Binûn

Kalem Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {أَن كَانَ ذَا مَال وبنين} بهمزتين يستفهم

Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Âsım: {أَن كَانَ ذَا مَال وبنين} “Mal ve oğullar sahibi oldu diye mi?” ayetini soru anlamında iki hemze ile [أَأَنْ كَانَ şeklinde] okumuştur.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عبد الله بن عمر عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: من مَاتَ همازاً لمازاً ملقباً للنَّاس كَانَ علامته يَوْم الْقِيَامَة أَن يسمه الله على الخرطوم من كلا الشدقين

İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Abdullah b. Ömer'den bildirdiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim daima ayıplayıp kınayan, kaş göz işaretiyle alay eden ve insanlara lakap takan biri olarak ölürse, kıyamet gününde onun alameti, Allah'ın onun her iki avurt köşesinden burnuna damga vurması olacaktır.”

قَوْله: تَعَالَى: {إِنَّا بلوناهم} الْآيَات

Yüce Allah'ın: {إِنَّا بلوناهم} “Şüphesiz biz onları sınadık” ayetleri.

أخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {إِنَّا بلوناهم كَمَا بلونا أَصْحَاب الْجنَّة} قَالَ: هَؤُلَاءِ نَاس قصّ الله عَلَيْكُم حَدِيثهمْ وبيّن لكم أَمرهم

Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Katâde: {إِنَّا بلوناهم كَمَا بلونا أَصْحَاب الْجنَّة} “Bahçe sahiplerini sınadığımız gibi onları da sınadık” ayeti hakkında şöyle dedi: “Bunlar, Allah'ın size kıssalarını anlattığı ve durumlarını açıkladığı kimselerdir.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن حريج أَن أَبَا جهل قَالَ يَوْم بدر: خذوهم أخذا فاربطوهم فِي الْجبَال وَلَا تقتلُوا مِنْهُم أحدا فَنزل {إِنَّا بلوناهم كَمَا بلونا أَصْحَاب الْجنَّة} يَقُول: فِي قدرتهم عَلَيْهِم كَمَا اقتدر أَصْحَاب الْجنَّة على الْجنَّة

İbn Ebî Hâtim'in İbn Cüreyc'den bildirdiğine göre Ebû Cehil Bedir günü: “Onları sımsıkı yakalayın ve dağlara bağlayın, onlardan kimseyi öldürmeyin” dedi. Bunun üzerine: {إِنَّا بلوناهم كَمَا بلونا أَصْحَاب الْجنَّة} “Bahçe sahiplerini sınadığımız gibi onları da sınadık” ayeti indi. [Yani] bahçe sahiplerinin bahçeye güç yetirdiklerini sandıkları gibi, onların da kendilerine güç yetirebileceklerini sanmaları hususunda [sınadık] buyurmaktadır.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {كَمَا بلونا أَصْحَاب الْجنَّة} قَالَ: كَانُوا من أهل الْكتاب

İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {كَمَا بلونا أَصْحَاب الْجنَّة} “Bahçe sahiplerini sınadığımız gibi” ayeti hakkında: “Onlar Ehl-i Kitap'tan idiler” dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {كَمَا بلونا أَصْحَاب الْجنَّة} قَالَ: هم نَاس من الْحَبَشَة كَانَت لأبيهم جنَّة وَكَانَ يطعم مِنْهَا السَّائِلين فَمَاتَ أبوهم فَقَالَ بنوه: إِن كَانَ أَبونَا لأحمق يطعم الْمَسَاكِين فَأَقْسَمُوا ليصرمنّها مصبحين وَأَن لَا يطعموا مِسْكينا

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {كَمَا بلونا أَصْحَاب الْجنَّة} “Bahçe sahiplerini sınadığımız gibi” ayeti hakkında şöyle dedi: “Onlar Habeşistanlı bir topluluktu. Babalarının bir bahçesi vardı ve oradan [ürün alıp] isteyenlere yedirirdi. Babaları ölünce oğulları: ‘Babamız yoksullara yedirmekle pek ahmaklık ediyormuş’ dediler. Sabah erkenden [gidip kimse görmeden] onu devşirmeye ve hiçbir yoksula yedirmemeye yemin ettiler.”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة قَالَ: كَانَت الْجنَّة لشيخ من بني إِسْرَائِيل وَكَانَ يمسك قوت سنته وَيتَصَدَّق بِالْفَضْلِ كَانَ بنوه ينهونه عَن الصَّدَقَة فَلَمَّا مَاتَ أبوهم غدوا عَلَيْهَا فَقَالُوا لَا يدخلنها الْيَوْم عَلَيْكُم مِسْكين {وغدوا على حرد قَادِرين} يَقُول: على جد من أَمرهم

Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Katâde şöyle dedi: “Bahçe, İsrâiloğulları'ndan yaşlı bir adama aitti. Yıllık yiyeceğini ayırır, artanını ise sadaka verirdi. Oğulları onu sadaka vermekten menederlerdi. Babaları ölünce erkenden oraya gittiler ve: ‘Bugün oraya hiçbir yoksul yanınıza girmesin’ dediler. {وغدوا على حرد قَادِرين} “(Yoksulları engellemeye) güçleri yetecekmiş gibi kararlı olarak erkenden gittiler” ayeti: ‘İşlerinde azimli ve kararlı olarak [gittiler]’ demektir.”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {كَمَا بلونا أَصْحَاب الْجنَّة} قَالَ: هِيَ أَرض بِالْيمن يُقَال لَهَا ضرّ وَإِن بَينهَا وَبَين صنعاء سِتَّة أَمْيَال

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o: {كَمَا بلونا أَصْحَاب الْجنَّة} “Bahçe sahiplerini sınadığımız gibi” ayeti hakkında şöyle dedi: “O, Yemen'de Daravan denilen bir yerdedir; orası ile San'a arasında altı mil [mesafe] vardır.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن أبي صَالح فِي قَوْله: {وَلَا يستثنون} قَالَ: كَانَ استثناؤهم سُبْحَانَ الله

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Ebû Sâlih: {وَلَا يستثنون} “İstisna da etmiyorlardı (inşallah demiyorlardı)” ayeti hakkında: “Onların istisnası ‘Sübhânallâh’ [demek] idi” dedi.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فَطَافَ عَلَيْهَا طائف من ربكْ} قَالَ: هُوَ أَمر من الله

İbn Cerîr'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {فَطَافَ عَلَيْهَا طائف من ربكْ} “Fakat onlar uyurken Rabbinden gelen bir kuşatıcı (afet) orayı sarıverdi” ayeti hakkında: “O, Allah'tan gelen bir emirdir” dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {فَطَافَ عَلَيْهَا طائف من رَبك} قَالَ: عَذَاب: عنق من النَّار خرجت من وَادي جَهَنَّم

İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre İbn Cüreyc: {فَطَافَ عَلَيْهَا طائف من رَبك} “Fakat Rabbinden gelen bir kuşatıcı (afet) orayı sarıverdi” ayeti hakkında şöyle dedi: “Bir azaptır; cehennem vadisinden çıkan ateşten bir alev dilidir.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {فَطَافَ عَلَيْهَا طائف من رَبك وهم نائمون} قَالَ: أَتَاهَا أَمر الله لَيْلًا {فَأَصْبَحت كالصريم} قَالَ: كالليل المظلم

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Katâde: {فَطَافَ عَلَيْهَا طائف من رَبك وهم نائمون} “Fakat onlar uyurken Rabbinden gelen bir kuşatıcı (afet) orayı sarıverdi” ayeti hakkında: “Oraya Allah'ın emri geceleyin geldi”; {فَأَصْبَحت كالصريم} “Derken (bahçe) kapkara kesiliverdi” ayeti hakkında ise: “Karanlık gece gibi [oldu]” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن قطر بن مَيْمُون مثله

Abd b. Humeyd, Katr b. Meymûn'dan aynısını bildirdi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إيَّاكُمْ والمعاصي إِن العَبْد ليذنب فينسى بِهِ الْبَاب من الْعلم وَإِن العَبْد ليذنب الذَّنب فَيحرم بِهِ قيام اللَّيْل وَإِن العَبْد ليذنب الذَّنب فينسى فَيحرم بِهِ رزقا قد كَانَ هيئ لَهُ ثمَّ تَلا رَسُول الله ﷺ {فَطَافَ عَلَيْهَا طائف من رَبك وهم نائمون فَأَصْبَحت كالصريم} قد حرمُوا خير جنتهم بذنبهم

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin bildirdiğine göre İbn Mes'ûd şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Günahlardan sakının! Muhakkak ki kul bir günah işler, bu yüzden ilimden bir kapıyı unutur. Muhakkak ki kul bir günah işler, bu yüzden gece ibadetinden mahrum bırakılır. Muhakkak ki kul bir günah işler, bu yüzden kendisi için hazırlanmış olan bir rızıktan mahrum bırakılır.” Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {فَطَافَ عَلَيْهَا طائف من رَبك وهم نائمون فَأَصْبَحت كالصريم} “Fakat onlar uyurken Rabbinden gelen bir kuşatıcı (afet) orayı sarıverdi de (bahçe) kapkara kesiliverdi” ayetlerini okudu [ve]: “Günahları sebebiyle bahçelerinin hayrından mahrum bırakıldılar” buyurdu.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {كالصريم} قَالَ: مثل اللَّيْل الْأسود

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {كالصريم} “Kapkara kesilmiş gibi” ayeti hakkında: “Zifiri karanlık gece gibi” dedi.

وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله: {كالصريم} قَالَ: الذَّهَب قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول الشَّاعِر: غَدَوْت عَلَيْهِ غدْوَة فَوَجَدته قعُودا لَدَيْهِ بالصريم عواذله وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: أَن {اغدوا على حَرْثكُمْ} قَالَ: كَانَ عنباً

et-Tastî Mesâil'inde İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre: Nâfi' b. el-Ezrak ona: {كالصريم} “Kapkara kesilmiş gibi” ayetini sordu. İbn Abbâs: “Altın [gibi]” dedi. [Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” diye sordu. [İbn Abbâs]: “Evet, şairin: ‘Sabahleyin ona vardım ve kınayanlarının sararmış altın gibi onun yanında oturmakta olduğunu gördüm’ sözünü duymadın mı?” dedi. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Mücâhid: {اغدوا على حَرْثكُمْ} “Ürününüzün başına erkenden gidin” ayeti hakkında: “O [ürün] üzümdü” dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وهم يتخافتون} قَالَ: الإِسرار وَالْكَلَام الْخَفي

İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {وهم يتخافتون} “Fısıldaşıyorlardı” ayeti hakkında: “Gizlice ve alçak sesle konuşmaktır” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وهم يتخافتون} قَالَ: يسرون بَينهم أَن لَا يدخلنها الْيَوْم عَلَيْكُم مِسْكين {وغدوا على حرد قَادِرين} قَالَ: غَدا الْقَوْم وهم محردون إِلَى جنتهم قادرون عَلَيْهَا فِي أنفسهم

Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Katâde: {وهم يتخافتون} “Fısıldaşıyorlardı” ayeti hakkında: “Aralarında ‘Bugün hiçbir yoksul yanınıza girmesin’ diye gizli konuşuyorlardı” dedi. {وغدوا على حرد قَادِرين} “(Yoksulları engellemeye) güçleri yetecekmiş gibi kararlı olarak erkenden gittiler” ayeti hakkında da: “Topluluk, bahçelerine doğru hırslı ve kendilerince ona güç yetirecek durumda olarak erkenden yola çıktı” dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {على حرد قَادِرين} يَقُول: ذُو قدرَة

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {على حرد قَادِرين} “(Yoksulları engellemeye) güçleri yetecekmiş gibi kararlı olarak” ayeti hakkında: “Güç yetiren kimseler olarak [gittiler] demektedir” dedi.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد عَن مُجَاهِد قَالَ: {وغدوا على حرد قَادِرين} قَالَ: غدوا على أَمر قد قدرُوا عَلَيْهِ وَأَجْمعُوا عَلَيْهِ فِي أنفسهم أَن لَا يدْخل عَلَيْهِم مِسْكين

Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Mücâhid: {وغدوا على حرد قَادِرين} “(Yoksulları engellemeye) güçleri yetecekmiş gibi kararlı olarak erkenden gittiler” ayeti hakkında: “Güç yetirdiklerini sandıkları ve içlerinde yanlarına hiçbir yoksulun girmemesi hususunda karara bağladıkları bir iş üzere erkenden gittiler” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله: {وغدوا على حرد} قَالَ: غيظ

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre İkrime: {وغدوا على حرد} “Kararlı/öfkeli olarak erkenden gittiler” ayeti hakkında: “Öfke [içinde]” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن فِي قَوْله: {وغدوا على حرد} يَعْنِي الْمَسَاكِين بجد

Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre el-Hasan: {وغدوا على حرد} “Kararlı/öfkeli olarak erkenden gittiler” ayeti hakkında: “Yani yoksullara karşı tam bir kararlılıkla [gittiler]” dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {قَالُوا إِنَّا لضالون} قَالَ: أضللنا مَكَان جنتنا

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {قَالُوا إِنَّا لضالون} “‘Doğrusu biz yolumuzu şaşırmışız’ dediler” ayeti hakkında: “Bahçemizin yerini şaşırdık [dediler]” dedi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {إِنَّا لضالون} قَالَ: أَخْطَأنَا الطَّرِيق مَا هَذِه جنتنا وَفِي قَوْله: {بل نَحن محرومون} قَالَ: بل حورفنا فحرمناها وَفِي قَوْله: {قَالَ أوسطهم} قَالَ: أعدل الْقَوْم وَأحسن الْقَوْم فَزعًا وَأَحْسَنهمْ رَجْعَة

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Katâde: {إِنَّا لضالون} “‘Doğrusu biz yolumuzu şaşırmışız’” ayeti hakkında: “Yolu şaşırdık, burası bizim bahçemiz değil [dediler]”; {بل نَحن محرومون} “‘Hayır, doğrusu biz mahrum bırakılmışız’” ayeti hakkında: “Aksine nasibimiz kesildi de mahrum bırakıldık [dediler]”; {قَالَ أوسطهم} “Aralarında en ılımlı olanı dedi ki” ayeti hakkında da: “Topluluğun en adili, korku/şaşkınlık anında en güzeli ve [hakkı] en güzel kabul edeni” dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {بل نَحن محرومون} قَالَ: لما تبينوا وَعرفُوا معالم جنتهم قَالُوا {بل نَحن محرومون} محارفون وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن معمر قَالَ: قُلْنَا لِقَتَادَة أَمن أهل الْجنَّة هم أم من أهل النَّار قَالَ: لقد كلفتني تعباً

İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre İbn Cüreyc: {بل نَحن محرومون} “‘Hayır, doğrusu biz mahrum bırakılmışız’” ayeti hakkında şöyle dedi: “Bahçelerinin alametlerini iyice görüp tanıyınca: {بل نَحن محرومون} ‘Hayır, doğrusu biz mahrum bırakılmışız, nasipsiz kılınmışız’ dediler.” İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Ma'mer şöyle dedi: “Katâde'ye: ‘Onlar cennet ehlinden midir, yoksa cehennem ehlinden midir?’ diye sorduk. ‘Bana zor bir iş yüklediniz’ dedi.”

وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد فِي وَقَوله: {قَالَ أوسطهم} قَالَ: أعدلهم

Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Mücâhid: {قَالَ أوسطهم} “Aralarında en ılımlı olanı dedi ki” ayeti hakkında: “En adilleri [dedi ki]” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله: {قَالَ أوسطهم} يَعْنِي أعدلهم وكل شَيْء فِي كتاب الله أَوسط فَهُوَ أعدل

Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre İkrime: {قَالَ أوسطهم} “Aralarında en ılımlı olanı dedi ki” ayeti hakkında: “Yani en adilleri. Allah'ın Kitabı'nda geçen her ‘evsat’ (en orta) kelimesi, ‘en adil’ demektir” dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {قَالَ أوسطهم} قَالَ: أعدلهم

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {قَالَ أوسطهم} “Aralarında en ılımlı olanı dedi ki” ayeti hakkında: “En adilleri [dedi ki]” dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّري فِي قَوْله: {ألم أقل لكم لَوْلَا تسبحون} قَالَ: كَانَ استثناؤهم فِي ذَلِك الزَّمَان التَّسْبِيح

İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre es-Süddî: {ألم أقل لكم لَوْلَا تسبحون} “Ben size ‘Allah'ı tesbih etseniz ya!’ dememiş miydim?” ayeti hakkında: “O dönemde onların istisnası tesbih idi” dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {لَوْلَا تسبحون} قَالَ: لَوْلَا تستثنون عِنْد قَوْلهم ليصرمنّها مصبحين وَلَا يستثنون عِنْد ذَلِك وَكَانَ التَّسْبِيح استثناؤهم كَمَا نقُول نَحن إِن شَاءَ الله

İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre İbn Cüreyc: {لَوْلَا تسبحون} “Tesbih etseniz ya!” ayeti hakkında şöyle dedi: “Onlar: ‘Sabah erkenden onu mutlaka devşireceğiz’ dedikleri ve o esnada istisna yapmadıkları zaman: ‘İstisna etseniz ya!’ [dememiş miydim demektir]. Bizim ‘inşallah’ dememiz gibi, onların istisnası da tesbih idi.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {كَذَلِك الْعَذَاب} قَالَ: عُقُوبَة الدُّنْيَا {ولعذاب الْآخِرَة} قَالَ: عُقُوبَة الْآخِرَة وَفِي قَوْله: {سلهم أَيهمْ بذلك زعيم} قَالَ: أَيهمْ كَفِيل بِهَذَا الْأَمر

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Katâde: {كَذَلِك الْعَذَاب} “İşte azap böyledir” ayeti hakkında: “Dünya cezasıdır”; {ولعذاب الْآخِرَة} “Ahiret azabı ise muhakkak daha büyüktür” ayeti hakkında: “Ahiret cezasıdır”; {سلهم أَيهمْ بذلك زعيم} “Sor onlara, hangisi buna kefildir?” ayeti hakkında da: “Bu işe hangisi kefildir?” dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {تدرسون} قَالَ: تقرؤون وَفِي قَوْله: {أَيْمَان علينا بَالِغَة} قَالَ: عهد علينا

İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre İbn Cüreyc: {تدرسون} “Okuyorsunuz” ayeti hakkında: “Okuyorsunuz”; {أَيْمَان علينا بَالِغَة} “Üzerimizde bağlayıcı yeminler mi var?” ayeti hakkında da: “Üzerimizde bir ahit mi var?” dedi.

الْآيَة ٤٢ - ٥٢

42-52. Ayetler

أخرج البُخَارِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد سَمِعت النَّبِي ﷺ يَقُول: يكْشف رَبنَا عَن سَاقه فَيسْجد لَهُ كل مُؤمن ومؤمنة وَيبقى من كَانَ يسْجد فِي الدُّنْيَا رِيَاء وَسُمْعَة فَيذْهب ليسجد فَيَعُود ظَهره طبقًا وَاحِدًا

el-Buhârî, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd'den bildirdiğine göre o şöyle dedi: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Rabbimiz baldırını açar, her mümin erkek ve mümin kadın O'na secde eder. Dünyada iken gösteriş ve duyurma amacıyla secde edenler ise kalır; secde etmeye giderler fakat sırtları tek bir tabaka (bükülmez düz bir kemik) haline gelir.”

وَأخرج ابْن مندة فِي الرَّد على الْجَهْمِية عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: يكْشف الله ﷿ عَن سَاقه وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن مَنْدَه عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: عَن سَاقيه ﵎

İbn Mende er-Redd ale'l-Cehmiyye'de Ebû Hureyre'den bildirdiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayeti hakkında: “Allah Azze ve Celle baldırını açar” buyurdu. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Mende'nin İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o, {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayeti hakkında: “İki baldırından radıyallâhu anh [yani Allah Azze ve Celle baldırlarını açar]” dedi.

قَالَ ابْن مَنْدَه: لَعَلَّه فِي قِرَاءَة ابْن مَسْعُود يكْشف بِفَتْح الْيَاء وَكسر الشين

İbn Mende şöyle dedi: “Muhtemelen İbn Mes'ûd'un kıraatinde [bu kelime] ye'nin fethası ve şın'ın kesresi ile ‘yekşifü’ (açar) şeklindedir.”

وَأخرج أَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات وَضَعفه وَابْن عَسَاكِر عَن أبي مُوسَى عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: عَن نور عَظِيم فَيَخِرُّونَ لَهُ سجدا

Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye, el-Esmâ ve's-Sıfât'ta zayıf olduğunu belirterek el-Beyhakî ve İbn Asâkir'in Ebû Mûsâ'dan bildirdiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayeti hakkında şöyle buyurdu: “Büyük bir nur açılır ve O'na secde ederek yere kapanırlar.”

