وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن طَاوس
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Tâvûs'tan naklettiğine göre:
أَن الله لما خلق الْخلق لم يعْطف شَيْء مِنْهُ على شَيْء حَتَّى خلق مائَة رَحْمَة فَوضع بَينهم رَحْمَة وَاحِدَة فعطف بعض الْخلق على بعض
Allah mahlukatı yarattığında, yüz rahmet yaratıncaya kadar hiçbir varlık bir diğerine şefkat göstermiyordu. Sonra aralarına tek bir rahmet koydu da böylece mahlukatın bir kısmı diğerine şefkat gösterdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة حسبته أسْندهُ قَالَ: إِذا فرغ الله من الْقَضَاء بَين خلقه أخرج كتابا من تَحت الْعَرْش فِيهِ: إِن رَحْمَتي سبقت غَضَبي وَأَنا أرْحم الرَّاحِمِينَ
İbn Cerîr'in İkrime'den (merfu olduğunu zannederek) naklettiğine göre şöyle demiştir: Allah mahlukatı arasındaki hükmü bitirince Arş'ın altından bir yazı çıkarır; onda: "Şüphesiz rahmetim gazabımı geçmiştir ve Ben merhametlilerin en merhametlisiyim" [yazılıdır].
قَالَ: فَيخرج من النَّار مثل أهل الْجنَّة أَو قَالَ مثلا أهل الْجنَّة
Şöyle dedi: "Bunun üzerine ateşten Cennet ehli kadar -veya Cennet ehlinin iki katı kadar- insan çıkarılır."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: إِن لله مائَة رَحْمَة فاهبط مِنْهَا رَحْمَة وَاحِدَة إِلَى أهل الدُّنْيَا يتراحم بهَا الْجِنّ وَالْإِنْس وطائر السَّمَاء وحيتان المَاء ودواب الأَرْض وهوامها وَمَا بَين الْهَوَاء واختزن عِنْده تسعا وَتِسْعين رَحْمَة حَتَّى إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة اختلج الرَّحْمَة الَّتِي كَانَ أهبطها إِلَى أهل الدُّنْيَا فحواها إِلَى مَا عِنْده فَجَعلهَا فِي قُلُوب أهل الْجنَّة وعَلى أهل الْجنَّة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in naklettiğine göre Abdullah b. Amr şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah'ın yüz rahmeti vardır. Bunlardan bir tek rahmeti dünya ehline indirdi ki cinler, insanlar, gökteki kuşlar, sudaki balıklar, yerdeki hayvanlar ve haşerat ile hava arasındaki varlıklar onunla birbirine merhamet ederler. Doksan dokuz rahmeti ise Kendi katında sakladı. Kıyamet günü olduğunda dünya ehline indirmiş olduğu o rahmeti çekip alır, Kendi katındakine katar ve onu Cennet ehlinin kalplerine ve Cennet ehlinin üzerine koyar."
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي الْمخَارِق زُهَيْر بن سَالم قَالَ: قَالَ عمر لكعب: مَا أول شَيْء ابتدأه الله من خلقه فَقَالَ كَعْب: كتب الله كتابا لم يَكْتُبهُ بقلم وَلَا مدد وَلَكِن كتب بِأُصْبُعِهِ يتلوها الزبرجد واللؤلؤ والياقوت: أَنا الله لَا إِلَه إِلَّا أَنا سبقت رَحْمَتي غَضَبي
İbn Cerîr'in Ebü'l-Muhârık Züheyr b. Sâlim'den naklettiğine göre Ömer, Kâ'b'a: "Allah'ın yaratmaya başladığı ilk şey nedir?" diye sordu. Kâ'b şöyle dedi: "Allah ne bir kalemle ne de mürekkeple yazdığı bir yazı yazdı; aksine onu zeberced, inci ve yakutun takip ettiği [Kendi] parmağıyla yazdı: 'Ben Allah'ım, Benden başka ilah yoktur; rahmetim gazabımı geçmiştir.'"
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب حسن الظَّن بِاللَّه عَن أبي قَتَادَة عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: قَالَ الله للْمَلَائكَة: أَلا أحدثكُم عَن عَبْدَيْنِ من بني إِسْرَائِيل أما أَحدهمَا فَيرى بَنو إِسْرَائِيل أَنه أفضلهما فِي الدّين وَالْعلم والخلق وَالْآخر أَنه مُسْرِف على نَفسه
İbn Ebî'd-Dünyâ, Kitâbu Hüsni'z-Zan Billâh'ta Ebû Katâde vasıtasıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: "Allah meleklere şöyle buyurdu: 'Size İsrâiloğulları'ndan iki kulu haber vereyim mi? Onlardan birini İsrâiloğulları din, ilim ve ahlak bakımından en üstünleri olarak görürdü; diğerini ise kendi nefsi aleyhine aşırı giden biri olarak görürdü.'
فَذكر عِنْد صَاحبه فَقَالَ: لن يغْفر الله لَهُ
O [günahkâr kişi], arkadaşının yanında anılınca o: 'Allah onu asla bağışlamaz!' dedi.
فَقَالَ: ألم يعلم أَنِّي أرْحم الرَّاحِمِينَ ألم يعلم رَحْمَتي سبقت غَضَبي وَإِنِّي أوجبت لهَذَا الْعَذَاب
[Allah] şöyle buyurdu: 'O, Benim merhametlilerin en merhametlisi olduğumu bilmedi mi? Rahmetimin gazabımı geçtiğini bilmedi mi? Ben bu [diğer] kişiye azabı kesinleştirdim.'"
