Binûn

A‘râf Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

علم أَن الله فَوْقهم

[Çünkü] Allah'ın onların üstünde olduğunu bildi.

وَفِي لفظ: لِأَن الرَّحْمَة تنزل من فَوْقهم

Bir rivayette de: "Çünkü rahmet onların üstünden iner" [şeklindedir].

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة قَالَ: يَأْتِيك يَا ابْن آدم من كل جِهَة غير أَنه لَا يَسْتَطِيع أَن يحول بَيْنك وَبَين رَحْمَة الله إِنَّمَا تَأْتِيك الرَّحْمَة من فَوْقك

Ebü'ş-Şeyh'in İkrime'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Ey Âdemoğlu! [Şeytan] sana her yönden gelir; ancak seninle Allah'ın rahmeti arasına girmeye güç yetiremez. Rahmet sana ancak üstünden gelir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ قَالَ: قَالَ إِبْلِيس: لآتينَّهم من بَين أَيْديهم وَمن خَلفهم وَعَن إِيمَانهم وَعَن شمائلهم

İbn Ebî Hâtim'in Şa'bî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "İblis: 'Onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından geleceğim' dedi.

قَالَ الله: أنزل عَلَيْهِم الرَّحْمَة من فَوْقهم

Allah da: 'Onların üstünden üzerlerine rahmet indiririm' buyurdu."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي صَالح فِي قَوْله {ثمَّ لآتينهم من بَين أَيْديهم} من سبل الْحق {وَمن خَلفهم} من سبل الْبَاطِل {وَعَن أَيْمَانهم} من أَمر الْآخِرَه {وَعَن شمائلهم} من الدُّنْيَا

Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Sâlih'ten bildirdiğine göre o: {ثمَّ لآتينهم من بَين أَيْديهم} “Sonra önlerinden onlara geleceğim” [ifadesi hakkında]: "Hak yollarından", {وَمن خَلفهم} “ve arkalarından” [ifadesi hakkında]: "Batıl yollarından", {وَعَن أَيْمَانهم} “ve sağlarından” [ifadesi hakkında]: "Ahiret işinden", {وَعَن شمائلهم} “ve sollarından” [ifadesi hakkında da]: "Dünyadan" demiştir.

وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن حبَان وَالْحَاكِم عَن ابْن عمر قَالَ: لم يكن رَسُول الله ﷺ يَدْعُو هَذِه الدَّعْوَات حِين يصبح وَحين يُمْسِي اللَّهُمَّ احفظني من بَين يَدي وَمن خَلْفي وَعَن يَمِيني وَعَن شمَالي وَمن فَوقِي وَأَعُوذ بعظمتك أَن أغتال من تحتي

Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Mâce, İbn Hibbân ve Hâkim'in İbn Ömer'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabahladığında ve akşamladığında şu duaları [yapmayı] asla bırakmazdı: «Allah'ım! Önümden, arkamdan, sağımdan, solumdan ve üstümden beni koru. Altımdan [gelecek bir felaketle] helak edilmekten Senin azametine sığınırım.»

- الْآيَة (١٨ - ١٩)

- Ayet (18-19)

- أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {قَالَ أخرج مِنْهَا مذؤوما} قَالَ: ملوماً {مَدْحُورًا} قَالَ: مقيتاً

- İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o: {قَالَ أخرج مِنْهَا مذؤوما} “[Allah] buyurdu ki: 'Kınanmış olarak oradan çık'” ayeti hakkında: "Kınanmış olarak"; {مَدْحُورًا} “kovulmuş olarak” ayeti hakkında da: "Gazap edilmiş olarak" demiştir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {مذؤوما} قَالَ: مذموماً {مَدْحُورًا} قَالَ: منفياً

Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o: {مذؤوما} “kınanmış olarak” [kelimesi hakkında]: "Yerilmiş olarak"; {مَدْحُورًا} “kovulmuş olarak” [kelimesi hakkında da]: "Sürgün edilmiş olarak" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {مذؤوما} قَالَ: منفياً {مَدْحُورًا} قَالَ: مطروداً

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o: {مذؤوما} “kınanmış olarak” [kelimesi hakkında]: "Sürgün edilmiş olarak"; {مَدْحُورًا} “kovulmuş olarak” [kelimesi hakkında da]: "Kovulmuş olarak" demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {مذؤوما} قَالَ: معيبا {مَدْحُورًا} قَالَ: منفياً

İbnü'l-Münzir, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o: {مذؤوما} “kınanmış olarak” [kelimesi hakkında]: "Ayıplanmış olarak"; {مَدْحُورًا} “kovulmuş olarak” [kelimesi hakkında da]: "Sürgün edilmiş olarak" demiştir.

- الْآيَة (٢٠ - ٢٥)

- Ayet (20-25)

- أخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن قيس قَالَ: نهى الله آدم وحوّاء أَن يأكلا من شَجَرَة وَاحِدَة فِي الْجنَّة فجَاء الشَّيْطَان فَدخل فِي جَوف الْحَيَّة فَكلم حوّاء ووسوس

- İbn Cerîr'in Muhammed b. Kays'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Allah, Âdem ve Havva'yı cennette tek bir ağaçtan yemekten nehyetti. Şeytan gelip yılanın karnına girdi; Havva ile konuştu ve

إِلَى آدم فَقَالَ: مَا نهاكما رَبكُمَا عَن هَذِه الشَّجَرَة إِلَّا أَن تَكُونَا ملكَيْنِ أَو تَكُونَا من الخالدين وقاسمهما إِنِّي لَكمَا لمن الناصحين فَقطعت حوّاء الشَّجَرَة فدميت الشَّجَرَة وَسقط عَنْهُمَا رياشهما الَّذِي كَانَ عَلَيْهِمَا {وطفقا يخصفان عَلَيْهِمَا من ورق الْجنَّة وناداهما ربهما ألم أنهكما عَن تلكما الشَّجَرَة وَأَقل لَكمَا إِن الشَّيْطَان لَكمَا عدوّ مُبين} لم أكلتها وَقد نهيتك عَنْهَا قَالَ: يَا رب أطعمتني حَوَّاء

Âdem'e vesvese verip şöyle dedi: «Rabbiniz, sırf iki melek olmayasınız yahut ebedî kalanlardan bulunmayasınız diye sizi bu ağaçtan menetti.» Onlara: «Şüphesiz ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim» diye de yemin etti. Bunun üzerine Havva o ağacı kopardı/kesti; ağaç kanadı ve üzerlerindeki güzel elbiseleri döküldü. {وطفقا يخصفan عَلَيْهِمَا من ورق الْجنَّة وناداهما ربهما ألم أنهكما عَن تلكما الشَّجَرَة وَأَقل لَكمَا إِن الشَّيْطَان لَكمَا عدوّ مُبين} “Üzerlerine cennet yapraklarından örtmeye başladılar. Rableri onlara: «Ben sizi o ağaçtan menetmedim mi ve şeytanın size apaçık bir düşman olduğunu söylemedim mi?» diye seslendi”. [Allah]: «Seni ondan menetmişken neden yedin?» buyurdu. [Âdem]: «Ey Rabbim! Havva bana yedirdi» dedi.

