فَيَقُولُونَ: سُبْحَانَكَ
Bunun üzerine onlar: 'Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin!
مَا عبدناك حق عبادتك
Sana hakkıyla ibadet edemedik' derler.
وَأخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد والآجري فِي الشَّرِيعَة واللالكائي عَن سلمَان قَالَ: يوضع الْمِيزَان وَله كفتان لَو وضع فِي إِحْدَاهمَا السَّمَوَات وَالْأَرْض وَمن فِيهِنَّ لوسعه فَتَقول الْمَلَائِكَة: من يزن هَذَا فَيَقُول: من شِئْت من خلقي
İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de, Âcurrî eş-Şerîa'da ve Lâlekâî'nin Selmân'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Mizan konulur; onun iki kefesi vardır ki bir kefesine gökler, yer ve içindekiler konsa onları içine alırdı. Melekler: «Bunu kim tartar?» derler. [Allah]: «Yaratıklarımdan dilediğim» buyurur.'
فَتَقول الْمَلَائِكَة: سُبْحَانَكَ
Bunun üzerine melekler: 'Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin!
مَا عبدناك حق عبادتك
Sana hakkıyla ibadet edemedik' derler.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: خلق الله كفتي الْمِيزَان مثل السَّمَوَات وَالْأَرْض
İbn Merdûye'nin Âişe'den bildirdiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: 'Allah Mizan'ın iki kefesini gökler ve yer kadar yarattı.'
فَقَالَت الْمَلَائِكَة: يَا رَبنَا من تزن بِهَذَا قَالَ: أزن بِهِ من شِئْت
Melekler: 'Ey Rabbimiz! Bununla kimi tartacaksın?' dediler. [Allah]: 'Bununla dilediğimi tartar[ım]' buyurdu.
وَخلق الله الصِّرَاط كَحَد السَّيْف فَقَالَت الْمَلَائِكَة: يَا رَبنَا من تجيز على هَذَا قَالَ: أُجِيز عَلَيْهِ من شِئْت
'Allah Sırat'ı da kılıç ağzı gibi yarattı. Melekler: «Ey Rabbimiz! Bunun üzerinden kimi geçireceksin?» dediler. [Allah]: «Bunun üzerinden dilediğimi geçiririm» buyurdu.'
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الْمِيزَان لَهُ لِسَان وكفتان يُوزن فِيهِ الْحَسَنَات والسيئات فَيُؤتى بِالْحَسَنَاتِ فِي أحسن صُورَة فتوضع فِي كفة الْمِيزَان فتثقل على السَّيِّئَات فتؤحذ فتوضع فِي الْجنَّة عِنْد مَنَازِله ثمَّ يُقَال لِلْمُؤمنِ: الْحق بعملك
Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Mizan'ın bir dili ve iki kefesi vardır; onda iyilikler ve kötülükler tartılır. İyilikler en güzel surette getirilip Mizan'ın kefesine konulur ve kötülüklere ağır basar. Sonra alınıp cennetteki konaklarına konur. Ardından mümine: «Ameline yetiş!» denilir.'
فَينْطَلق إِلَى الْجنَّة فَيعرف مَنَازِله بِعَمَلِهِ وَيُؤْتى بالسيئات فِي أقبح صُورَة فتوضع فِي كفة الْمِيزَان فتخف - وَالْبَاطِل خَفِيف - فتطرح فِي جَهَنَّم إِلَى مَنَازِله فِيهَا وَيُقَال لَهُ: الْحق بعملك إِلَى النَّار
'O da cennete gider ve ameli sayesinde konaklarını tanır. Kötülükler ise en çirkin surette getirilip Mizan'ın kefesine konur ve hafif gelir -zira batıl hafiftir-. Sonra cehennemdeki konaklarına atılır ve [o kimseye]: «Ameline yetişmek üzere ateşe git!» denilir.'
فَيَأْتِي النَّار فَيعرف مَنَازِله بِعَمَلِهِ وَمَا أعد الله لَهُ فِيهَا من ألوان الْعَذَاب
'O da cehenneme varır; ameli sayesinde konaklarını ve Allah'ın kendisi için orada hazırladığı azap çeşitlerini tanır.'
قَالَ ابْن عَبَّاس: فَلهم أعرف بمنازلهم فِي الْجنَّة وَالنَّار بعملهم من الْقَوْم يَنْصَرِفُونَ يَوْم الْجُمُعَة رَاجِعين إِلَى مَنَازِلهمْ
İbn Abbâs dedi ki: 'Onlar, amelleri sebebiyle cennet ve cehennemdeki konaklarını, cuma günü [namazdan] çıkıp evlerine dönen bir topluluğun evlerini tanımasından daha iyi tanırlar.'
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن أنس قَالَ: سَأَلت النَّبِي ﷺ أَن يشفع لي يَوْم الْقِيَامَة فَقَالَ أَنا فَاعل
Tirmizî -hasen olduğunu belirterek- ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Enes'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kıyamet gününde bana şefaat etmesini istedim. O da: «Bunu yapacağım» buyurdu.'
قلت: يَا رَسُول الله أَيْن أطلبك قَالَ: أطلبني أول مَا تطلبني على الصِّرَاط
'Ey Allah'ın Resûlü! Seni nerede arayayım?' dedim. [Peygamber]: 'Beni ilk arayacağın zaman Sırat üzerinde ara' buyurdu.
قلت: فَإِن لم ألقك على الصِّرَاط قَالَ: فاطلبني عِنْد الْمِيزَان
'Şayet seni Sırat üzerinde bulamazsam?' dedim. [Peygamber]: 'O halde beni Mizan'ın yanında ara' buyurdu.
قلت: فَإِن لم ألقك عِنْد الْمِيزَان قَالَ: فاطلبني عِنْد الْحَوْض فَإِنِّي لَا أخطىء هَذِه الثَّلَاثَة مَوَاطِن
'Şayet seni Mizan'ın yanında da bulamazsam?' dedim. [Peygamber]: 'O halde beni Havuz'un yanında ara; zira ben bu üç yeri asla şaşırmam [mutlaka bunlardan birinde bulunurum]' buyurdu.
وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه واللالكائي وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يصاح بِرَجُل من أمتِي على رُؤُوس الْخَلَائق يَوْم الْقِيَامَة فينشر لَهُ تِسْعَة وَتسْعُونَ سجلاً كل سجل مِنْهَا مد الْبَصَر فَيَقُول: أتنكر من هَذَا شَيْئا أظلمك كتبتي الحافظون فَيَقُول: لَا يَا رب
Ahmed, Tirmizî, İbn Mâce, İbn Hibbân, Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, İbn Merdûye, Lâlekâî ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Abdullah b. Amr'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Kıyamet gününde ümmetimden bir adam mahlûkâtın huzurunda çağrılır ve onun için her birinin uzunluğu göz alabildiğine uzanan doksan dokuz amel defteri açılır. Sonra [Allah]: «Bunlardan inkâr ettiğin bir şey var mı? Koruyucu yazıcılarım sana haksızlık etti mi?» buyurur. O da: «Hayır, ey Rabbim!» der.'
فَيَقُول: أَفَلَك عذرا وحسنة فيهاب الرجل فَيَقُول: لَا يَا رب
'[Allah]: «Bir mazeretin yahut [bizim katımızda] bir iyiliğin var mı?» buyurur. Adam korkuya kapılır ve: «Hayır, ey Rabbim!» der.'
فَيَقُول: بلَى إِن لَك عندنَا حَسَنَة وَأَنه لَا ظلم عَلَيْك الْيَوْم
'Bunun üzerine [Allah]: «Aksine, katımızda senin bir iyiliğin vardır ve bugün sana asla haksızlık yapılmayacaktır» buyurur.'
فَيخرج لَهُ
'Bunun üzerine onun için çıkarılır'
بطاقة فِيهَا: أشهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأشْهد أَن مُحَمَّد عَبده وَرَسُوله
içinde «Şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve şehadet ederim ki Muhammed O'nun kulu ve elçisidir» [yazılı] bir kartvizit (bitâka).
فَيَقُول: يَا رب مَا هَذِه البطاقة مَعَ هَذِه السجلات فَيُقَال: إِنَّك لَا تظلم
Adam: 'Ey Rabbim! Bu defterlerin yanında bu kartvizit nedir ki?' der. Ona: 'Sana asla haksızlık edilmeyecektir' denilir.
فتوضع السجلات فِي كفة والبطاقة فِي كفة فطاشت السجلات وثقلت البطاقة وَلَا يثقل مَعَ اسْم الله شَيْء
Defterler bir kefeye, kartvizit de diğer kefeye konulur. Defterler havaya kalkar [hafif kalır], kartvizit ise ağır basar. Allah'ın isminin yanında hiçbir şey ağır gelemez.'
وَأخرج أَحْمد بِسَنَد حسن عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ تُوضَع الموازين يَوْم الْقِيَامَة فيؤتي بِالرجلِ فَيُوضَع فِي كَفه وَيُوضَع مَا أحصى عَلَيْهِ فتمايل بِهِ الْمِيزَان فيبعث بِهِ إِلَى النَّار فَإِذا أدبر بِهِ صائح يَصِيح من عِنْد الرَّحْمَن: لَا تعجلوا لَا تعلجوا فَإِنَّهُ قد بَقِي لَهُ
Ahmed'in hasen bir senetle Abdullah b. Amr'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Kıyamet gününde mizanlar kurulur. Adam getirilir ve bir kefeye konur; aleyhine sayılan [günahlar] da konur ve terazi onun aleyhine eğilir. Bunun üzerine ateşe götürülür. Geri döndürülüp götürülürken Rahmân katından bir münadi şöyle seslenir: «Acele etmeyin! Acele etmeyin! Şüphesiz onun geride [tartılacak bir şeyi] kaldı!»'
فَيُؤتى ببطاقة فِيهَا: لَا إِلَه إِلَّا الله
'İçinde «Lâ ilâhe illallâh» [yazılı] bir kartvizit getirilir'
فتوضع مَعَ الرجل فِي كفة حَتَّى تميل بِهِ الْمِيزَان
've adamla birlikte bir kefeye konur, nihayet terazi onun lehine ağır basar.'
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا والنميري فِي كتاب الْأَعْلَام عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ إِن لآدَم ﵇ من الله ﷿ موقفا فِي فسح من الْعَرْش عَلَيْهِ ثَوْبَان أخضران كَأَنَّهُ سحوق ينظر إِلَى من ينْطَلق بِهِ من وَلَده إِلَى الْجنَّة وَينظر إِلَى من ينْطَلق بِهِ من وَلَده إِلَى النَّار فَبينا آدم على ذَلِك إِذا نظر إِلَى رجل من أمة مُحَمَّد ﷺ ينْطَلق بِهِ إِلَى النَّار فينادي آدم: يَا أَحْمد يَا أَحْمد
İbn Ebi'd-Dünyâ ve Kitâbu'l-A'lâm'da Nümeyrî'nin Abdullah b. Amr'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Âdem'in aleyhisselâm Allah azze ve celle katında Arş'ın geniş bir yerinde bir duruş yeri vardır. Üzerinde uzun boylu bir ağaç gibi iki yeşil elbise bulunur; zürriyetinden cennete götürülenlere ve zürriyetinden ateşe götürülenlere bakar. Âdem bu durumdayken Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden bir adamın ateşe götürüldüğünü görür. Bunun üzerine Âdem: «Ey Ahmed! Ey Ahmed!» diye seslenir.'
فَيَقُول: لبيْك يَا أَبَا الْبشر
'[Peygamber]: «Buyur, ey insanlığın atası!» der.'
