أخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم ﵁ أَنه قَرَأَ {فَلَا أقسم} ممدودة مَرْفُوعَة الْألف {بمواقع النُّجُوم} على الْجِمَاع
Abd b. Humeyd'in Âsım radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, { فَلَا أُقْسِمُ } “Yemin ederim” [kısmını] elifi medli ve merfû olarak, { بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “yıldızların yerlerine” [kısmını da] çoğul olarak okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {فَلَا أقسم بمواقع النُّجُوم} على الْجِمَاع
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o, { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” ayetini çoğul olarak [kıraat etmiştir].
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {فَلَا أقسم بمواقع النُّجُوم} قَالَ: نُجُوم السَّمَاء
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o, { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” ayeti hakkında: "Göğün yıldızlarıdır" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {فَلَا أقسم بمواقع النُّجُوم} قَالَ: بمساقطها قَالَ: وَقَالَ الْحسن ﵁: مواقع النُّجُوم انكدارها وانتثارها يَوْم الْقِيَامَة وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن ﵁ {فَلَا أقسم بمواقع النُّجُوم} قَالَ: بمغايبها
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o, { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” ayeti hakkında: "Onların battıkları yerlere" demiştir. [Râvi] dedi ki: Hasan radıyallâhu anh da: "Yıldızların mevkileri, kıyamet gününde onların kararıp dökülmeleridir" demiştir. Abd b. Humeyd'in el-Hasan radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre ise o, { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” ayeti hakkında: "Onların battığı yerlere" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {فَلَا أقسم بمواقع النُّجُوم} قَالَ: بمنازل النُّجُوم
Abdurrezzâk ve İbn Cerîr'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o, { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” ayeti hakkında: "Yıldızların menzillerine" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَمُحَمّد بن نصر وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {فَلَا أقسم بمواقع النُّجُوم} قَالَ: الْقُرْآن {وَإنَّهُ لقسم لَو تعلمُونَ عَظِيم} قَالَ: الْقُرْآن
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, Muhammed b. Nasr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiklerine göre o, { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” ayeti hakkında: "Kur'an'dır"; { وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ } “Şüphesiz bu, eğer bilirseniz gerçekten büyük bir yemindir” ayeti hakkında ise: "Kur'an'dır" demiştir.
وَأخرج النَّسَائِيّ وَابْن جرير وَمُحَمّد بن نصر وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: أنزل الْقُرْآن فِي لَيْلَة الْقدر من السَّمَاء الْعليا إِلَى السَّمَاء الدُّنْيَا جملَة وَاحِدَة ثمَّ فرق فِي السنين وَفِي لفظ: ثمَّ نزل من السَّمَاء الدُّنْيَا إِلَى الأَرْض نجوماً ثمَّ قَرَأَ {فَلَا أقسم بمواقع النُّجُوم}
Nesâî, İbn Cerîr, Muhammed b. Nasr, Hâkim —ve bunu sahih kabul etmiştir—, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: "Kur'an, Kadir gecesinde en yüce semadan dünya semasına bir defada toptan indirildi, sonra da yıllar içinde kısım kısım ayrıldı." Bir lafızda ise: "Sonra dünya semasından yeryüzüne parça parça indirildi" [demiş], ardından { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” ayetini okumuştur.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {فَلَا أقسم بمواقع النُّجُوم} بِأَلف قَالَ: نُجُوم الْقُرْآن حِين ينزل
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, [kıraatteki] elif ile { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” ayeti hakkında: "İndiği zaman Kur'an'ın parça parça inişleridir" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر الْأَنْبَارِي فِي كتاب الْمَصَاحِف وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: أنزل الْقُرْآن إِلَى السَّمَاء الدُّنْيَا جملَة وَاحِدَة ثمَّ أنزل إِلَى الأَرْض نجوما ثَلَاثًا آيَات وَخمْس آيَات وَأَقل وَأكْثر فَقَالَ: {فَلَا أقسم بمواقع النُّجُوم}
İbnü'l-Münzir, Kitâbü'l-Mesâhif'te el-Enbârî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: "Kur'an, dünya semasına bir defada toptan indirildi, sonra yeryüzüne üçer ayet, beşer ayet, daha az ve daha çok olmak üzere parça parça indirildi." Ve: { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” ayetini zikretti.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ بِسَنَد صَحِيح عَن الْمنْهَال بن عَمْرو ﵁ قَالَ: قَرَأَ عبد
Feryâbî'nin sahih bir senetle Minhâl b. Amr radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Abd-
الله بن مَسْعُود ﵁ {فَلَا أقسم بمواقع النُّجُوم} قَالَ: بمحكم الْقُرْآن فَكَانَ ينزل على النَّبِي ﷺ نجوماً
-ullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” ayetini okudu ve şöyle dedi: "Kur'an'ın muhkemi hakkındadır; nitekim o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e parça parça iniyordu."
وَأخرج ابْن نصر وَابْن الضريس عَن مُجَاهِد ﵁ {فَلَا أقسم بمواقع النُّجُوم} قَالَ: بمحكم الْقُرْآن
İbn Nasr ve İbnü'd-Durays'ın Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o, { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” ayeti hakkında: "Kur'an'ın muhkemi hakkındadır" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {فَلَا أقسم بمواقع النُّجُوم} قَالَ: مُسْتَقر الْكتاب أَوله وَآخره
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” ayeti hakkında: "Kitabın başı ve sonunun kararlaştığı yerdir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن الرّبيع بن أنس ﵁ فِي قَوْله: {إِنَّه لقرآن كريم فِي كتاب مَكْنُون} قَالَ: الْقُرْآن الْكَرِيم وَالْكتاب الْمكنون هُوَ اللَّوْح الْمَحْفُوظ {لَا يمسهُ إِلَّا الْمُطهرُونَ} قَالَ: الْمَلَائِكَة ﵈ هم الْمُطهرُونَ من الذُّنُوب
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Rebî' b. Enes radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o, { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ } “Şüphesiz o, korunmuş bir kitaptaki pek şerefli bir Kur'an'dır” ayeti hakkında: "O, Kur'ân-ı Kerîm'dir, korunmuş kitap ise Levh-i Mahfûz'dur"; { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenmiş olanlar dokunabilir” ayeti hakkında ise: "Melekler aleyhimüsselâm'dır; onlar günahlardan arındırılmış olanlardır" demiştir.
وَأخرج آدم ابْن أبي إِيَاس وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْمعرفَة عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {إِنَّه لقرآن كريم فِي كتاب مَكْنُون} قَالَ: الْقُرْآن فِي كِتَابه والمكنون الَّذِي لَا يمسهُ شَيْء من تُرَاب وَلَا غُبَار {لَا يمسهُ إِلَّا الْمُطهرُونَ} قَالَ: الْمَلَائِكَة ﵈
Âdem b. Ebî İyâs, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Ma'rife'de Beyhakî'nin Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o, { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ } “Şüphesiz o, korunmuş bir kitaptaki pek şerefli bir Kur'an'dır” ayeti hakkında: "Kur'an kendi kitabındadır; saklı/korunmuş olan ise kendisine hiçbir toz ve toprağın değmediği şeydir"; { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenmiş olanlar dokunabilir” ayeti hakkında ise: "Melekler aleyhimüsselâm'dır" demiştir.
وَأخرج عبد حميد وَابْن جرير عَن عِكْرِمَة ﵁ {فِي كتاب مَكْنُون} قَالَ: التَّوْرَاة الْإِنْجِيل {لَا يمسهُ إِلَّا الْمُطهرُونَ} قَالَ: حَملَة التَّوْرَاة والإِنجيل
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in İkrime radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o, { فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ } “Korunmuş bir kitaptadır” ayeti hakkında: "Tevrat ve İncil'dir"; { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenmiş olanlar dokunabilir” ayeti hakkında ise: "Tevrat ve İncil'in taşıyıcılarıdır" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: فِي قِرَاءَة ابْن مَسْعُود ﵁: مَا يمسهُ إِلَّا الْمُطهرُونَ
İbn Cerîr'in Katâde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'ın kıraatinde: "Ona ancak temizlenmiş olanlar dokunur (mâ yemessühû ille'l-mutahharûn)" şeklindedir.