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: فَلَا تألوا على الله
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah adına [kesin hüküm verip] yemin etmeyin."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن ماجة عَن أبي سعيد قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أَن الله خلق يَوْم خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض مائَة رَحْمَة فَجعل فِي الأَرْض مِنْهَا رَحْمَة فِيهَا تعطف الوالدة على وَلَدهَا والبهائم بَعْضهَا على بعض وَأخر تسعا وَتِسْعين إِلَى يَوْم الْقِيَامَة فَإِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة أكملها بِهَذِهِ الرَّحْمَة مائَة رَحْمَة
İbn Ebî Şeybe ve İbn Mâce'nin Ebû Saîd'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah gökleri ve yeri yarattığı gün yüz rahmet yarattı. Yeryüzüne bunlardan bir rahmet koydu ki annenin çocuğuna ve hayvanların birbirine şefkat göstermesi bundandır. Doksan dokuzunu ise kıyamet gününe erteledi. Kıyamet günü olduğunda, onu bu rahmetle yüz rahmete tamamlar."
وَأخرج مُسلم وَابْن مرْدَوَيْه عَن سلمَان قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن الله خلق يَوْم خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض مائَة رَحْمَة كل رَحْمَة طباق مَا بَين السَّمَوَات وَالْأَرْض فَجعل مِنْهَا فِي الأَرْض رَحْمَة فبها تعطف الوالدة على وَلَدهَا والوحش وَالطير بَعْضهَا على بعض فَإِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة أكملها بِهَذِهِ الرَّحْمَة
Müslim ve İbn Merdûye'nin Selmân'dan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah, gökleri ve yeri yarattığı gün yüz rahmet yarattı; her bir rahmet gökler ile yer arasını dolduracak kadardır. Yeryüzüne ondan bir rahmet koydu ki annenin çocuğuna, yabani hayvanların ve kuşların birbirine şefkat göstermesi onun sayesindedir. Kıyamet günü olduğunda ise onu bu rahmetle tamamlar."
- الْآيَة (١٣ - ١٨)
- Ayet (13 - 18) -
- أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {وَله مَا سكن فِي اللَّيْل وَالنَّهَار} يَقُول: مَا اسْتَقر فِي اللَّيْل وَالنَّهَار
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in naklettiğine göre es-Süddî, { وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ } “Gece ve gündüzde barınan/duran her şey O'nundur” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Gece ve gündüzde yerleşip sükûn bulan şeylerdir."
وَفِي قَوْله {قل أغير الله أَتَّخِذ وليا} قَالَ: أما الْوَلِيّ فَالَّذِي يَتَوَلَّاهُ ويقر لَهُ بالربوبية
{ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيّاً } “De ki: Allah'tan başkasını mı veli edineyim?” ayeti hakkında da şöyle demiştir: "Veliye gelince; o, kendisini dost edindiği ve rubûbiyyetini kabul ettiği kimsedir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {فاطر السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ بديع السَّمَوَات وَالْأَرْض
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre { فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ } “Gökleri ve yeri yaratan” ifadesi hakkında: "Gökleri ve yeri benzersiz bir şekilde yoktan var edendir" demiştir.
وَأخرج أَبُو عُبَيْدَة فِي فضائله وَابْن جرير وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْوَقْف والابتداء عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كنت لَا أَدْرِي مَا فاطر السَّمَوَات وَالْأَرْض حَتَّى أَتَانِي اعرابيان يختصمان فِي بِئْر فَقَالَ أَحدهمَا: أَنا فطرتها
Ebû Ubeyd Fezâil'inde, İbn Cerîr ve İbnü'l-Enbârî el-Vakf ve'l-İbtidâ'da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Bir kuyu hakkında tartışan iki bedevi yanıma gelene kadar { فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ } [ifadesinin] ne anlama geldiğini bilmiyordum. Onlardan biri: 'Onu ben fatartu (فطرتها - kazmaya başladım)' dedi."
يَقُول: أَنا ابْتَدَأتهَا
[Yani] 'Onu ilk ben başlattım' demek istiyordu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فاطر السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ: خَالق السَّمَوَات وَالْأَرْض
Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre { فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ } “Gökleri ve yeri yaratan” ayeti hakkında: "Göklerin ve yerin yaratıcısıdır" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {وَهُوَ يطعِم وَلَا يطعَم} قَالَ: يرْزق وَلَا يُرزق
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiğine göre { وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ } “O yedirir, fakat yedirilmez” ayeti hakkında: "O rızıklandırır, rızıklandırılmaz" demiştir.
وَأخرج النَّسَائِيّ وَابْن السّني وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ دَعَا رجل من الْأَنْصَار النَّبِي ﷺ فَانْطَلَقْنَا مَعَه فَلَمَّا طعَم النَّبِي ﷺ وَغسل يَده قَالَ: الْحَمد لله الَّذِي يطعم وَلَا يطعم ومنَّ علينا فهدانا وأطعمنا وَسَقَانَا وكل بلَاء حسن أبلانا الْحَمد لله غير مُودع رَبِّي وَلَا مكفأ وَلَا مكفور وَلَا مستغني عَنهُ الْحَمد لله الَّذِي أطعمنَا من الطَّعَام وَسَقَانَا من الشَّرَاب وكسانا من العرى وهدانا
Nesâî, İbnü's-Sünnî, Hâkim, Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî ve İbn Merdûye'nin Ebû Hureyre'den naklettiğine göre şöyle demiştir: Ensardan bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i [yemeğe] davet etti. Biz de onunla birlikte gittik. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yemeğini yiyip elini yıkayınca şöyle dedi: "Yediren fakat yedirilmeyen, bize lütufta bulunup bizi doğru yola eriştiren, bizi doyuran, bizi sulayan ve her güzel imtihanla bizi sınayan Allah'a hamdolsun. Terk edilmeyen, reddedilmeyen, nankörlük edilmeyen ve Kendisinden müstağni kalınamayan Rabbim olan Allah'a hamdolsun. Bize yiyecekten yediren, içecekten içiren, çıplakken bizi giydiren, bizi hidayete erdiren,
من الضلال وبصرنا من الْعَمى وفضلنا على كثير من خلقه تَفْضِيلًا الْحَمد لله رب الْعَالمين
sapıklıktan kurtaran, körlükten sonra bize basiret veren ve bizi yarattıklarının birçoğundan üstün kılan Allah'a hamdolsun. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {من يصرف عَنهُ يَوْمئِذٍ} قَالَ: من يصرف عَنهُ الْعَذَاب
Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre { مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ } “O gün kimden [azap] savuşturulursa” ayeti hakkında: "O gün kimden azap savuşturulursa" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق بشر بن السّري عَن هَارُون النَّحْوِيّ قَالَ: فِي قِرَاءَة أبي (من يصرفهُ الله)
İbn Ebî Hâtim'in Bişr b. es-Sırrî yoluyla Hârûn en-Nahvî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Übeyy'in kıraatinde (مَنْ يَصْرِفْهُ اللهُ) [şeklindedir].