فَيَقُول: هَذَا رجل من أمتك ينْطَلق بِهِ إِلَى النَّار فأشد المئزر وأسرع فِي أثر الْمَلَائِكَة وَأَقُول: يَا رسل رَبِّي قفوا
'[Âdem]: «İşte bu senin ümmetinden bir adamdır, ateşe götürülüyor» der. [Peygamber şöyle devam eder:] «Hemen eteklerimi toplar, meleklerin ardından koşarak: Ey Rabbimin elçileri, durun! derim.»'
فَيَقُولُونَ: نَحن الْغِلَاظ الشداد الَّذين لَا نعصي الله مَا أمرنَا ونفعل مَا نؤمر
'[Melekler]: «Bizler, Allah'ın bize emrettiğine karşı gelmeyen ve emrolunduklarını yapan haşin ve çetinleriz» derler.'
فَإِذا أيس النَّبِي ﷺ قبض على لحيته بِيَدِهِ الْيُسْرَى واستقبل الْعَرْش بِوَجْهِهِ فَيَقُول: يَا رب قد وَعَدتنِي أَن لَا تخزيني فِي أمتِي قيأتي النداء من عِنْد الْعَرْش: أطِيعُوا مُحَمَّدًا وردوا هَذَا العَبْد إِلَى الْمقَام
'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ümitsizliğe kapılınca sol eliyle sakalını tutar, yüzünü Arş'a çevirir ve: «Ey Rabbim! Ümmetim hususunda beni utandırmayacağını bana vaad etmiştin!» der. Bunun üzerine Arş katından: «Muhammed'e itaat edin ve bu kulu makama geri götürün!» nidası gelir.'
فَأخْرج من حجزتي بطاقة بَيْضَاء كالأنملة فألقيها فِي كفة الْمِيزَان الْيُمْنَى وَأَنا أَقُول: بِسم الله
'Bunun üzerine kuşağımdan parmak ucu gibi beyaz bir kartvizit çıkarır, 'Bismillâh' diyerek onu Mizan'ın sağ kefesine bırakırım.'
فترجح الْحَسَنَات على السَّيِّئَات فينادي سعد وَسعد جده وثقلت مَوَازِينه: انْطَلقُوا بِهِ إِلَى الْجنَّة فَيَقُول: يَا رسل رَبِّي قفوا حَتَّى أسأَل هَذَا العَبْد الْكَرِيم على ربه
'Böylece iyilikler kötülüklere ağır basar ve: «O saadete erdi, talihi yaver gitti ve mizanları ağır geldi! Onu cennete götürün!» diye seslenilir. [Adam]: «Ey Rabbimin elçileri! Durun da Rabbine karşı son derece cömert olan bu zata bir şey sorayım» der.'
فَيَقُول: بِأبي أَنْت وَأمي مَا أحسن وَجهك وَأحسن خلقك من أَنْت فقد: أقلتني عثرتي
'Ve: «Anam babam sana feda olsun! Yüzün ne kadar güzel, ahlakın ne kadar güzel! Sen kimsin ki beni tökezlemekten kurtardın?» der.'
فَيَقُول: أَنا نبيك مُحَمَّد وَهَذِه صَلَاتك الَّتِي كنت تصلي عَليّ وافتك أحْوج مَا تكون إِلَيْهَا
'[Peygamber]: «Ben senin peygamberin Muhammed'im. İşte bu, bana getirdiğin salavattır; ona en çok muhtaç olduğun anda sana yetişti» buyurur.'
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط عَن جَابر عَن النَّبِي ﷺ قَالَ أول مَا يوضع فِي ميزَان العَبْد نَفَقَته على أَهله
Taberânî'nin el-Evsat'ta Câbir'den bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Kulun mizanına ilk konulacak şey, ailesine yaptığı harcamadır.'
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة واللالكائي عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ كلمتان خفيفتان على اللِّسَان ثقيلتان فِي الْمِيزَان حبيبتان إِلَى
Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve Lâlekâî'nin Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Dile hafif, mizanda ağır,
الرَّحْمَن: سُبْحَانَ الله وَبِحَمْدِهِ سُبْحَانَ الله الْعَظِيم
Rahmân'a pek sevimli iki kelime vardır: «Sübhânallâhi ve bi-hamdihî, sübhânallâhi'l-azîm» (Allah'ı hamdiyle tenzih ederim, yüce Allah'ı tenzih ederim).'
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لَو جِيءَ بالسموات وَالْأَرْض وَمن فِيهِنَّ وَمَا بَينهُنَّ وَمَا تحتهن فوضعن فِي كفة الْمِيزَان وَوضعت شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله فِي الكفة الْأُخْرَى لرجحت بِهن
Taberânî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Nefsim elinde olana yemin ederim ki şayet gökler, yer, bunların içindekiler, aralarındakiler ve altındakiler getirilip Mizan'ın bir kefesine konsa, «Lâ ilâhe illallâh» şehadeti de diğer kefeye konsa, kesinlikle onlara ağır basardı.'
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَزَّار وَأَبُو يعلى وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ بِسَنَد جيد عَن أنس قَالَ: لَقِي رَسُول الله ﷺ أَبَا ذَر فَقَالَ أَلا أدلُّك على خَصْلَتَيْنِ هما خفيفتان على الظّهْر وأثقل فِي الْمِيزَان من غَيرهمَا قَالَ: بلَى يَا رَسُول الله
İbn Ebi'd-Dünyâ, Bezzâr, Ebû Ya'lâ, Taberânî ve Beyhakî'nin ceyyid bir senetle Enes'ten bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Zer ile karşılaştı ve: 'Sana sırta pek hafif gelen ve mizanda diğerlerinden daha ağır olan iki hasleti haber vereyim mi?' buyurdu. [Ebû Zer]: 'Evet, ey Allah'ın Resûlü!' dedi.