وَأخرج آدم وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْمعرفَة من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {لَا يمسهُ إِلَّا الْمُطهرُونَ} قَالَ: الْكتاب الْمنزل فِي السَّمَاء لَا يمسهُ إِلَّا الْمَلَائِكَة
Âdem, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Ma'rife'de Beyhakî'nin çeşitli yollarla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiklerine göre o, { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenmiş olanlar dokunabilir” ayeti hakkında: "Semada indirilmiş olan kitaptır, ona ancak melekler dokunur" demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن أنس ﵁ {لَا يمسهُ إِلَّا الْمُطهرُونَ} قَالَ: الْمَلَائِكَة ﵈
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in Enes radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o, { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenmiş olanlar dokunabilir” ayeti hakkında: "Melekler aleyhimüsselâm'dır" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {لَا يمسهُ إِلَّا الْمُطهرُونَ} قَالَ: ذاكم عِنْد رب الْعَالمين {لَا يمسهُ إِلَّا الْمُطهرُونَ} من الْمَلَائِكَة فاما عنْدكُمْ فيمسه الْمُشرك وَالنَّجس وَالْمُنَافِق والرجس
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o, { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenmiş olanlar dokunabilir” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu, Âlemlerin Rabbi'nin katındadır; meleklerden temiz kılınmış olanlardan başkası ona dokunamaz. Sizin yanınızdakine gelince, ona müşrik, necis, münafık ve pis olan kimse de dokunur."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد رَوَاهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ عَن النَّبِي ﷺ {إِنَّه لقرآن كريم فِي كتاب مَكْنُون} قَالَ: عِنْد الله فِي صحف مطهرة {لَا يمسهُ إِلَّا الْمُطهرُونَ} قَالَ: المقربون
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ kanalıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği bir senetle naklettiğine göre, { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ } “Şüphesiz o, korunmuş bir kitaptaki pek şerefli bir Kur'an'dır” ayeti hakkında: "Allah katında, tertemiz kılınmış sahifelerdedir"; { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenmiş olanlar dokunabilir” ayeti hakkında ise: "[Allah'a] yakın kılınan meleklerdir" buyurmuştur.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن عَلْقَمَة ﵁ قَالَ: أَتَيْنَا سلمَان الْفَارِسِي ﵁ فَخرج علينا من كن لَهُ فَقُلْنَا لَهُ: لَو تَوَضَّأت يَا أَبَا عبد الله ثمَّ قَرَأت علينا سُورَة كَذَا وَكَذَا قَالَ: إِنَّمَا قَالَ الله: {فِي كتاب مَكْنُون لَا يمسهُ إِلَّا الْمُطهرُونَ} وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاء لَا يمسهُ إِلَّا الْمَلَائِكَة ﵈ ثمَّ قَرَأَ علينا من الْقُرْآن مَا شِئْنَا
Abdurrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in Alkame radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Selmân el-Fârisî radıyallâhu anh'ın yanına gittik, bize ait bir gölgelikten yanımıza çıktı. Biz ona: "Ey Ebû Abdillâh, abdest alsan da sonra bize falanca falanca sureyi okusan!" dedik. O: "Allah sadece, { فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Korunmuş bir kitaptadır; ona ancak temizlenmiş olanlar dokunabilir” buyurmuştur. Bu ise semada olandır, ona melekler aleyhimüsselâm'dan başkası dokunamaz" dedi; sonra Kur'an'dan dilediğimiz kadarını bize okudu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله: {فِي كتاب مَكْنُون} قَالَ: فِي السَّمَاء {لَا يمسهُ إِلَّا الْمُطهرُونَ} قَالَ: الْمَلَائِكَة ﵈
Abd b. Humeyd, el-Mesâhif'te İbn Ebî Dâvûd ve İbnü'l-Münzir'in Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o, { فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ } “Korunmuş bir kitaptadır” ayeti hakkında: "Semadadır"; { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenmiş olanlar dokunabilir” ayeti hakkında ise: "Melekler aleyhimüsselâm'dır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن أبي الْعَالِيَة ﵁ فِي قَوْله: {لَا يمسهُ إِلَّا الْمُطهرُونَ} قَالَ: الْمَلَائِكَة ﵈ لَيْسَ أَنْتُم يَا أَصْحَاب الذُّنُوب
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in Ebu'l-Âliye radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o, { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenmiş olanlar dokunabilir” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Melekler aleyhimüsselâm'dır; ey günah sahipleri, sizler değilsiniz!"
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن النعيمي ﵁ قَالَ: قَالَ مَالك ﵁: أحسن مَا سَمِعت فِي هَذِه الْآيَة {لَا يمسهُ إِلَّا الْمُطهرُونَ} أَنَّهَا بِمَنْزِلَة الْآيَة الَّتِي فِي عبس (فِي صحف كرمة) (سُورَة عبس الْآيَة ١٣) إِلَى قَوْله: (كرام بررة) (سُورَة عبس الْآيَة ١٦) وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عمر ﵄ أَنه كَانَ لَا يمس الْمُصحف إِلَّا متوضئاً
İbnü'l-Münzir'in en-Nuaymî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Mâlik radıyallâhu anh dedi ki: "Bu { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenmiş olanlar dokunabilir” ayeti hakkında duyduğum en güzel açıklama, onun Abese suresindeki (Şerefli sahifelerdedir) (Abese Suresi, 13. Ayet) ayetinden (Saygıdeğer, itaatkâr [elçilerin ellerindedir]) (Abese Suresi, 16. Ayet) kavline kadar olan ayet konumunda olduğudur." İbnü'l-Münzir'in İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, mushafa ancak abdestli olarak dokunurdu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي دَاوُد وَابْن الْمُنْذر عَن عبد الله بن أبي بكر عَن أَبِيه قَالَ: فِي كتاب النَّبِي ﷺ لعَمْرو بن حزم: لَا تمس الْقُرْآن إِلَّا على طهُور
Abdurrezzâk, İbn Ebî Dâvûd ve İbnü'l-Münzir'in Abdullah b. Ebî Bekr kanalıyla babasından naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Amr b. Hazm'a yazdığı mektupta: "Kur'an'a ancak temiz olan kimse dokunsun" [ifadesi yer almaktaydı].
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عبد الرَّحْمَن بن زيد قَالَ: كُنَّا مَعَ سلمَان فَانْطَلق إِلَى حَاجَة فتوارى عَنَّا فَخرج إِلَيْنَا فَقُلْنَا: لَو تَوَضَّأت فسألناك عَن أَشْيَاء من الْقُرْآن فَقَالَ: سلوني فَإِنِّي لست أمسّه إِنَّمَا يمسهُ الْمُطهرُونَ ثمَّ تَلا {لَا يمسهُ إِلَّا الْمُطهرُونَ}
Saîd b. Mansûr, el-Musannef'te İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve Hâkim —ve bunu sahih kabul etmiştir— Abdurrahman b. Zeyd'den naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Selmân ile beraberdik, bir ihtiyacı için gitti ve bizden gizlendi, sonra yanımıza çıktı. Biz: "Abdest alsan da sana Kur'an'dan bazı şeyleri sorsak!" dedik. O: "Bana sorunuz, zira ben ona dokunmuyorum; ona ancak temizlenmiş olanlar dokunur" dedi, sonra { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenmiş olanlar dokunabilir” ayetini okudu.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا يمس الْقُرْآن إِلَّا طَاهِر
Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan naklettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kur'an'a ancak temiz olan kimse dokunur" buyurmuştur.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن معَاذ بن جبل ﵁ أَن النَّبِي ﷺ لما بَعثه إِلَى الْيمن كتب لَهُ فِي عَهده أَن لَا يمس الْقُرْآن إِلَّا طَاهِر
İbn Merdûye'nin Muâz b. Cebel radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu Yemen'e gönderdiğinde, ahitnamesinde ona: "Kur'an'a ancak temiz olan kimsenin dokunmasını" yazmıştır.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن حزم الْأنْصَارِيّ عَن أَبِيه عَن جده أَن النَّبِي ﷺ كتب إِلَيْهِ: لَا يمس الْقُرْآن إِلَّا طَاهِر
İbn Merdûye'nin İbn Hazm el-Ensârî kanalıyla babasından, onun da dedesinden naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Kur'an'a ancak temiz olan kimse dokunur" diye yazmıştır.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {أفبهذا الحَدِيث أَنْتُم مدهنون} قَالَ: مكذبون
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiklerine göre o, { أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ } “Şimdi siz bu sözü mü küçümsüyorsunuz?” ayeti hakkında: "Yalanlayanlarsınız" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ {أفبهذا الحَدِيث أَنْتُم مدهنون} قَالَ: تُرِيدُونَ أَن تمالئوا فِيهِ وتركنوا إِلَيْهِم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o, { أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ } “Şimdi siz bu sözü mü küçümsüyorsunuz?” ayeti hakkında: "Onun konusunda [müşriklerle] uyuşmak ve onlara meyletmek istiyorsunuz" demiştir.