قَالَ لحوّاء: لم أطعمتيه قَالَت: أَمرتنِي الْحَيَّة

Havva'ya: «Neden ona yedirdin?» buyurdu. O da: «Yılan bana emretti» dedi.

قَالَ للحية: لم أَمَرتهَا قَالَت: أَمرنِي إِبْلِيس

Yılana: «Neden ona emrettin?» buyurdu. O da: «İblis bana emretti» dedi.

قَالَ: مَلْعُون مدحور أما أَنْت يَا حَوَّاء كَمَا أدميت الشَّجَرَة تدمين فِي كل هِلَال وَأما أَنْت يَا حَيَّة فأقطع قوائمك فتمشين جراً على وَجهك وسيشدخ رَأسك من لقيك بِالْحجرِ اهبطوا بَعْضكُم لبَعض عدوّ

[Allah İblis'e]: «Lanetlenmiş ve kovulmuşsun!» buyurdu. [Sonra şöyle buyurdu]: «Sana gelince ey Havva! Ağacı kanattığın gibi sen de her hilal vaktinde (ay başında) kanayacaksın. Sana gelince ey yılan! Ayaklarını keseceğim, karnın/yüzün üstünde sürünerek yürüyeceksin ve seninle karşılaşan kimse taşla başını ezecektir. Birbirinize düşman olarak inin!»

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن أبي غنيم سعيد بن حَدَّيْنِ الْحَضْرَمِيّ قَالَ: لما أسكن الله آدم وحوّاء الْجنَّة خرج آدم يطوف فِي الْجنَّة فاغتنم إِبْلِيس غيبته فَأقبل حَتَّى بلغ الْمَكَان الَّذِي فِيهِ حوّاء فصفر بقصبة مَعَه صفيراً سمعته حَوَّاء وَبَينهَا وَبَينه سَبْعُونَ قبَّة بَعْضهَا فِي جَوف بعض فَأَشْرَفت حَوَّاء عَلَيْهِ فَجعل يصفر صفيراً لم يسمع السامعون بِمثلِهِ من اللَّذَّة والشهوة وَالسَّمَاع حَتَّى مَا بَقِي من حَوَّاء عُضْو مَعَ آخر إِلَّا تخلج فَقَالَت: أنْشدك بِاللَّه الْعَظِيم لما أقصرت عني فَإنَّك قد أهلكتني فَنزع القصبة ثمَّ قَلبهَا فصفر صفيراً آخر فَجَاشَ الْبكاء وَالنوح والحزن بِشَيْء لم يسمع السامعون بِمثلِهِ حَتَّى قطع فؤادها بالحزن والبكاء فَقَالَت: أنْشدك بِاللَّه الْعَظِيم لما أقصرت عني فَفعل فَقَالَت لَهُ: مَا هَذَا الَّذِي جِئْت بِهِ أخذتني بِأَمْر الْفَرح وأخذتني بِأَمْر الْحزن

İbnü'l-Münzir'in Ebû Guneym Saîd b. Haddeyn el-Hadramî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Allah Âdem ile Havva'yı cennete yerleştirdiğinde Âdem cennette dolaşmaya çıktı. İblis onun yokluğunu fırsat bilip yöneldi ve Havva'nın bulunduğu yere ulaştı. Yanındaki bir kamışla öyle bir ıslık çaldı ki, kendisiyle onun arasında iç içe geçmiş yetmiş kubbe bulunmasına rağmen Havva bunu işitti. Havva ona doğru baktı. O, işitenlerin lezzet, şehvet ve musiki bakımından benzerini hiç duymadığı bir şekilde ıslık çalmaya devam etti; öyle ki Havva'nın birbiriyle kaynaşmamış/titrememiş hiçbir uzvu kalmadı. Havva: «Büyük Allah aşkına benden elini çek; çünkü beni helak ettin!» dedi. Bunun üzerine kamışı çıkardı, sonra ters çevirip başka bir ıslık çaldı. İşitenlerin benzerini duymadığı bir şekilde öyle bir ağlama, feryat ve hüzün coştu ki hüzün ve ağlamadan Havva'nın yüreği paralandı. Havva: «Büyük Allah aşkına benden elini çek!» dedi; o da bıraktı. Havva ona: «Bu getirdiğin de nedir? Bir beni sevinç havasına soktun, bir de hüzün havasına soktun!» dedi.

قَالَ: ذكرت منزلتكما من الْجنَّة وكرامة الله إياكما فَفَرِحت لَكمَا بمكانكما وَذكرت إنَّكُمَا تخرجان مِنْهَا فَبَكَيْت لَكمَا وحزنت عَلَيْكُمَا ألم يقل لَكمَا رَبكُمَا مَتى تأكلان من هَذِه الشَّجَرَة تموتان وتخرجان مِنْهَا أنظري إليّ يَا حَوَّاء فَإِذا أَنا أكلتها فَإِن أَنا مت أَو تغير من خلقي شَيْء فَلَا تأكلا مِنْهَا أقسم لَكمَا بِاللَّه إِنِّي لَكمَا لمن الناصحين

[İblis] dedi ki: «Sizin cennetteki makamınızı ve Allah'ın size ikramını hatırladım da bulunduğunuz bu yer sebebiyle sizin adınıza sevindim. Sonra oradan çıkarılacağınızı hatırladım da sizin adınıza ağlayıp üzüldüm. Rabbiniz size 'Bu ağaçtan yediğiniz zaman ölürsünüz ve oradan çıkarılırsınız' demedi mi? Bana bak ey Havva! İşte ben ondan yiyeceğim; şayet ben ölürsem yahut yaratılışımdan/vücudumdan bir şey değişirse siz ondan yemeyin. İkinize Allah'a yemin ederim ki şüphesiz ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim.»

فَانْطَلق إِبْلِيس حَتَّى تنَاول من تِلْكَ الشَّجَرَة فَأكل مِنْهَا وَجعل يَقُول: يَا حَوَّاء انظري هَل تغير من خلقي شَيْء هَل مت قد أَخْبَرتك مَا أَخْبَرتك

İblis gidip o ağaçtan aldı ve yedi. Şöyle demeye başladı: «Ey Havva! Bak bakalım, yaratılışımdan/vücudumdan bir şey değişti mi? Öldüm mü? Sana anlattığım şeyleri haber verdim işte!»

