الْآيَات {فلولا إِذا بلغت الْحُلْقُوم} إِلَى قَوْله: {فَروح وَرَيْحَان وجنة نعيم} إِلَى قَوْله: {فَنزل من حميم وتصلية جحيم} ثمَّ قَالَ: إِذا كَانَ عِنْد الْمَوْت قيل لَهُ هَذَا فَإِن كَانَ من أَصْحَاب الْيَمين أحب لِقَاء الله وَأحب الله لقاءه وَإِن كَانَ من أَصْحَاب الشمَال كره لِقَاء الله وَكره الله لقاءه
Âdem b. Ebî İyâs'ın Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan bildirdiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem { فَلَوْلَا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } “Hele can boğaza dayandığı zaman” ayetinden { فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ } “ona rahatlık, güzel rızık ve Naim cenneti vardır” ayetine ve { فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ } “ona kaynar sudan bir ziyafet ve cehenneme atılma vardır” ayetine kadar olan ayetleri okudu. Sonra şöyle buyurdu: "Ölüm anında kişiye bu söylenir. Şayet sağın ehlinden ise Allah'a kavuşmayı sever, Allah da ona kavuşmayı sever. Eğer solun ehlinden ise Allah'a kavuşmaktan hoşlanmaz, Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz."
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ عَن عبَادَة بن الصَّامِت قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من أحب لِقَاء الله أحب الله لقاءه وَمن كره لِقَاء الله كره الله لقاءه فَقَالَت عَائِشَة ﵂: إِنَّا لنكره الْمَوْت فَقَالَ: لَيْسَ ذَاك وَلَكِن الْمُؤمن إِذا حضر الْمَوْت بشر برضوان الله وكرامته فَلَيْسَ شَيْء أحب إِلَيْهِ مِمَّا أَمَامه وَأحب لِقَاء الله وَأحب الله لقاءه وَإِن الْكَافِر إِذا حضر بشر بِعَذَاب الله وعقوبته فَلَيْسَ شَيْء أكره إِلَيْهِ مِمَّا أَمَامه وَكره لِقَاء الله وَكره الله لقاءه
Buhârî, Müslim, Tirmizî ve Nesâî'nin Ubâde b. es-Sâmit'ten bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim Allah'a kavuşmayı severse Allah da ona kavuşmayı sever. Kim de Allah'a kavuşmaktan hoşlanmazsa Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz." Bunun üzerine Âişe radıyallâhu anhâ: "Biz ölümü hoş karşılamayız (ondan hoşlanmayız)" deyince şöyle buyurdu: "O öyle değildir! Fakat mümine ölüm geldiğinde Allah'ın rızası ve ikramıyla müjdelenir; artık ona önündeki şeyden daha sevimli bir şey olmaz. Böylece Allah'a kavuşmayı sever, Allah da ona kavuşmayı sever. Kâfire ise [ölüm] geldiğinde Allah'ın azabı ve cezasıyla [müjdelenir]; artık ona önündeki şeyden daha nahoş bir şey olmaz. Böylece Allah'a kavuşmaktan hoşlanmaz, Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا من ميت يَمُوت إِلَّا وَهُوَ يعرف غاسله ويناشد حامله إِن كَانَ بِخَير {فَروح وَرَيْحَان وجنة نعيم}
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ölen hiçbir ölü yoktur ki kendisini yıkayanı tanımasın ve kendisini taşıyana yalvarmasın: Eğer hayır üzere ise { فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ } 'ona rahatlık, güzel rızık ve Naim cenneti vardır'..."
أَن يعجله وَإِن كَانَ بشر {فَنزل من حميم وتصلية جحيم} أَن يحْبسهُ
"...onu acele götürmesini [ister]. Eğer şer üzere ise { فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ } “ona kaynar sudan bir ziyafet ve cehenneme atılma vardır” [müjdesi gereği], onu bekletmesini [ister]."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {إِن هَذَا لَهو حق الْيَقِين} قَالَ: مَا قَصَصنَا عَلَيْك فِي هَذِه السُّورَة
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ } “Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir” ayeti hakkında: "Bu surede sana anlattıklarımızdır" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {إِن هَذَا لَهو حق الْيَقِين} قَالَ: إِن الله ﷿ لَيْسَ تَارِكًا أحدا من خلقه حَتَّى يقفه على الْيَقِين من هَذَا الْقُرْآن فَأَما الْمُؤمن فأيقن فِي الدُّنْيَا فنفعه ذَلِك يَوْم الْقِيَامَة وَأما الْكَافِر فأيقن يَوْم الْقِيَامَة حِين لَا يَنْفَعهُ الْيَقِين
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ } “Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah Azze ve Celle, yaratıklarından hiç kimseyi bu Kur'an hakkındaki kesin bilgiye (yakîne) ulaştırmadan bırakmayacaktır. Mümin dünyada kesin olarak inanmış ve bu, kıyamet gününde kendisine fayda vermiştir. Kâfir ise yakînin kendisine fayda vermeyeceği kıyamet gününde kesin olarak inanmıştır."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {إِن هَذَا لَهو حق الْيَقِين} قَالَ: الْخَبَر الْيَقِين
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ } “Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir” ayeti hakkında: "Kesin haberdir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مَسْرُوق ﵁ قَالَ: من أَرَادَ أَن يعلم نبأ الْأَوَّلين والآخرين ونبأ الدُّنْيَا وَالْآخِرَة ونبأ الْجنَّة وَالنَّار فليقرأ {إِذا وَقعت الْوَاقِعَة}