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {وَإِن يمسسك بِخَير} يَقُول: بعافية
Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiğine göre { وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ } “Şayet sana bir hayır dokundurursa” ayeti hakkında: "Afiyetle [dokunursa]" demektedir.
- الْآيَة (١٩)
- Ayet (19) -
- أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: جَاءَ النحام بن زيد وقردم بن كَعْب وبحرى بن عَمْرو فَقَالُوا: يَا مُحَمَّد مَا تعلم مَعَ الله إِلَهًا غَيره فَقَالَ رَسُول الله ﷺ لَا إِلَه إِلَّا الله بذلك بعثت وَإِلَى ذَلِك أَدْعُو فَأنْزل الله فِي قَوْلهم {قل أَي شَيْء أكبر شَهَادَة} الْآيَة
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre şöyle demiştir: en-Nahhâm b. Zeyd, Kardem b. Ka'b ve Bahriy b. Amr gelip: "Ey Muhammed! Allah ile birlikte başka bir ilah biliyor musun?" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'tan başka ilah yoktur; ben bununla gönderildim ve buna çağırıyorum" buyurdu. Bunun üzerine Allah onların bu sözü hakkında { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً } “De ki: Şahitlik bakımından hangi şey en büyüktür?” ayetini indirdi.
وَأخرج آدم بن أبي إِيَاس وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {قل أَي شَيْء أكبر شَهَادَة} قَالَ: أَمر مُحَمَّد ﷺ إِن يسْأَل قُريْشًا أَي شَيْء أكبر شَهَادَة ثمَّ امْرَهْ أَن يُخْبِرهُمْ فَيَقُول: الله شَهِيد بيني وَبَيْنكُم
Âdem b. Ebî İyâs, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Mücâhid'den naklettiğine göre { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً } “De ki: Şahitlik bakımından hangi şey en büyüktür?” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Kureyş'e şahitlik bakımından hangi şeyin en büyük olduğunu sorması emredildi; sonra da onlara bildirip: 'Benimle sizin aranızda Allah şahittir' demesi emredildi."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس {وأوحي إليَّ هَذَا الْقُرْآن لأنذركم بِهِ} يَعْنِي أهل مَكَّة {وَمن بلغ} يَعْنِي من بلغه هَذَا الْقُرْآن فَهُوَ لَهُ نَذِير
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre { وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ } “Sizi ve [bu Kur'an'ın] ulaştığı kimseleri kendisiyle uyarayım diye bu Kur'an bana vahyolundu” yani Mekke ehlini; { وَمَنْ بَلَغَ } “ve kime ulaşırsa” yani bu Kur'an kime ulaşırsa o onun için bir uyarıcıdır, demektir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة {وأوحي إليَّ هَذَا الْقُرْآن لأنذركم بِهِ} كتب رَسُول الله ﷺ إِلَى كسْرَى وَقَيْصَر وَالنَّجَاشِي وكل جَبَّار يَدعُوهُم إِلَى الله ﷿ وَلَيْسَ بالنجاشي الَّذِي صلي عَلَيْهِ
Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Enes'ten naklettiğine göre şöyle demiştir: Bu { وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ } “Bu Kur'an bana, onunla sizi uyarayım diye vahyolundu” ayeti inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kisrâ'ya, Kayser'e, Necâşî'ye ve her zorbaya mektup yazarak onları Azîz ve Celîl olan Allah'a davet etti. Bu [Necâşî], üzerine [gıyabi cenaze namazı] kıldığı Necâşî değildi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي بن كَعْب قَالَ أَتَى رَسُول الله ﷺ بِأسَارَى فَقَالَ لَهُم: هَل دعيتم إِلَى الْإِسْلَام قَالُوا: لَا
Ebü'ş-Şeyh'in Übeyy b. Ka'b'dan naklettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e esirler getirildi. Onlara: "İslam'a davet edildiniz mi?" diye sordu. Onlar: "Hayır" dediler.