قَالَ: عَلَيْك بِحسن الْخلق وَطول الصمت فوالذي نَفسِي بِيَدِهِ مَا عمل الْخَلَائق بمثلهما
[Allah Resûlü] şöyle buyurdu: 'Güzel ahlaka ve uzun süre susmaya sarıl! Nefsim elinde olana yemin ederim ki mahlûkât bu ikisi gibisiyle amel etmemiştir.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مَيْمُون بن مهْرَان قَالَ: قلت لأم الدَّرْدَاء: أما سَمِعت من النَّبِي ﷺ شَيْئا قَالَت: نعم دخلت عَلَيْهِ فَسَمعته يَقُول أول مَا يوضع فِي الْمِيزَان الخُلق الْحسن
İbn Ebî Şeybe'nin Meymûn b. Mihrân'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Ümmü'd-Derdâ'ya: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir şey işittin mi?» dedim. O: «Evet, yanına girmiştim de şöyle buyururken işittim: 'Mizana ilk konulacak şey güzel ahlaktır'» dedi.'
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَصحح وَابْن حبَان واللالكائي عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ مَا من شَيْء يوضع فِي الْمِيزَان يَوْم الْقِيَامَة أثقل من خُلق حسن
Ebû Dâvûd, Tirmizî -sahih olduğunu belirterek-, İbn Hibbân ve Lâlekâî'nin Ebû'd-Derdâ'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Kıyamet gününde mizana konulacak hiçbir şey güzel ahlaktan daha ağır değildir.'
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط عَن عمر بن الْخطاب قَالَ: أَعْطَيْت نَاقَة فِي سَبِيل الله فَأَرَدْت أَن أَشْتَرِي من نسلها فَسَأَلت النَّبِي ﷺ فَقَالَ دعها تَأتي يَوْم الْقِيَامَة هِيَ وَأَوْلَادهَا جَمِيعًا فِي ميزانك
Taberânî'nin el-Evsat'ta Ömer b. el-Hattâb'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Allah yolunda bir deve tasadduk etmiştim; sonra onun yavrusundan satın almak istedim ve bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordum. O da: «Onu bırak; o da yavruları da kıyamet gününde hep birlikte mizanına gelecektir» buyurdu.'
وَأخرج أَبُو نعيم عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من قضى لِأَخِيهِ حَاجَة كنت وَاقِفًا عِنْد مِيزَانه فَإِن رجح وَإِلَّا شفعت
Ebû Nuaym'ın İbn Ömer'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Kim [din] kardeşinin bir ihtiyacını giderirse mizanının yanında dururum; şayet [ameli] ağır basarsa [ne âlâ], aksi halde ona şefaat ederim.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد عَن مغيث بن سميّ وَعَن مَسْرُوق قَالَا: تعبَّد رَاهِب فِي صومعة سِتِّينَ سنة فَنظر يَوْمًا فِي غب السَّمَاء فَقَالَ: لَو نزلت فَإِنِّي لَا أرى أحدا فَشَرِبت من المَاء وتوضأت ثمَّ رجعت إِلَى مَكَاني فتعرضت لَهُ امْرَأَة فتكشفت لَهُ فَلم يملك نَفسه إِن وَقع عَلَيْهَا فَدخل بعض تِلْكَ الغدران يغْتَسل فِيهِ وأدركه الْمَوْت وَهُوَ على تِلْكَ الْحَال وَمر بِهِ سَائل فأوما إِلَيْهِ أَن خُذ الرَّغِيف رغيفاً كَانَ فِي كسائه فَأخذ الْمِسْكِين الرَّغِيف وَمَات فجيء بِعَمَل سِتِّينَ سنة فَوضع فِي كفة وَجِيء بخطيئته فَوضعت فِي كفة فرجحت بِعَمَلِهِ حَتَّى جِيءَ بالرغيف فَوضع مَعَ عمله فرجح بخطيئته
İbn Ebî Şeybe ve ez-Zühd'de Ahmed'in Mugîs b. Sümeyy ve Mesrûk'tan bildirdiğine göre onlar şöyle demişlerdir: 'Bir rahip manastırında altmış sene ibadet etti. Bir gün havanın bulutlu olduğu bir vakitte [aşağıya] baktı ve: «Aşağıya insem, zira hiç kimseyi görmüyorum; su içip abdest alsam, sonra yerime dönsem» dedi. Derken karşısına bir kadın çıktı ve ona açılıp saçıldı; o da nefsine hakim olamayarak onunla birlikte oldu. Sonra yıkanmak için oradaki su birikintilerinden birine girdi ve o haldeyken ölüm onu yakaladı. [O sırada] yanından bir dilenci geçti; rahip giysisinde bulunan bir somun ekmeği alması için ona işaret etti. Yoksul kimse ekmeği aldı ve [rahip] öldü. Bunun üzerine [rahibin] altmış yıllık ameli getirilip bir kefeye konuldu; günahı da getirilip diğer kefeye konuldu ve günahı ameline ağır bastı. Nihayet somun ekmek getirildi ve ameliyle birlikte [kefeye] konuldu; böylece [amelleri] günahına ağır bastı.'
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط عَن سفينة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ بخ بخ
Taberânî'nin el-Evsat'ta Sefîne'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Ne güzel, ne güzel!
خمس مَا أثقلهن فِي الْمِيزَان
Beş şey vardır ki mizanda ne kadar da ağırdırlar:
سُبْحَانَ الله وَلَا إلَه إِلَّا الله وَالْحَمْد لله وَالله أكبر وفرط صَالح يفرطه الْمُسلم
Sübhânallâh, lâ ilâhe illallâh, elhamdülillâh, Allâhu ekber ve bir Müslümanın [kendisi yerine ahirete] önceden gönderdiği salih çocuk.'
وَأخرج أَبُو يعلى وَابْن حبَان عَن عَمْرو بن حُرَيْث أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: مَا أنفقت عَن خادمك من عمله كَانَ لَك أجره فِي موازينك
Ebû Ya'lâ ve İbn Hibbân'ın Amr b. Hureys'ten bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Hizmetçinin işinden [onun yükünü hafifletmek için] ne bağışlarsan, onun ecri mizanlarında senin lehine olur.'