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Mesrûk radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre şöyle demiştir: "Öncekilerin ve sonrakilerin haberini, dünyanın ve ahiretin haberini, cennetin ve cehennemin haberini bilmek isteyen kimse { إِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ } “O vuku bulacak olan [kıyamet] koptuğu zaman” [suresini] okusun."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {فسبح باسم رَبك الْعَظِيم} قَالَ: فصل لِرَبِّك
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre: { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et” ayeti hakkında: "Rabbin için namaz kıl" demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأحمد وَأَبُو دَاوُد وَابْن ماجة وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عقبَة بن عَامر الْجُهَنِيّ ﵁ قَالَ: لما نزلت على رَسُول الله ﷺ {فسبح باسم رَبك الْعَظِيم} قَالَ: اجْعَلُوهَا فِي ركوعكم وَلما نزلت {سبح اسْم رَبك الْأَعْلَى} قَالَ: اجْعَلُوهَا فِي سُجُودكُمْ
Saîd b. Mansûr, Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Mâce, İbn Hibbân, el-Hâkim (ve bunu sahih saymıştır), İbn Merdûye ve el-Beyhakî (Sünen'inde) Ukbe b. Âmir el-Cühenî radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et” ayeti indiğinde: "Bunu rükûlarınızda yapın (söyleyin)" buyurdu. { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } “Yüce Rabbinin adını tesbih et” ayeti indiğinde ise: "Bunu secdelerinizde yapın (söyleyin)" buyurdu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالُوا يَا رَسُول الله كَيفَ نقُول فِي ركوعنا فَأنْزل الله الْآيَة الَّتِي فِي آخر سُورَة الْوَاقِعَة {فسبح باسم رَبك الْعَظِيم} فَأمرنَا أَن نقُول: سُبْحَانَ رَبِّي الْعَظِيم وترا
İbn Merdûye'nin Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Rükûlarımızda ne diyelim?" dediler. Bunun üzerine Allah Vâkıa Suresi'nin sonundaki { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et” ayetini indirdi. O da tek [sayıda] olmak üzere: "Sübhâne Rabbiye'l-Azîm (Ulu Rabbimi tesbih ederim)" dememizi emretti.
قَالَ ابْن مرْدَوَيْه: حَدثنَا مُحَمَّد بن عبد الله بن إِبْرَاهِيم الشَّافِعِي أَنبأَنَا الْحُسَيْن بن عبد الله بن يزِيد أَنبأَنَا مُحَمَّد بن عبد الله بن سَابُور أَنبأَنَا الحكم بن ظهير عَن السّديّ عَن أبي مَالك أَو عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {إِذا وَقعت الْوَاقِعَة} قَالَ: السَّاعَة
İbn Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh b. İbrâhîm eş-Şâfiî anlattı, bize el-Hüseyin b. Abdillâh b. Yezîd haber verdi, bize Muhammed b. Abdillâh b. Sâbûr haber verdi, bize el-Hakem b. Zahîr es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten yahut Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre: { إِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ } “O vuku bulacak olan [kıyamet] koptuğu zaman” ayeti hakkında: "Kıyamettir" demiştir.
{لَيْسَ لوقعتها كَاذِبَة} يَقُول: من كذب بهَا فِي الدُّنْيَا فَإِنَّهُ لَا يكذب بهَا فِي الْآخِرَة إِذا وَقعت {خافضة رَافِعَة} قَالَ: الْقِيَامَة خافضة يَقُول: خفضت فأسمعت الْأُذُنَيْنِ وَرفعت فأسمعت الْأَقْصَى كَانَ الْقَرِيب والبعيد فِيهَا سَوَاء قَالَ: وخفضت أَقْوَامًا قد كَانُوا فِي الدُّنْيَا مرتفعين وَرفعت أَقْوَامًا حَتَّى جعلتهم فِي أَعلَى عليين {إِذا رجت الأَرْض رجّاً} قَالَ: هِيَ الزلزلة {وبست الْجبَال بسّاً} {فَكَانَت هباء منبثّاً} قَالَ: الحكم وَالسُّديّ قَالَ: على هَذَا الْهَرج هرج الدَّوَابّ الَّذِي يُحَرك الْغُبَار {وكنتم أَزْوَاجًا ثَلَاثَة} قَالَ: الْعباد يَوْم الْقِيَامَة على ثَلَاثَة منَازِل {فأصحاب الميمنة مَا أَصْحَاب الميمنة} هم: الْجُمْهُور جمَاعَة أهل الْجنَّة {وَأَصْحَاب المشأمة مَا أَصْحَاب المشأمة} هم أَصْحَاب الشمَال يَقُول: مَا لَهُم وَمَا أعد لَهُم {وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ} هم مثل النَّبِيين وَالصديقين وَالشُّهَدَاء بِالْأَعْمَالِ من الْأَوَّلين والآخرين {أُولَئِكَ المقربون} قَالَ: هم أقرب النَّاس من دَار الرَّحْمَن من بطْنَان الْجنَّة وبطنانها وَسطهَا فِي جنَّات النَّعيم {ثلة من الْأَوَّلين وَقَلِيل من الآخرين على سرر موضونة} قَالَ: الموضونة الموصولة بِالذَّهَب المكللة بالجوهر والياقوت {متكئين عَلَيْهَا مُتَقَابلين} قَالَ ابْن عَبَّاس: مَا ينظر الرجل مِنْهُم فِي قفا صَاحبه يَقُول: حلقا حلقا {يطوف عَلَيْهِم ولدان مخلدون} قَالَ: خلقهمْ الله فِي الْجنَّة كَمَا خلق الْحور الْعين لَا يموتون لَا يشيبون وَلَا يهرمون {بأكواب وأباريق} والأكواب الَّتِي لَيْسَ لَهَا آذان مثل الصواع والأباريق الَّتِي لَهَا الخراطم الْأَعْنَاق {وكأس من معِين} قَالَ: الكأس من الْخمر بِعَينهَا وَلَا يكون كأس حَتَّى يكون فِيهَا الْخمر فَإِذا لم يكن فِيهَا خمر فَإِنَّمَا هُوَ إِنَاء والمعين يَقُول: من خمر جَار {لَا يصدعون عَنْهَا} عَن الْخمر {وَلَا ينزفون} لَا تذْهب بعقولهم {وَفَاكِهَة مِمَّا يتخيرون} يَقُول: مِمَّا يشتهون يَقُول: يجيئهم الطير حَتَّى يَقع فيبسط جنَاحه فَيَأْكُلُونَ مِنْهُ مَا اشتهوا نضجاً لم تنضجه النَّار حَتَّى إِذا شَبِعُوا مِنْهُ طَار فَذهب كَمَا كَانَ {وحور عين} قَالَ: الْحور الْبيض وَالْعين الْعِظَام الْأَعْين حسان {كأمثال اللُّؤْلُؤ} قَالَ: كبياض اللُّؤْلُؤ الَّتِي لم تمسه الْأَيْدِي وَلَا الدَّهْر {الْمكنون} الَّذِي فِي الأصداف
{ لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ } “onun kopmasını yalanlayacak kimse yoktur” ayeti hakkında şöyle der: Dünyada onu yalanlayan kimse, vuku bulduğu zaman ahirette onu yalanlayamaz. { خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ } “[o kıyamet] alçaltıcıdır, yükselticidir” ayeti hakkında: "Kıyamet alçaltıcıdır; yani sesi alçalır ve iki kulağa işittirir, yükselir ve en uzaktakine işittirir; orada yakındaki ile uzaktaki eşit olur. Dünyada yüksek mevkide olan birtakım kavimleri alçaltır, birtakım kavimleri de yükseltip en yüce İlliyyîn'e koyar" dedi. { إِذَا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا } “Yer sarsıldıkça sarsıldığı...” ayeti hakkında: "Bu depremdir" dedi. { وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا } “ve dağlar ufalandıkça ufalanıp...” { فَكَانَتْ هَبَاءً مُنْبَثًّا } “saçılmış toz duman haline geldiği [zaman]” ayetleri hakkında el-Hakem ve es-Süddî şöyle dedi: "Tozu kaldıran bineklerin tozu dumana katması gibidir." { وَكُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً } “Ve sizler üç sınıf olduğunuz zaman” ayeti hakkında: "Kullar kıyamet gününde üç derecede bulunurlar" dedi. { فَأَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ } “Sağın adamları; nedir o sağın adamları!” ayeti hakkında: "Onlar çoğunluktur, cennet ehli topluluğudur" dedi. { وَأَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ } “Solun adamları; nedir o solun adamları!” ayeti hakkında: "Onlar solun adamlarıdır; onlara ne var, onlar için ne hazırlandı [demektir]" dedi. { وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ } “Ve öne geçenler, [evet] o öne geçenler!” ayeti hakkında: "Onlar, öncekilerden ve sonrakilerden amelleriyle öne geçen peygamberler, sıddîklar ve şehitler gibidir" dedi. { أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ } “İşte onlar [Allah'a] yakın kılınanlardır” ayeti hakkında: "Onlar Rahman'ın makamına, cennetin orta kısmına en yakın insanlardır -ki cennetin orta kısmı, Naim cennetlerinin ortasıdır-" dedi. { ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ } “[Onların] birçoğu öncekilerden, birazı da sonrakilerdendir; mücevherlerle örülmüş tahtlar üzerindedirler” ayeti hakkında: "Mevzûne (مَوْضُونَة), altınla birbirine bağlanmış, mücevher ve yakutlarla süslenmiş [tahtlardır]" dedi. { مُتَّكِئِينَ عَلَيْهَا مُتَقَابِلِينَ } “Karşılıklı olarak onların üzerine yaslanırlar” ayeti hakkında İbn Abbâs: "Onlardan hiçbiri arkadaşının arkasına bakmaz; halka halka [otururlar] demektir" dedi. { يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ } “Çevrelerinde ölümsüz gençler dolaşır” ayeti hakkında: "Allah onları cennette hûrü'l-în'i yarattığı gibi yaratmıştır; ne ölürler ne yaşlanırlar ne de kocamış olurlar" dedi. { بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ } “kadehler ve ibriklerle” ayeti hakkında: "Ekvâb (أَكْوَاب), kulpu olmayan su kabı (ölçek) gibi kaplardır; ebârîk (أَبَارِيق) ise boyunlu/ibrikli kaplardır" dedi. { وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ } “ve pınardan doldurulmuş kadehle” ayeti hakkında: "Kadeh, bizzat şaraptan [doludur]; içinde şarap olmadıkça kadeh olmaz, şarap yoksa o sadece bir kaptır. Maîn (مَعِين) ise akan şaraptan [demektir]" dedi. { لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا } “Ondan ne başları ağrıtılır” ayeti hakkında: "Şaraptan dolayı [başları ağrımaz]", { وَلَا يُنْزِفُونَ } “ne de akılları giderilir” ayeti hakkında: "Onların akıllarını gidermez" dedi. { وَفَاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ } “Seçtikleri meyveler...” ayeti hakkında: "Canlarının çektiği şeylerden [demektir]. Kuş onlara doğru gelir, yere konar ve kanadını açar; onlar da ondan ateşin pişirmediği şekilde tam kıvamında pişmiş olarak canlarının çektiği kadar yerler. Doyduklarında kuş uçar ve önceki gibi gider" dedi. { وَحُورٌ عِينٌ } “ve iri gözlü huriler” ayeti hakkında: "Hûr, beyaz tenlilerdir; 'în' ise iri gözlü, güzel kadınlardır" dedi. { كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ } “İnci taneleri gibi” ayeti hakkında: "Ellerin ve zamanın değmediği incilerin beyazlığı gibi" dedi. { الْمَكْنُونِ } “saklı [inciler gibi]” ayeti hakkında ise: "Sedeflerin içindeki [incilerdir]" dedi.