ثمَّ أدبر مُنْطَلقًا

Sonra arkasını dönüp gitti.

وَأَقْبل آدم من مَكَانَهُ الَّذِي كَانَ يطوف بِهِ من الْجنَّة فَوَجَدَهَا منكبة على وَجههَا حزينة فَقَالَ لَهَا آدم: مَا شَأْنك

Âdem cennette dolaştığı yerden döndü ve onu yüzüstü kapanmış, mahzun bir halde buldu. Âdem ona: «Neyin var?» dedi.

قَالَت: أَتَانِي الناصح المشفق قَالَ:

[Havva]: «Bana [bizi] düşünen samimi bir nasihatçi geldi» dedi. [Âdem]:

وَيحك

«Yazıklar olsun sana!»

لَعَلَّه إِبْلِيس الَّذِي حذرناه الله قَالَت: يَا آدم وَالله لقد مضى إِلَى الشَّجَرَة فَأكل مِنْهَا وَأَنا أنظر فَمَا مَاتَ وَلَا تغير من جسده شَيْء فَلم تزل بِهِ تدليه بالغرور حَتَّى مضى آدم وحواء إِلَى الشَّجَرَة فَأَهوى آدم بِيَدِهِ إِلَى الثَّمَرَة ليأخذها فناداه جَمِيع شجرالجنة: يَا آدم لَا تأكلها فَإنَّك إِن أكلتها تخرج مِنْهَا فعزم آدم على الْمعْصِيَة فَأخذ ليتناول الشَّجَرَة فَجعلت الشَّجَرَة تتطاول ثمَّ جعل يمدّ يَده ليأخذها فَلَمَّا وضع يَده على الثَّمَرَة اشتدت فَلَمَّا رأى الله مِنْهُ الْعَزْم على الْمعْصِيَة أَخذهَا وَأكل مِنْهَا وناول حَوَّاء فَأكلت فَسقط مِنْهَا لِبَاس الْجمال الَّذِي كَانَ عَلَيْهَا فِي الْجنَّة وبدت لَهما سوأتهما وابتدرا يستكنان بورق الْجنَّة يخصفان عَلَيْهِمَا من ورق الْجنَّة وَيعلم الله يُنظر أَيهمَا

«Belki de o, Allah'ın bizi kendisinden sakındırdığı İblis'tir» dedi. [Havva]: «Ey Âdem! Vallahi o ağaca gitti ve ben bakarken ondan yedi; ne öldü ne de bedeninden bir şey değişti» dedi. Onu aldatarak kandırmaya devam etti; nihayet Âdem ile Havva ağaca doğru gittiler. Âdem almak için elini meyveye uzattı. Cennetin bütün ağaçları ona seslendi: «Ey Âdem! Ondan yeme; çünkü eğer ondan yersen oradan çıkarılırsın.» Fakat Âdem isyana azmetti ve ağaca uzanıp almak istedi. Bunun üzerine ağaç uzadıkça uzadı. Sonra elini onu almak için uzattı; elini meyvenin üzerine koyduğunda meyve sertleşti. Allah ondan isyan azmini görünce, [Âdem] onu koparıp yedi ve Havva'ya da verdi, o da yedi. Cennette üzerlerinde bulunan güzellik elbisesi üzerlerinden döküldü ve edep yerleri kendilerine açılıverdi. Cennet yapraklarına sığınmak için koştular; cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar. Allah bilir ya, hangisinin [ne yapacağına] bakılmaktadır.

فَأقبل الرب فِي الْجنَّة فَقَالَ: يَا آدم أَيْن أَنْت أخرج قَالَ: يَا رب أَنا ذَا أستحي أخرج إِلَيْك

Rab cennette yönelip: «Ey Âdem! Neredesin? Çık!» buyurdu. [Âdem]: «Ey Rabbim! İşte buradayım, Sana [karşı] çıkmaktan utanıyorum» dedi.

قَالَ: فلعلك أكلت من الشَّجَرَة الَّتِي نهيتك عَنْهَا قَالَ: يَا رب هَذِه الَّتِي جَعلتهَا معي أغوتني

[Allah]: «Yoksa seni nehyettiğim ağaçtan mı yedin?» buyurdu. [Âdem]: «Ey Rabbim! Yanıma verdiğin şu [kadın] beni aldattı» dedi.

قَالَ: فَمَتَى تختبىء يَا آدم أولم تعلم أَن كل شَيْء لي يَا آدم وَأَنه لَا يخفى عليّ شَيْء فِي ظلمَة وَلَا فِي نَهَار قَالَ: فَبعث إِلَيْهِمَا مَلَائِكَة يدفعان فِي رقابهما حَتَّى أخرجوهما من الْجنَّة فأوقفا عريانين وإبليس مَعَهُمَا بَين يَدي الله فَعِنْدَ ذَلِك قضى عَلَيْهِمَا وعَلى إِبْلِيس مَا قضى وَعند ذَلِك أهبط إِبْلِيس مَعَهُمَا وتلقى آدم من ربه كَلِمَات فَتَابَ عَلَيْهِ وأهبطوا جَمِيعًا

[Allah]: «Ne zamana kadar saklanacaksın ey Âdem? Her şeyin Bana ait olduğunu ve karanlıkta da gündüzde de hiçbir şeyin Bana gizli kalmadığını bilmedin mi ey Âdem?» buyurdu. [Ravi] dedi ki: Allah onlara enselerinden itekleyen melekler gönderdi; nihayet onları cennetten çıkardılar ve İblis de onlarla birlikte Allah'ın huzurunda çıplak olarak durduruldular. İşte o sırada [Allah] onlara ve İblis'e takdir ettiği hükmünü verdi. O vakit İblis de onlarla beraber indirildi. Âdem Rabbinden kelimeler telakki etti de [Allah] onun tövbesini kabul etti ve hepsi birden indirildiler.