وَأخرج ابْن عَسَاكِر بِسَنَد ضغيف عَن أبي هُرَيْرَة عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ من تَوَضَّأ فَمسح بِثَوْب نظيف فَلَا بَأْس بِهِ وَمن لم يفعل فَهُوَ أفضل لِأَن الْوضُوء يُوزن يَوْم الْقِيَامَة مَعَ سَائِر الْأَعْمَال
İbn Asâkir zayıf bir senetle Ebû Hureyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim abdest alır da temiz bir bezle kurulanırsa bunda bir beis yoktur; kim de kurulanmazsa bu daha faziletlidir. Çünkü abdest, kıyamet gününde diğer amellerle birlikte tartılır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف عَن سعيد بن الْمسيب أَنه كره المنديل بعد الْوضُوء وَقَالَ: هُوَ يُوزن
İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te Saîd b. el-Müseyyeb'den bildirdiğine göre o, abdestten sonra mendil [kullanmayı] mekruh görmüş ve: "O [abdest suyu da] tartılır" demiştir.
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن الزُّهْرِيّ قَالَ: إِنَّمَا كره المنديل بعد الْوضُوء لِأَن كل قطره توزن
Tirmizî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Zührî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Abdestten sonra mendil [kullanmak], her damla tartılacağı için mekruh görülmüştür."
وَأخرج المرهبي فِي فضل الْعلم عَن عمرَان بن حُصَيْن ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يُوزن يَوْم الْقِيَامَة مداد الْعلمَاء وَدِمَاء الشُّهَدَاء فيرجح مداد الْعلمَاء على دِمَاء الشُّهَدَاء
el-Merhebî Fadlü'l-İlm'de İmrân b. Husayn radıyallâhu anh'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet gününde âlimlerin mürekkebi ile şehitlerin kanı tartılır ve âlimlerin mürekkebi şehitlerin kanına ağır basar."
وَأخرج الديلمي من حَدِيث ابْن عمر وَابْن عَمْرو
Deylemî, İbn Ömer ve İbn Amr hadisinden bildirdi:
مثله
Aynısını [rivayet etmiştir].
وَأخرج عبد الْبر فِي فضل الْعلم عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ قَالَ: يجاء بِعَمَل الرجل فَيُوضَع فِي كفة مِيزَانه يَوْم الْقِيَامَة فيخف فيجاء بِشَيْء أَمْثَال الْغَمَام فَيُوضَع فِي كفة مِيزَانه فترجح فَيُقَال لَهُ: أَتَدْرِي مَا هَذَا فَيَقُول: لَا
İbn Abdilber Fadlü'l-İlm'de İbrâhîm en-Nehaî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Kıyamet gününde adamın ameli getirilir ve mizanının kefesine konur da hafif gelir. Derken bulut gibi bir şey getirilir ve mizanının kefesine konur, böylece [o kefe] ağır basar. Kendisine: «Bunun ne olduğunu biliyor musun?» denilir; o da: «Hayır» der."
فَيُقَال لَهُ: هَذَا فضل الْعلم الَّذِي كنت تعلمه النَّاس
Ona: "Bu, insanlara öğrettiğin ilmin faziletidir" denilir.
وَأخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد عَن حَمَّاد بن أبي سُلَيْمَان قَالَ: يَجِيء رجل يَوْم الْقِيَامَة فَيرى عمله محتقراً فَبَيْنَمَا هُوَ كَذَلِك إِذْ جَاءَهُ مثل السَّحَاب حَتَّى يَقع فِي مِيرَاثه فَيُقَال: هَذَا مَا كنت تعلم النَّاس من الْخَيْر فورث بعْدك فأجرت فِيهِ
İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de Hammâd b. Ebî Süleymân'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Kıyamet gününde bir adam gelir ve amelini pek az/değersiz görür. O bu durumdayken birden bulut gibi bir şey gelir ve mizanına düşer/konur. [Ona]: «Bu, insanlara öğrettiğin hayırdır; senden sonra [nesilden nesle] miras kaldı da bundan dolayı sana ecir verildi» denilir."
وَأخرج ابْن الْمُبَارك عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: من كَانَ الأجوفان همه خسر مِيزَانه يَوْم القيامه
İbnü'l-Mübârek Ebü'd-Derdâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Kimin derdi iki boşluk (mide ve cinsel organ) olursa, kıyamet gününde mizanı hüsrana uğrar."
وَأخرج الْأَصْبَهَانِيّ فِي التَّرْغِيب عَن لَيْث قَالَ: قَالَ عِيسَى بن مَرْيَم ﵇: أمة مُحَمَّد أثقل النَّاس فِي الْمِيزَان ذلت ألسنتهم بِكَلِمَة ثقلت على من كَانَ قبلهم: لَا إِلَه إِلَّا الله
Asbahânî et-Terğîb'de Leys'ten bildirdiğine göre Îsâ b. Meryem aleyhisselâm şöyle demiştir: "Muhammed ümmeti, mizanda insanların en ağır gelenidir; dilleri kendilerinden öncekilere ağır gelen bir kelimeye alışıp kolaylaşmıştır, o da: «Lâ ilâhe illallâh»tır."
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن أَيُّوب قَالَ: سَمِعت من غير وَاحِد من أَصْحَابنَا: أَن العَبْد يُوقف على الْمِيزَان يَوْم الْقِيَامَة فَينْظر فِي الْمِيزَان وَينظر إِلَى صَاحب الْمِيزَان فَيَقُول صَاحب الْمِيزَان: يَا عبد الله أتفقد من عَمَلك ذَلِك شَيْئا فَيَقُول: نعم
Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de Eyyûb'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Ashabımızdan birden fazla kişiden işittim ki: Kıyamet gününde kul mizanın başında durdurulur; mizana bakar ve mizan görevlisine bakar. Mizan görevlisi: «Ey Allah'ın kulu! Amelinden herhangi bir şeyi eksik buluyor musun?» der. O da: «Evet» der."