ثمَّ قَالَ {جَزَاء بِمَا كَانُوا يعْملُونَ لَا يسمعُونَ فِيهَا لَغوا} قَالَ: اللَّغْو الْحلف لَا وَالله وبلى وَالله {وَلَا تأثيماً} قَالَ: قَالَ لايموتون {إِلَّا قيلاً سَلاما سَلاما} يَقُول: التَّسْلِيم مِنْهُم وَعَلَيْهِم بَعضهم على بعض قَالَ: هَؤُلَاءِ المقربون ثمَّ قَالَ: {وَأَصْحَاب الْيَمين مَا أَصْحَاب الْيَمين} وَمَا أعد لَهُم {فِي سدر مخضود}
Sonra şöyle buyurdu: { جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا } “Yaptıklarına karşılık bir mükâfat olarak. Orada boş bir söz işitmezler”. Şöyle dedi: Lağv (لَغْو), "Hayır vallahi", "Evet vallahi" [şeklinde gelişi güzel] yemin etmektir. { وَلَا تَأْثِيمًا } “ve günaha sokacak bir şey de [işitmezler]” ayeti hakkında: "Ölmezler dedi" dedi. { إِلَّا قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا } “Sadece 'selam, selam' sözü işitirler” ayeti hakkında: Onlardan ve birbirlerine verilen selamdır, dedi. Şöyle dedi: "Bunlar mukarrebûn (yakınlaştırılmış olanlar)dır." Sonra şöyle buyurdu: { وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ } “Sağın adamları; nedir o sağın adamları!” Onlara [neler var] ve onlar için ne hazırlanmıştır! { فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ } “[Onlar] dikensiz sidr ağaçları...”
والمخضود الموقر الَّذِي لَا شوك فِيهِ {وطلح منضود وظل مَمْدُود} يَقُول: ظلّ الْجنَّة لَا يَنْقَطِع مَمْدُود عَلَيْهِم أبدا {وَمَاء مسكوب} يَقُول: مصبوب {وَفَاكِهَة كَثِيرَة لَا مَقْطُوعَة وَلَا مَمْنُوعَة} قَالَ: لَا تَنْقَطِع حينا وتجيء حينا مثل فَاكِهَة الدُّنْيَا وَلَا مَمْنُوعَة كَمَا تمنع فِي الدُّنْيَا إِلَّا بِثمن {وفرش مَرْفُوعَة} يَقُول: بَعْضهَا فَوق بعض ثمَّ قَالَ: {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إنْشَاء} قَالَ: هَؤُلَاءِ نسَاء أهل الْجنَّة وَهَؤُلَاء الْعَجز الرمص يَقُول: خلقهمْ خلقا {فجعلناهن أَبْكَارًا} يَقُول: عذارى {عربا أَتْرَابًا} وَالْعرب المتحببات إِلَى أَزوَاجهنَّ والأتراب المصطحبات اللَّاتِي لَا تغرن {لأَصْحَاب الْيَمين ثلة من الْأَوَّلين وثلة من الآخرين} يَقُول: طَائِفَة من الْأَوَّلين وَطَائِفَة من الآخرين {وَأَصْحَاب الشمَال مَا أَصْحَاب الشمَال} مَا لَهُم وَمَا أعد لَهُم {فِي سموم} قَالَ: فيح نَار جَهَنَّم {وحميم} المَاء: الْجَار الَّذِي قد انْتهى حره فَلَيْسَ فَوْقه حر {وظل من يحموم} قَالَ: من دُخان جَهَنَّم {لَا بَارِد وَلَا كريم} إِنَّهُم كَانُوا قبل ذَلِك مترفين قَالَ: مُشْرِكين جبارين {وَكَانُوا يصرون} يُقِيمُونَ {على الْحِنْث الْعَظِيم} قَالَ: على الإِثم الْعَظِيم قَالَ: هُوَ الشّرك {وَكَانُوا يَقُولُونَ أئذا متْنا وَكُنَّا تُرَابا وعظاماً} إِلَى قَوْله: {أَو آبَاؤُنَا الأوّلون} قَالَ: قل يَا مُحَمَّد إِن الْأَوَّلين والآخرين لمجموعون {إِلَى مِيقَات يَوْم مَعْلُوم} قَالَ: يَوْم الْقِيَامَة {ثمَّ إِنَّكُم أَيهَا الضالون} قَالَ: الْمُشْركُونَ المكذبون {لآكلون من شجر من زقوم} قَالَ: والزقوم إِذا أكلُوا مِنْهُ خصبوا والزقوم شَجَرَة {فمالئون مِنْهَا الْبُطُون} قَالَ: يملؤون من الزقوم بطونهم {فشاربون عَلَيْهِ من الْحَمِيم} يَقُول: على الزقوم الْحَمِيم {فشاربون شرب الهيم} هِيَ الرمال لَو مطرَت عَلَيْهَا السَّمَاء أبدا لم ير فِيهَا مستنقع {هَذَا نزلهم يَوْم الدّين} كَرَامَة يَوْم الْحساب {نَحن خَلَقْنَاكُمْ فلولا تصدقُونَ} يَقُول: أَفلا تصدقُونَ {أَفَرَأَيْتُم مَا تمنون} يَقُول: هَذَا مَاء الرجل {أأنتم تخلقونه أم نَحن الْخَالِقُونَ} {نَحن قَدرنَا بَيْنكُم الْمَوْت} فِي المتعجل والمتأخر {وَمَا نَحن بمسبوقين على أَن نبدل أمثالكم} فَيَقُول: نَذْهَب بكم وَنَجِيء بغيركم {وننشئكم فِي مَا لَا تعلمُونَ} يَقُول: نخلقكم فِيهَا لَا تعلمُونَ إِن نَشأ خَلَقْنَاكُمْ قردة وَإِن نَشأ خَلَقْنَاكُمْ خنازير {وَلَقَد علمْتُم النشأة الأولى فلولا تذكرُونَ} يَقُول: فَهَلا تذكرُونَ ثمَّ قَالَ: {أَفَرَأَيْتُم مَا تَحْرُثُونَ} يَقُول: مَا تزرعون [] {أم نَحن الزارعون} يَقُول: أَلَيْسَ نَحن الَّذِي ننبته أم أَنْتُم المنبتون {لَو نشَاء لجعلناه حطاماً فظلتم تفكهون} يَقُول: تَنْدمُونَ {إِنَّا لمغرمون}