قَوْله: تَعَالَى {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون}
Allah Teâlâ'nın: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” kavli.
أخرج مُسلم وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: مطر النَّاس على عهد رَسُول الله ﷺ فَقَالَ النَّبِي ﷺ: أصبح من النَّاس شَاكر وَمِنْهُم كَافِر قَالُوا: هَذِه رَحْمَة وَضعهَا الله وَقَالَ بَعضهم لقد صدق نوء كَذَا فَنزلت هَذِه الْآيَة {فَلَا أقسم بمواقع النُّجُوم} حَتَّى بلغ {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون}
Müslim, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde insanlara yağmur yağdırıldı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İnsanlardan kimi şükredici, kimi de kâfir olarak sabahladı. Bazıları: 'Bu, Allah'ın lütfettiği bir rahmettir' dediler; bazıları da: 'Falanca yıldızın doğuş/batış vakti doğru çıktı' dediler." Bunun üzerine: { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” ayetinden { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” kavline kadar olan ayetler indi.
وَأخرج أَبُو عبيد فِي فضائله وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس رَضِي الله عنهماأنه كَانَ يقْرَأ وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون قَالَ: يَعْنِي الأنواء وَمَا مطر قوم إِلَّا أصبح بَعضهم كَافِرًا وَكَانُوا يَقُولُونَ: مُطِرْنَا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا فَأنْزل الله تَعَالَى {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون}
Fezâil'de Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiklerine göre o, "Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?" ayetini okur ve şöyle derdi: "Yani yıldızların doğuş/batış vakitlerini kastetmektedir. Bir topluluğa yağmur yağdırıldığında mutlaka bazısı kâfir olarak sabahlardı; 'Bize falanca ve falanca yıldız sebebiyle yağmur yağdı' derlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” ayetini indirdi."
وَأخرج مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون} قَالَ: بلغنَا أَن رَسُول الله ﷺ سَافر فِي حر شَدِيد فَنزل النَّاس على غير مَاء فعطشوا فاستسقوا رَسُول الله ﷺ فَقَالَ لَهُم: فلعلّي لَو فعلت فسقيتم قُلْتُمْ هَذَا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا قَالُوا: يَا نبيّ الله مَا هَذَا بِحِين أنواء فَدَعَا رَسُول الله ﷺ بِمَاء فَتَوَضَّأ ثمَّ قَامَ فصلى فَدَعَا الله تَعَالَى فهاجت ريح وثاب سَحَاب فَمُطِرُوا
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şiddetli bir sıcakta sefere çıktı, insanlar susuz bir yere indiler ve susadılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den su dilemesini (yağmur duası yapmasını) istediler. O da onlara: "Belki de ben bunu yapıp da size su verilse siz: 'Bu, falanca ve falanca yıldız sebebiyledir' dersiniz" buyurdu. Onlar: "Ey Allah'ın Peygamberi! Bu, yıldız vakti değildir" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem su istedi, abdest aldı, sonra kalkıp namaz kıldı ve Allah Teâlâ'ya dua etti. Bir rüzgâr çıktı, bulutlar toplandı ve yağmura tutuştular;
حَتَّى سَالَ كل وَاد فزعموا أَن رَسُول الله ﷺ مر بِرَجُل يغْرف بقدحه وَيَقُول: هَذَا نوء فلَان فَنزل {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون}
Hatta her vadi aktı. Rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kabıyla [su] dolduran ve: "Bu falancanın yıldızıdır" diyen bir adama rastladı. Bunun üzerine: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” ayeti indi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي حزرة ﵁ قَالَ: نزلت الْآيَة فِي رجل من الْأَنْصَار فِي غَزْوَة تَبُوك ونزلوا بِالْحجرِ فَأَمرهمْ رَسُول الله ﷺ إِن لَا يحملوا من مَائِهَا شَيْئا ثمَّ ارتحل ثمَّ نزل منزلا آخر وَلَيْسَ مَعَهم مَاء فشكوا ذَلِك إِلَى رَسُول الله ﷺ فَقَامَ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ ثمَّ دَعَا فَأرْسل سَحَابَة فأمطرت عَلَيْهِم حَتَّى استقوا مِنْهَا فَقَالَ رجل من الْأَنْصَار لآخر من قومه يتهم بالنفاق: وَيحك قد ترى مَا دَعَا النَّبِي ﷺ فَأمْطر الله علينا السَّمَاء فَقَالَ: إِنَّمَا مُطِرْنَا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا فَأنْزل الله {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون}
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hazre radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ayet, Tebük gazvesinde Ensâr'dan bir adam hakkında indi. Hicr mevkiine inmişlerdi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun suyundan hiçbir şey taşımamalarını emretti. Sonra göç etti ve yanlarında su bulunmayan başka bir konaklama yerine indi. Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ettiler; o da kalkıp iki rekât namaz kıldı, sonra dua etti. Allah bir bulut gönderdi ve su ihtiyaçlarını karşılayıncaya kadar üzerlerine yağmur yağdırdı. Ensâr'dan bir adam, kendi kavminden nifakla itham edilen bir diğerine: "Yazıklar olsun sana! Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dua ettiğini ve Allah'ın üzerimize gökten yağmur yağdırdığını görmüyor musun?" dedi. O da: "Bize ancak falanca ve falanca yıldız sebebiyle yağmur yağdı" dedi. Bunun üzerine Allah: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” ayetini indirdi.
وَأخرج أَحْمد وَابْن منيع وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والخرائطي فِي مساوئ الْأَخْلَاق وَابْن مرْدَوَيْه والضياء فِي المختارة عَن عَليّ ﵁ عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله: {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون} قَالَ: شكركم تَقولُونَ مُطِرْنَا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا وبنجم كَذَا وَكَذَا
Ahmed, İbn Menî', Abd b. Humeyd, Tirmizî —ve bunu hasen görmüştür—, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Mesâviü'l-Ahlâk'ta Harâitî, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de Ziyâ'nın Ali radıyallâhu anh kanalıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiklerine göre, { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” ayeti hakkında: "[Yani] şükrünüzü [yalanlamanız kılıyorsunuz]; 'Bize falanca ve falanca yıldızın doğuş/batışıyla, falanca ve falanca yıldızla yağmur yağdırıldı' diyorsunuz" buyurmuştur.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي أُمَامَة ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: مَا مطر قوم من لَيْلَة إِلَّا أصبح قوم بهَا كَافِرين ثمَّ قَالَ: {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون} يَقُول قَائِل: مُطِرْنَا بِنَجْم كَذَا وَكَذَا
İbn Cerîr'in Ebû Ümâme radıyallâhu anh kanalıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre o şöyle buyurmuştur: "Bir kavme bir gece yağmur yağdırılmaya görsün, mutlaka onun sebebiyle bir topluluk kâfir olarak sabahlar." Sonra: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” ayetini okudu ve şöyle buyurdu: "Söz söyleyen kimse: 'Bize falanca ve falanca yıldız sebebiyle yağmur yağdı' der."
وَأخرج ابْن عَسَاكِر فِي تَارِيخه عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: مطر النَّاس على عهد رَسُول الله ﷺ فَقَالَ النَّبِي ﷺ: أصبح من النَّاس شَاكر وَمِنْهُم كَافِر قَالُوا هَذِه رَحْمَة وَضعهَا الله وَقَالَ بَعضهم: لقد صدق نوء كَذَا فَنزلت هَذِه الْآيَة {فَلَا أقسم بمواقع النُّجُوم} حَتَّى بلغ {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون}
İbn Asâkir'in Tarih'inde Âişe radıyallâhu anhâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde insanlara yağmur yağdırıldı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "İnsanlardan kimi şükredici, kimi de kâfir olarak sabahladı. Bazıları: 'Bu, Allah'ın lütfettiği bir rahmettir' dediler; bazıları da: 'Falanca yıldızın doğuş/batış vakti doğru çıktı' dediler" buyurdu. Bunun üzerine: { فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” ayetinden { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” kavline kadar olan ayetler indi.