فَيَقُول: مَاذَا فَيَقُول: لَا إِلَه إِلَّا الله وَحده لَا شريك لَهُ
[Görevli]: "Neyi?" der. O da: "«Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh» [sözünü]" der.
فَيَقُول صَاحب الْمِيزَان: هِيَ أعظم من أَن تُوضَع فِي الْمِيزَان
Mizan görevlisi şöyle der: "O, mizana konulamayacak kadar büyüktür."
قَالَ مُوسَى بن عُبَيْدَة: سَمِعت أَنَّهَا تَأتي يَوْم الْقِيَامَة تجَادل عَمَّن كَانَ يَقُولهَا فِي الدُّنْيَا جِدَال الْخصم
Mûsâ b. Ubeyde şöyle demiştir: "İşittiğime göre o [kelime], kıyamet gününde dünyada kendisini söyleyen kimseyi hasım gibi [tarafını tutarak] hararetle savunmak üzere gelir."
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالْحَاكِم عَن أبي الْأَزْهَر زُهَيْر الْأَنمَارِي قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا أَخذ مضجعه قَالَ اللهمَّ أَغفر لي وأخسَّ شيطاني وفكَّ رهاني وَثقل ميزاني واجعلني فِي الندي الْأَعْلَى
Ebû Dâvûd ve el-Hâkim'in Ebü'l-Ezher Züheyr el-Enmârî'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yatağına yattığında şöyle derdi: "Allahım! Beni bağışla, şeytanımı zelil kıl, rehinimi çöz, mizanımı ağır eyle ve beni en yüce mecliste kıl!"
- الْآيَة (١١)
- Ayet (11)
- أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلَقَد خَلَقْنَاكُمْ ثمَّ صورناكم} قَالَ: خلقُوا فِي أصلاب الرِّجَال وصوروا فِي أَرْحَام النِّسَاء
- Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, -sahih olduğunu belirterek- Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin bildirdiğine göre İbn Abbâs: {وَلَقَد خَلَقْنَاكُمْ ثمَّ صورناكم} “Andolsun sizi yarattık, sonra size şekil verdik” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Erkeklerin sulbünde yaratıldılar, kadınların rahimlerinde şekillendirildiler."
وَأخرج الْفرْيَابِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: خلقُوا فِي ظهر آدم ثمَّ صوروا فِي الْأَرْحَام
Firyâbî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Âdem'in sırtında yaratıldılar, sonra rahimlerde şekillendirildiler."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم فِي الْآيَة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أما قَوْله {خَلَقْنَاكُمْ} فآدم {ثمَّ صورناكم} فذريته
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Abbâs bu ayet hakkında şöyle demiştir: "{خَلَقْنَاكُمْ} “Sizi yarattık” buyruğuna gelince, o Âdem'dir; {ثمَّ صورناكم} “sonra size şekil verdik” ise onun zürriyetidir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلَقَد خَلَقْنَاكُمْ} قَالَ: آدم {ثمَّ صورناكم} قَالَ: فِي ظهر آدم
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in bildirdiğine göre Mücâhid: {وَلَقَد خَلَقْنَاكُمْ} “Andolsun sizi yarattık” buyruğu hakkında: "Âdem'dir", {ثمَّ صورناكم} “sonra size şekil verdik” buyruğu hakkında da: "Âdem'in sırtında [şekil verdik]" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَلَقَد خَلَقْنَاكُمْ ثمَّ صورناكم} قَالَ: خلق الله آدم من طين ثمَّ صوركُمْ فِي بطُون أُمَّهَاتكُم خلقا من بعد خلق علقَة ثمَّ مُضْغَة ثمَّ عظاماً ثمَّ كسى الْعِظَام لَحْمًا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Katâde: {وَلَقَد خَلَقْنَاكُمْ ثمَّ صورناكم} “Andolsun sizi yarattık, sonra size şekil verdik” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah Âdem'i topraktan yarattı, sonra sizi annelerinizin karınlarında yaratılıştan yaratılışa; alaka (embriyo), sonra mudğa (et parçası), sonra kemikler [halinde] şekillendirdi, sonra da kemiklere et giydirdi."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْكَلْبِيّ {وَلَقَد خَلَقْنَاكُمْ ثمَّ صورناكم} قَالَ: خلق الإِنسان فِي الرَّحِم ثمَّ صوره فشق سَمعه وبصره وأصابعه
Abdürrezzâk ve Ebü'ş-Şeyh'in Kelbî'den bildirdiğine göre o, {وَلَقَد خَلَقْنَاكُمْ ثمَّ صورناكم} “Andolsun sizi yarattık, sonra size şekil verdik” ayeti hakkında şöyle demiştir: "İnsan rahimde yaratıldı, sonra ona şekil verildi; kulağı, gözü ve parmakları yarıldı/belirginleştirildi."
- الْآيَة (١٢)
- Ayet (12)
- أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {قَالَ أَنا خير مِنْهُ خلقتني من نَار وخلقته من طين} قَالَ: حسد عَدو الله إِبْلِيس آدم على مَا أعطَاهُ الله من الْكَرَامَة وَقَالَ: أَنا ناريٌّ وَهَذَا طينيٌّ فَكَانَ بَدْء الذُّنُوب الْكبر استكبر عَدو الله أَن يسْجد لآدَم فَأَهْلَكَهُ الله بكبره وحسده
- Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in bildirdiğine göre Katâde: {قَالَ أَنا خير مِنْهُ خلقتني من نَار وخلقته من طين} “[İblis:] «Ben ondan hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın» dedi” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah düşmanı İblis, Allah'ın Âdem'e verdiği ikramdan ötürü onu kıskandı ve: «Ben ateşim, bu ise çamurdur» dedi. Böylece günahların başlangıcı kibir oldu. Allah düşmanı, Âdem'e secde etmekten büyüklenip kaçındı; Allah da onu kibri ve kıskançlığı sebebiyle helak etti."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي صَالح قَالَ: خلق إِبْلِيس من نَار الْعِزَّة وخلقت الْمَلَائِكَة من نور الْعِزَّة
Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Sâlih'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "İblis izzet ateşinden yaratıldı; melekler ise izzet nurundan yaratıldı."