Mahdûd (مَخْضُود), meyvesi bol, dikensiz olandır. { وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ وَظِلٍّ مَمْدُودٍ } “meyveleri üst üste dizilmiş muz ağaçları ve uzayıp gitmiş gölgeler [içindedirler]” Cennetin gölgesi kesilmez, onların üzerinde ebediyen uzatılmıştır, demektir. { وَمَاءٍ مَسْكُوبٍ } “ve çağlayarak akan su” dökülen [su], demektir. { وَفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ لَا مَقْطُوعَةٍ وَلَا مَمْنُوعَةٍ } “ve tükenmeyen, yasaklanmayan birçok meyve arasındadırlar” Dünya meyveleri gibi bir vakit kesilip bir vakit gelen türden değildir; dünyada ancak bir bedelle engellendiği gibi engellenmiş de değildir, dedi. { وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ } “ve yükseltilmiş döşekler [içindedirler]” ayeti hakkında: Biri diğerinin üzerinde [kat kat] demektir, dedi. Sonra şöyle buyurdu: { إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً } “Gerçekten biz onları yeni bir yaratılışla yarattık”. Şöyle dedi: "Bunlar cennet ehlinin kadınlarıdır. Onlar [dünyadaki] yaşlı, gözleri çapaklanmış kadınlardır; [Allah] onları yepyeni bir yaratılışla yarattı." { فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا } “Onları bakireler kıldık” yani el değmemiş kızlar [yaptık]. { عُرُبًا أَتْرَابًا } “eşlerine düşkün ve yaşıt”. Urub (عُرُب), kocalarına sevgi gösteren; etrâb (أَتْرَاب) ise birbirini kıskanmayan akran hanımlardır. { لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ } “Sağın adamları için. [Onların] birçoğu öncekilerden, birçoğu da sonrakilerdendir” Öncekilerden bir topluluk ve sonrakilerden bir topluluk, demektir. { وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ } “Solun adamları; nedir o solun adamları!” Onların hali nedir ve onlar için ne hazırlanmıştır! { فِي سَمُومٍ } “İçlerine işleyen bir ateş...” ayeti hakkında: "Cehennem ateşinin alevli sıcağıdır" dedi. { وَحَمِيمٍ } “ve kaynar su” [Hamîm], sıcağı son noktaya ulaşmış, üstünde sıcaklık bulunmayan akan sudur. { وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ } “ve kapkara bir dumandan gölge içindedirler” ayeti hakkında: Cehennemin dumanındandır, dedi. { لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ } “Ne serindir ne de faydalı!” Çünkü onlar bundan önce varlık içinde şımarmışlardı; müşrik ve zorba kimselerdi, dedi. { وَكَانُوا يُصِرُّونَ } “ve ısrar ediyorlardı” [yani] devam ediyorlardı, { عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ } “büyük günah üzerinde” ayeti hakkında: Büyük günah üzerindedirler, bu da şirktir, dedi. { وَكَانُوا يَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا } “Ve şöyle diyorlardı: 'Biz ölüp de toprak ve kemik olduğumuz zaman mı...'” ayetinden { أَوْ آبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ } “'Önceki atalarımız da mı?'” sözüne kadar [olan kısım hakkında]: De ki ey Muhammed: Şüphesiz öncekiler ve sonrakiler mutlaka toplanacaklardır, { إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “belli bir günün belirlenmiş vaktinde” ayeti hakkında: Kıyamet günüdür, dedi. { ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُونَ } “Sonra siz ey sapkınlar!” ayeti hakkında: [Hakkı] yalanlayan müşriklerdir, dedi. { لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ } “mutlaka zakkum ağacından yiyeceksiniz” ayeti hakkında: Zakkum, ondan yedikleri vakit zayıflayıp çaresiz kalacakları bir ağaçtır, dedi. { فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ } “karınları onunla dolduracak olanlarsınız” ayeti hakkında: Zakkumdan karınlarını dolduracaklar, dedi. { فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ } “Onun üzerine de kaynar sudan içeceksiniz” ayeti hakkında: Zakkumun üzerine kaynar su [içecekler], demektir. { فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ } “Susuzluktan çılgına dönmüş develerin içişi gibi içeceksiniz”. O [hîm], gökyüzü üzerine sürekli yağsa bile içinde hiçbir su birikintisi görülmeyen kumlardır. { هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ } “Ceza gününde onlara sunulacak ziyafet budur!” Hesap günündeki ikramları [budur]. { نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ } “Sizi biz yarattık, hâlâ tasdik etmeyecek misiniz?” [Yani] tasdik etmez misiniz? demektir. { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ } “Döktüğünüz meniyi gördünüz mü?” [Bu], erkeğin