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مُصَور وَابْن مَنْدَه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات من طَرِيق إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ فِي قَوْله: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: قَالَ ابْن عَبَّاس يكْشف عَن أَمر عَظِيم ثمَّ قَالَ: قد قَامَت الْحَرْب على سَاق قَالَ: وَقَالَ ابْن مَسْعُود: يكْشف عَن سَاقه فَيسْجد كل مُؤمن ويعصو ظهر الْكَافِر فَيصير عظما وَاحِدًا

el-Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Mende ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin İbrâhîm en-Nehaî yoluyla bildirdiğine göre: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayeti hakkında: İbn Abbâs: “Büyük bir iş açığa çıkar” dedi ve ardından: “Savaş kızıştı (bacak üstüne dikildi)” sözünü söyledi. [Ravi] dedi ki: İbn Mes'ûd da: “Baldırını açar, her mümin secde eder; kâfirin sırtı ise sertleşip bükülmez tek bir kemik haline gelir” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس أَنه سُئِلَ عَن قَوْله: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: إِذا خَفِي عَلَيْكُم شَيْء من الْقُرْآن فابتغوه فِي الشّعْر فَإِنَّهُ ديوَان الْعَرَب أما سَمِعْتُمْ قَول الشَّاعِر: أَصْبِر عنَاق أَنه شَرّ بَاقٍ قد سنّ لي قَوْمك ضرب الْأَعْنَاق وَقَامَت الْحَرْب بِنَا على سَاق قَالَ ابْن عَبَّاس: هَذَا يَوْم كرب وَشدَّة

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre: Kendisine: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayeti sorulduğunda şöyle dedi: “Kur'an'dan bir şey size kapalı geldiğinde onu şiirde arayın; çünkü o Arapların divanıdır. Şairin şu sözünü duymadınız mı: ‘Sabret ey Anâk, muhakkak ki bu sürüp giden bir kötülüktür / Kavmin boyun vurmayı bana âdet edindi / Ve aramızda savaş iyice kızıştı (bacak üstüne dikildi).’ İbn Abbâs: ‘Bu, keder ve şiddet günüdür’ dedi.”

وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: عَن شدَّة الْآخِرَة قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول الشَّاعِر: قد قَامَت الْحَرْب بِنَا على سَاق وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: هُوَ الْأَمر الشَّديد المفظع من الهول يَوْم الْقِيَامَة

et-Tastî Mesâil'inde İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre: Nâfi' b. el-Ezrak ona: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayetini sordu. İbn Abbâs: “Ahiretin şiddetinden [demektir]” dedi. [Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” diye sordu. [İbn Abbâs]: “Evet, şairin: ‘Ve aramızda savaş iyice kızıştı (bacak üstüne dikildi)’ sözünü duymadın mı?” dedi. İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayeti hakkında: “Kıyamet gününün dehşetinden kaynaklanan şiddetli ve korkunç bir iştir” dedi.

وَأخرج ابْن مندة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: عَن شدَّة الْآخِرَة

İbn Mende'nin bildirdiğine göre İbn Abbâs: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayeti hakkında: “Ahiretin şiddetinden [demektir]” dedi.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن مَنْدَه عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: عَن شدَّة الْأَمر وجده قَالَ: وَكَانَ ابْن عَبَّاس يَقُول: هِيَ أَشد سَاعَة تكون يَوْم الْقِيَامَة

el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Mende'nin bildirdiğine göre Mücâhid: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayeti hakkında: “İşin şiddetinden ve ciddiyetinden [demektir]” dedi. [Ravi] dedi ki: İbn Abbâs: “O, kıyamet gününün en şiddetli vaktidir” derdi.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس أَنه قَرَأَ {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: يُرِيد الْقِيَامَة والساعة لشدتها

el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin bildirdiğine göre İbn Abbâs: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayetini okumuş ve: “Şiddetinden ötürü kıyameti ve o saati kastetmektedir” demiştir.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: حِين يكْشف الْأَمر وتبدو الْأَعْمَال وكشفه دُخُول الْآخِرَة وكشف الْأَمر عَنهُ

el-Beyhakî'nin bildirdiğine göre İbn Abbâs: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayeti hakkında şöyle dedi: “İşin açığa çıktığı ve amellerin belirdiği zamandır; onun açılması ahiretin girmesi ve işin kendisinden perdesinin kalkmasıdır.”

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن مَنْدَه من طَرِيق عَمْرو بن دِينَار قَالَ: كَانَ ابْن عَبَّاس يقْرَأ يَوْم يكْشف عَن سَاق بِفَتْح التَّاء قَالَ أَبُو حَاتِم السجسْتانِي: أَي تكشف الْآخِرَة عَن سَاقهَا يستبين مِنْهَا مَا كَانَ غَائِبا

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbn Mende'nin Amr b. Dînâr yoluyla bildirdiğine göre o şöyle dedi: İbn Abbâs ‘yevme yekşifü an sâkın’ ayetini te'nin fethası ile [tekşifü şeklinde] okurdu. Ebû Hâtim es-Sicistânî şöyle dedi: “Yani ahiret baldırını açar (şiddetini ortaya koyar); daha önce gizli olan şeyler onda apaçık görünür.”

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {يَوْم يكْشف عَن سَاق} بِالْيَاءِ وَرفع الْيَاء

Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Âsım: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayetini ye ile ve ye'nin ötresi ile [yükşefü şeklinde] okumuştur.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن عِكْرِمَة أَنه سُئِلَ عَن قَوْله: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: إِن الْعَرَب كَانُوا إِذا اشْتَدَّ الْقِتَال فيهم وَالْحَرب وَعظم الْأَمر فيهم قَالُوا لشدَّة ذَلِك: قد كشفت الْحَرْب عَن سَاق فَذكر الله شدَّة ذَلِك الْيَوْم بِمَا يعْرفُونَ

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin bildirdiğine göre İkrime'ye: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayeti sorulduğunda şöyle dedi: “Araplar aralarında savaş ve çatışma şiddetlenip durum büyüdüğünde, onun şiddetinden ötürü: ‘Savaş baldırını açtı’ derlerdi. Allah da o günün şiddetini onların bildikleri bir ifadeyle zikretmiştir.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير أَنه سُئِلَ عَن قَوْله: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} فَغَضب غَضبا شَدِيدا وَقَالَ: إِن أَقْوَامًا يَزْعمُونَ أَن الله يكْشف عَن سَاقه وَإِنَّمَا يكْشف عَن الْأَمر الشَّديد

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Saîd b. Cübeyr'e: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayeti sorulunca çok şiddetli bir şekilde öfkelendi ve: “Bir topluluk Allah'ın baldırını açacağını iddia ediyor! Oysa sadece şiddetli olan iş açığa çıkarılır” dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَقد كَانُوا يدعونَ إِلَى السُّجُود وهم سَالِمُونَ} قَالَ: هم الْكفَّار كَانُوا يدعونَ فِي الدُّنْيَا وهم آمنون فاليوم يدعونَ وهم خائفون ثمَّ أخبر الله سُبْحَانَهُ أَنه حَال بَين أهل الشّرك وَبَين طَاعَته فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة فَأَما فِي الدُّنْيَا فَإِنَّهُ قَالَ: مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السّمع وَهِي طَاعَته وَمَا كَانُوا يبصرون وَأما الْآخِرَة فَإِنَّهُ قَالَ: لَا يَسْتَطِيعُونَ خاشعة أَبْصَارهم

İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {وَقد كَانُوا يدعونَ إِلَى السُّجُود وهم سَالِمُونَ} “Halbuki onlar sağ salim iken secdeye davet ediliyorlardı” ayeti hakkında şöyle dedi: “Onlar kâfirlerdir. Dünyada güvende iken [secdeye] davet ediliyorlardı; bugün ise korku içinde davet edileceklerdir. Sonra Allah Sübhânehu dünyada da ahirette de şirk ehli ile Kendisine itaat arasına engel koyduğunu haber vermiştir. Dünyada olan husus hakkında: ‘Onlar işitmeye güç yetiremiyorlardı’ buyurmuştur ki bu, O'na itaattir, ‘ve göremiyorlardı’. Ahiret hakkında ise: ‘Güç yetiremezler, gözleri yere eğilmiş vaziyettedir’ buyurmuştur.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: أخبرنَا أَن بَين كل مُؤمنين منافقاً يَوْم الْقِيَامَة فَيسْجد المؤمنان وتقسو ظُهُور الْمُنَافِقين فَلَا يَسْتَطِيعُونَ السُّجُود ويزدادون لسجود الْمُؤمنِينَ توبيخاً وحسرة وندامة

İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Mücâhid bu ayet hakkında şöyle dedi: Bize haber verildiğine göre kıyamet gününde her iki müminin arasında bir münafık bulunacaktır. İki mümin secdeye varır, münafıkların ise sırtları kaskatı kesilir de secde etmeye güç yetiremezler. Müminlerin secdesi sebebiyle [münafıkların] kınanma, hasret ve pişmanlıkları kat kat artar.

وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: عَن بلَاء عَظِيم

Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Mücâhid: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayeti hakkında: “Büyük bir belanın [ortaya çıkmasıdır]” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: عَن أَمر عَظِيم الشدَّة

Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre İbrâhîm en-Nehaî: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayeti hakkında: “Şiddeti çok büyük bir işin [ortaya çıkmasıdır]” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن الرّبيع بن أنس {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: عَن الغطاء فَيَقَع من كَانَ آمن بِهِ فِي الدُّنْيَا فيسجدون لَهُ ويدعى الْآخرُونَ إِلَى السُّجُود فَلَا يَسْتَطِيعُونَ لأَنهم لم يَكُونُوا آمنُوا بِهِ فِي الدُّنْيَا وَلَا يبصرونه وَلَا يَسْتَطِيعُونَ السُّجُود وهم سَالِمُونَ فِي الدُّنْيَا

Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre er-Rebî‘ b. Enes: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayeti hakkında şöyle dedi: “Perdenin kalkacağı gündür. Dünyada O'na iman etmiş olan kimseler yere kapanıp O'na secde ederler. Diğerleri ise secdeye çağrılırlar ama secde edemezler; çünkü onlar dünyada O'na iman etmemişlerdi, O'nu göremezler ve dünyada sağ salim iken de secdeye güç yetirememişlerdi (secde etmemişlerdi).”

وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} قَالَ: أَمر فظيع جليل {وَيدعونَ إِلَى السُّجُود فَلَا يَسْتَطِيعُونَ} قَالَ: ذَلِكُم يَوْم الْقِيَامَة ذكر لنا أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يَقُول: يُؤذن للْمُؤْمِنين يَوْم الْقِيَامَة فِي السُّجُود فَيسْجد الْمُؤْمِنُونَ وَبَين كل مُؤمنين مُنَافِق فيتعسر ظهر الْمُنَافِق عَن السُّجُود وَيجْعَل الله سُجُود الْمُؤمنِينَ عَلَيْهِم توبيخاً وصغاراً وذلاً وندامة وحسرة وَفِي قَوْله: {وَقد كَانُوا يدعونَ إِلَى السُّجُود وهم سَالِمُونَ} قَالَ: فِي الصَّلَوَات

Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Katâde radıyallâhu anh: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayeti hakkında: “Korkunç, çok büyük bir iştir” dedi. {وَيدعونَ إِلَى السُّجُود فَلَا يَسْتَطِيعُونَ} “Secdeye davet edilirler de güç yetiremezler” ayeti hakkında da şöyle dedi: “İşte bu kıyamet günüdür. Bize aktarıldığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: ‘Kıyamet gününde müminlere secde için izin verilir, müminler secde ederler. Her iki müminin arasında bir münafık bulunur da münafığın sırtı secde etmekten yana kaskatı kesilir. Allah, müminlerin secdesini onlar (münafıklar) aleyhine bir azarlama, küçülme, zillet, pişmanlık ve hasret vesilesi kılar.’ {وَقد كَانُوا يدعونَ إِلَى السُّجُود وهم سَالِمُونَ} “Halbuki onlar sağ salim iken secdeye davet ediliyorlardı” ayeti hakkında ise Katâde: ‘[Dünyada] namazlara [davet ediliyorlardı]’ demiştir.”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن كَعْب الحبر قَالَ: وَالَّذِي أنزل التَّوْرَاة على مُوسَى والإِنجيل على عِيسَى وَالزَّبُور على دَاوُد وَالْفرْقَان على مُحَمَّد أنزلت هَذِه الْآيَات فِي الصَّلَوَات المكتوبات حَيْثُ يُنَادي بِهن {يَوْم يكْشف عَن سَاق} إِلَى قَوْله: {وَقد كَانُوا يدعونَ إِلَى السُّجُود وهم سَالِمُونَ} الصَّلَوَات الْخمس إِذا نُودي بهَا

İbn Merdûye'nin bildirdiğine göre Ka'b el-Ahbâr şöyle demiştir: “Tevrat'ı Mûsâ'ya, İncil'i Îsâ'ya, Zebûr'u Dâvûd'a ve Furkan'ı Muhammed'e indiren zata yemin olsun ki bu ayetler, kendileri için ezan okunan farz namazlar hakkında indirilmiştir: {يَوْم يكْشف عَن سَاق} “Baldırın açılacağı gün” ayetinden: {وَقد كَانُوا يدعونَ إِلَى السُّجُود وهم سَالِمُونَ} “Halbuki onlar sağ salim iken secdeye davet ediliyorlardı” sözüne kadar [olan ayetler], ezan okunduğu vakit [kılınması gereken] beş vakit namaz hakkındadır.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {وَقد كَانُوا يدعونَ إِلَى السُّجُود} قَالَ: الصَّلَوَات فِي الْجَمَاعَات

el-Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da bildirdiğine göre Saîd b. Cübeyr: {وَقد كَانُوا يدعونَ إِلَى السُّجُود} “Halbuki onlar secdeye davet ediliyorlardı” ayeti hakkında: “Cemaatle [kılınan] namazlara [davet ediliyorlardı]” dedi.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَقد كَانُوا يدعونَ إِلَى السُّجُود} قَالَ: الرجل يسمع الْأَذَان فَلَا يُجيب الصَّلَاة

el-Beyhakî'nin bildirdiğine göre İbn Abbâs: {وَقد كَانُوا يدعونَ إِلَى السُّجُود} “Halbuki onlar secdeye davet ediliyorlardı” ayeti hakkında: “Ezanı duyup da namaza icabet etmeyen kimsedir” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يجمع الله الْخَلَائق يَوْم الْقِيَامَة ثمَّ يُنَادي مُنَاد: من كَانَ يعبد شَيْئا فليتبعه فَيتبع كل قوم مَا كَانُوا يعْبدُونَ وَيبقى الْمُسلمُونَ وَأهل الْكتاب فَيُقَال للْيَهُود: مَا كُنْتُم تَعْبدُونَ فَيَقُولُونَ الله ومُوسَى فَيُقَال

Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Allah kıyamet gününde mahlûkatı bir araya toplar. Sonra bir münâdi şöyle seslenir: ‘Her kim bir şeye tapıyor idiyse onun peşine düşsün.’ Bunun üzerine her topluluk tapmış olduğu şeylerin peşine düşer. Geriye Müslümanlar ve Ehl-i Kitap kalır. Yahudilere: ‘Neye tapıyordunuz?’ diye sorulur. Onlar: ‘Allah'a ve Mûsâ'ya’ derler. Bunun üzerine

لَهُم: لَسْتُم من مُوسَى وَلَيْسَ مُوسَى مِنْكُم فَيصْرف بهم ذَات الشمَال ثمَّ يُقَال لِلنَّصَارَى: مَا كُنْتُم تَعْبدُونَ فَيَقُولُونَ: الله وَعِيسَى فَيُقَال لَهُم: لَسْتُم من عِيسَى وَلَيْسَ عِيسَى مِنْكُم ثمَّ يصرف بهم ذَات الشمَال وَيبقى الْمُسلمُونَ فَيُقَال لَهُم: مَا كُنْتُم تَعْبدُونَ فَيَقُولُونَ: الله فَيُقَال لَهُم: هَل تعرفونه فَيَقُولُونَ: إِن عرّفنا نَفسه عَرفْنَاهُ فَعِنْدَ ذَلِك يُؤذن لَهُم فِي السُّجُود بَين كل مُؤمنين مُنَافِق فتقصم ظُهُورهمْ عَن السُّجُود ثمَّ قَرَأَ هَذِه الْآيَة {وَيدعونَ إِلَى السُّجُود فَلَا يَسْتَطِيعُونَ}

onlara: ‘Siz Mûsâ'dan değilsiniz, Mûsâ da sizden değildir’ denilir ve sol tarafa sevk edilirler. Sonra Hristiyanlara: ‘Neye tapıyordunuz?’ diye sorulur. Onlar: ‘Allah'a ve Îsâ'ya’ derler. Onlara da: ‘Siz Îsâ'dan değilsiniz, Îsâ da sizden değildir’ denilir; sonra onlar da sol tarafa sevk edilirler. Geriye Müslümanlar kalır. Onlara: ‘Neye tapıyordunuz?’ diye sorulur. ‘Allah'a’ derler. Onlara: ‘O'nu tanır mısınız?’ denilir. Onlar da: ‘Eğer Kendisini bize tanıtırsa O'nu tanırız’ derler. İşte o vakit kendilerine secde için izin verilir. Her iki müminin arasında bir münafık bulunur da onların sırtları secde etmekten yana bükülmez (kaskatı kesilir).” Sonra [Hasan el-Basrî] şu ayeti okudu: {وَيدعونَ إِلَى السُّجُود فَلَا يَسْتَطِيعُونَ} “Secdeye davet edilirler de güç yetiremezler.”

وَأخرج إِسْحَق بن رَاهَوَيْه فِي مُسْنده وَعبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا وَالطَّبَرَانِيّ والآجري فِي الشَّرِيعَة وَالدَّارَقُطْنِيّ فِي الرُّؤْيَة وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن عبد الله بن مَسْعُود عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: يجمع الله النَّاس يَوْم الْقِيَامَة وَينزل الله فِي ظلل من الْغَمَام فينادي مُنَاد ياأيها النَّاس أَلا ترضوا من ربكُم الَّذِي خَلقكُم وصوّركم ورزقكم أَن يولي كل إِنْسَان مِنْكُم مَا كَانَ يعبد فِي الدُّنْيَا ويتولى أَلَيْسَ ذَلِك من ربكُم عدلا قَالُوا: بلَى

İshâk b. Râhûye Müsned'inde, Abd b. Humeyd, İbn Ebî'd-Dünyâ, et-Taberânî, eş-Şerîa'da el-Âcurrî, er-Rü'ye'de ed-Dârekutnî, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta el-Beyhakî'nin Abdullah b. Mes'ûd'dan bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah kıyamet gününde insanları toplar ve Allah buluttan gölgelikler içinde nüzul buyurur. Bir münâdi şöyle seslenir: ‘Ey insanlar! Sizi yaratan, size şekil veren ve sizi rızıklandıran Rabbinizin, her bir insanı dünyada iken neye tapıyor ve kime bağlanıyor idiyse ona bağlamasına razı olmaz mısınız? Bu, Rabbinizden bir adalet değil midir?’ Onlar: ‘Evet’ derler.

قَالَ: فَينْطَلق كل إِنْسَان مِنْكُم إِلَى مَا كَانَ يعبد فِي الدُّنْيَا ويتمثل لَهُم مَا كَانُوا يعْبدُونَ فِي الدُّنْيَا فيتمثل لمن كَانَ يعبد عِيسَى شَيْطَان عِيسَى ويتمثل لمن كَانَ يعبد عُزَيْرًا شَيْطَان عُزَيْر حَتَّى يمثل لَهُم الشَّجَرَة وَالْعود وَالْحجر وَيبقى أهل الإِسلام جثوماً فيتمثل لَهُم الرب ﷿ فَيَقُول لَهُم: مَا لكم لم تنطلقوا كَمَا انْطلق النَّاس فَيَقُولُونَ: إِن لنا ربّاً مَا رَأَيْنَاهُ بعد فَيَقُول: فيمَ تعرفُون ربكُم إِن رَأَيْتُمُوهُ قَالُوا: بَيْننَا وَبَينه عَلامَة إِن رَأَيْنَاهُ عَرفْنَاهُ

[Resûlullah] buyurdu ki: ‘Bunun üzerine her bir insan dünyada neye tapıyor idiyse onun peşine gider. Dünyada taptıkları şeyler kendilerine tecessüm ettirilir (gösterilir). Îsâ'ya tapan kimseye Îsâ'nın şeytanı tecessüm eder; Üzeyr'e tapan kimseye Üzeyr'in şeytanı tecessüm eder. Hatta ağaç, odun ve taş bile onlara suretinde gösterilir. İslâm ehli ise dizüstü çökmüş vaziyette kalır. Rab Azze ve Celle onlara tecelli eder ve kendilerine: ‘İnsanların gittiği gibi gitmenize engel olan nedir?’ buyurur. Onlar: ‘Bizim bir Rabbimiz vardır, O'nu henüz görmedik’ derler. [Rab Teâlâ]: ‘Eğer O'nu görürseniz Rabbinizi ne ile tanırsınız?’ buyurur. Onlar: ‘Bizimle O'nun arasında bir işaret vardır; eğer O'nu görürsek tanırız’ derler.