وَأخرج أَبُو عبيد فِي فضائله وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه كَانَ يقْرَأ {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون} قَالَ: يَعْنِي الأنواء وَمَا مطر قوم إِلَّا أصبح بَعضهم كَافِرًا وَكَانُوا يَقُولُونَ: مُطِرْنَا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا فَأنْزل الله {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون}
Fezâil'de Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiklerine göre o, { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” ayetini okur ve şöyle derdi: "Yani yıldızların doğuş/batış vakitlerini kastetmektedir. Bir kavme yağmur yağdırıldığında mutlaka bazısı kâfir olarak sabahlardı; 'Bize falanca ve falanca yıldız sebebiyle yağmur yağdı' derlerdi. Bunun üzerine Allah: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” ayetini indirdi."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه قَالَ: مَا فسر رَسُول الله ﷺ من الْقُرْآن إِلَّا آيَات يسيرَة قَوْله: {وتجعلون رزقكم} قَالَ: شكركم
İbn Merdûye'nin naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'dan pek az ayet dışında tefsir yapmamıştır; { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ } “Ve rızkınızı kılıyorsunuz” kavli hakkında: "[Yani] şükrünüzü" buyurmuştur.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَرَأَ وتجعلون شكركم
İbn Merdûye'nin Ali radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ve şükrünüzü [yalanlamanız] kılıyorsunuz (ve tec'alûne şükraküm)" şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي عبد الرَّحْمَن السّلمِيّ ﵁ قَالَ: قَرَأَ عَليّ ﵁ الْوَاقِعَات فِي الْفجْر فَقَالَ: وتجعلون شكركم أَنكُمْ تكذبون فَلَمَّا انْصَرف قَالَ: إِنِّي قد عرفت أَنه سَيَقُولُ قَائِل: لم قَرَأَهَا هَكَذَا أَنِّي سَمِعت رَسُول الله ﷺ يقْرؤهَا كَذَلِك كَانُوا إِذا مُطِرُوا قَالُوا: مُطِرْنَا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا فَأنْزل الله وتجعلون شكركم أَنكُمْ إِذا مطرتم تكذبون
İbn Merdûye'nin Ebû Abdirrahmân es-Sülemî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ali radıyallâhu anh sabah namazında Vâkıa suresini okudu ve: "Ve şükrünüzü yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz (ve tec'alûne şükraküm enneküm tükezzibûn)" dedi. Namazı bitirince şöyle dedi: "Biliyorum ki bir söz söyleyen çıkıp: 'Bunu niçin böyle okudu?' diyecektir. Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu böyle okuduğunu işittim. Onlar yağmur yağdırıldığında: 'Bize falanca ve falanca yıldız sebebiyle yağmur yağdı' derlerdi; bunun üzerine Allah: 'Ve size yağmur yağdırıldığında şükrünüzü yalanlamanız kılıyorsunuz' ayetini indirdi."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن أبي عبد الرَّحْمَن ﵁ قَالَ: كَانَ عَليّ ﵁ يقْرَأ وتجعلون شكركم أَنكُمْ تكذبون
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Ebû Abdirrahmân radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre Ali radıyallâhu anh: "Ve şükrünüzü yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz (ve tec'alûne şükraküm enneküm tükezzibûn)" şeklinde okurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون} فَقَالَ: أما الْحسن فَقَالَ: بئس مَا أَخذ الْقَوْم لأَنْفُسِهِمْ لم يرزقوا من كتاب الله إِلَّا التَّكْذِيب قَالَ: وَذكر لنا أَن النَّاس أمحلوا على عهد نَبِي الله ﷺ فَقَالُوا يَا نَبِي الله: لَو استقيت لنا فَقَالَ: عَسى قوم إِن سقوا أَن يَقُولُوا سقينا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا فَاسْتَسْقَى نَبِي الله ﷺ فَمُطِرُوا فَقَالَ رجل: إِنَّه قد كَانَ بَقِي من الأنواء كَذَا وَكَذَا فَأنْزل الله {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون}
Abd b. Humeyd'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” ayeti hakkında şöyle demiştir: Hasan'a gelince o: "Bu topluluk kendileri için ne kötü bir pay aldılar! Allah'ın Kitabı'ndan yalanlamaktan başka bir nasip elde edemediler" demiştir. [Katâde] dedi ki: Bize anlatıldığına göre, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde insanlar kuraklığa uğradılar ve: "Ey Allah'ın Peygamberi! Keşke bizim için yağmur dilesen" dediler. O da: "Umulur ki bir topluluk, kendilerine su verilirse 'Bize falanca ve falanca yıldız sebebiyle su verildi' derler" buyurdu. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem yağmur diledi ve üzerlerine yağmur yağdı. Bunun üzerine bir adam: "Yıldızların vakitlerinden geriye falanca ve falanca kalmıştı" dedi. Bunun üzerine Allah: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” ayetini indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون} قَالَ: قَوْلهم: فِي الأنواء مُطِرْنَا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا فَيَقُول: قُولُوا: هُوَ من عِنْد الله تَعَالَى وَهُوَ رزقه
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o, { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Onların yıldızların doğuş/batış vakitleri hakkında: 'Bize falanca ve falanca yıldız sebebiyle yağmur yağdı' demeleridir. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyuruyor: 'O, Allah Teâlâ'nın katındandır ve O'nun rızkıdır' deyiniz."
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون} قَالَ: الاسْتِسْقَاء بالأنواء وَأخرج عبد بن حميد عَن عَوْف عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون} قَالَ: تَجْعَلُونَ حظكم مِنْهُ أَنكُمْ تكذبون قَالَ عَوْف ﵁: وَبَلغنِي أَن مُشْركي الْعَرَب كَانُوا إِذا مُطِرُوا فِي الْجَاهِلِيَّة قَالُوا مُطِرْنَا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا
Abd b. Humeyd'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” ayeti hakkında: "Yıldızların batış/doğuş vakitleriyle yağmur istemektir" demiştir. Abd b. Humeyd'in Avf kanalıyla el-Hasan radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre ise o, { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” ayeti hakkında: "Ondan nasibinizi yalanlamanızdan ibaret kılıyorsunuz" demiştir. Avf radıyallâhu anh dedi ki: Bana ulaştığına göre Arap müşrikleri Câhiliye döneminde kendilerine yağmur yağdığında: 'Bize falanca ve falanca yıldız sebebiyle yağmur yağdı' derlerdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم والدارمي وَالنَّسَائِيّ وَأَبُو يعلى وَابْن حبَان عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ قَالَ: قَالَ النَّبِي ﷺ: لَو
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Dârimî, Nesâî, Ebû Ya'lâ ve İbn Hibbân'ın Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Eğer...
أمسك الله الْمَطَر عَن النَّاس ثمَّ أرْسلهُ لأصبحت طَائِفَة كَافِرين قَالُوا: هَذَا بِنَوْء الذّبْح يَعْنِي الدبران
...Allah insanlardan yağmuru tutup sonra gönderseydi, mutlaka bir grup 'Bu, Zibh -yani Deberân- yıldızının batışı sebebiyledir' diyerek kâfir olurdu."
وَأخرج مَالك وَعبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن زيد بن خَالِد الْجُهَنِيّ قَالَ: صلى بِنَا رَسُول الله ﷺ صَلَاة الصُّبْح زمن الْحُدَيْبِيَة فِي أثر سَمَاء فَلَمَّا أقبل علينا فَقَالَ: ألم تسمعوا مَا قَالَ ربكُم فِي هَذِه الْآيَة: مَا أَنْعَمت على عبَادي نعْمَة إِلَّا أصبح فريق مِنْهُم بهَا كَافِرين
Mâlik, Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Zeyd b. Hâlid el-Cühenî'den naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye zamanında [geceleyin] yağan yağmurun peşinden bize sabah namazını kıldırdı. Bize doğru dönünce şöyle buyurdu: "Rabbinizin şu ayette ne buyurduğunu duymadınız mı? 'Kullarıma ne zaman bir nimet versem, mutlaka içlerinden bir grup onun sebebiyle kâfir olur.