فخلى سبيلهم ثمَّ قَرَأَ {وأوحي إليَّ هَذَا الْقُرْآن لأنذركم بِهِ وَمن بلغ} ثمَّ قَالَ: خلوا سبيلهم حَتَّى يَأْتُوا مَا مِنْهُم من أجل أَنهم لم يدعوا
Bunun üzerine onları serbest bıraktı, sonra { وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ } “Sizi ve ulaştığı herkesi uyarmam için bu Kur'an bana vahyolundu” ayetini okudu. Ardından şöyle buyurdu: "Kendilerine [İslam'a] davet ulaşmadığı gerekçesiyle, güvenli yerlerine varıncaya kadar yollarını açın [onları serbest bırakın]."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم والخطيب عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من بلغه الْقُرْآن فَكَأَنَّمَا شافهته بِهِ ثمَّ قَرَأَ {وأوحي إليَّ هَذَا الْقُرْآن لأنذركم بِهِ وَمن بلغ}
İbn Merdûye, Ebû Nuaym ve el-Hatîb'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kur'an kime ulaşmışsa, sanki ben bizzat onunla konuşmuşum gibidir." Sonra { وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ } “Sizi ve ulaştığı kimseleri kendisiyle uyarayım diye bu Kur'an bana vahyolundu” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الضريس وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ فِي قَوْله تَعَالَى {وأوحي إليَّ هَذَا الْقُرْآن لأنذركم بِهِ وَمن بلغ} قَالَ: من بلغه الْقُرْآن فَكَأَنَّمَا رأى النَّبِي ﷺ
İbn Ebî Şeybe, İbnü'd-Durays, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in naklettiğine göre Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, Yüce Allah'ın { وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ } “Sizi ve ulaştığı kimseleri kendisiyle uyarayım diye bu Kur'an bana vahyolundu” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Kur'an kime ulaşmışsa, sanki o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i görmüş gibidir."
وَفِي لفظ: من بلغه الْقُرْآن حَتَّى يفهمهُ ويعقله كَانَ كمن عاين رَسُول الله ﷺ وَكَلمه
Bir lafızda ise şöyledir: "Kur'an, anlayıp idrak edeceği şekilde kime ulaşmışsa, o kimse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bizzat görmüş ve onunla konuşmuş gibidir."
وَأخرج آدم بن أبي إِيَاس وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وأوحي إليَّ هَذَا الْقُرْآن لأنذركم بِهِ} قَالَ: الْعَرَب {وَمن بلغ} قَالَ: الْعَجم
Âdem b. Ebî İyâs, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Mücâhid'den naklettiğine göre o, { وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ } “Sizi onunla uyarayım diye bu Kur'an bana vahyolundu” ayeti hakkında: "Arapları", { وَمَنْ بَلَغَ } “ve kime ulaşırsa” ifadesi hakkında da: "Arap olmayanları [uyarayım diye]" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن بن صَالح قَالَ: سَأَلت ليثاً هَل بَقِي أحد لم تبلغه الدعْوَة قَالَ: كَانَ مُجَاهِد يَقُول: حَيْثُمَا يَأْتِي الْقُرْآن فَهُوَ دَاع وَهُوَ نَذِير ثمَّ قَرَأَ {لأنذركم بِهِ وَمن بلغ}
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in naklettiğine göre el-Hasan b. Sâlih şöyle demiştir: Leys'e: "Kendisine davetin ulaşmadığı kimse kaldı mı?" diye sordum. O şöyle dedi: Mücâhid: "Kur'an nereye varırsa, o hem bir davetçidir hem de bir uyarıcıdır" derdi; sonra { لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ } “Sizi ve ulaştığı kimseleri onunla uyarayım diye” ayetini okudu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وأوحي إليَّ هَذَا الْقُرْآن لأنذركم بِهِ وَمن بلغ} أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يَقُول بلغُوا عَن الله فَمن بلغته آيَة من كتاب الله فقد بلغه أَمر الله
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o, { وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ } “Sizi ve ulaştığı kimseleri kendisiyle uyarayım diye bu Kur'an bana vahyolundu” ayeti hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: "Allah'tan [geleni] tebliğ edin! Allah'ın Kitabı'ndan kime bir ayet ulaşmışsa, ona Allah'ın emri ulaşmış demektir."
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ من طَرِيق قَتَادَة عَن الْحسن أَن نَبِي الله ﷺ قَالَ: يَا أَيهَا النَّاس بلغُوا وَلَو آيَة من كتاب الله فَمن بلغته آيَة من كتاب الله فقد بلغه أَمر الله أَخذهَا أَو تَركهَا
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde yoluyla Hasan'dan naklettiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ey insanlar! Allah'ın Kitabı'ndan bir ayet dahi olsa tebliğ edin! Allah'ın Kitabı'ndan kime bir ayet ulaşmışsa, ister onu kabul etsin ister bıraksın, ona Allah'ın emri ulaşmış demektir."
وَأخرج البُخَارِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن عمر وَعَن النَّبِي ﷺ قَالَ بلغُوا عني وَلَو آيَة وَحَدثُوا عَن بني إِسْرَائِيل وَلَا حرج وَمن كذب عليّ مُتَعَمدا فَليَتَبَوَّأ مَقْعَده من النَّار
Buhârî ve İbn Merdûye'nin Abdullah b. Amr'dan naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Benden bir ayet bile olsa tebliğ edin. İsrâiloğulları'ndan da nakilde bulunabilirsiniz, bir sakınca yoktur. Kim Benim üzerime bile bile yalan uydurursa, cehennemdeki yerine hazırlansın."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن كَعْب قَالَ: كَأَن النَّاس لم يسمعوا الْقُرْآن قبل يَوْم الْقِيَامَة حِين يتلوه الله عَلَيْهِم.
Ebü'ş-Şeyh'in Muhammed b. Ka'b'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Kıyamet günü Allah onlara Kur'an'ı okuduğunda, insanlar onu daha önce hiç işitmemiş gibi olurlar."
- الْآيَة (٢٠)
- Ayet (20) -
- أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ {الَّذين آتَيْنَاهُم الْكتاب يعرفونه كَمَا يعْرفُونَ أَبْنَاءَهُم} الْآيَة
Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiğine göre o, { الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمُ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz onu kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar” ayeti hakkında şöyle demiştir:
يَعْنِي يعْرفُونَ النَّبِي ﷺ كَمَا يعْرفُونَ أَبْنَاءَهُم لِأَن نَعته مَعَهم فِي التَّوْرَاة {الَّذين خسروا أنفسهم فهم لَا يُؤمنُونَ} لأَنهم كفرُوا بِهِ بعد الْمعرفَة
Yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar; çünkü onun vasfı onların yanındaki Tevrat'ta mevcuttur. { الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “Kendilerini ziyana uğratanlara gelince, onlar inanmazlar” [ifadesi de], tanıdıktan sonra onu inkâr ettikleri içindir.