وَأخرج الْحَكِيم وَالتِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن عَسَاكِر عَن وهب بن مُنَبّه فِي قَوْله {ليبدي لَهما مَا وُوريَ عَنْهُمَا من سوآتهما} قَالَ: كَانَ على كل وَاحِد مِنْهُمَا نور لَا يبصر كل وَاحِد مِنْهُمَا عَورَة صَاحبه فَلَمَّا أصابا الْخَطِيئَة نزع مِنْهُمَا

el-Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Asâkir'in Vehb b. Münebbih'ten bildirdiğine göre o, {ليبدي لَهما مَا وُوريَ عَنْهُمَا من سوآتهما} “Kendilerinden örtülmüş olan edep yerlerini onlara açığa çıkarmak için” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Onların her birinin üzerinde, birbirinin avret yerini görmesini engelleyen bir nur vardı. Günahı işlediklerinde bu nur onlardan sökülüp alındı."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: ليهتك لباسهما وَكَانَ قد علم أَن لَهما سوءة لما كَانَ يقْرَأ من كتب الْمَلَائِكَة وَلم يكن آدم يعلم ذَلِك وَكَانَ لباسهما الظفر

İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den bildirdiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "[Yani] elbiselerini üzerlerinden soymak için. O, meleklerin kitaplarından okuduğu kadarıyla onların bir avret yerinin olduğunu biliyordu; Âdem ise bunu bilmiyordu. Onların elbiseleri ise tırnak [gibi bir madde] idi."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أتاهما إِبْلِيس قَالَ: مَا نهاكما رَبكُمَا عَن هَذِه الشَّجَرَة إِلَّا أَن تَكُونَا ملكَيْنِ تَكُونَا مثله - يَعْنِي مثل الله ﷿ فَلم يصدقاه حَتَّى دخل فِي جَوف الْحَيَّة فكلمهما

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: İblis onlara geldi ve: "Rabbiniz sırf iki melek olmayasınız -yani Allah azze ve celle gibi olmayasınız- diye sizi bu ağaçtan menetti" dedi. Yılanın karnına girip kendileriyle konuşuncaya kadar ona inanmadılar.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يقْرَأ (إِلَّا أَن تَكُونَا ملكَيْنِ) بِكَسْر اللَّام

İbn Cerîr'in bildirdiğine göre İbn Abbâs bu kısmı lâm harfinin kesresiyle (إِلَّا أَن تَكُونَا مَلِكَيْنِ) [iki melik/hükümdar olmayasınız diye] şeklinde okurdu.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد أَنه كَانَ يقْرَأ (الا أَن تَكُونَا ملكَيْنِ) بِنصب اللَّام من الْمَلَائِكَة

İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Mücâhid bu kısmı melekler manasında lâm harfinin fethasıyla (الا أَن تَكُونَا مَلَكَيْنِ) şeklinde okurdu.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن فِي قَوْله {إِلَّا أَن تَكُونَا ملكَيْنِ} قَالَ: ذكر تَفْضِيل الْمَلَائِكَة فضلوا بالصور وفضلوا بالأجنحة وفضلوا بالكرامة

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Hasen[-i Basrî]'den bildirdiğine göre o, {إِلَّا أَن تَكُونَا ملكَيْنِ} “Sırf iki melek olmayasınız diye” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Meleklerin üstünlüğünü zikretti; onlar suretleriyle üstün kılındılar, kanatlarıyla üstün kılındılar ve ikramla üstün kılındılar."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: إِن فِي الْجنَّة شَجَرَة لَهَا غصنان أَحدهمَا تَطوف بِهِ الْمَلَائِكَة وَالْآخر قَوْله {مَا نهاكما رَبكُمَا عَن هَذِه الشَّجَرَة إِلَّا أَن تَكُونَا ملكَيْنِ} يَعْنِي من الْمَلَائِكَة الَّذين يطوفون بذلك الْغُصْن

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Vehb b. Münebbih'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Cennette iki dalı olan bir ağaç vardır; birinin etrafında melekler dolaşır, diğeri ise {مَا نهاكما رَبكُمَا عَن هَذِه الشَّجَرَة إِلَّا أَن تَكُونَا ملكَيْنِ} “Rabbiniz, sırf iki melek olmayasınız diye sizi bu ağaçtan menetti” buyruğunda geçendir; yani o dalın etrafında dolaşan meleklerden olmayasınız diye."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس

Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre,

أَنه كَانَ يقْرَأ هَذِه الْآيَة {مَا نهاكما رَبكُمَا عَن هَذِه الشَّجَرَة إِلَّا أَن تَكُونَا ملكَيْنِ} فَإِن أخطأكما أَن تَكُونَا ملكَيْنِ لم يخطئكما أَن تَكُونَا خَالِدين فَلَا تموتان فِيهَا أبدا {وقاسمهما} قَالَ: حلف لَهما {إِنِّي لَكمَا لمن الناصحين}

o bu ayeti: {مَا نهاكما رَبكُمَا عَن هَذِه الشَّجَرَة إِلَّا أَن تَكُونَا ملكَيْنِ} “Rabbiniz, sırf iki melek olmayasınız diye sizi bu ağaçtan menetti” şeklinde okur [ve şöyle derdi]: "İki melek olmayı kaçırsanız bile ebedî kalmayı kaçırmazsınız, böylece orada asla ölmezsiniz." {وقاسمهما} “Ve onlara yemin etti” [ayeti hakkında]: "Onlara yemin etti [ve]: {إِنِّي لَكمَا لمن الناصحين} “Şüphesiz ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim” [dedi]" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {أَو تَكُونَا من الخالدين} يَقُول: لَا تموتون أبدا

İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den bildirdiğine göre o: {أَو تَكُونَا من الخالدين} “Yahut ebedî kalanlardan bulunmayasınız diye” ayeti hakkında: "[Yani] asla ölmezsiniz" demek istediğini söylemiştir.

وَفِي قَوْله {وقاسمهما} قَالَ: حلف لَهما بِاللَّه

{وقاسمهما} “Ve onlara yemin etti” buyruğu hakkında da: "Onlara Allah adına yemin etti" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وقاسمهما إِنِّي لَكمَا لمن الناصحين} قَالَ: حلف لَهما بِاللَّه حَتَّى خدعهما وَقد يخدع الْمُؤمن بِاللَّه

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den bildirdiğine göre o: {وقاسمهما إِنِّي لَكمَا لمن الناصحين} “«Şüphesiz ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim» diye onlara yemin etti” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Onları aldatıncaya kadar kendilerine Allah adına yemin etti; mümin kimse de Allah adına aldatılabilir.

قَالَ لَهما: إِنِّي خلقت قبلكما وَأعلم مِنْكُمَا فاتبعاني أرشدكما قَالَ قَتَادَة: وَكَانَ بعض أهل الْعلم يَقُول: من خادعنا بِاللَّه خدعنَا

Onlara: «Ben sizden önce yaratıldım ve sizden daha bilgiliyim; bana uyun ki sizi doğruya ileteyim» dedi." Katâde dedi ki: İlim ehlinden bazıları şöyle derdi: "Bizi Allah adına aldatmaya kalkan kimseye [hüsnüzan edip] aldanırız."

وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع بن أنس قَالَ: فِي بعض الْقِرَاءَة (وقاسمهما بِاللَّه إِنِّي لَكمَا لمن الناصحين)

İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in Rebî' b. Enes'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bazı kıraatlerde (وقاسمهما بِاللَّه إِنِّي لَكمَا لمن الناصحين) "Onlara Allah adına 'Şüphesiz ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim' diye yemin etti" şeklindedir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن كَعْب فِي قَوْله {فدلاهما بغرور} قَالَ: مناهما بغرور

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Muhammed b. Ka'b'dan bildirdiğine göre o, {فدلاهما بغرور} “Böylece onları aldatarak kandırdı” ayeti hakkında: "Onları aldatıcı bir şekilde umutlandırdı" demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فَلَمَّا ذاقا الشَّجَرَة بَدَت لَهما سوآتهما} وَكَانَا قبل ذَلِك لَا يريانها

Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {فَلَمَّا ذاقا الشَّجَرَة بَدَت لَهما سوآتهما} “Ağacın meyvesini tattıklarında edep yerleri kendilerine açıverdi” ayeti hakkında: "Bundan önce onu görmüyorlardı" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة قَالَ: لِبَاس كل دَابَّة مِنْهَا ولباس الإِنسان الظفر فأدركت آدم التَّوْبَة عِنْد ظفره

İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in İkrime'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Her canlının örtüsü kendisindendir; insanın örtüsü ise tırnak [gibi] idi. Âdem'e tövbe tırnağının yanında ulaştı/yetişti."

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي

Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî

حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه وَابْن عَسَاكِر فِي تَارِيخه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ لِبَاس آدم وحواء كالظفر فَلَمَّا أكلا من الشَّجَرَة لم يبْق عَلَيْهِمَا إِلَّا مثل الظفر {وطفقا يخصفان عَلَيْهِمَا من ورق الْجنَّة} قَالَ: ينزعان ورق التِّين فيجعلانه على سوءاتهما

Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye, es-Sünen'de Beyhakî ve Târîh'inde İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Âdem ve Havva'nın elbisesi tırnak gibiydi. Ağaçtan yediklerinde üzerlerinde sadece tırnak kadarı kaldı." {وطفقا يخصفان عَلَيْهِمَا من ورق الْجنَّة} “Üzerlerine cennet yapraklarından örtmeye başladılar” ayeti hakkında da: "İncir yapraklarını koparıp edep yerlerinin üzerine koyuyorlardı" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما أسكن الله آدم الْجنَّة كَسَاه سربالاً من الظفر فَلَمَّا أصَاب الْخَطِيئَة سلبه السربال فَبَقيَ فِي أَطْرَاف أَصَابِعه

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah Âdem'i cennete yerleştirdiğinde ona tırnaktan bir gömlek giydirdi. Günahı işleyince o gömleği ondan soyup aldı ve sadece parmak uçlarında kaldı."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ لِبَاس آدم الظفر بِمَنْزِلَة الريش على الطير فَلَمَّا عصى سقط عَنهُ لِبَاسه وَتركت الْأَظْفَار زِينَة وَمَنَافع

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Âdem'in elbisesi, kuşun üzerindeki tüy mesabesinde tırnak [gibi bir örtü] idi. İsyan edince elbisesi üzerinden düştü ve tırnaklar bir süs ve fayda unsuru olarak bırakıldı."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أنس بن مَالك قَالَ: كَانَ لِبَاس آدم فِي الْجنَّة الْيَاقُوت فَلَمَّا عصى تقلص فَصَارَ الظفر

İbn Ebî Hâtim'in Enes b. Mâlik'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Âdem'in cennetteki elbisesi yakuttandı. İsyan edince büzülüp tırnak hâline geldi."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: كَانَ آدم طوله سِتُّونَ ذِرَاعا فَكَسَاهُ الله هَذَا الْجلد وأعانه بالظفر يحتك بِهِ

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Âdem'in boyu altmış arşındı. Allah ona bu deriyi giydirdi ve kendisiyle kaşınması için ona tırnakla yardım etti."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وطفقا يخصفان} قَالَ: يرقعان كَهَيئَةِ الثَّوْب

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {وطفقا يخصفان} “örtmeye başladılar” ayeti hakkında: "Elbise şeklinde yamıyorlardı" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وطفقا يخصفان عَلَيْهِمَا} قَالَ: أَقبلَا يغطيان عَلَيْهِمَا

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, {وطفقا يخصفان عَلَيْهِمَا} “Üzerlerine örtmeye başladılar” ayeti hakkında: "Üzerlerini örtmeye koyuldular" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {يخصفان عَلَيْهِمَا من ورق الْجنَّة} قَالَ: يوصلان عَلَيْهِمَا من ورق الْجنَّة

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {يخصفان عَلَيْهِمَا من ورق الْجنَّة} “Üzerlerine cennet yapraklarından örtmeye başladılar” ayeti hakkında: "Cennet yapraklarını birbirine ekleyip üzerlerine tutturuyorlardı" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب فِي قَوْله {وطفقا يخصفان عَلَيْهِمَا من ورق الْجنَّة} قَالَ: يأخذان مَا يواريان بِهِ عورتهما

İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b'dan bildirdiğine göre o, {وطفقا يخصفان عَلَيْهِمَا من ورق الْجنَّة} “Üzerlerine cennet yapraklarından örtmeye başladılar” ayeti hakkında: "Avret yerlerini kendisiyle örtecekleri şeyleri alıyorlardı" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {وناداهما ربهما ألم أنهكما عَن تلكما الشَّجَرَة} قَالَ آدم: رب انه خلف لي بك وَلم أكن أَظن أَن أحدا من خلقك يحلف بك إِلَّا صَادِقا

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre {وناداهما ربهما ألم أنهكما عَن تلكما الشَّجَرَة} “Rableri onlara: 'Ben size o ağacı yasaklamamış mıydım?' diye seslendi” ayeti hakkında Âdem: "Rabbim! O, senin adına bana yemin etti. Ben senin yaratıklarından birinin senin adına yemin edip de doğru söylemeyeceğini hiç sanmazdım" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {قَالَا} قَالَ: آدم وحواء {رَبنا ظلمنَا أَنْفُسنَا} يَعْنِي ذَنبا أذنبناه فغفره لَهما

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {قَالَا} “İkisi dediler ki” yani Âdem ile Havva, {رَبنا ظلمنَا أَنْفُسنَا} “Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik” ayeti hakkında: "Yani 'Biz bir günah işledik' [dediler], Allah da ikisini bağışladı" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن {قَالَا رَبنَا ظلمنَا أَنْفُسنَا} الْآيَة

Abd b. Humeyd'in el-Hasan'dan bildirdiğine göre {قَالَا رَبنَا ظلمنَا أَنْفُسنَا} “Dediler ki: Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik...” ayeti hakkında

قَالَ:

şöyle demiştir:

هِيَ الْكَلِمَات الَّتِي تلقى آدم من ربه وَأخرج عبد بن حميد عَن الضَّحَّاك

"Bunlar, Âdem'in Rabbinden belleyip aldığı kelimelerdir." Abd b. Humeyd'in Dahhâk'tan bildirdiğine göre de

مثله

bunun benzerini söylemiştir.