فَأَما من آمن بِي وحمدني على سقياي فَذَلِك الَّذِي آمن بِي وَكفر بالكوكب وَأما من قَالَ: مُطِرْنَا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا فَذَلِك الَّذِي آمن بالكوكب وَكفر بِي
Bana iman edip onlara su vermemden ötürü bana hamdeden kimseye gelince; işte o, bana iman etmiş ve yıldıza inanmamış (kâfir olmuş) kimsedir. 'Bize falanca ve falanca yıldız sebebiyle yağmur yağdı' diyen kimseye gelince; işte o da yıldıza inanmış ve beni inkâr etmiş kimsedir.'"
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ يَوْمًا لأَصْحَابه: هَل تَدْرُونَ مَاذَا قَالَ ربكُم قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم قَالَ: إِنَّه يَقُول: إِن الَّذين يَقُولُونَ نسقى بِنَجْم كَذَا وَكَذَا فقد كفر بِاللَّه وآمن بذلك النَّجْم وَالَّذين يَقُولُونَ سقانا الله فقد آمن بِاللَّه وَكفر بذلك النَّجْم
Abd b. Humeyd'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün ashabına: "Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?" dedi. Onlar: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. [Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "O şöyle buyuruyor: 'Şüphesiz 'Bize falanca ve falanca yıldız vesilesiyle yağmur verildi' diyenler Allah'ı inkâr etmiş ve o yıldıza iman etmiştir. 'Bize Allah yağmur verdi' diyenler ise Allah'a iman etmiş ve o yıldızı inkâr etmiştir.'"
وَأخرج عبد بن حميد عَن عبد الله بن محيريز أَن سُلَيْمَان بن عبد الْملك دَعَاهُ فَقَالَ: لَو تعلمت علم النُّجُوم فازددت إِلَى علمك فَقَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن أخوف مَا أَخَاف على أمتِي ثَلَاث حيف الْأَئِمَّة وَتَكْذيب بِالْقدرِ وإيمان بالنجوم
Abd b. Humeyd'in Abdullah b. Muhayrîz'den naklettiğine göre Süleyman b. Abdilmelik onu çağırdı ve: "Keşke yıldız ilmini öğrensen de ilmine ilim katsan" dedi. Bunun üzerine o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ümmetim hakkında en çok korktuğum şey üçtür: İdarecilerin zulmü, kaderin yalanlanması ve yıldızlara inanılması."
وَأخرج عبد بن حميد عَن رَجَاء بن حَيْوَة ﵁ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: مِمَّا أَخَاف على أمتِي التَّصْدِيق بالنجوم والتكذيب بِالْقدرِ وظلم الْأَئِمَّة
Abd b. Humeyd'in Recâ b. Hayve radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ümmetim hakkında korktuğum şeylerden biri yıldızları doğrulamak, kaderi yalanlamak ve idarecilerin zulmüdür."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن [] جَابر السوَائِي رضى الله عَنهُ قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: أَخَاف على أمتِي ثَلَاثًا استسقاء بالأنواء وحيف السُّلْطَان وتكذيباً بِالْقدرِ
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Câbir es-Sevâî radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Ümmetim hakkında üç şeyden korkarım: Yıldızların batış ve doğuşlarından yağmur beklemek, otoritenin/yöneticinin haksızlığı ve kaderi yalanlamak."
وَأخرج أَحْمد عَن مُعَاوِيَة اللَّيْثِيّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يكون النَّاس مجدبين فَينزل الله عَلَيْهِم رزقا من رزقه فيصبحون مُشْرِكين قيل لَهُ: كَيفَ ذَاك يَا رَسُول الله قَالَ: يَقُولُونَ: مُطِرْنَا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا
Ahmed'in Muâviye el-Leysî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İnsanlar kuraklık içinde bulunurken Allah onlara rızkından bir rızık indirir de bu sebeple müşrik oluverirler." Kendisine: "Bu nasıl olur ey Allah'ın Resûlü?" denildi. Şöyle buyurdu: "'Bize falanca ve falanca yıldız sebebiyle yağmur yağdı' derler."
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن الله
İbn Cerîr'in Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah...
ليُصبح الْقَوْم بِالنعْمَةِ أَو يمسيهم بهَا فَيُصْبِح بهَا قوم كَافِرين يَقُولُونَ مُطِرْنَا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: وتجعلون شكركم يَقُول: على مَا أنزلت عَلَيْكُم من الْغَيْث وَالرَّحْمَة يَقُولُونَ: مُطِرْنَا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا وَكَانَ ذَلِك مِنْهُم كفرا بِمَا أنعم الله عَلَيْهِم
...bir topluluğu nimetle sabahlatır veya nimetle akşamlatır da bir kavim 'Bize falanca ve falanca yıldız sebebiyle yağmur yağdı' diyerek o nimet sebebiyle kâfir olur." İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o: "Ve şükrünüzü [kılıyorsunuz]" yani 'Üzerinize indirdiğim yağmur ve rahmete karşılık 'Bize falanca ve falanca yıldız sebebiyle yağmur yağdı' diyorlar' buyuruyor; bu da onların, Allah'ın kendilerine verdiği nimeti inkâr etmeleridir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: مَا مطر قوم إِلَّا أصبح بَعضهم كَافِرًا يَقُولُونَ: مُطِرْنَا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا وَقَرَأَ ابْن عَبَّاس ﵄ وتجعلون شكركم أَنكُمْ تكذبون
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Bir topluluğa yağmur yağmaya görsün, mutlaka bazısı 'Bize falanca ve falanca yıldız sebebiyle yağmur yağdı' diyerek kâfir olur." İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ayeti: "Ve şükrünüzü, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?" şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن جرير عَن عَطاء الْخُرَاسَانِي ﵁ فِي قَوْله: {وتجعلون رزقكم أَنكُمْ تكذبون} قَالَ: كَانَ نَاس يمطرون فَيَقُولُونَ مُطِرْنَا بِنَوْء كَذَا وَكَذَا
İbn Cerîr'in Atâ el-Horasânî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” ayeti hakkında şöyle demiştir: "İnsanlara yağmur yağardı da 'Bize falanca ve falanca yıldız sebebiyle yağmur yağdı' derlerdi."
قَوْله تَعَالَى: {فلولا إِذا بلغت الْحُلْقُوم} الْآيَات
Allah Teâlâ'nın: { فَلَوْلَا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } “Hele can boğaza dayandığı zaman!” ayetleri.
وَأخرج ابْن ماجة عَن أبي مُوسَى ﵁ قَالَ: سَأَلت رَسُول الله ﷺ: مَتى تَنْقَطِع معرفَة العَبْد من النَّاس قَالَ: إِذا عاين
İbn Mâce'nin Ebû Mûsâ radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Kulun insanları tanıması/idraki ne zaman kesilir?" diye sordum. "Açıkça [ölüm meleklerini ve hakikati] gördüğü zaman" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب المحتضرين عَن عمر بن الْخطاب ﵁ قَالَ: احضروا مَوْتَاكُم وذكروهم فَإِنَّهُم يرَوْنَ مَا لَا ترَوْنَ
İbn Ebi'd-Dünyâ'nın Kitâbü'l-Muhtadarîn'de Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Ölmek üzere olanlarınızın yanında bulunun ve onlara [ölümü] hatırlatın; çünkü onlar sizin görmediğiniz şeyleri görürler."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَأَبُو بكر الْمروزِي فِي كتاب الْجَنَائِز عَن عمر بن الْخطاب ﵁ قَالَ: احضروا مَوْتَاكُم ولقنوهم لَا إِلَه إِلَّا الله فَإِنَّهُم يرَوْنَ وَيُقَال لَهُم
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe ve Kitâbü'l-Cenâiz'de Ebû Bekr el-Mervezî'nin Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: "Ölmek üzere olanlarınızın yanında bulunun ve onlara 'Lâ ilâhe illallâh'ı telkin edin; çünkü onlar [gaybı] görürler ve kendilerine [birtakım şeyler] söylenir."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور الْمروزِي عَن عمر ﵁ قَالَ: لقنوا مَوْتَاكُم لاإله إِلَّا الله واعقلوا مَا تَسْمَعُونَ من المطيعين مِنْكُم فَإِنَّهُ يجلي لَهُم أُمُور صَادِقَة
Saîd b. Mansûr el-Mervezî'nin Ömer radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Ölmek üzere olanlarınıza 'Lâ ilâhe illallâh'ı telkin edin ve aranızdan itaatkâr olanların [ölüm anında] söylediklerini iyi kavrayın; çünkü onlara birtakım doğru hususlar aşikâr kılınır."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي ذكر الْمَوْت وَأَبُو يعلى من طَرِيق أبي يزِيد الرقاشِي عَن تَمِيم الدَّارِيّ ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: يَقُول الله لملك الْمَوْت: انْطلق إِلَى وليي فائتني بِهِ فَإِنِّي قد جربته بالسراء وَالضَّرَّاء فَوَجَدته حَيْثُ أحب فائتني بِهِ لأريحه من هموم الدُّنْيَا وغمومها
İbn Ebi'd-Dünyâ'nın Zikrü'l-Mevt'te ve Ebû Ya'lâ'nın Ebû Yezîd er-Rakkâşî yoluyla Temîm ed-Dârî radıyallâhu anh'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre şöyle buyurmuştur: "Allah ölüm meleğine şöyle buyurur: 'Veli kuluma git ve onu bana getir; zira ben onu darlıkta ve bollukta denedim ve onu sevdiğim halde buldum. Onu bana getir ki kendisini dünyanın dertlerinden ve kederlerinden rahata erdireyim.'"