- الْآيَة (٢١ - ٢٢)
- Ayet (21 - 22) -
- أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: قَالَ النَّضر وَهُوَ من بني عبد الدَّار: إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة شفعت لي اللات والعزى فَأنْزل الله {وَمن أظلم مِمَّن افترى على الله كذبا أَو كذب بآياته إِنَّه لَا يفلح الظَّالِمُونَ}
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Benî Abdüddâr'dan olan en-Nadr: "Kıyamet günü olduğunda Lât ve Uzzâ bana şefaat edecektir" dedi. Bunun üzerine Allah: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Allah'a yalan yere iftira eden ya da O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Şüphesiz ki zalimler kurtuluşa eremezler” ayetini indirdi.
- الْآيَة (٢٣ - ٢٤)
- Ayet (23 - 24) -
- أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {ثمَّ لم تكن فتنتهم} قَالَ: معذرتهم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ } “Sonra onların fitnesi [başka bir şey] olmadı” ayeti hakkında: "Onların mazeretleri [olmadı]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {ثمَّ لم تكن فتنتهم} قَالَ: حجتهم {إِلَّا أَن قَالُوا وَالله رَبنَا مَا كُنَّا مُشْرِكين} يَعْنِي الْمُنَافِقين وَالْمُشْرِكين قَالُوا وهم فِي النَّار: هَلُمَّ فلنكذب فَلَعَلَّهُ أَن ينفعنا
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ } “Sonra onların fitnesi [başka bir şey] olmadı” ayeti hakkında: "Onların hüccetleri [olmadı], { إِلاَّ أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka" demiştir. Yani münafıklar ve müşrikler cehennemin içindeyken: "Gelin yalan söyleyelim, belki bize fayda verir" dediler.
فَقَالَ الله {أنظر كَيفَ كذبُوا على أنفسهم وضلّ عَنْهُم} فِي الْقِيَامَة {مَا كَانُوا يفترون} يكذبُون فِي الدُّنْيَا
Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: { انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ } “Bak, kendi aleyhlerine nasıl yalan söylediler ve kaybolup gitti” kıyamette, { مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “uydurageldikleri şeyler” dünyada yalan söyledikleri şeyler.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ (ثمَّ لم تكن فتنتهم) بِالنّصب (إِلَّا أَن قَالُوا وَالله رَبنَا) بالخفض
Abd b. Humeyd'in naklettiğine göre Âsım, (ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ) ifadesini nasb ile [fitnetehüm şeklinde], (إِلاَّ أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبَّنَا) ifadesini de cer ile [rabbinâ şeklinde] okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد عَن شُعَيْب بن الْحجاب
Abd b. Humeyd, Şuayb b. el-Hicâb'dan nakletmiştir:
سَمِعت الشّعبِيّ يقْرَأ (وَالله رَبنَا) بِالنّصب
eş-Şa'bî'yi (وَاللَّهِ رَبَّنَا) ifadesini nasb ile [rabbenâ şeklinde] okurken işittim.
فَقلت: إِن أَصْحَاب النَّحْو يقرأونها (وَالله رَبنَا) بالخفض
Bunun üzerine dedim ki: "Nahiv ehli onu (وَاللَّهِ رَبِّنَا) cer ile [rabbinâ şeklinde] okuyorlar."
فَقَالَ: هَكَذَا أَقْرَأَنيهَا عَلْقَمَة بن قيس
O da şöyle dedi: "Alkame b. Kays bana bunu böyle okuttu."
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن عَلْقَمَة أَنه قَرَأَ (وَالله رَبنَا) وَالله يَا رَبنَا
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh'in Alkame'den naklettiğine göre o, (وَاللَّهِ رَبَّنَا) ifadesini "Vallâhi yâ rabbenâ (Allah'a andolsun, ey Rabbimiz)" [anlamında] okumuştur.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَالله رَبنَا مَا كُنَّا مُشْرِكين} ثمَّ قَالَ {وَلَا يكتمون الله حَدِيثا} النِّسَاء الْآيَة ٤٢ قَالَ: بجوارحهم
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Ali yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” ayeti hakkında, ardından gelen: { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } (en-Nisâ: 42) “ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” ayetini zikrederek: "[Gizleyemezler,] uzuvlarıyla [itiraf ederler]" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَالله رَبنَا مَا كُنَّا مُشْرِكين} قَالَ: قَول أهل الشّرك حِين رَأَوْا الذُّنُوب تغْفر وَلَا يغْفر الله لِمُشْرِكٍ {أنظر كَيفَ كذبُوا على أنفسهم} قَالَ: بتكذيب الله إيَّاهُم
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, { وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Günahların bağışlandığını, fakat Allah'ın müşriki bağışlamadığını gördükleri zaman şirk ehlinin söylediği sözdür." { انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ } “Bak, kendi aleyhlerine nasıl yalan söylediler” ayeti hakkında da: "Allah'ın onları yalanlamasıyla" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh Saîd b. Cübeyr'den nakletmiştir:
أَنه كَانَ يقْرَأ هَذَا الْحَرْف (وَالله رَبنَا) بخفضها قَالَ: حلفوا وَاعْتَذَرُوا
O, bu harfi [kelimeyi] cer ile (وَاللَّهِ رَبِّنَا) [rabbinâ şeklinde] okur ve şöyle derdi: "Yemin ettiler ve mazeret ileri sürdüler."