قَالَ: وَمَا هِيَ قَالَ: {يكْشف عَن سَاق} فَيكْشف عِنْد ذَلِك عَن سَاق فيخر كل من كَانَ يسْجد طَائِعا سَاجِدا وَيبقى قوم ظُهُورهمْ كصياصي الْبَقر يُرِيدُونَ السُّجُود فَلَا يَسْتَطِيعُونَ ثمَّ يؤمرون فيرفعوا رؤوسهم فيعطون نورهم على قدر أَعْمَالهم فَمنهمْ من يعْطى نوره مثل الْجَبَل بَين يَدَيْهِ وَمِنْهُم من يعْطى نوره فَوق ذَلِك وَمِنْهُم من يعْطى نوره مثل النَّخْلَة بِيَمِينِهِ وَمِنْهُم من يعْطى نوره دون ذَلِك بِيَمِينِهِ حَتَّى يكون آخر ذَلِك من يعْطى نوره على إِبْهَام قَدَمَيْهِ يضيء مرّة ويطفأ مرّة فَإِذا أَضَاء قدم قدمه وَإِذا طفئ قَامَ

[Resûlullah] buyurdu ki: [Rab Teâlâ]: ‘O [işaret] nedir?’ diye buyurur. Onlar: ‘Baldırın açılmasıdır’ derler. İşte o vakit baldır açılır {يكْشف عَن سَاق}. Bunun üzerine [dünyada] itaatkâr olarak secde eden herkes secdeye kapanır. Bir topluluk ise sırtları sığır boynuzları gibi [dimdik] kalır; secde etmek isterler fakat güç yetiremezler. Sonra kendilerine emredilir ve başlarını kaldırırlar. Amelleri miktarınca kendilerine nurları verilir. Onlardan kimi vardır ki nuru önünde dağ gibi verilir; kimi vardır ki nuru bundan da fazla verilir; kimi vardır ki nuru sağ elinde bir hurma ağacı gibi verilir; kimi vardır ki nuru sağ elinde bundan daha az verilir. Hatta bunların sonuncusu, nuru iki ayağının başparmağı üzerinde verilen kimsedir; [nuru] bir defa parlar bir defa söner. Parladığı zaman ayağını öne atar, söndüğü zaman ise dikilip kalır.

فيمر ويمرون على الصِّرَاط والصراط كحدّ السَّيْف دحض مزلة فَيُقَال لَهُم: انجوا على قدر نوركم فَمنهمْ من يمر كانقضاض الْكَوْكَب وَمِنْهُم من يمر كالطرف وَمِنْهُم من يمر كَالرِّيحِ وَمِنْهُم من يمر كشد الرجل ويرمل رملاً يَمرونَ على قدر أَعْمَالهم حَتَّى يمرالذي نوره على إِبْهَام قدمه يجر يدا ويعلق يدا ويجر رجلا ويعلق رجلا وتصيب جوانبه النَّار فيخلصون فَإِذا خلصوا قَالُوا: الْحَمد لله

O ve diğerleri Sırat üzerinden geçerler. Sırat ise kılıcın keskin tarafı gibi kaygan ve ayağın kaydığı bir yerdir. Onlara: ‘Nurunuz miktarınca kurtulup geçin’ denilir. Onlardan kimi kayan bir yıldız gibi geçer, kimi göz kırpması gibi geçer, kimi rüzgâr gibi geçer, kimi hızlı koşan bir adam gibi geçer ve koşar adım koşar. Amelleri miktarınca geçerler. Hatta nuru ayak başparmağında olan kimse geçerken bir elini sürükler bir elini tutturur, bir ayağını sürükler bir ayağını tutturur ve yanlarına ateş isabet eder. Nihayet kurtulurlar. Kurtuldukları vakit şöyle derler: ‘Bize seni gösterdikten sonra

الَّذِي نجانا مِنْك بعد الَّذِي أراناك

bizi senden kurtaran Allah'a hamdolsun.

لقد أَعْطَانَا الله مَا لم يُعْط أحدا

Şüphesiz Allah bize hiç kimseye vermediği şeyi vermiştir.’

فَيَنْطَلِقُونَ إِلَى ضحضاح عِنْد بَاب الْجنَّة فيغتسلون فَيَعُود إِلَيْهِم ريح أهل الْجنَّة وألوانهم ويرون من خلل بَاب الْجنَّة وَهُوَ يصفق منزلا فِي أدنى الْجنَّة فَيَقُولُونَ: رَبنَا أعطنا ذَلِك الْمنزل

Bunun üzerine cennet kapısının yanındaki sığ bir suya gider ve yıkanırlar. Cennet ehlinin kokusu ve renkleri onlara geri döner. Cennet kapısının aralıklarından -kapı kanatları birbirine çarpar vaziyetteyken- cennetin en aşağı derecesinde bir menzil görürler ve: ‘Ey Rabbimiz! Bize şu menzili ver’ derler.

فَيَقُول لَهُم: أتسألون الْجنَّة وَقد نجيتكم من النَّار

[Allah Teâlâ] onlara: ‘Sizi cehennem ateşinden kurtarmışken hâlâ cenneti mi istiyorsunuz?’ buyurur.

فَيَقُولُونَ: رَبنَا أعطنا حل بَيْننَا وَبَين النَّار هَذَا الْبَاب لَا نسْمع حَسِيسهَا

Onlar: ‘Ey Rabbimiz! Bize [onu] ver; bizimle ateş arasına şu kapıyı engel kıl ki onun uğultusunu işitmeyelim’ derler.

فَيَقُول لَهُم: لَعَلَّكُمْ إِن أُعْطِيتُمُوهُ أَن تسألوا غَيره فَيَقُولُونَ: لَا وَعزَّتك لَا نسْأَل غَيره وَأي منزل يكون أحسن مِنْهُ قَالَ: فَيدْخلُونَ الْجنَّة وَيرْفَع لَهُم منزل أَمَام ذَلِك كَانَ الَّذِي رَأَوْا قبل ذَلِك حلم عِنْده فَيَقُولُونَ: رَبنَا أعطنا ذَلِك الْمنزل

[Allah Teâlâ] onlara: ‘Olur ki o size verilirse başka bir şey istersiniz?’ buyurur. Onlar: ‘Hayır, izzetine yemin olsun ki başka bir şey istemeyiz; hem ondan daha güzel hangi menzil olabilir ki?’ derler. [Resûlullah] buyurdu ki: ‘Böylece cennete girerler. Onların önüne öyle bir menzil yükseltilir ki daha önce gördükleri [menzil] bunun yanında bir hayal/rüya gibi kalır. Bunun üzerine: ‘Ey Rabbimiz! Bize şu menzili ver’ derler.

فَيَقُول: لَعَلَّكُمْ إِن أعطيتكموه أَن تسألوا غَيره فَيَقُولُونَ: لَا وَعزَّتك لَا نسْأَل غَيره وَأي منزل أحسن مِنْهُ فيعطونه ثمَّ يرفع لَهُم أَمَام ذَلِك منزل آخر كَانَ الَّذِي رَأَوْا قبل ذَلِك حلم عِنْد هَذَا الَّذِي رَأَوْا فَيَقُولُونَ: رَبنَا أعطنا ذَلِك الْمنزل

[Allah Teâlâ]: ‘Olur ki onu size verirsem başka bir şey istersiniz?’ buyurur. Onlar: ‘Hayır, izzetine yemin olsun ki başka bir şey istemeyiz; bundan daha güzel hangi menzil vardır?’ derler. Kendilerine o menzil verilir. Sonra onların önüne başka bir menzil yükseltilir ki daha önce gördükleri [menzil] bu gördüklerinin yanında bir hayal/rüya gibi kalır. Bunun üzerine: ‘Ey Rabbimiz! Bize şu menzili ver’ derler.

فَيَقُول: لَعَلَّكُمْ إِن أعطيتكموه أَن تسألوا غَيره فيقولن: لَا وَعزَّتك لَا نسْأَل غَيره وَأي منزل أحسن مِنْهُ ثمَّ يسكتون فَيَقُول لَهُم: مَا لكم لَا تسْأَلُون فَيَقُولُونَ: رَبنَا قد سألناك حَتَّى استحينا

[Allah Teâlâ]: ‘Olur ki onu size verirsem başka bir şey istersiniz?’ buyurur. Onlar: ‘Hayır, izzetine yemin olsun ki başka bir şey istemeyiz; bundan daha güzel hangi menzil vardır?’ derler. Sonra susarlar. [Allah Teâlâ] onlara: ‘Ne oldu, neden istemiyorsunuz?’ buyurur. Onlar: ‘Ey Rabbimiz! Senden artık utanacak kadar çok istedik’ derler.

فَيُقَال لَهُم: ألم ترضوا أَن أُعْطِيكُم مثل الدُّنْيَا مُنْذُ يَوْم خلقتها إِلَى يَوْم أفنيتها وَعشرَة أضعافها فَيَقُولُونَ: أتستهزئ بِنَا وَأَنت رب الْعَالمين قَالَ مَسْرُوق: فَمَا بلغ عبد الله هَذَا الْمَكَان من الحَدِيث إِلَّا ضحك وَقَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يحدثه مرَارًا فَمَا بلغ هَذَا الْمَكَان من الحَدِيث إِلَّا ضحك حَتَّى تبدو لهواته ويبدو آخر ضرس من أَضْرَاسه يَقُول: الْأَسْنَان

Onlara: ‘Yarattığım günden yok ettiğim güne kadar olan dünyanın bir mislini ve bunun on katını size vermeme razı olmaz mısınız?’ buyrulur. Onlar: ‘Sen Âlemlerin Rabbi olduğun halde bizimle alay mı ediyorsun?’ derler.” Mesrûk dedi ki: “Abdullah [b. Mes'ûd] hadisin bu yerine ne zaman gelse mutlaka gülerdi ve şöyle derdi: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu defalarca anlattığını işittim; hadisin bu yerine ne zaman gelse mutlaka küçük dili ve en dipteki azı dişi -dişleri kastederek- görününceye kadar gülerdi.’