فَينْطَلق إِلَيْهِ ملك الْمَوْت وَمَعَهُ خَمْسمِائَة من الْمَلَائِكَة مَعَهم أكفان وحنوط من حنوط الْجنَّة وَمَعَهُمْ ضبائر الريحان أصل الريحانة وَاحِد وَفِي رَأسهَا عشرُون لوناً لكل لون مِنْهَا ريح سوى ريح صَاحبه وَمَعَهُمْ الْحَرِير الْأَبْيَض فِيهِ الْمسك الأذفر فيجلس ملك الْمَوْت عِنْد رَأسه وتحتوشه الْمَلَائِكَة
Bunun üzerine ölüm meleği, beraberinde beş yüz melekle birlikte ona gider; yanlarında cennet kokularından kokular ve kefenler vardır. Yanlarında reyhan demetleri bulunur. Reyhanın kökü birdir fakat tepesinde yirmi renk vardır ve her rengin, diğerinin kokusundan ayrı bir kokusu vardır. Yanlarında içinde keskin kokulu misk bulunan beyaz ipek vardır. Ölüm meleği onun başucuna oturur, melekler de etrafını sarar.
وَيَضَع كل ملك مِنْهُم يَده على عُضْو من أَعْضَائِهِ ويبسط ذَلِك الْحَرِير الْأَبْيَض والمسك الأذفر تَحت ذقنه وَيفتح لَهُ بَاب إِلَى الْجنَّة فَإِن نَفسه لتعلل عِنْده ذَلِك بِطرف الْجنَّة مرّة بأزواجها وَمرَّة بكسوتها وَمرَّة بثمارها كَمَا يُعلل الصبيّ أَهله إِذا بَكَى وَإِن أَزوَاجه ليبتهشن عِنْد ذَلِك ابتهاشاً وتنزو الرّوح نَزْوًا وَيَقُول ملك الْمَوْت: أَخْرِجِي أيتها الرّوح الطّيبَة إِلَى سدر مخضود وطلح مَمْدُود وَمَاء مسكوب وَملك الْمَوْت أَشد تلطفاً بِهِ من الوالدة بِوَلَدِهَا يعرف أَن ذَلِك الرّوح حبيب إِلَى ربه كريم على الله فَهُوَ يلْتَمس بِلُطْفِهِ تِلْكَ الرّوح رضَا الله عَنهُ فسلّ روحه كَمَا تسل الشعرة من الْعَجِين وَإِن روحه لتخرج وَالْمَلَائِكَة حوله يَقُولُونَ: (سَلام عَلَيْكُم ادخُلُوا الْجنَّة بِمَا كُنْتُم تَعْمَلُونَ) (سُورَة النَّحْل الْآيَة ٣٢) وَذَلِكَ قَوْله: (الَّذين تتوفاهم الْمَلَائِكَة طيبين يَقُولُونَ سَلام عَلَيْكُم) (سُورَة النَّحْل الْآيَة ٣٢) قَالَ: فَأَما إِن كَانَ من المقربين فَروح وَرَيْحَان وجنة نعيم قَالَ: روح من جهد الْمَوْت وروح يُؤْتى بِهِ عِنْد خُرُوج نَفسه وجنة نعيم أَمَامه
Her melek elini onun uzuvlarından birinin üzerine koyar ve o beyaz ipeği ve keskin kokulu miski çenesinin altına serer. Kendisine cennete doğru bir kapı açılır. Çocuğu ağladığında ailesinin onu oyalaması gibi, onun nefsi de o esnada cennetin nimetleriyle; bazen eşleriyle, bazen giysileriyle, bazen de meyveleriyle teselli bulup oyalanır. [Cennetteki] eşleri o anda sevinçten coşarlar, ruhu da [gitmek için] can atar. Ölüm meleği: "Ey güzel ruh! Dikensiz sidr ağaçları, meyveleri küme küme dizili muz ağaçları ve çağlayan sulara doğru çık!" der. Ölüm meleği ona, bir annenin çocuğuna gösterdiğinden daha çok şefkat gösterir. Çünkü o ruhun Rabbine sevimli, Allah katında değerli olduğunu bilir; bu yüzden o ruha şefkat göstererek Allah'ın rızasını arar. Hamurdan kıl çeker gibi onun ruhunu çeker çıkarır. Melekler onun etrafında: { سَلَامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Size selâm olsun! Yapmış olduklarınıza karşılık girin cennete!” (Nahl Suresi, 32. Ayet) derken ruhu çıkar. Nitekim Allah'ın: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ } “Onlar ki, melekler canlarını arınmış olarak alırken: 'Selâm size' derler...” (Nahl Suresi, 32. Ayet) buyruğu buna işaret eder. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: "Fakat o eğer [Allah'a] yakın olanlardan ise ona ravh, reyhan ve naîm cenneti vardır." [Yani] ölüm meşakkatinden bir ferahlık (ravh), ruhu çıkarken getirilen bir reyhan ve önünde de bir naîm cenneti vardır.
فَإِذا قبض ملك الْمَوْت روحه يَقُول الرّوح للجسد: لقد كنت بِي سَرِيعا إِلَى طَاعَة الله بطيئاً عَن مَعْصِيَته فهنيئاً لَك الْيَوْم فقد نجوت وأنجيت وَيَقُول الْجَسَد للروح مثل ذَلِك وتبكي عَلَيْهِ بقاع الأَرْض الَّتِي كَانَ يُطِيع الله عَلَيْهَا كل بَاب من السَّمَاء كَانَ يصعد مِنْهُ عمله وَينزل مِنْهُ رزقه أَرْبَعِينَ لَيْلَة
Ölüm meleği ruhunu kabzettiğinde, ruh bedene: "Benimle birlikte Allah'a itaate çok hızlı, O'na isyana ise çok yavaştın. Bugün sana müjdeler olsun; hem kurtuldun hem de beni kurtardın" der. Beden de ruha aynı şeyleri söyler. Üzerinde Allah'a itaat ettiği yeryüzü parçaları ve amelinin yükseldiği, rızkının indiği göğün her bir kapısı kırk gece boyunca onun için ağlar.
فَإِذا اقبضت الْمَلَائِكَة روحه أَقَامَت الْخَمْسمِائَةِ ملك عِنْد جسده لَا يقلبه بَنو آدم لشق إِلَّا قلبته الْمَلَائِكَة ﵈ قبلهم وعلته بأكفان قبل أكفانهم وحنوط قبل حنوطهم وَيقوم من بَاب بَيته إِلَى بَاب قَبره صفان من الْمَلَائِكَة يَسْتَقْبِلُونَهُ بالاستغفار
Melekler onun ruhunu kabzettiğinde, o beş yüz melek bedeninin yanında bekler. Âdemoğulları onu hangi yana çevirirse, melekler aleyhimüsselâm onlardan önce onu o yana çevirir; insanların kefenlerinden önce onu kefenler ve insanların kokularından önce ona koku sürerler. Evinin kapısından kabrinin kapısına kadar iki sıra melek durup onu istiğfarla karşılarlar.