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة قَالَ: إِن الْمُؤمن ليستحي ربه من الذَّنب إِذا وَقع بِهِ ثمَّ يعلم بِحَمْد الله أَيْن الْمخْرج يعلم أَن الْمخْرج فِي الاسْتِغْفَار وَالتَّوْبَة إِلَى الله ﷿ فَلَا يحتشمن رجل من التَّوْبَة فَإِنَّهُ لَوْلَا التَّوْبَة لم يخلص أحدا من عباد الله وبالتوبة أدْرك الله أَبَاكُم الرئيس فِي الْخَيْر من الذَّنب حِين وَقع بِهِ

Ahmed ez-Zühd'de ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Mümin bir günaha düştüğü zaman Rabbinden utanır, sonra Allah'a hamdolsun ki çıkış yolunun nerede olduğunu bilir. Çıkış yolunun istiğfarda ve Azîz ve Celîl olan Allah'a tövbe etmekte olduğunu bilir. Hiçbir kimse tövbe etmekten çekinmesin; çünkü tövbe olmasaydı Allah'ın kullarından hiçbiri kurtulamazdı. Nitekim hayrın öncüsü olan babanız [Âdem'i] de günaha düştüğü vakit Allah tövbe sayesinde kurtarmıştır."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن كريب قَالَ: دَعَاني ابْن عَبَّاس فَقَالَ: اكْتُبْ بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم من عبد الله إِلَى فلَان حبر تيما حَدثنِي عَن قَوْله {وَلكم فِي الأَرْض مُسْتَقر ومتاع إِلَى حِين} فَقَالَ: هُوَ مستقره فَوق الأَرْض ومستقره فِي الرَّحِم ومستقره تَحت الأَرْض ومستقره حَيْثُ يصير إِلَى الْجنَّة أَو إِلَى النَّار

Ebü'ş-Şeyh'in Küreyb'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs beni çağırıp: "'Bismillâhirrahmânirrahîm. Abdullah'tan Teymâ bilginine...' diye yaz ve {وَلكم فِي الأَرْض مُسْتَقر ومتاع إِلَى حِين} “Yeryüzünde sizin için bir vakte kadar yerleşme ve yararlanma vardır” ayeti hakkında bana haber ver" dedi. O da şöyle dedi: "O; yeryüzünün üzerindeki yerleşkesi, rahimdeki yerleşkesi, yerin altındaki yerleşkesi ve varacağı cennet yahut cehennemdeki yerleşkesidir."

- الْآيَة (٢٦ - ٢٧)

- Ayet (26 - 27)

- أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {يَا بني آدم قد أنزلنَا عَلَيْكُم لباساً يواري سوآتكم} قَالَ: كَانَ أنَاس من الْعَرَب يطوفون بِالْبَيْتِ عُرَاة فَلَا يلبس أحدهم ثوبا طَاف فِيهِ {وريشا} قَالَ: المَال

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {يَا بني آدم قد أنزلنَا عَلَيْكُم لباساً يواري سوآتكم} “Ey Âdemoğulları! Size edep yerlerinizi örtecek bir giysi indirdik” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Araplardan birtakım insanlar Beyt'i çıplak tavaf ederler, hiçbiri tavaf ettiği elbiseyi bir daha giymezdi." {وريشا} “ve bir süs” ifadesi hakkında da: "Mal" demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {قد أنزلنَا عَلَيْكُم لباسا يواري سوآتكم} قَالَ: نزلت فِي الحمس من قُرَيْش وَمن كَانَ يَأْخُذ مأخذها من قبائل الْعَرَب الْأَنْصَار

İbnü'l-Münzir'in İkrime'den bildirdiğine göre o, {قد أنزلنَا عَلَيْكُم لباسا يواري سوآتكم} “Size edep yerlerinizi örtecek bir giysi indirdik” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Kureyş'in Humus topluluğu ile Arap kabilelerinden onların yolunu tutan Ensar,

الْأَوْس والخزرج وخزاعة وَثَقِيف وَبني عَامر بن صعصعة وبطون كنَانَة بن بكر كَانُوا لَا يَأْكُلُون اللَّحْم وَلَا يأْتونَ الْبيُوت إِلَّا من أدبارها وَلَا يضطربون وَبرا وَلَا شعرًا إِنَّمَا يضطربون الادم وَيلبسُونَ صبيانهم الرهاط وَكَانُوا يطوفون عُرَاة إِلَّا قُريْشًا فَإِذا قدمُوا طرحوا ثِيَابهمْ الَّتِي قدمُوا فِيهَا وَقَالُوا: هَذِه

Evs, Hazrec, Huzâa, Sakîf, Benî Âmir b. Sa'saa ve Kinâne b. Bekr kolları hakkında inmiştir. Onlar et yemezler, evlere arkalarından başka yerden girmezler, yün ve kıl çadır kurmazlar, yalnızca tabaklanmış deri çadır kurarlar ve çocuklarına 'rîhât' (deri önlük) giydirirlerdi. Kureyş hariç çıplak tavaf ederlerdi. Geldiklerinde, içinde geldikleri elbiselerini çıkarıp atar ve: 'Bu,

ثيابنا الَّتِي تطهرنا إِلَى رَبنَا فِيهَا من الذُّنُوب والخطايا ثمَّ قَالُوا لقريش: من يعيرنا مئزراً فَإِن لم يَجدوا طافوا عُرَاة فَإِذا فرغوا من طوافهم أخذُوا ثِيَابهمْ الَّتِي كَانُوا وضعُوا

içinde günahlardan ve hatalardan Rabbimize karşı arındığımız elbiselerimizdir' derlerdi. Sonra Kureyş'e: 'Bize kim bir peştamal ödünç verir?' derler, bulamazlarsa çıplak tavaf ederlerdi. Tavaflarını bitirdiklerinde ise çıkarmış oldukları elbiselerini geri alırlardı."