قَالَ: فَيَقُول لَا وَلَكِنِّي على ذَلِك قَادر فاسألوني

[Resûlullah] buyurdu ki: [Allah Teâlâ]: ‘Hayır [sizinle alay etmiyorum], lâkin Ben buna güç yetiren biriyim; Benden isteyin’ buyurur.

قَالَ: رَبنَا ألحقنا بِالنَّاسِ

[Kul]: ‘Ey Rabbimiz! Bizi diğer insanların yanına ulaştır’ der.

فَيُقَال لَهُم: الحقوا النَّاس

Onlara: ‘İnsanların yanına katılın’ denilir.

فَيَنْطَلِقُونَ يرملون فِي الْجنَّة حَتَّى يبدوا لرجل مِنْهُم فِي الْجنَّة قصر درة مجوّف فيخر سَاجِدا فَيُقَال لَهُ: ارْفَعْ رَأسك فيرفع رَأسه فَيَقُول: رَأَيْت رَبِّي فَيُقَال لَهُ: إِنَّمَا ذَلِك منزل من منازلك

Cennette koşar adım giderler; nihayet onlardan bir adama cennette içi boşaltılmış inciden bir köşk belirir de adam hemen secdeye kapanır. Kendisine: ‘Başını kaldır’ denilir. Başını kaldırır ve: ‘Rabbimi gördüm’ der. Kendisine: ‘O ancak senin menzillerinden bir menzildir’ denilir.

فَينْطَلق ويستقبله رجل فيتهيأ للسُّجُود فَيُقَال لَهُ مَالك فَيَقُول: رَأَيْت ملكا فَيُقَال لَهُ: إِنَّمَا ذَلِك قهرمان من قهارمتك عبد بن عبيدك

Bunun üzerine yürür ve karşısına bir adam çıkar; [ona da] secde etmeye hazırlanır. Kendisine: ‘Ne oluyor sana?’ denilir. O: ‘Bir melek gördüm’ der. Kendisine: ‘O ancak senin kâhyalarından bir kâhya, kölelerinden bir köledir’ denilir.

فيأتيه فَيَقُول: إِنَّمَا أَنا قهرمان من قهارمتك على هَذَا الْقصر تَحت يَدي ألف قهرمان كلهم على مَا أَنا عَلَيْهِ

[Kâhya] ona gelip şöyle der: ‘Ben sadece bu köşk üzerinde görevli kâhyalarından bir kâhyayım; benim emrim altında hepsi benim gibi olan bin kâhya vardır.’

فَينْطَلق بِهِ عِنْد ذَلِك حَتَّى يفتح لَهُ الْقصر وَهِي درة مجوّفة سقائفها وأغلاقها وأبوابها ومفاتيحها مِنْهَا

Bunun üzerine onu götürür ve nihayet köşk ona açılır. O [köşk] içi boşaltılmış bir incidir ki tavanları, kilitleri, kapıları ve anahtarları kendisindendir.

قَالَ: فَيفتح لَهُ الْقصر فتستقبله جَوْهَرَة خضراء مبطنة بِحَمْرَاء سَبْعُونَ ذِرَاعا فِيهَا سِتُّونَ بَابا كل بَاب يُفْضِي إِلَى جَوْهَرَة على غير لون صاحبتها فِي كل جَوْهَرَة سرر وأدراج

[Resûlullah] buyurdu ki: ‘Köşk ona açılır ve karşısına içi kırmızı ile astarlanmış yetmiş arşınlık yeşil bir cevher çıkar. Onda altmış kapı bulunur; her kapı, yanındakinden farklı renkte bir cevhere açılır. Her cevherin içinde tahtlar, basamaklar

ونصائف وَقَالَ: وصائف

ve başörtüleri vardır.’ [Râvi]: ‘Cariyeler [vardır]’ da demiştir.

فَيدْخل فَإِذا هُوَ بحوراء عيناء عَلَيْهَا سَبْعُونَ حلةٍ يُرَى مخ سَاقهَا من وَرَاء حللها كَبِدهَا مرآته وكبده مرآتها إِذا أعرض عَنْهَا إعراضة ازدادت فِي عينه سبعين ضعفا عَمَّا كَانَت قبل ذَلِك وَإِذا أَعرَضت عَنهُ إعراضة ازْدَادَ فِي عينهَا سبعين ضعفا عَمَّا كَانَ قبل ذَلِك فَتَقول: لقد ازددت فِي عينين سبعين ضعفا وَيَقُول لَهَا مثل ذَلِك

İçeri girer; bir de bakar ki karşısında iri gözlü bir huri vardır. Üzerinde yetmiş kat elbise bulunur; elbiselerinin arkasından bacağının iliği görünür. Onun ciğeri erkeğin aynası, erkeğin ciğeri de onun aynasıdır. Erkek ondan bir an yüz çevirse, kadın onun gözünde önceki halinden yetmiş kat daha güzelleşir; kadın da ondan bir an yüz çevirse, erkek kadının gözünde önceki halinden yetmiş kat daha güzelleşir. Kadın: ‘Gözümde yetmiş kat daha güzelleştin’ der; erkek de kadına aynısını söyler.

قَالَ: فيشرف على ملكه مد بَصَره مسيرَة مائَة عَام قَالَ: فَقَالَ عمر بن الْخطاب عِنْد ذَلِك: أَلا تسمع يَا كَعْب مَا يحدثنا بِهِ ابْن أم عبد عَن أدنى أهل الْجنَّة مَا لَهُ فَكيف بأعلاهم قَالَ: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ مَا لَا عين رَأَتْ وَلَا أذن سَمِعت إِن الله كَانَ فَوق الْعَرْش وَالْمَاء فخلق لنَفسِهِ دَارا بِيَدِهِ فزينها بِمَا شَاءَ وَجعل فِيهَا مَا شَاءَ من الثمرات وَالشرَاب ثمَّ أطبقها فَلم يرهَا أحد من خلقه مُنْذُ خلقهَا جِبْرِيل وَلَا غَيره من الْمَلَائِكَة ثمَّ قَرَأَ كَعْب (فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين) (سُورَة السَّجْدَة الْآيَة ١٧) الْآيَة وَخلق دون ذَلِك جنتين فزينهما بِمَا شَاءَ وَجعل فيهمَا مَا ذكر من الْحَرِير والسندس والاستبرق وأراهما من شَاءَ من خلقه من الْمَلَائِكَة فَمن كَانَ كِتَابه فِي عليين نزل تِلْكَ الدَّار فَإِذا ركب الرجل من أهل عليين فِي ملكه لم يبقِ خيمة من خيام الْجنَّة إلاّ دَخلهَا من ضوء وَجهه حَتَّى إِنَّهُم ليستنشقون رِيحه وَيَقُولُونَ: واهاً وَهَذِه الرّيح الطّيبَة

[Resûlullah] buyurdu ki: ‘Gözünün alabildiğine, yüz yıllık mesafe boyunca mülkünü seyreder.’ [Mesrûk] dedi ki: Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi: ‘İbn Ümmü Abd'in cennet ehlinin en aşağı derecede olanının nail olacağı şey hakkında anlattıklarını duymuyor musun ey Ka'b? Ya en üst derecede olanlar nasıldır?’ Ka'b dedi ki: ‘Ey Müminlerin Emîri! Hiçbir gözün görmediği ve hiçbir kulağın işitmediği şeylerdir. Allah Arş'ın ve suyun üzerindeyken Kendi Eliyle bir yurt yarattı, onu dilediği gibi süsledi ve içine meyvelerden ve içeceklerden dilediği şeyleri koydu. Sonra onun üzerini kapattı. Onu yarattığından beri mahlûkatından hiçbiri -ne Cibrîl ne de meleklerden başkası- onu görmemiştir.’ Sonra Ka'b şu ayeti okudu: (فَلَا تعلم نفس مَا أُخْفِي لَهُم من قُرَّة أعين) (Secde Suresi 17. ayet). ‘Bundan başka iki cennet daha yarattı ve onları dilediği gibi süsledi. İçlerinde [Kur'an'da] zikredilen ipek, ince ipek ve kalın ipekten [nimetler] var etti ve mahlûkatından dilediği meleklere onları gösterdi. Amel defteri İlliyyûn'da olan kimse o yurda yerleşir. İlliyyûn ehlinden bir kimse mülkü içinde binek üzerinde gezintiye çıktığında, cennet çadırlarından yüzünün nurunun girmediği hiçbir çadır kalmaz. Hatta onlar onun kokusunu içlerine çeker ve: ‘Ne güzel, bu ne hoş bir koku!’ derler.

وَيَقُولُونَ: لقد أشرف علينا الْيَوْم رجل من أهل عليين

Ve: ‘Bugün bize İlliyyûn ehlinden bir adam göründü’ derler.’

فَقَالَ عمر: وَيحك يَا كَعْب إِن هَذِه الْقُلُوب قد استرسلت فاقبضها

Bunun üzerine Ömer: ‘Yazık sana ey Ka'b! Şüphesiz bu kalpler alabildiğine gevşeyip arzuladı; onları biraz dizginle (korkut)’ dedi.

فَقَالَ كَعْب: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ إِن لِجَهَنَّم زفرَة مَا من ملك وَلَا نَبِي إلاّ يخر لركبته حَتَّى يَقُول إِبْرَاهِيم خَلِيل الله: رب نَفسِي نَفسِي

Bunun üzerine Ka'b şöyle dedi: ‘Ey Müminlerin Emîri! Cehennemin öyle korkunç bir kükremesi vardır ki dizüstü çökmeyen hiçbir melek ve hiçbir peygamber kalmaz. Hatta Allah'ın dostu İbrâhîm bile: Rabbim! Nefsim, nefsim! der.

وَحَتَّى لَو كَانَ لَك عمل سبعين نَبيا إِلَى عَمَلك لظَنَنْت أَن لن تنجو مِنْهَا

Hatta senin ameline yetmiş peygamberin ameli eklenseydi bile oradan kurtulamayacağını zannederdin.’