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {أنظر كَيفَ كذبُوا على أنفسهم} قَالَ: باعتذارهم بِالْبَاطِلِ وَالْكذب {وضل عَنْهُم مَا كَانُوا يفترون} قَالَ: مَا كَانُوا يشركُونَ بِهِ
Abd b. Humeyd'in Katâde'den naklettiğine göre o, { انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ } “Bak, kendi aleyhlerine nasıl yalan söylediler” ayeti hakkında: "Bâtıl ve yalan ile mazeret beyan etmeleriyle" demiştir. { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “ve uydurageldikleri şeyler kaybolup gitti” ayeti hakkında da: "O'na ortak koştukları şeyler [kaybolup gitti]" demiştir.
- الْآيَة (٢٥)
- Ayet (25) -
- أخرج عبد بن حميد وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَمِنْهُم من يستمع إِلَيْك} قَالَ: قُرَيْش
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } “İçlerinden seni dinleyenler de vardır” ayeti hakkında: "[Onlar] Kureyş'tir" demiştir.
وَفِي قَوْله {وَجَعَلنَا على قُلُوبهم أكنَّة} قَالَ: كالجعبة للنبل
{ وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } “kalplerinin üzerine örtüler gerdik” ayeti hakkında da: "Oklar için sadak [kılıf] gibi" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَجَعَلنَا على قُلُوبهم أكنَّة أَن يفقهوه وَفِي آذانهم وقرا}
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o, { وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْراً } “onu anlamamaları için kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: يسمعونه بآذانهم وَلَا يعون مِنْهُ شَيْئا كَمثل الْبَهِيمَة الَّتِي تسمع النداء وَلَا تَدْرِي مَا يُقَال لَهَا
"Onu kulaklarıyla işitirler fakat ondan hiçbir şey kavrayamazlar; tıpkı çağrıyı işiten ama kendisine ne söylendiğini bilmeyen hayvan gibidirler."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {وَجَعَلنَا على قُلُوبهم أكنَّة} قَالَ: الغطاء أكن قُلُوبهم {أَن يفقهوه} فَلَا يفقهُونَ الْحق {وَفِي آذانهم وقرا} قَالَ: صمم
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiğine göre o, { وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } “kalplerinin üzerine örtüler gerdik” ayeti hakkında: "Örtü, kalplerini örttü"; { أَنْ يَفْقَهُوهُ } “onu anlamalarına [engel olduk]” ayeti hakkında: "Böylece hakkı kavrayamazlar"; { وَفِي آذَانِهِمْ وَقْراً } “kulaklarına da bir ağırlık [koyduk]” ayeti hakkında da: "Sağırlık" demiştir.
وَفِي قَوْله {أساطير الْأَوَّلين} قَالَ: أساجيع الْأَوَّلين
{ أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ } “öncekilerin masalları” ayeti hakkında da: "Öncekilerin secili [kafiyeli] sözleri" demiştir.
٢٦١ - وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أساطير الْأَوَّلين} قَالَ: أَحَادِيث الْأَوَّلين
261 - İbn Cerîr'in Ali yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ } “öncekilerin masalları” ayeti hakkında: "Öncekilerin hikâyeleri" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أساطير الْأَوَّلين} قَالَ: كذب الْأَوَّلين وباطلهم
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den naklettiğine göre o, { أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ } “öncekilerin masalları” ayeti hakkında: "Öncekilerin yalanı ve bâtılıdır" demiştir.
وَالله أعلم
Allah en iyisini bilir.
- الْآيَة (٢٦)
- Ayet (26) -
- أخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس {وهم ينهون عَنهُ وينأون عَنهُ} قَالَ: نزلت فِي أبي طَالب كَانَ ينْهَى الْمُشْركين أَن يؤذوا رَسُول الله ﷺ ويتباعد عَمَّا جَاءَ بِهِ
el-Feryâbî, Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye, el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve ed-Delâil'de el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ } “Onlar hem ona engel olurlar hem de ondan uzak dururlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Ebû Tâlib hakkında indi; o, müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet etmelerine engel olur, getirdiği şeyden de uzak dururdu."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْقَاسِم بن مخيمرة فِي قَوْله {وهم ينهون عَنهُ وينأون عَنهُ} قَالَ: نزلت فِي أبي طَالب كَانَ ينْهَى عَن النَّبِي ﷺ أَن يُؤْذى وَلَا يصدق بِهِ
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in el-Kâsım b. Muhaymire'den naklettiğine göre o, { وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ } “Onlar hem ona engel olurlar hem de ondan uzak dururlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Ebû Tâlib hakkında indi; o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet edilmesine engel olur fakat onu tasdik etmezdi."