suyudur, demektir. { أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ } “Onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratan biz miyiz?” { نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ } “Aranızda ölümü biz takdir ettik” erkenden ölen ve geciken hakkında. { وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ } “ve sizin yerinize benzerlerinizi getirme konusunda bizim önümüze geçilemez” Şöyle buyurmaktadır: Sizi yok eder, yerinize başkalarını getiririz. { وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ } “ve sizi bilmediğiniz bir biçimde yeniden var ederiz” Bilmediğiniz bir şekilde sizi yaratırız; dilersek sizi maymunlar olarak yaratırız, dilersek domuzlar olarak yaratırız, demektir. { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى فَلَوْلَا تَذَكَّرُونَ } “Andolsun ilk yaratılışı bildiniz, öyleyse düşünüp ibret almaz mısınız?” İbret alıp düşünmez misiniz? demektir. Sonra şöyle buyurdu: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ } “Ektiğinizi gördünüz mü?” yani ektiğiniz şeyi [gördünüz mü?]. [] { أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ } “yoksa ekenler biz miyiz?” Onu bitiren biz değil miyiz, yoksa bitirenler siz misiniz? demektir. { لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ } “Dileseydik onu kuru bir çöpe çevirirdik de şaşırıp kalırdınız” [yani] pişman olurdunuz. { إِنَّا لَمُغْرَمُونَ } “'Doğrusu biz borç altına girdik' [derdiniz]”.
يَقُول: إِنَّا [] للمواريه {بل نَحن محرومون أَفَرَأَيْتُم المَاء الَّذِي تشربون أأنتم أنزلتموه من المزن} يَقُول: من السَّحَاب {أم نَحن المنزلون لَو نشَاء جَعَلْنَاهُ أجاجاً} يَقُول: مرّاً {فلولا تشكرون} يَقُول: فَهَلا تشكرون {أَفَرَأَيْتُم النَّار الَّتِي تورون} يَقُول: تقدحون {أأنتم أنشأتم} يَقُول: خلقْتُمْ {شجرتها أم نَحن المنشئون} قَالَ: وَهِي من كل شَجَرَة إِلَّا فِي الْعنَّاب وَتَكون فِي الْحِجَارَة {نَحن جعلناها تذكرة} يَقُول: يتَذَكَّر بهَا نَار الْآخِرَة الْعليا {ومتاعاً للمقوين} قَالَ: والمقوي هُوَ الَّذِي لَا يجد نَارا فَيخرج زنده فيستنور ناره فَهِيَ مَتَاع لَهُ {فسبح باسم رَبك الْعَظِيم} يَقُول: فصل لِرَبِّك الْعَظِيم {فَلَا أقسم بمواقع النُّجُوم} قَالَ: أَتَى ابْن عَبَّاس علبة بن الْأسود أَو نَافِع بن الحكم فَقَالَ لَهُ: يَا ابْن عَبَّاس إِنِّي أَقرَأ آيَات من كتاب الله أخْشَى أَن يكون قد دخلني مِنْهَا شَيْء
Şöyle demektedir: Biz kesinlikle [] borçlandırıldık. { بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ } “'Doğrusu biz mahrum bırakıldık' [derdiniz]. İçtiğiniz suyu gördünüz mü? Onu buluttan siz mi indirdiniz...” [el-Müzn], bulut demektir. { أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا } “yoksa indirenler biz miyiz? Dileseydik onu tuzlu/acı yapardık” Acı [yapardık], demektir. { فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ } “Öyleyse şükretmez misiniz?” Şükretseniz ya! demektir. { أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ } “Çaktığınız ateşi gördünüz mü?” Çaktığınız [ateşi], demektir. { أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ } “Siz mi yarattınız...” Siz mi var ettiniz, demektir. { شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ } “onun ağacını, yoksa yaratanlar biz miyiz?” Şöyle dedi: Hünnap hariç her ağaçta [ateş] vardır ve taşlarda da bulunur. { نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً } “Biz onu bir ibret kıldık” Onunla yüce ahiret ateşi hatırlanır, demektir. { وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ } “ve yolcular için bir fayda kıldık”. Şöyle dedi: Mukvî (الْمُقْوِي), yanında ateş bulamayıp çakmak taşını çıkaran ve onunla ateşini yakan kimsedir; bu onun için bir faydadır. { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “Öyleyse Yüce Rabbinin adını tesbih et” Yüce Rabbin için namaz kıl, demektir. { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların düştüğü yerlere yemin ederim”. Şöyle dedi: İbn Abbâs'a Ulebe b. el-Esved veya Nâfi' b. el-Hakem geldi ve ona: "Ey İbn Abbâs! Ben Allah'ın Kitabı'ndan bazı ayetler okuyorum da içime bundan dolayı [şüphe gibi] bir şey düşmesinden korkuyorum" dedi.