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن فِي قَوْله {خلقتني من نَار وخلقته من طين} قَالَ: قَاس إِبْلِيس وَهُوَ أول من قَاس
İbn Cerîr'in bildirdiğine göre Hasan [el-Basrî], {خلقتني من نَار وخلقته من طين} “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” ayeti hakkında şöyle demiştir: "İblis kıyas yaptı; o, kıyas yapanların ilkidir."
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية والديلمي عَن جَعْفَر بن مُحَمَّد عَن جده أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: أول من قَاس أَمر الدّين بِرَأْيهِ إِبْلِيس
Ebû Nuaym el-Hilye'de ve Deylemî'nin Ca'fer b. Muhammed vasıtasıyla dedesinden bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Din işinde kendi görüşüyle ilk kıyas yapan İblis'tir."
قَالَ الله لَهُ: اسجد لآدَم
Allah ona: "Âdem'e secde et" dedi.
فَقَالَ {أَنا خير مِنْهُ خلقتني من نَار وخلقته من طين} قَالَ جَعْفَر: فَمن قَاس أَمر الدّين بِرَأْيهِ قرنه الله تَعَالَى يَوْم الْقِيَامَة بإبليس لِأَنَّهُ اتبعهُ بِالْقِيَاسِ
O da: {أَنا خير مِنْهُ خلقتني من نَار وخلقته من طين} “«Ben ondan hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın»” dedi. Ca'fer dedi ki: "Kim din işinde kendi görüşüyle kıyas yaparsa, kıyamet gününde Allah Teâlâ onu İblis ile bir araya getirir; çünkü o, kıyasta ona uymuştur."
- الْآيَة (١٣ - ١٥)
- Ayet (13 - 15)
- أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ {فَمَا يكون لَك أَن تتكبر فِيهَا} يَعْنِي فَمَا يَنْبَغِي لَك أَن تتكبر فِيهَا
- Ebü'ş-Şeyh'in Süddî'den bildirdiğine göre o, {فَمَا يكون لَك أَن تتكبر فِيهَا} “Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir” ayeti hakkında: "Yani orada büyüklük taslaman sana yakışmaz/uygun düşmez" demiştir.
- الْآيَة (١٦)
- Ayet (16)
- أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم واللالكائي فِي السّنة عَن ابْن عَبَّاس {فبمَا أغويتني} قَالَ: أضللتني
- İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünne'de Lâlekâî'nin bildirdiğine göre İbn Abbâs: {فبمَا أغويتني} “Beni azdırmana karşılık” ayeti hakkında: "[Beni] saptırmana [karşılık]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق بَقِيَّة عَن أَرْطَاة عَن رجل من أهل الطَّائِف فِي قَوْله {فبمَا أغويتني} قَالَ: عرف إِبْلِيس أَن الغواية جَاءَتْهُ من قبل الله فَآمن بِالْقدرِ
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Bakıyye kanalıyla Ertât'tan, onun da Tâif ehlinden bir adamdan bildirdiğine göre o, {فبمَا أغويتني} “Beni azdırmana karşılık” ayeti hakkında şöyle demiştir: "İblis, azgınlığın kendisine Allah katından geldiğini anladı da kadere inandı."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {لأقعدن لَهُم صراطك الْمُسْتَقيم} قَالَ: الْحق
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in bildirdiğine göre Mücâhid: {لأقعدن لَهُم صراطك الْمُسْتَقيم} “Onlar için senin dosdoğru yolunun üzerine oturacağım” ayeti hakkında: "[Dosdoğru yol], haktır" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {لأقعدن لَهُم صراطك الْمُسْتَقيم} قَالَ: طَرِيق مَكَّة
Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {لأقعدن لَهُم صراطك الْمُسْتَقيم} “Onlar için senin dosdoğru yolunun üzerine oturacağım” ayeti hakkında: "Mekke yoludur" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن عون بن عبد الله {لأقعدنَّ لَهُم صراطك الْمُسْتَقيم} قَالَ: طَرِيق مَكَّة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in Avn b. Abdillâh'tan bildirdiğine göre o, {لأقعدنَّ لَهُم صراطك الْمُسْتَقيم} “Onlar için senin dosdoğru yolunun üzerine oturacağım” ayeti hakkında: "Mekke yoludur" demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ من طَرِيق عون ابْن مَسْعُود
Ebü'ş-Şeyh, Avn b. Mes'ûd kanalıyla bildirdi:
مثله
Aynısını [rivayet etmiştir].
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد قَالَ: مَا من رفْقَة تخرج إِلَى مَكَّة إِلَّا جهز إِبْلِيس مَعَهم بِمثل عدتهمْ
İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Mekke'ye çıkan hiçbir kafile yoktur ki İblis de onların sayısı kadar [şeytanı] beraberlerinde techiz edip göndermiş olmasın."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة يَقُول: أقعد لَهُم فأصدهم عَن سَبِيلك
Ebü'ş-Şeyh'in bildirdiğine göre Dahhâk bu ayet hakkında şöyle demektedir: "[Yani] onlara pusu kurup otururum da onları senin yolundan alıkoyarım."