وَأخرج ابْن جرير عَن عَطاء بن دِينَار فِي قَوْله {وهم ينهون عَنهُ وينأون عَنهُ} قَالَ: نزلت فِي أبي طَالب كَانَ ينْهَى النَّاس عَن رَسُول الله ﷺ وينأى عَمَّا جَاءَ بِهِ من الْهدى
İbn Cerîr'in Atâ b. Dînâr'dan naklettiğine göre o, { وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ } “Onlar hem ona engel olurlar hem de ondan uzak dururlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Ebû Tâlib hakkında indi; o, insanları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [ona eziyet etmekten] alıkoyar, onun getirdiği hidayetten de uzak dururdu."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عَليّ بن أبي طَلْحَة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وهم ينهون عَنهُ} قَالَ: ينهون النَّاس عَن مُحَمَّد أَن يُؤمنُوا بِهِ {وينأون عَنهُ} يتباعدون عَنهُ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ali b. Ebî Talha yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ } “Onlar hem ona engel olurlar” ayeti hakkında: "İnsanları Muhammed'e iman etmekten alıkoyarlar"; { وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ } “hem de ondan uzak dururlar” ayeti hakkında da: "Ondan uzaklaşırlar" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وهم ينهون عَنهُ وينأون عَنهُ} يَقُول: لَا يلقونه وَلَا يدعونَ أحدا يَأْتِيهِ
İbn Cerîr'in el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ } “Onlar hem ona engel olurlar hem de ondan uzak dururlar” ayeti hakkında şöyle demektedir: "Onunla karşılaşmazlar ve kimsenin de ona gitmesine izin vermezler."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن الْحَنَفِيَّة فِي قَوْله {وهم ينهون عَنهُ وينأون عَنهُ} قَالَ: كفار مَكَّة كَانُوا يدْفَعُونَ النَّاس عَنهُ وَلَا يجيبون النَّبِي ﷺ
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. el-Hanefiyye'den naklettiğine göre o, { وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ } “Onlar hem ona engel olurlar hem de ondan uzak dururlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Mekke kâfirleri insanları ondan uzaklaştırır ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e icabet etmezlerdi."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وهم ينهون} قَالَ: قُرَيْش عَن الذّكر {وينأون عَنهُ} يَقُول: يتباعدون
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, { وَهُمْ يَنْهَوْنَ } “Onlar engellerler” ayeti hakkında: "Kureyş zikirden [Kur'an'dan engeller]"; { وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ } “ondan uzak dururlar” ayeti hakkında da: "Uzaklaşırlar" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وهم ينهون عَنهُ} قَالَ: ينهون عَن الْقُرْآن وَعَن النَّبِي ﷺ {وينأون عَنهُ} يتباعدون عَنهُ
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre o, { وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ } “Onlar hem ona engel olurlar” ayeti hakkında: "Kur'an'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den alıkoyarlar"; { وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ } “hem de ondan uzak dururlar” ayeti hakkında da: "Ondan uzaklaşırlar" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن أبي هِلَال فِي قَوْله {وهم ينهون عَنهُ وينأون عَنهُ} قَالَ: نزلت فِي عمومة النَّبِي ﷺ وَكَانُوا عشرَة فَكَانُوا أَشد النَّاس مَعَه فِي الْعَلَانِيَة وَأَشد النَّاس عَلَيْهِ فِي السِّرّ
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Ebî Hilâl'den naklettiğine göre o, { وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ } “Onlar hem ona engel olurlar hem de ondan uzak dururlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcaları hakkında indi; onlar on kişiydiler. Açıktan onunla beraber olanların en katısı, gizliden de onun aleyhinde olanların en şiddetlisi idiler."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب فِي قَوْله {وهم ينهون عَنهُ} قَالَ: عَن قَتله {وينأون عَنهُ} قَالَ: لَا يتبعونه
İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b'dan naklettiğine göre o, { وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ } “Onlar engel olurlar” ayeti hakkında: "Onu öldürmekten [engellerler]"; { وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ } “ondan uzak dururlar” ayeti hakkında da: "Ona uymazlar" demiştir.
- الْآيَة (٢٧ - ٢٩)
- Ayet (27 - 29) -
- أخرج أَبُو عبيد وَابْن جرير عَن هرون قَالَ: فِي حرف ابْن مَسْعُود {يَا ليتنا نرد وَلَا نكذب} بِالْفَاءِ
Ebû Ubeyd ve İbn Cerîr'in Hârûn'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'un kıraatinde { يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ } “'Keşke geri döndürülsek de yalanlamasak'” ifadesi fâ harfi ile [ve-lâ nükeddibe şeklinde]dir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {بل بدا لَهُم مَا كَانُوا يخفون من قبل} قَالَ: من أَعْمَالهم {وَلَو ردوا لعادوا لما نُهوا عَنهُ} يَقُول: وَلَو وصل الله لَهُم دنيا كدنياهم الَّتِي كَانُوا فِيهَا لعادوا إِلَى أَعْمَالهم أَعمال السوء الَّتِي كَانُوا نهوا عَنْهَا
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre o, { بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ } “Hayır, önceden gizlemekte oldukları şeyler karşılarına çıktı” ayeti hakkında: "Kendi amellerinden [gizledikleri şeyler]"; { وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ } “Geri döndürülseler bile yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi” ayeti hakkında da şöyle demiştir: "Şayet Allah onları içinde bulundukları dünya gibi bir dünyaya ulaştıracak olsaydı, kendilerine yasaklanmış olan amellerine, kötü amellerine muhakkak geri dönerlerdi."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {بل بدا لَهُم مَا كَانُوا يخفون من قبل} يَقُول: بَدَت لَهُم أَعْمَالهم فِي الْآخِرَة الَّتِي افتروا فِي الدُّنْيَا
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiğine göre o, { بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ } “Hayır, önceden gizlemekte oldukları şeyler karşılarına çıktı” ayeti hakkında şöyle demektedir: "Dünyada uydurdukları amelleri ahirette karşılarına çıktı."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: فاخبر الله سُبْحَانَهُ أَنهم لَو ردوا لم يقدروا على الْهدى فَقَالَ {وَلَو ردوا لعادوا لما نهوا عَنهُ} أَي وَلَو ردوا إِلَى الدُّنْيَا لحيل بَينهم وَبَين الْهدى كَمَا حلنا بَينهم وَبَينه أول مرّة وهم فِي الدُّنْيَا
İbn Ebî Hâtim'in Ali yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Allah Teâlâ onların geri döndürülseler bile hidayete güç yetiremeyeceklerini haber vererek: { وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ } “Geri döndürülseler bile yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi” buyurmuştur. Yani dünyadayken ilk defa aralarına engel koyduğumuz gibi, şayet dünyaya geri döndürülselerdi hidayet ile aralarına yine engel konulurdu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وَلَو ردوا لعادوا لما نهوا عَنهُ} قَالَ: وَقَالُوا حِين يردون {إِن هِيَ إِلَّا حياتنا الدُّنْيَا وَمَا نَحن بمبعوثين}
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre o, { وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ } “Geri döndürülseler bile yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi” ayeti hakkında şöyle demiştir: Geri döndürüldüklerinde de: { إِنْ هِيَ إِلاَّ حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “'Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır; biz diriltilecek de değiliz'” derlerdi.