قَالَ ابْن عَبَّاس: وَلم ذَلِك قَالَ: لِأَنِّي أسمع الله يَقُول: (إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَة الْقدر) (سُورَة الْقدر الْآيَة ٢) وَيَقُول: (إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَة مباركة إِنَّا كُنَّا منذرين) (سُورَة الدُّخان الْآيَة ٣) وَيَقُول فِي آيَة أُخْرَى: (شهر رَمَضَان الَّذِي أنزل فِيهِ الْقُرْآن) (سُورَة الْبَقَرَة الْآيَة ١٨٥) وَقد نزل فِي الشُّهُور كلهَا شَوَّال وَغَيره
İbn Abbâs: "Bu neden dolayıdır?" dedi. Şöyle cevap verdi: "Çünkü ben Allah'ın: { إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” (Kadr Suresi, 1. ayet), { إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ } “Şüphesiz biz onu mübarek bir gecede indirdik; çünkü biz uyarıcılarız” (Duhân Suresi, 3. ayet) ve diğer bir ayette de { شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } “Ramazan ayı ki Kur'an onda indirilmiştir” (Bakara Suresi, 185. ayet) buyurduğunu işitiyorum. Oysa [Kur'an] Şevvâl ve diğerleri olmak üzere bütün aylarda inmiştir."
قَالَ ابْن عَبَّاس: وَيلك إِن جملَة الْقُرْآن أنزل من السَّمَاء فِي لَيْلَة الْقدر إِلَى موقع النُّجُوم يَقُول: إِلَى سَمَاء الدُّنْيَا فَنزل بِهِ جِبْرِيل فِي لَيْلَة مِنْهُ وَهِي لَيْلَة الْقدر الْمُبَارَكَة وَفِي رَمَضَان ثمَّ نزل بِهِ على مُحَمَّد ﷺ فِي عشْرين سنة الْآيَة والآيتين وَالْأَكْثَر
İbn Abbâs şöyle dedi: "Yazık sana! Kur'an'ın tamamı Kadir gecesinde gökten mevkıu'n-nücûma —yani dünya semasına— indirildi. Cebrâil onu o gecelerden bir gecede, ki o mübarek Kadir gecesidir ve Ramazan'dadır, [oraya] indirdi. Sonra onu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yirmi yılda bir ayet, iki ayet ve daha fazla [miktarlarda peyderpey] indirdi."
فَذَلِك [] قَوْله: {لَا أقسم} يَقُول: أقسم {بمواقع النُّجُوم} {وَإنَّهُ لقسم} وَالْقسم قسم وَقَوله: {لَا يمسهُ إِلَّا الْمُطهرُونَ} وهم السفرة والسفرة هم الكتبة
İşte O'nun: { لَا أُقْسِمُ } “Yemin ederim” —yani yemin ederim demektir— { بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “yıldızların yerlerine”, { وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ } “ve şüphesiz bu bir yemindir” —yemin, yemindir— ve O'nun: { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenmiş olanlar dokunabilir” ayetleri [bunun hakkındadır]. Onlar sefere (melek elçiler)dir; sefere ise kâtiplerdir.
ثمَّ قَالَ: {تَنْزِيل من رب الْعَالمين} {أفبهذا الحَدِيث أَنْتُم مدهنون} يَقُول: تولون أهل الشّرك وتجعلون رزقكم قَالَ ابْن عَبَّاس ﵄: سَافر النَّبِي ﷺ فِي حر فعطش النَّاس عطشاً شَدِيدا حَتَّى كَادَت أَعْنَاقهم أَن تَنْقَطِع من الْعَطش فَذكر ذَلِك لَهُ قَالُوا: يَا رَسُول الله لَو دَعَوْت الله فسقانا قَالَ لعلّي إِن دَعَوْت الله فسقاكم لقلتم هَذَا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا قَالُوا: يَا رَسُول الله مَا هَذَا بِحِين أنواء ذهبت حِين الأنواء فَدَعَا بِمَاء فِي مطهرة فَتَوَضَّأ ثمَّ ركع رَكْعَتَيْنِ ثمَّ دَعَا الله فَهبت ريَاح وهاج سَحَاب ثمَّ أرْسلت فَمُطِرُوا حَتَّى سَالَ الْوَادي فَشَرِبُوا وَسقوا
Sonra şöyle buyurdu: { تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbinden indirilmedir”. { أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ } “Şimdi siz bu sözü mü küçümsüyorsunuz?” Şirk ehline dostluk besliyorsunuz ve rızkınızı [buna bağlıyorsunuz], demektir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sıcak bir havada yolculuk etti; insanlar öylesine şiddetli susadılar ki neredeyse susuzluktan boyunları kopacaktı. Bu durum ona anlatıldı ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a dua etsen de bize su verse!" dediler. Şöyle buyurdu: "Eğer Allah'a dua eder de O da size su verirse, muhtemelen 'Bu filan ve filan yıldızın batıp doğması sayesindedir' dersiniz." Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu, yıldız vakti değildir; yıldızların vakti geçmiştir" dediler. Bunun üzerine bir su kabında su istedi, abdest aldı, sonra iki rekât namaz kıldı ve Allah'a dua etti. Derken rüzgârlar esti, bulutlar harekete geçti, sonra yağmur boşaldı; vadi akıncaya kadar yağmura kavuştular, hem [kendileri] içtiler hem de hayvanlarını suladılar.