وَأخرج أَحْمد وَالنَّسَائِيّ وَابْن حبَان وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن سُبْرَة بن الْفَاكِه سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن الشَّيْطَان قعد لِابْنِ آدم فِي طرقه فَقعدَ لَهُ بطرِيق الإِسلام فَقَالَ: تسلم وَتَذَر دينك وَدين آبَائِك فَعَصَاهُ فَأسلم ثمَّ قعد لَهُ بطرِيق الْهِجْرَة فَقَالَ لَهُ: أتهاجر وَتَذَر أَرْضك وسماءك وَإِنَّمَا مثل المُهَاجر كالفرس فِي طوله فَعَصَاهُ فَهَاجَرَ ثمَّ قعد لَهُ بطرِيق الْجِهَاد فَقَالَ: هُوَ جهد النَّفس وَالْمَال فتقاتل فَتقْتل فَتنْكح الْمَرْأَة وَيقسم المَال فَعَصَاهُ فَجَاهد
Ahmed, Nesâî, İbn Hibbân, Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Sebre b. el-Fâkih'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Şeytan Âdemoğlunun yollarına pusu kurup oturdu. Ona İslam yolunda pusu kurup: «Müslüman olup da kendi dinini ve atalarının dinini bırakacak mısın?» dedi. O [Âdemoğlu] şeytana isyan edip Müslüman oldu. Sonra hicret yolunda ona pusu kurup: «Hicret edip de toprağını ve göğünü terk mi edeceksin? Muhacirin misali ancak ipine bağlı at gibidir» dedi. O şeytana isyan edip hicret etti. Sonra cihat yolunda ona pusu kurup: «Bu, canın ve malın tükenişidir; savaşırsın, öldürülürsün, kadının [başkasıyla] evlendirilir ve malın taksim edilir» dedi. O şeytana isyan edip cihat etti."
قَالَ رَسُول الله ﷺ: فَمن فعل ذَلِك مِنْهُم فَمَاتَ أَو وقصته دَابَّته فَمَاتَ كَانَ حَقًا على الله أَن يدْخلهُ الْجنَّة
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle devam etti]: "Onlardan kim bunu yapar da ölür veya bineği onu düşürüp boynunu kırarak ölürse, onu cennete koymak Allah üzerine bir hak olur."
- الْآيَة (١٧)
- Ayet (17)
- أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {ثمَّ لآتينهم من بَين أَيْديهم} قَالَ: أشككهم فِي آخرتهم {وَمن خَلفهم} فأرغبهم فِي
- İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {ثمَّ لآتينهم من بَين أَيْديهم} “Sonra önlerinden onlara geleceğim” ayeti hakkında: "[Yani] onları ahiretleri hususunda şüpheye düşüreceğim", {وَمن خَلفهم} “ve arkalarından” [ayeti hakkında]: "onları [şuna] rağbet ettireceğim:
دنياهم {وَعَن أَيْمَانهم} أشبه عَلَيْهِم أَمر دينهم {وَعَن شمائلهم} اسْتنَّ لَهُم الْمعاصِي وأخف عَلَيْهِم الْبَاطِل {وَلَا تَجِد أَكْثَرهم شاكرين} قَالَ: مُوَحِّدين
dünyalarına", {وَعَن أَيْمَانهم} “ve sağlarından” [ayeti hakkında]: "dinlerinin işini onlara karmaşık/şüpheli hale getireceğim", {وَعَن شمائلهم} “ve sollarından” [ayeti hakkında]: "onlara günahları adet haline getireceğim ve batılı onlara hafif göstereceğim", {وَلَا تَجِد أَكْثَرهم شاكرين} “ve onların çoğunu şükredenler bulmayacaksın” ayeti hakkında da: "[Yani] tevhid ehli/muvahhit [bulmayacaksın]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {ثمَّ لآتينهم من بَين أَيْديهم} من قبل الدُّنْيَا {وَمن خَلفهم} من قبل الْآخِرَه {وَعَن أَيْمَانهم} من قبل حسناتهم {وَعَن شمائلهم} من قبل سيئاتهم
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o: {ثمَّ لآتينهم من بَين أَيْديهم} “Sonra önlerinden onlara geleceğim” buyruğu hakkında: "Dünya tarafından", {وَمن خَلفهم} “ve arkalarından” buyruğu hakkında: "Ahiret tarafından", {وَعَن أَيْمَانهم} “ve sağlarından” buyruğu hakkında: "İyilikleri tarafından", {وَعَن شمائلهم} “ve sollarından” buyruğu hakkında da: "Kötülükleri tarafından" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ثمَّ لآتينهم من بَين أَيْديهم} قَالَ لَهُم: أَن لَا بعث وَلَا جنَّة وَلَا نَار وَمن خَلفهم من أَمر الدُّنْيَا فزينها لَهُم ودعاهم إِلَيْهَا {وَعَن أَيْمَانهم} من قبل حسناتهم ابطأهم عَنْهَا {وَعَن شمائلهم} زين لَهُم السَّيِّئَات والمعاصي ودعاهم إِلَيْهَا وَأمرهمْ بهَا أَتَاك يَا ابْن آدم من قبل وَجهك غير أَنه لم يأتك من فَوْقك لَا يَسْتَطِيع أَن يكون بَيْنك وَبَين رَحْمَة الله
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Mücâhid: {ثمَّ لآتينهم من بَين أَيْديهم} “Sonra önlerinden onlara geleceğim” ayeti hakkında şöyle demiştir: "[Şeytan] onlara: «Ne diriliş ne cennet ne de cehennem vardır» [der]; «arkalarından» ise dünya işi hususundadır; dünyayı onlara süsler ve onları ona çağırır; {وَعَن أَيْمَانهم} “ve sağlarından” [yani] iyilikleri yönünden [gelerek] onları bunlardan alıkoyup yavaşlatır; {وَعَن شمائلهم} “ve sollarından” [yani] kötülükleri ve günahları onlara süsleyip onları bunlara çağırır ve bunları emreder. Ey Âdemoğlu! [Şeytan] senin karşı yönünden geldi, ancak üstünden gelemedi; seninle Allah'ın rahmeti arasına girmeye güç yetiremez."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير واللالكائي فِي السّنة عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: لم يسْتَطع أَن يَقُول: من فَوْقهم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve es-Sünne'de Lâlekâî'nin bildirdiğine göre İbn Abbâs bu ayet hakkında şöyle demiştir: "[İblis]: «Üstlerinden» demeye güç yetiremedi."