وَأخرج ابْن جرير عَن عُرْوَة بن الزبير فِي قَوْله {لباساً يواري سوآتكم} قَالَ: الثِّيَاب {وريشا} قَالَ: المَال {ولباس التَّقْوَى} قَالَ: خشيَة الله

İbn Cerîr'in Urve b. ez-Zübeyr'den bildirdiğine göre o, {لباساً يواري سوآتكم} “edep yerlerinizi örtecek bir giysi” ayeti hakkında: "Elbise", {وريشا} “ve bir süs” hakkında: "Mal", {ولباس التَّقْوَى} “takva elbisesi” hakkında ise: "Allah korkusu" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن عَليّ فِي قَوْله {لباسا يواري سوآتكم} قَالَ: لِبَاس الْعَامَّة {وريشاً} قَالَ: لِبَاس الزِّينَة {ولباس التَّقْوَى} قَالَ: الإِسلام

İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Ali'den bildirdiğine göre o, {لباسا يواري سوآتكم} “edep yerlerinizi örtecek bir giysi” hakkında: "Halkın [avretini örten] genel elbisesi", {وريشاً} “ve bir süs” hakkında: "Süs elbisesi", {ولباس التَّقْوَى} “takva elbisesi” hakkında ise: "İslam" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ من طرق عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وريشاً} قَالَ: المَال واللباس والعيش وَالنَّعِيم

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وريشاً} “ve bir süs” ayeti hakkında: "Mal, giysi, geçimlik ve nimet" demiştir.

وَفِي قَوْله {ولباس التَّقْوَى} قَالَ: الإِيمان وَالْعَمَل الصَّالح {ذَلِك خير} قَالَ: الإِيمان وَالْعَمَل خير من الريش واللباس

{ولباس التَّقْوَى} “Takva elbisesi” hakkında: "İman ve salih ameldir", {ذَلِك خير} “bu daha hayırlıdır” hakkında ise: "İman ve amel, süs ve giysiden daha hayırlıdır" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وريشا} يَقُول: مَالا

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وريشا} “ve bir süs” ayeti hakkında: "Mal" demektedir.

وَأخرج أَحْمد وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا لبس ثوبا جَدِيدا قَالَ الْحَمد لله الَّذِي كساني من الرياش مَا أواري بِهِ عورتي وأتجمل بِهِ فِي النَّاس

Ahmed, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ali'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yeni bir elbise giydiğinde: "Avret yerimi örttüğüm ve insanlar arasında kendisiyle güzelleştiğim süsü/giysiyi bana giydiren Allah'a hamdolsun" derdi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد قَالَ: الرياش: الْجمال

İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Riyâş, güzelliktir."

وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس

et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre

أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {وريشاً} قَالَ: الرياش: المَال قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول: فرشني بِخَير طَال مَا قد بريتني وَخير الموَالِي من يريش وَلَا يبري وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {لباسا يواري سوآتكم وريشاً} قَالَ: هُوَ اللبَاس {ولباس التَّقْوَى} قَالَ: هُوَ الإِيمان وَقد أنزل الله اللبَاس ثمَّ قَالَ: خير اللبَاس التَّقْوَى

Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana Azîz ve Celîl olan Allah'ın {وريشاً} “ve bir süs” buyruğunu haber ver" demiş, o da: "Riyâş, maldır" demiştir. [Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" diye sorunca: "Evet, şairin şöyle dediğini işitmedin mi? 'Beni iyilikle donat, nice zamandır beni yontup tükettin. Efendilerin en hayırlısı donatan, yontup tüketmeyendir'" demiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {لباسا يواري سوآتكم وريشاً} “size edep yerlerinizi örtecek bir giysi ve bir süs [indirdik]” ayeti hakkında: "O elbisedir", {ولباس التَّقْوَى} “takva elbisesi” hakkında: "O imandır. Allah elbiseyi indirmiş, sonra da: 'Elbisenin en hayırlısı takvadır' buyurmuştur" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد

Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den bildirdiğine göre

أَنه قَرَأَهَا (وريشاً ولباس التَّقْوَى) بِالرَّفْع

o, bu ayeti (وريشاً ولباس التَّقْوَى) "ve bir süs, takva elbisesi ise..." şeklinde [libâs kelimesini] merfû olarak okumuştur.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ (وريشاً) بِغَيْر ألف (ولباس التَّقْوَى) بِالرَّفْع

Abd b. Humeyd'in Âsım'dan bildirdiğine göre o, (وريشاً) kelimesini elifsiz [yani tekil olarak 've rîşen'] ve (ولباس التَّقْوَى) ifadesini merfû olarak okumuştur.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عُثْمَان سَمِعت رَسُول الله ﷺ يقْرَأ {وريشا} وَلم يقل: وريشاً

İbn Merdûye'nin Osman'dan bildirdiğine göre o: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i {وريشا} şeklinde okurken işittim; 've rîşen' demedi" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن زر بن حُبَيْش

İbn Cerîr'in Zirr b. Hubeyş'ten bildirdiğine göre

أَنه قَرَأَهَا (ورياشاً)

o, bunu (ورياشاً) "ve riyâşen" şeklinde okumuştur.

وَأخرج أَبُو عبيد وَعبد بن حميد والحكيم التِّرْمِذِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن معبد الْجُهَنِيّ فِي قَوْله {ولباس التَّقْوَى} قَالَ: هُوَ الْحيَاء ألم تَرَ أَن الله قَالَ {يَا بني آدم قد أنزلنَا عَلَيْكُم لباساً يواري سوآتكم وريشاً ولباس التَّقْوَى} فاللباس الَّذِي يواري سوءاتكم: هُوَ لبوسكم والرياش المعاش ولباس التَّقْوَى: الْحيَاء

Ebû Ubeyd, Abd b. Humeyd, el-Hakîm et-Tirmizî, İbnü'l-Münzir, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Ma'bed el-Cühenî'den bildirdiğine göre o, {ولباس التَّقْوَى} “Takva elbisesi” ayeti hakkında şöyle demiştir: "O hayâdır. Görmedin mi ki Allah: {يَا بني آدم قد أنزلنَا عَلَيْكُم لباساً يواري سوآتكم وريشاً ولباس التَّقْوَى} “Ey Âdemoğulları! Size edep yerlerinizi örtecek bir giysi, bir süs elbisesi ve takva elbisesi indirdik” buyurmuştur. Edep yerlerinizi örten giysi: Elbisenizdir. Riyâş: Geçimliktir. Takva elbisesi ise: Hayâdır."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {ولباس التَّقْوَى} قَالَ: يَتَّقِي الله فيواري عَوْرَته ذَاك لِبَاس التَّقْوَى

İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o, {ولباس التَّقْوَى} “Takva elbisesi” ayeti hakkında: "Allah'tan sakınır ve avretini örter; işte o takva elbisesidir" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {ولباس التَّقْوَى} قَالَ: مَا يلبس المتقون يَوْم الْقِيَامَة {ذَلِك خير} من لِبَاس أهل الدُّنْيَا

İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den bildirdiğine göre o, {ولباس التَّقْوَى} “Takva elbisesi” hakkında: "Müttakilerin kıyamet günü giyeceği şeydir", {ذَلِك خير} “bu daha hayırlıdır” hakkında ise: "Dünya ehlinin elbisesinden [daha hayırlıdır]" demiştir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عَطاء فِي قَوْله {ولباس التَّقْوَى ذَلِك خير} قَالَ: مَا يلبس المتقون يَوْم الْقِيَامَة خير مِمَّا يلبس أهل الدُّنْيَا

Ebü'ş-Şeyh'in Atâ'dan bildirdiğine göre o, {ولباس التَّقْوَى ذَلِك خير} “Takva elbisesi ise işte o daha hayırlıdır” ayeti hakkında: "Müttakilerin kıyamet günü giyeceği şey, dünya ehlinin giydiğinden daha hayırlıdır" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ولباس التَّقْوَى} قَالَ: السمت الْحسن فِي الْوَجْه

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {ولباس التَّقْوَى} “Takva elbisesi” ayeti hakkında: "Yüzdeki güzel duruş/hâl" demiştir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ مَا من عبد عمل خيرا أَو شرا إِلَّا كسى رِدَاء عمله حَتَّى يعرفوه وتصديق ذَلِك فِي كتاب الله {ولباس التَّقْوَى ذَلِك خير} الْآيَة

Ebü'ş-Şeyh'in el-Hasan'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Hiçbir kul yoktur ki bir iyilik veya kötülük yapsın da, insanlar kendisini tanısın diye ona amelinin ridası giydirilmesin. Bunun doğrulaması Allah'ın Kitabı'nda {ولباس التَّقْوَى ذَلِك خير} “Takva elbisesi ise işte o daha hayırlıdır...” ayetindedir."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن قَالَ: رَأَيْت عُثْمَان على الْمِنْبَر قَالَ: يَا أَيهَا النَّاس اتَّقوا الله فِي هَذِه السرائر فَإِنِّي سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول وَالَّذِي نفس مُحَمَّد بِيَدِهِ مَا عمل أحد عملا قطّ سرا إِلَّا ألبسهُ الله رِدَاءَهُ عَلَانيَة إِن خيرا فَخير وَإِن شرا فشر ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {وريشا} وَلم يقل وريشاً {ولباس التَّقْوَى ذَلِك خير} قَالَ: السمت الْحسن

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Osman'ı minber üzerinde gördüm, şöyle diyordu: "Ey insanlar! Bu gizli işlerde Allah'tan sakının; çünkü ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Muhammed'in nefsi elinde olana yemin ederim ki, bir kimse gizlice bir amel işleyecek olsa, Allah ona onun ridasını açıkça mutlaka giydirir; hayırsa hayır, şerse şerdir.' Sonra şu ayeti {وريشا} şeklinde okudu, 've rîşen' demedi; {ولباس التَّقْوَى ذَلِك خير} “Takva elbisesi ise işte o daha hayırlıdır” ayeti hakkında da: 'Güzel duruş/hâldir' dedi."

وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {لباسا يواري سوآتكم} قَالَ: هِيَ الثِّيَاب {وريشا} قَالَ: المَال {ولباس التَّقْوَى} قَالَ: الإِيمان {ذَلِك خير} يَقُول: ذَلِك خير من الرياش واللباس يواري سوءاتكم

İbn Cerîr'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, {لباسا يواري سوآتكم} “edep yerlerinizi örtecek bir giysi” ayeti hakkında: "O elbiselerdir", {وريشا} “ve bir süs” hakkında: "Mal", {ولباس التَّقْوَى} “takva elbisesi” hakkında: "İman", {ذَلِك خير} “bu daha hayırlıdır” ifadesi hakkında ise: "Bu, süsten ve avret yerlerinizi örten elbiseden daha hayırlıdır" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ينْزع عَنْهُمَا لباسهما} قَالَ: التَّقْوَى

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {ينْزع عَنْهُمَا لباسهما} “onların elbiselerini soyuyordu” ayeti hakkında: "Takva" demiştir.

وَفِي قَوْله {إِنَّه يراكم هُوَ وقبيله} قَالَ: الْجِنّ وَالشَّيَاطِين

{إِنَّه يراكم هُوَ وقبيله} “Çünkü o ve kabilesi sizi görür” ayeti hakkında da: "Cinler ve şeytanlardır" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن مُنَبّه {ينْزع عَنْهُمَا لباسهما} قَالَ: النُّور

Abd b. Humeyd'in İbn Münebbih'ten bildirdiğine göre o, {ينْزع عَنْهُمَا لباسهما} “onların elbiselerini soyuyordu” ayeti hakkında: "Nur" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وقبيله} قَالَ: نَسْله

İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o, {وقبيله} “ve kabilesi” ayeti hakkında: "Onun soyudur" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {إِنَّه يراكم هُوَ وقبيله من حَيْثُ لَا ترونهم} قَالَ: وَالله ان عدوا يراك من حَيْثُ لَا ترَاهُ لشديد الْمُؤْنَة إِلَّا من عصم الله

Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den bildirdiğine göre {إِنَّه يراكم هُوَ وقبيله من حَيْثُ لَا ترونهم} “Çünkü o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler” ayeti hakkında o şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki, senin kendisini görmediğin yerden seni gören bir düşmanın meşakkati pek çetindir; meğerki Allah korumuş olsun."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد قَالَ: سَأَلَ أَن يرى وَلَا يرى وَأَن يخرج من تَحت الثرى وَإنَّهُ مَتى شَاب عَاد فَتى فَأُجِيب

Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "[İblis] kendisi görüp de görünmemeyi, toprağın altından çıkabilmeyi ve ne zaman yaşlansa gençliğine geri dönmeyi diledi; kendisine bunlar verildi."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مطرف

İbn Ebî Şeybe'nin Mutarrif'ten bildirdiğine göre

أَنه كَانَ يَقُول: لَو أَن رجلا رأى صيدا وَالصَّيْد لَا يرَاهُ فختله ألم يُوشك أَن يَأْخُذهُ قَالُوا: بلَى

o şöyle derdi: "Bir kimse avını görse de av onu görmese ve adam onu pusuya düşürse, onu yakalaması yakın olmaz mı?" [Yanındakiler]: "Evet" dediler.