- الْآيَة (٣٠ - ٣١)
- Ayet (30 - 31) -
- أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الْحَسْرَة الندامة
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o: "Hasret, nedamettir (pişmanlıktır)" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه والخطيب بِسَنَد صَحِيح عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله {يَا حسرتنا} قَالَ: الْحَسْرَة أَن يرى أهل النَّار مَنَازِلهمْ من الْجنَّة فِي الْجنَّة فَتلك الْحَسْرَة
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Hatîb'in sahih bir senetle Ebû Saîd el-Hudrî'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, { يَا حَسْرَتَنَا } “Vah bize! Yazıklar olsun bize!” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: "Hasret; cehennem ehlinin, cennetteki kendi makamlarını görmeleridir. İşte hasret (en büyük pişmanlık) budur."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {يَا حسرتنا} قَالَ: ندامتنا {على مَا فرَّطنا فِيهَا} قَالَ: ضيعنا من عمل الْجنَّة {وهم يحملون أوزارهم على ظُهُورهمْ} قَالَ: لَيْسَ من رجل ظَالِم يَمُوت فَيدْخل قَبره إِلَّا جَاءَهُ رجل قَبِيح الْوَجْه أسود اللَّوْن منتن الرّيح عَلَيْهِ ثِيَاب دنسة حَتَّى يدْخل مَعَه الْقَبْر فَإِذا رَآهُ قَالَ لَهُ: مَا أقبح وَجهك قَالَ: كَذَلِك كَانَ عَمَلك قبيحاً
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre o, { يَا حَسْرَتَنَا } “Vah bize! Yazıklar olsun bize!” ayeti hakkında: "Pişmanlığımıza!"; { عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا } “orada yaptığımız aşırılıklardan / kusurlardan dolayı” ayeti hakkında: "Cennet amelinden zayi ettiğimiz şeylere!"; { وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ } “Onlar günahlarını sırtlarında taşırlar” ayeti hakkında da şöyle demiştir: "Zalim bir kimse ölüp kabrine girdiğinde mutlaka çirkin yüzlü, siyah tenli, pis kokulu, üzerinde kirli elbiseler bulunan bir adam gelip onunla birlikte kabre girer. Onu görünce: 'Yüzün ne kadar da çirkin!' der. O da: 'Senin amelin de böyle çirkindi' der.
قَالَ: مَا أنتن رِيحك قَالَ: كَذَلِك كَانَ عَمَلك منتناً
'Kokun ne kadar da pis!' der. O da: 'Senin amelin de böyle pisti' der.
قَالَ: مَا أدنس ثِيَابك فَيَقُول: إِن عَمَلك كَانَ دنساً
'Elbiselerin ne kadar da kirli!' der. O da: 'Senin amelin de kirliydi' der.
قَالَ: من أَنْت قَالَ: أَنا عَمَلك
'Sen kimsin?' der. O da: 'Ben senin amelinim' der.
قَالَ: فَيكون مَعَه فِي قَبره
Böylece kabrinde onunla birlikte kalır.
فَإِذا بعث يَوْم الْقِيَامَة قَالَ لَهُ: إِنِّي كنت أحملك الدُّنْيَا باللذات والشهوات فَأَنت الْيَوْم تحملنِي فيركب على ظَهره فيسوقه حَتَّى يدْخلهُ النَّار فَذَلِك قَوْله {يحملون أوزارهم على ظُهُورهمْ}
Kıyamet günü diriltildiğinde ise ona şöyle der: 'Ben dünyada lezzetler ve şehvetlerle sana biniyordum, bugün ise sen beni taşıyacaksın.' Sonra onun sırtına biner ve onu cehenneme sokuncaya kadar sürer. İşte bu, O'nun { يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ } “Onlar günahlarını sırtlarında taşırlar” sözüdür."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عَمْرو بن قيس الْملَائي قَالَ: إِن الْمُؤمن إِذا خرج من قَبره استقبله عمله فِي أحسن صُورَة وَأطيب ريحًا فَيَقُول لَهُ: هَل تعرفنِي فَيَقُول: لَا إِلَّا أَن الله قد طيب رِيحك وَحسن صُورَتك
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Amr b. Kays el-Melâî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Mümin kabrinden çıktığında ameli onu en güzel surette ve en hoş kokuyla karşılar. Mümin ona: 'Beni tanıyor musun?' der. O da: 'Hayır, ancak Allah senin kokunu güzelleştirmiş ve suretini hoş kılmıştır' der.
فَيَقُول: كَذَلِك كنت فِي الدُّنْيَا أَنا عَمَلك الصَّالح طالما ركبتك فِي الدُّنْيَا فاركبني أَنْت الْيَوْم وتلا {يَوْم نحْشر الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَن وَفْدًا} مَرْيَم الْآيَة ٨٥
Bunun üzerine o şöyle der: 'Dünyada da böyle idin; ben senin salih amelinim. Dünyada uzun süre ben sana bindim, bugün ise sen bana bin!' Sonra şu ayeti okudu: { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْداً } (Meryem: 85) “Takva sahiplerini Rahman'ın huzuruna heyet olarak toplayacağımız gün.”
وَإِن الْكَافِر يستقبله أقبح شَيْء صُورَة وأنتنه ريحًا فَيَقُول: هَل تعرفنِي فَيَقُول: لَا إِلَّا أَن الله قد قبح صُورَتك ونتن رِيحك
Kâfiri ise sureti en çirkin ve kokusu en pis bir varlık karşılar. Kâfir ona: 'Beni tanıyor musun?' der. O da: 'Hayır, ancak Allah senin suretini çirkinleştirmiş ve kokunu pisletmiştir' der."