ويصيح إِبْلِيس عِنْد ذَلِك صَيْحَة يتصرع مِنْهَا بعض أعظام جسده وَيَقُول لجنوده: الوليل لكم كَيفَ خلص هَذَا العَبْد مِنْكُم فَيَقُولُونَ: إِن هَذَا كَانَ مَعْصُوما
İblis o anda öyle bir feryat koparır ki, bu feryattan ötürü vücudunun bazı kemikleri kırılır/yerinden oynar. Ordularına: "Yazıklar olsun size! Bu kul elinizden nasıl kurtuldu?" der. Onlar da: "Şüphesiz o [günahlardan] korunmuştu" derler.
فَإِذا صعد ملك الْمَوْت بِرُوحِهِ إِلَى السَّمَاء يستقبله جِبْرِيل فِي سبعين ألفا من الْمَلَائِكَة كلهم يَأْتِيهِ من ربه فَإِذا انْتهى ملك الْمَوْت إِلَى الْعَرْش خرت الورح سَاجِدَة لِرَبِّهَا فَيَقُول الله لملك الْمَوْت: انْطلق بِروح عَبدِي فضعه (فِي سدر مخضود وطلح منضود وظل مَمْدُود وَمَاء مسكوب) (سُورَة الْوَاقِعَة الْآيَة ٢٨)
Ölüm meleği onun ruhuyla göğe yükseldiğinde, Cebrail yetmiş bin melekle onu karşılar; hepsi de ona Rabbinden [selâm ve müjdelerle] gelir. Ölüm meleği Arş'a ulaştığında ruh, Rabbi için secdeye kapanır. Allah, ölüm meleğine şöyle buyurur: "Kulumun ruhunu götür ve onu { فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ وَظِلٍّ مَمْدُودٍ وَمَاءٍ مَسْكُوبٍ } 'Dikensiz sidr ağaçları, meyveleri küme küme dizili muz ağaçları, uzamış gölgeler ve çağlayan sular' (Vâkıa Suresi, 28. Ayet) içine yerleştir."
فَإِذا وضع فِي قَبره جَاءَت الصَّلَاة فَكَانَت عَن يَمِينه وَجَاء الصّيام فَكَانَ عَن يسَاره وَجَاء الْقُرْآن وَالذكر فَكَانَا عِنْد رَأسه وَجَاء مَشْيه إِلَى الصَّلَاة فَكَانَ عِنْد رجلَيْهِ
Kabrinde konulduğunda, namaz gelip sağına durur; oruç gelip soluna durur; Kur'an ve zikir gelip başucuna durur; namaza yürüyüşü gelip ayak ucuna durur.
وَجَاء الصَّبْر فَكَانَ نَاحيَة الْقَبْر
Sabır ise gelip kabrin bir köşesinde durur.
وَيبْعَث الله عنقًا من الْعَذَاب فيأتيه عَن يَمِينه فَتَقول الصَّلَاة: وَرَاءَك وَالله مَا زَالَ دائباً عمره كُله وَإِنَّمَا استراح الْآن حِين وضع فِي قَبره
Allah azaptan bir zümre gönderir; [azap] onun sağı tarafından gelir. Bunun üzerine namaz: "Geri dur! Vallahi o bütün ömrü boyunca durmaksızın gayret etti, ancak şimdi kabrine konulunca istirahat etti" der.
فيأتيه عَن يسَاره فَيَقُول الصّيام مثل ذَلِك
Bunun üzerine solundan gelir; oruç da aynı şeyi söyler.
فيأتيه من قبل رَأسه فَيَقُول لَهُ مثل ذَلِك
Baş tarafından gelir; [Kur'an ve zikir de] ona aynı şeyi söyler.
فَلَا يَأْتِيهِ الْعَذَاب من نَاحيَة فيلتمس هَل يجد لَهَا مساغاً إِلَّا وجد ولي الله قد أحرزته الطَّاعَة فَيخرج عَنهُ الْعَذَاب عِنْدَمَا يرى
Azap hiçbir yönden gelemez ve girecek bir yol aradığında, Allah'ın veli kulunun itaatle koruma altına alındığını görür. Gördüğü bu durum karşısında azap oradan çıkıp gider.
وَيَقُول الصَّبْر لسَائِر الْأَعْمَال: أما إِنَّه لم يَمْنعنِي أَن أباشره بنفسي إِلَّا أَنِّي نظرت مَا عنْدكُمْ فَلَو عجزتم كنت أَنا صَاحبه فَأَما إِذا أجزأتم عَنهُ فَأَنا ذخر لَهُ عِنْد الصِّرَاط وَذخر لَهُ عِنْد الْمِيزَان
Sabır diğer amellere şöyle der: "Beni bizzat müdahale etmekten alıkoyan şey, ancak sizin ne yapacağınıza bakmamdı. Eğer siz yetersiz kalsaydınız onun koruyucusu ben olurdum. Mademki siz ona yettiniz, o halde ben Sırat'ta onun için bir azık, Mizan'da da onun için bir hazineyim."
وَيبْعَث الله ملكَيْنِ أبصارهما كالبرق الخاطف وأصواتهما كالرعد القاصف وأنيابهما كالصياصي وأنفاسهما كاللهب يطآن فِي أشعارهما بَين مَنْكِبي كل وَاحِد مِنْهُمَا مسيرَة كَذَا وَكَذَا قد نزعت مِنْهُمَا الرأفة وَالرَّحْمَة إِلَّا بِالْمُؤْمِنِينَ يُقَال لَهما: مُنكر وَنَكِير وَفِي يَد كل وَاحِد مِنْهُمَا مطرقة لَو اجْتمع عَلَيْهَا الثَّقَلَان لم يقلوها
Allah, gözleri çakan şimşek gibi, sesleri gürleyen gök gürültüsü gibi, azı dişleri sivri boynuzlar gibi, nefesleri alev gibi, saçlarını sürüyerek basan, her birinin iki omuzu arası şu kadar ve şu kadar mesafe olan, müminler müstesna kendilerinden şefkat ve merhamet çekilip alınmış iki melek gönderir. Onlara Münker ve Nekir denir. Her birinin elinde, insanlar ve cinler bir araya gelse kaldıramayacakları birer balyoz bulunur.
فَيَقُولَانِ لَهُ: اجْلِسْ
Ona: "Otur!" derler.
فيستوي جَالِسا فِي قَبره فَتسقط أَكْفَانه فِي حقْوَيْهِ
Kabrinde doğrulup oturur; kefeni beline kadar sıyrılır.
فَيَقُولَانِ لَهُ: من رَبك وَمَا دينك وَمن نبيك فَيَقُول: رَبِّي الله وَحده لَا شريك لَهُ والإِسلام ديني وَمُحَمّد نَبِي وَهُوَ خَاتم النَّبِيين
Ona: "Rabbin kim, dinin ne, peygamberin kim?" derler. O da: "Rabbim bir olan ve ortağı bulunmayan Allah'tır, dinim İslâm'dır, peygamberim ise peygamberlerin sonuncusu olan Muhammed'dir" der.
فَيَقُولَانِ لَهُ: صدقت
Ona: "Doğru söyledin" derler.
فيدفعان الْقَبْر فيوسعانه من بَين يَدَيْهِ وَمن خَلفه وَعَن يَمِينه وَعَن يسَاره وَمن قبل رَأسه وَمن قبل رجلَيْهِ ثمَّ يَقُولَانِ لَهُ: أنظر فَوْقك
Kabri itip önünden, arkasından, sağından, solundan, baş ucundan ve ayak ucundan genişletirler. Sonra ona: "Üstüne bak!" derler.
فَينْظر فَإِذا هُوَ مَفْتُوح إِلَى الْجنَّة فَيَقُولَانِ لَهُ: هَذَا مَنْزِلك يَا وليّ الله لم أَطَعْت الله
Bakar ki cennete doğru [bir kapı] açılmıştır. Ona şöyle derler: "Ey Allah'ın veli kulu! Allah'a itaat ettiğin için işte senin konağın burasıdır."