دوابهم ثمَّ مر النَّبِي ﷺ بِرَجُل وَهُوَ يغترف بِقَعْبٍ مَعَه من الْوَادي وَهُوَ يَقُول: نوء كَذَا وَكَذَا سَقَطت الْغَدَاة قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون فلولا إِذا بلغت الْحُلْقُوم} يَقُول: النَّفس {وَأَنْتُم حِينَئِذٍ تنْظرُون} {وَنحن أقرب إِلَيْهِ مِنْكُم} يَقُول: الْمَلَائِكَة {وَلَكِن لَا تبصرون} يَقُول: لَا تبصرون الْمَلَائِكَة {فلولا} يَقُول: هلا {إِن كُنْتُم غير مدينين} غير محاسبين {ترجعونها} يَقُول: ترجعوا النَّفس {إِن كُنْتُم صَادِقين فَأَما إِن كَانَ من المقربين} مثل النَّبِيين وَالصديقين وَالشُّهَدَاء بِالْأَعْمَالِ {فَروح} الْفَرح مثل قَوْله: (وَلَا تيأسوامن روح الله) (سُورَة يُوسُف الْآيَة ٨٧) {وَرَيْحَان} الرزق قَالَ ابْن عَبَّاس: لَا تخرج روح الْمُؤمن من بدنه حَتَّى يَأْكُل من ثمار الْجنَّة قبل مَوته {وجنة نعيم} يَقُول: حققت لَهُ الْجنَّة وَالْآخِرَة {وَأما إِن كَانَ من أَصْحَاب الْيَمين} يَقُول: جُمْهُور أهل الْجنَّة {فسلام لَك من أَصْحَاب الْيَمين وَأما إِن كَانَ من المكذبين الضَّالّين} وهم الْمُشْركُونَ {فَنزل من حميم} قَالَ: ابْن عَبَّاس ﵄ لَا يخرج الْكَافِر من بَيته فِي الدُّنْيَا حَتَّى يسقى كأساً من حميم {وتصلية جحيم} يَقُول: فِي الْآخِرَة {إِن هَذَا لَهو حق الْيَقِين} يَقُول: هَذَا القَوْل الَّذِي قَصَصنَا عَلَيْك لَهو حق الْيَقِين يَقُول الْقُرْآن الصَّادِق وَالله أعلم
Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, yanındaki büyükçe bir ahşap kapla vadiden su alıp: "Bu sabah filan ve filan yıldız battı da [yağmur yağdı]" diyen bir adama rastladı. [İbn Abbâs] dedi ki: Şu ayet indi: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “ve rızkınızı yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?”. { فَلَوْلَا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } “Hele can boğaza dayandığı zaman!” Can [boğaza dayandığında], demektir. { وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ } “Siz ise o sırada bakıp durursunuz”. { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ } “Biz ona sizden daha yakınız” [Bizden kasıt] meleklerdir, demektir. { وَلَكِنْ لَا تُبْصِرُونَ } “fakat siz görmezsiniz” [Yani] melekleri görmezsiniz, demektir. { فَلَوْلَا } “Öyleyse...” yani neden [yapmıyorsunuz]? { إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ } “eğer hesaba çekilmeyecekseniz” hesaba çekilmeyecek kimselerseniz, { تَرْجِعُونَهَا } “onu geri döndürsenize!” yani canı geri döndürsenize! { إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenler iseniz”. { فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “Fakat eğer o, [Allah'a] yakınlaştırılmış olanlardan ise” amelleriyle peygamberler, sıddîklar ve şehitler gibi olanlar [ise]. { فَرَوْحٌ } “artık bir rahatlık...” Sevinç demektir; tıpkı O'nun: { وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ } “Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin” (Yûsuf Suresi, 87. ayet) sözü gibidir. { وَرَيْحَانٌ } “ve güzel bir rızık...” Rızıktır. İbn Abbâs şöyle dedi: Müminin ruhu, ölümünden önce cennet meyvelerinden yiyinceye kadar bedeninden çıkmaz. { وَجَنَّتُ نَعِيمٍ } “ve Naim cenneti [onundur]” Ona cennet ve ahiret kesinleşmiştir, demektir. { وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ } “Fakat eğer sağın adamlarından ise” cennet ehlinin çoğunluğundan [ise], { فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ } “artık sağın adamlarından sana selam olsun!”. { وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ } “Ama eğer yalanlayan sapıklardan ise” ki onlar müşriklerdir; { فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ } “artık kaynar sudan bir ziyafet...”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: Kâfir, dünyadaki evinden kaynar sudan bir kadeh içirilmedikçe çıkmaz. { وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ } “ve cehenneme atılma [vardır]” Ahirettedir, demektir. { إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ } “Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir” Sana anlattığımız bu söz kesin gerçeğin ta kendisidir, yani doğru olan Kur'an'dır, demektir. Allah en iyisini bilir.