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والنشور عَن ابْن مَسْعُود أَنه ذكر عِنْده الدَّجَّال فَقَالَ: يفْتَرق ثَلَاث فرق تتبعه فرقة تتبعه وَفرْقَة تلْحق بِأَرْض آبائها منابت الشَّيْخ وَفرْقَة تَأْخُذ شط الْفُرَات فيقاتلهم ويقاتلونه حَتَّى يجْتَمع الْمُؤْمِنُونَ بقرى الشَّام فيبعثون إِلَيْهِ طَلِيعَة فيهم فَارس على فرس أشقر أَو أبلق فيقتلون لَا يرجع إِلَيْهِم شَيْء ثمَّ إِن الْمَسِيح ينزل فيقتله ثمَّ يخرج يَأْجُوج وَمَأْجُوج فيموجون فِي الأَرْض فيفسدون فِيهَا ثمَّ قَرَأَ عبد الله

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da el-Beyhakî'nin bildirdiğine göre İbn Mes'ûd'un yanında Deccâl zikredildiğinde o şöyle demiştir: ‘[İnsanlar] üç fırkaya ayrılır: Bir fırka ona uyar; bir fırka atalarının topraklarına, yavşan otunun bittiği yerlere kaçar; bir fırka da Fırat kıyısını tutar. [Deccâl] onlarla savaşır, onlar da onunla savaşırlar. Nihayet müminler Şam köylerinde toplanırlar ve ona karşı içlerinde al veya alaca atlı bir süvarinin bulunduğu bir öncü birlik gönderirler. Fakat hepsi öldürülür, onlardan geriye hiçbir şey dönmez. Sonra Mesih iner ve onu öldürür. Sonra Ye'cûc ve Me'cûc çıkar; yeryüzünde dalga dalga yayılıp fesat çıkarırlar.’ Sonra Abdullah şu ayeti okudu:

(وهم من كل حدب يَنْسلونَ) (سُورَة الْأَنْبِيَاء الْآيَة ٩٦) ثمَّ يبْعَث الله عَلَيْهِم دَابَّة مثل هَذِه النغفة فَتدخل فِي أسماعهم ومناخرهم فيموتون مِنْهَا فتنتن الأَرْض مِنْهُم فيجأر أهل الأَرْض إِلَى الله فَيُرْسل الله مَاء فيطهرها مِنْهُم ثمَّ يبْعَث ريحًا فِيهَا زمهرير بَارِدَة فَلَا تدع على وَجه الأَرْض [] إِلَّا كفئت بِتِلْكَ الرّيح ثمَّ تقوم السَّاعَة على شرار النَّاس ثمَّ يقوم ملك الصُّور بَين السَّمَاء وَالْأَرْض فينفخ فِيهِ فَلَا يبْقى خلق الله فِي السَّمَوَات وَالْأَرْض إِلَّا مَاتَ إِلَّا من شَاءَ رَبك ثمَّ يكون بَين النفختين مَا شَاءَ الله أَن يكون فَلَيْسَ من ابْن آدم خلق إِلَّا وَفِي الأَرْض مِنْهُ شَيْء ثمَّ يُرْسل الله مَاء من تَحت الْعَرْش منياً كمني الرِّجَال فتنبت جسمانهم ولحمانهم من ذَلِك المَاء كَمَا تنْبت الأَرْض من الثرى ثمَّ قَرَأَ عبد الله (الله الَّذِي يُرْسل الرِّيَاح فتثير سحاباً فسقناه إِلَى بلد ميت فأحيينا بِهِ الأَرْض بعد مَوتهَا كَذَلِك النشور) (سُورَة الرّوم الْآيَة ٤٨) ثمَّ يقوم ملك بالصور بَين السَّمَاء وَالْأَرْض فينفخ فِيهِ فتنطلق كل نفس إِلَى جَسدهَا حَتَّى تدخل فِيهِ فَيقومُونَ فيجيئون مجيئة رجل وَاحِد قيَاما لرب الْعَالمين ثمَّ يتَمَثَّل الله لِلْخلقِ فيلقاهم فَلَيْسَ أحد من الْخلق يعبد من دون الله شَيْئا إِلَّا هُوَ مُتبع لَهُ يتبعهُ فَيلقى الْيَهُود فَيَقُول: مَا تَعْبدُونَ فَيَقُولُونَ: نعْبد عُزَيْرًا فَيَقُول: هَل يسركم المَاء قَالُوا: نعم فيريهم جَهَنَّم كَهَيئَةِ السراب ثمَّ قَرَأَ عبد الله (وعرضنا جَهَنَّم يَوْمئِذٍ للْكَافِرِينَ عرضا) (سُورَة الْكَهْف الْآيَة ١٠٠) ثمَّ يلقى النَّصَارَى فَيَقُولُونَ: مَا كُنْتُم تَعْبدُونَ قَالُوا: الْمَسِيح فَيَقُول: هَل يسركم المَاء قَالُوا: نعم فيريهم جَهَنَّم كَهَيئَةِ السراب وَكَذَلِكَ كل من يعبد من دون الله شَيْئا ثمَّ قَرَأَ عبد الله (وقفوهم إِنَّهُم مسؤولون) (سُورَة الصافات الْآيَة ٢٤) حَتَّى يمر الْمُسلمُونَ فيلقاهم فَيَقُول: من تَعْبدُونَ فَيَقُولُونَ: نعْبد الله وَلَا نشْرك بِهِ شَيْئا فينتهرهم مرّة أَو مرَّتَيْنِ من تَعْبدُونَ فَيَقُولُونَ: نعْبد الله وَلَا نشْرك بِهِ شَيْئا فَيَقُول: هَل تعرفُون ربكُم فَيَقُولُونَ: سُبْحَانَ الله إِذا تعرف لنا عَرفْنَاهُ فَعِنْدَ ذَلِك {يكْشف عَن سَاق} فَلَا يبْقى مُؤمن إلاّ خر لله سَاجِدا وَيبقى المُنَافِقُونَ ظُهُورهمْ طبق وَاحِد كَأَنَّمَا فِيهَا السَّفَافِيد فَيَقُولُونَ: رَبنَا فيفول: (قد كُنْتُم تدعون إِلَى السُّجُود وَأَنْتُم سَالِمُونَ) ثمَّ يُؤمر بالصراط فَيضْرب على جَهَنَّم فتمر النَّاس بأعمالهم يمر أوائلهم كلمح الْبَصَر أَو كلمح الْبَرْق ثمَّ كمر الرّيح ثمَّ كمر الطير ثمَّ

(وهم من كل حدب يَنْسلونَ) (Enbiyâ Suresi 96. ayet). ‘Sonra Allah onların üzerine şu burun kurdu gibi bir canlı gönderir. Bu canlı onların kulaklarına ve burunlarına girer de bu yüzden hepsi ölürler. Yeryüzü onların [leşlerinden] dolayı kokuşur. Bunun üzerine yeryüzü ehli Allah'a yalvarıp yakarır. Allah bir su (yağmur) gönderir ve yeryüzünü onlardan temizler. Sonra içinde dondurucu soğuk bulunan bir rüzgâr gönderir; yeryüzünde hiçbir [...] bırakmaz, mutlaka bu rüzgârla yüzüstü yere serilir. Sonra insanların en şerlileri üzerine kıyamet kopar. Sonra Sûr'un sahibi olan melek gökle yer arasında durup ona üfler; göklerde ve yerde Allah'ın mahlûkatından -Rabbinin diledikleri müstesna- ölmeyen kimse kalmaz. Sonra iki üfleme arasında Allah'ın olmasını dilediği kadar bir zaman geçer. Âdemoğlundan geriye kalan hiçbir şey yoktur ki yeryüzünde ondan bir parça bulunmasın. Sonra Allah Arş'ın altından erkeklerin menisi gibi bir su gönderir; toprak yağmurdan nasıl yeşerirse onların bedenleri ve etleri de o sudan öyle biter.’ Sonra Abdullah şu ayeti okudu: (الله الَّذِي يُرْسل الرِّيَاح فتثير سحاباً فسقناه إِلَى بلد ميت فأحيينا بِهِ الأَرْض بعد مَوتهَا كَذَلِك النشور) (Rûm Suresi 48. ayet). ‘Sonra elinde Sûr olan bir melek gökle yer arasında durup ona üfler; her can kendi bedenine doğru gidip içine girer. Âlemlerin Rabbi için bir tek adamın gelişi gibi hep birlikte kıyama kalkarlar. Sonra Allah mahlûkata tecelli edip onlarla karşılaşır. Mahlûkattan Allah'tan başka bir şeye tapan hiç kimse kalmaz ki taptığı şeyin peşine düşmesin; onun peşinden gider. Yahudilerle karşılaşır ve: ‘Neye tapıyordunuz?’ buyurur. Onlar: ‘Üzeyr'e tapıyorduk’ derler. [Allah Teâlâ]: ‘Su ister misiniz?’ buyurur. Onlar: ‘Evet’ derler. Onlara cehennemi serap gibi gösterir.’ Sonra Abdullah şu ayeti okudu: (وعرضنا جَهَنَّم يَوْمئِذٍ للْكَافِرِينَ عرضا) (Kehf Suresi 100. ayet). ‘Sonra Hristiyanlarla karşılaşır; onlar: ‘Neye tapıyordunuz?’ diye sorulunca: ‘Mesih'e’ derler. [Allah Teâlâ]: ‘Su ister misiniz?’ buyurur. Onlar: ‘Evet’ derler. Onlara da cehennemi serap gibi gösterir. Allah'tan başka bir şeye tapan herkes için durum böyledir.’ Sonra Abdullah şu ayeti okudu: (وقفوهم إِنَّهُم مسؤولون) (Sâffât Suresi 24. ayet). ‘Nihayet Müslümanlar geçer; [Allah Teâlâ] onlarla karşılaşır ve: ‘Kime tapıyordunuz?’ buyurur. Onlar: ‘Allah'a tapıyorduk ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmuyorduk’ derler. Bir veya iki defa onları azarlayarak: ‘Kime tapıyordunuz?’ buyurur. Onlar: ‘Allah'a tapıyorduk ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmuyorduk’ derler. [Allah Teâlâ]: ‘Rabbinizi tanır mısınız?’ buyurur. Onlar: ‘Sübhânallah! Kendisini bize tanıttığı zaman O'nu tanırız’ derler. İşte o vakit baldır açılır {يكْشف عَن سَاق}. Bunun üzerine secdeye kapanmayan hiçbir mümin kalmaz. Münafıklar ise sırtları sanki içinde şişler varmış gibi tek bir tabaka halinde [dimdik] kalır. ‘Ey Rabbimiz!’ derler. [Allah Teâlâ]: (قد كُنْتُم تدعون إِلَى السُّجُود وَأَنْتُم سَالِمُونَ) ‘Halbuki siz sağ salim iken secdeye davet ediliyordunuz’ buyurur. Sonra Sırat emredilir ve cehennemin üzerine kurulur. İnsanlar amellerine göre geçerler; öncüler göz açıp kapayıncaya veya şimşek çakıncaya kadar bir sürede, sonra rüzgârın geçişi gibi, sonra kuşun uçuşu gibi, sonra