فوالذي نفس مُحَمَّد بِيَدِهِ إِنَّه لتصل إِلَى قلبه فرحة لَا ترتد أبدا فَيُقَال لَهُ: أنظر تَحْتك فَينْظر تَحْتَهُ فَإِذا هُوَ مَفْتُوح إِلَى النَّار فَيَقُولَانِ: يَا ولي الله نجوت من هَذَا
Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, onun kalbine asla geri dönmeyecek bir sevinç ulaşır. Sonra ona: "Altına bak!" denilir. Altına bakar ki cehenneme doğru [bir kapı] açılmıştır. Şöyle derler: "Ey Allah'ın veli kulu! Sen bundan kurtuldun."
فوالذي نَفسِي بِيَدِهِ إِنَّه لتصل إِلَى قلبه عِنْد ذَلِك فرحة لَا ترتد أبدا وَيفتح لَهُ سَبْعَة وَسَبْعُونَ بَابا إِلَى الْجنَّة يَأْتِيهِ رِيحهَا وبردها حَتَّى يَبْعَثهُ الله تَعَالَى من قَبره إِلَى الْجنَّة
Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, o esnada onun kalbine asla tükenmeyecek bir sevinç ulaşır. Kendisine cennete doğru yetmiş yedi kapı açılır ve Allah Teâlâ onu kabrinden cennete diriltinceye kadar oranın kokusu ve serinliği ona gelir.
وَأما الْكَافِر فَيَقُول الله لملك الْمَوْت وَيفتح الله لملك الْمَوْت: انْطلق إِلَى عَبدِي فائتني بِهِ فَإِنِّي قد بسطت لَهُ رِزْقِي وسربلته نعمتي فَأبى إِلَّا معصيتي فأئتني بِهِ لأنتقم مِنْهُ الْيَوْم
Kâfire gelince; Allah ölüm meleğine şöyle buyurur -ve Allah ölüm meleğine [kapıları] açar-: "Kuluma git ve onu bana getir; zira ben rızkımı onun önüne serdim ve ona nimetimi giydirdim, o ise bana isyandan başka bir şey yapmadı. Onu bana getir ki bugün ondan intikamımı alayım."
فَينْطَلق إِلَيْهِ ملك الْمَوْت فِي أكره صُورَة رَآهَا أحد من النَّاس قطّ لَهُ اثْنَتَا عشرَة عينا وَمَعَهُ سفود من النَّار كثير الشوك وَمَعَهُ خَمْسمِائَة من الْمَلَائِكَة مَعَهم نُحَاس وجمر من جمر جَهَنَّم وَمَعَهُمْ سياط من النَّار تأجج
Bunun üzerine ölüm meleği, insanların şimdiye kadar gördüğü en çirkin surette ona gider; on iki gözü vardır ve yanında çok dikenli ateşten bir şiş bulunur. Yanında cehennem korlarından kor ve bakır bulunan beş yüz melek vardır; yanlarında alev alev yanan ateşten kamçılar bulunur.
فيضربه ملك الْمَوْت بذلك السفود ضَرْبَة يغيب أصل كل شَوْكَة من ذَلِك السفود فِي أصل كل شَعْرَة وعرق من عروقه ثمَّ يلويه ليّاً شَدِيدا فينزع روحه من أظفار قَدَمَيْهِ فيلقيها فِي عَقِبَيْهِ فيسكر عدوّ
Ölüm meleği o şişle ona öyle bir darbe vurur ki, o şişin her bir dikeninin dibi onun her bir kılının ve damarının kökünde kaybolur. Sonra onu şiddetle öyle bir büker ki, ruhunu ayak tırnaklarından söküp topuklarına atar. Bunun üzerine Allah düşmanı...
الله عِنْد ذَلِك سكرة وتضرب الْمَلَائِكَة وَجهه وَدبره بِتِلْكَ السِّيَاط ثمَّ كَذَلِك إِلَى حقْوَيْهِ ثمَّ كَذَلِك إِلَى صَدره ثمَّ كَذَلِك إِلَى حلقه ثمَّ تبسط الْمَلَائِكَة ذَلِك النّحاس وجمر جَهَنَّم تَحت ذقنه ثمَّ يَقُول ملك الْمَوْت: أَخْرِجِي أيتها النَّفس اللعينة الملعونة (إِلَى سموم وحميم وظل من يحموم لَا بَارِد وَلَا كريم) (سُورَة الْوَاقِعَة الْآيَة ٤٣)
...o esnada [ölümün] sarhoşluğuyla kendinden geçer. Melekler o kamçılarla onun yüzüne ve arkasına vururlar; sonra aynı şekilde beline, sonra göğsüne, sonra boğazına vururlar. Ardından melekler o bakırı ve cehennem korunu çenesinin altına sererler. Sonra ölüm meleği şöyle der: "Ey lânetli, lânete uğramış nefis! { إِلَى سَمُومٍ وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ } 'İçine işleyen bir ateş, kaynar su ve ne serin ne de faydalı olan kapkara dumandan bir gölgeye' (Vâkıa Suresi, 42-44. Ayetler) doğru çık!"
فَإِذا قبض ملك الْمَوْت روحه قَالَت الرّوح للجسد: جَزَاك الله عني شرّاً فقد كنت بِي سَرِيعا إِلَى مَعْصِيّة الله بطيئاً بِي عَن طَاعَة الله فقد هَلَكت وأهلكت وَيَقُول الْجَسَد للروح مثل ذَلِك
Ölüm meleği onun ruhunu kabzettiğinde ruh bedene: "Allah benden yana sana şer versin! Zira sen benimle Allah'a isyana pek hızlıydın, O'na itaate ise çok yavaştın. Hem helâk oldun hem beni helâk ettin" der. Beden de ruha aynı şeyi söyler.
وتلعنه بقاع الأَرْض الَّتِي كَانَ يَعْصِي الله تَعَالَى عَلَيْهَا وتنطلق جنود إِبْلِيس إِلَيْهِ يُبَشِّرُونَهُ بِأَنَّهُم قد أوردوا عبدا من بني آدم النَّار
Üzerinde Allah Teâlâ'ya isyan ettiği yeryüzü parçaları ona lânet eder. İblis'in orduları, Âdemoğullarından bir kulu cehenneme soktuklarını müjdelemek üzere ona koşarlar.
فَإِذا وضع فِي قَبره ضيق عَلَيْهِ قَبره حَتَّى تخْتَلف أضلاعه فَتدخل الْيُمْنَى فِي الْيُسْرَى واليسرى فِي الْيُمْنَى وَيبْعَث الله إِلَيْهِ حيات دهماء تَأْخُذ بأرنبته وإبهام قَدَمَيْهِ فتغوصه حَتَّى تلتقي فِي وَسطه
Kabrine konulduğunda kabri onu öyle bir sıkar ki kaburgaları birbirine geçer; sağ kaburgaları soluna, sol kaburgaları da sağına girer. Allah ona burnunun ucundan ve ayaklarının başparmaklarından yakalayan ve vücudunun ortasında buluşuncaya kadar içine dalan simsiyah yılanlar gönderir.
وَيبْعَث الله إِلَيْهِ الْملكَيْنِ فَيَقُولَانِ لَهُ: من رَبك وَمَا دينك فَيَقُول: لَا أَدْرِي فَيُقَال لَهُ: لَا دَريت وَلَا تليت
Allah ona iki meleği gönderir; ona: "Rabbin kim ve dinin nedir?" derler. O: "Bilmiyorum" der. Bunun üzerine ona: "Ne bildin ne de [Kur'an] okudun!" denilir.
فيضربانه ضَرْبَة يتطاير الشرار فِي قَبره ثمَّ يعود فَيَقُولَانِ لَهُ: انْظُر فَوْقك
Ona öyle bir darbe vururlar ki kabrinde kıvılcımlar uçuşur. Sonra [kabir] eski haline döner. Ona: "Üstüne bak!" derler.
فَينْظر فَإِذا بَاب مَفْتُوح إِلَى الْجنَّة فَيَقُولَانِ لَهُ: عَدو الله لَو كنت أَطَعْت الله تَعَالَى هَذَا مَنْزِلك
Bakar ki cennete doğru açılmış bir kapı vardır. Ona şöyle derler: "Ey Allah'ın düşmanı! Şayet Allah Teâlâ'ya itaat etmiş olsaydın, senin konağın burası olacaktı."