كأسرع الْبَهَائِم ثمَّ كَذَلِك يَجِيء الرجل سعياً حَتَّى يَجِيء الرجل مشياً حَتَّى يَجِيء آخِرهم رجل يَتَكَفَّأ على بَطْنه فَيَقُول: يَا رب أَبْطَأت بِي فَيَقُول: إِنَّمَا أَبْطَأَ بك عَمَلك ثمَّ يَأْذَن الله فِي الشَّفَاعَة فَيكون أول شَافِع جِبْرِيل ثمَّ إِبْرَاهِيم خَلِيل الله ثمَّ مُوسَى أَو قَالَ عِيسَى ثمَّ يقوم نَبِيكُم ﷺ رَابِعا لَا يشفع أحد بعده فِيمَا يشفع فِيهِ وَهُوَ الْمقَام الْمَحْمُود الَّذِي وعده الله (عَسى أَن يَبْعَثك رَبك مقَاما مَحْمُودًا) (سُورَة الْإِسْرَاء الْآيَة ٧٩) فَلَيْسَ من نفس إِلَّا تنظر إِلَى بَيت فِي الْجنَّة وَبَيت فِي النَّار وَهُوَ يَوْم الْحَسْرَة فَيرى أهل النَّار الْبَيْت الَّذِي فِي الْجنَّة فَيُقَال: لَو عملتم وَيرى أهل الْجنَّة الْبَيْت الَّذِي فِي النَّار فَيُقَال: لَوْلَا أَن منّ الله عَلَيْكُم ثمَّ يشفع الْمَلَائِكَة والنبيون وَالشُّهَدَاء والصالحون والمؤمنون فيشفعهم الله ثمَّ يَقُول: أَنا أرْحم الرَّاحِمِينَ فَيخرج من النَّار أَكثر مِمَّا أخرج من جَمِيع الْخلق برحمته حَتَّى مَا يتْرك فِيهَا أحدا فِيهِ خير

en hızlı binek hayvanı gibi geçer. Sonra kişi koşarak gelir; nihayet kişi yürüyerek gelir; hatta en sonuncuları karnı üstünde sürünerek gelen bir adam olur da: ‘Ey Rabbim! Beni neden geciktirdin?’ der. [Allah Teâlâ]: ‘Seni ancak amelin geciktirdi’ buyurur. Sonra Allah şefaate izin verir. İlk şefaat eden Cibrîl, sonra Allah'ın dostu İbrâhîm, sonra Mûsâ -veya Îsâ dedi-, sonra Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem dördüncü olarak kalkar. Onun şefaat ettiği hususta kendisinden sonra hiç kimse şefaat edemez. İşte bu, Allah'ın kendisine vadettiği Makâm-ı Mahmûd'dur: (عَسى أَن يَبْعَثك رَبك مقَاما مَحْمُودًا) (İsrâ Suresi 79. ayet). Hiçbir nefis yoktur ki cennetteki bir eve ve cehennemdeki bir eve bakmasın; işte o, hasret günüdür. Cehennem ehli cennetteki evi görür de: ‘Keşke amel etseydiniz’ denilir; cennet ehli de cehennemdeki evi görür de: ‘Allah size lütufta bulunmasaydı [oraya girerdiniz]’ denilir. Sonra melekler, peygamberler, şehitler, salihler ve müminler şefaat ederler ve Allah onların şefaatini kabul eder. Sonra [Allah Teâlâ]: ‘Ben merhametlilerin en merhametlisiyim’ buyurur ve rahmetiyle bütün mahlûkattan çıkardığından daha fazlasını cehennemden çıkarır; öyle ki içinde zerre kadar hayır bulunan hiç kimseyi orada bırakmaz.

ثمَّ قَرَأَ عبد الله (يَا أَيهَا الْكفَّار مَا سلككم فِي سقر قَالُوا لم نك من الْمُصَلِّين) (سُورَة المدثر الْآيَة ٤٢) إِلَى قَوْله: (وَكُنَّا نكذب بِيَوْم الدّين) (سُورَة المدثر الْآيَة ٤٦) قَالَ: ترَوْنَ فِي هَؤُلَاءِ أحدا فِيهِ خير لَا وَمَا يتْرك فِيهَا أحدا فِيهِ خير فَإِذا أَرَادَ الله أَن لَا يخرج مِنْهَا أحدا غير وُجُوههم وألوانهم فَيَجِيء الرجل من الْمُؤمنِينَ فَيشفع فَيُقَال لَهُ: من عرف أحدا فيخرجه فَيَجِيء الرجل فَينْظر فَلَا يعرف أحدا فَيَقُول الرجل للرجل: يَا فلَان أَنا فلَان فَيَقُول: مَا أعرفك فَيَقُولُونَ: (رَبنَا أخرجنَا مِنْهَا فَإِن عدنا فَإنَّا ظَالِمُونَ) (سُورَة الْمُؤْمِنُونَ الْآيَة ١٠٧) فَيَقُول: (اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون) (سُورَة الْمُؤْمِنُونَ الْآيَة ١٠٨) فَإِذا قَالَ ذَلِك أطبقت عَلَيْهِم فَلم يخرج مِنْهُم بشر

Sonra Abdullah şu ayeti okudu: (يَا أَيهَا الْكفَّار مَا سلككم فِي سقر قَالُوا لم نك من الْمُصَلِّين) (Müddessir Suresi 42. ayet) ayetinden: (وَكُنَّا نكذب بِيَوْم الدّين) (Müddessir Suresi 46. ayet) kavline kadar. Dedi ki: ‘Bunların içinde kendisinde hayır olan bir kimse görüyor musunuz? Hayır! İçinde hayır bulunan hiç kimseyi orada bırakmaz. Allah oradan artık kimseyi çıkarmamayı murat ettiğinde onların yüzlerini ve renklerini değiştirir. Müminlerden bir adam gelir ve şefaat etmek ister. Kendisine: ‘Kimi tanırsan onu çıkar’ denilir. Adam gelir, bakar fakat hiç kimseyi tanıyamaz. Bir adam diğer adama: ‘Ey filan! Ben filanım’ der. O da: ‘Seni tanımıyorum’ der. Bunun üzerine [cehennemlikler]: (رَبنَا أخرجنَا مِنْهَا فَإِن عدنا فَإنَّا ظَالِمُونَ) (Mü'minûn Suresi 107. ayet) derler. [Allah Teâlâ] da: (اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون) (Mü'minûn Suresi 108. ayet) buyurur. Bunu buyurunca [cehennemin kapakları] üzerlerine kapatılır ve artık onlardan tek bir insan dahi çıkamaz.’

أخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {وَلَا تكن كصاحب الْحُوت} قَالَ: تغاضب كَمَا غاضب يُونُس

İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre İbn Cüreyc: {وَلَا تكن كصاحب الْحُوت} “Balık sahibi (Yûnus) gibi olma” ayeti hakkında: “Yûnus'un öfkelendiği gibi öfkelenme” dedi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأحمد فِي الزّهْد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {وَلَا تكن كصاحب الْحُوت} قَالَ: لَا تعجل كَمَا عجل وَلَا تغاضب كَمَا غاضب

Abdürrezzâk, ez-Zühd'de Ahmed ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Katâde: {وَلَا تكن كصاحب الْحُوت} “Balık sahibi (Yûnus) gibi olma” ayeti hakkında: “Onun acele ettiği gibi acele etme ve onun öfkelendiği gibi öfkelenme” dedi.

وَأخرج الْحَاكِم عَن وهب قَالَ: كَانَ فِي خلق يُونُس ضيق فَلَمَّا حملت عَلَيْهِ أثقال النُّبُوَّة مِنْهَا تفسخ الرّبع فقذفها من يَدَيْهِ وهرب قَالَ تَعَالَى لنَبيه {وَلَا تكن كصاحب الْحُوت إِذْ نَادَى وَهُوَ مكظوم}

el-Hâkim'in bildirdiğine göre Vehb şöyle dedi: “Yûnus'un mizacında bir darlık (sabırsızlık) vardı. Peygamberliğin ağır yükleri ona yüklenince bu darlıktan ötürü gücü yetmeyip parçalandı, [yükü] ellerinden fırlatıp kaçtı. Allah Teâlâ Peygamberine şöyle buyurdu: {وَلَا تكن كصاحب الْحُوت إِذْ نَادَى وَهُوَ مكظوم} “Gamla dolu olarak yalvardığı vakit balık sahibi (Yûnus) gibi olma.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَهُوَ مكظوم} قَالَ: مغموم وَفِي قَوْله: {وَهُوَ مَذْمُوم} قَالَ: مليم

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {وَهُوَ مكظوم} “Gamla dolu olarak” ayeti hakkında: “Kederli olarak” dedi; {وَهُوَ مَذْمُوم} “Kınanmış olarak” ayeti hakkında da: “Kınanacak bir halde” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَهُوَ مكظوم} قَالَ: مغموم

Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Mücâhid: {وَهُوَ مكظوم} “Gamla dolu olarak” ayeti hakkında: “Kederli olarak” demiştir.

قَوْله تَعَالَى: {وَإِن يكَاد الَّذين كفرُوا} الْآيَة

Allah Teâlâ'nın: {وَإِن يكَاد الَّذين كفرُوا} “Kâfirler neredeyse...” ayeti-i kerimesi.

أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {ليزلقونك بِأَبْصَارِهِمْ} قَالَ: ينفذونك بِأَبْصَارِهِمْ

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin bildirdiğine göre İbn Abbâs: {ليزلقونك بِأَبْصَارِهِمْ} “Gözleriyle seni neredeyse kaydıracaklardı” ayeti hakkında: “Gözleriyle sana nüfuz edeceklerdi (isabet ettireceklerdi)” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {ليزلقونك بِأَبْصَارِهِمْ} لينفذونك بِأَبْصَارِهِمْ

Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Mücâhid: {ليزلقونك بِأَبْصَارِهِمْ} “Gözleriyle seni neredeyse kaydıracaklardı” ayeti hakkında: “Gözleriyle sana nüfuz etsinler diye” demiştir.