وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَ الْعَبَّاس ﵁ قد أسر يَوْم بدر فَافْتدى نَفسه بِأَرْبَعِينَ أُوقِيَّة من ذهب فَقَالَ حِين نزلت {يَا أَيهَا النَّبِي قل لمن فِي أَيْدِيكُم من الأسرى} لقد أَعْطَانِي خَصْلَتَيْنِ مَا أحب أَن لي بهما الدُّنْيَا إِنِّي أسرت يَوْم بدر ففديت نَفسِي بِأَرْبَعِينَ أُوقِيَّة فَأَعْطَانِي الله أَرْبَعِينَ عبدا وَإِنِّي أَرْجُو الْمَغْفِرَة الَّتِي وعدنا الله
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, ed-Delâil'de Beyhakî ve İbn Asâkir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Abbâs radıyallâhu anh Bedir günü esir edilmişti; kırk ukıye altın karşılığında kendisini fidye ile kurtardı. {يَا أَيهَا النَّبِي قل لمن فِي أَيْدِيكُم من الأسرى} “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki...” ayeti inince şöyle dedi: “Bana iki haslet verdi ki bunlara karşılık dünya benim olsa sevinmezdim. Bedir günü esir edilmiştim, kırk ukıye ile kendimi fidye verip kurtardım. Allah da bana kırk köle verdi. Allah'ın bize vadettiği mağfireti de umuyorum.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {قل لمن فِي أَيْدِيكُم من الأسرى} قَالَ: عَبَّاس وَأَصْحَابه قَالُوا للنَّبِي ﷺ: آمنا بِمَا جِئْت بِهِ ونشهد أَنَّك رَسُول الله فَنزل {إِن يعلم الله فِي قُلُوبكُمْ خيرا} أَي إِيمَانًا وَتَصْدِيقًا يخلف لكم
Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre {قل لمن فِي أَيْدِيكُم من الأسرى} “Elinizdeki esirlere de ki...” ayeti hakkında şöyle demiştir: Abbâs ve arkadaşları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Getirdiğin şeylere iman ettik ve senin Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet ederiz.” dediler. Bunun üzerine {إِن يعلم الله فِي قُلُوبكُمْ خيرا} “Eğer Allah sizin kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse...” yani iman ve tasdik [bilirse], size bedel olarak verir
خيرا مِمَّا أصبت مِنْكُم وَيغْفر لكم الشّرك الَّذِي كُنْتُم عَلَيْهِ فَكَانَ عَبَّاس يَقُول: مَا أحب أَن هَذِه الْآيَة لم تنزل فِينَا وَإِن لي مَا فِي الدُّنْيَا من شَيْء فَلَقَد أَعْطَانِي الله خيرا مِمَّا أَخذ مني مائَة ضعف وَأَرْجُو أَن يكون غفر لي
sizden aldığımdan daha hayırlısını [verir] ve üzerinde bulunduğunuz şirki bağışlar [ayeti indi]. Abbâs şöyle derdi: “Dünyadaki her şey benim olsa bile bu ayetin hakkımızda inmemiş olmasını istemezdim. Allah bana, benden alınandan yüz kat daha hayırlısını verdi ve beni bağışlamış olduğunu da umuyorum.”
وَأخرج ابْن سعد وَابْن عساكرعن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {يَا أَيهَا النَّبِي قل لمن فِي أَيْدِيكُم من الأسرى} الْآيَة
İbn Sa'd ve İbn Asâkir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {يَا أَيهَا النَّبِي قل لمن فِي أَيْدِيكُم من الأسرى} “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre
قَالَ: نزلت فِي الْأُسَارَى يَوْم بدر مِنْهُم الْعَبَّاس بن عبد الْمطلب وَنَوْفَل بن الْحَرْث وَعقيل بن أبي طَالب ﵃
şöyle demiştir: Bedir gününün esirleri hakkında indi; aralarında Abbâs b. Abdilmuttalib, Nevfel b. el-Hâris ve Akîl b. Ebî Tâlib radıyallâhu anhüm vardı.
الْآيَة ٧١
Ayet 71
أخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَإِن يُرِيدُوا خِيَانَتك} إِن كَانَ قَوْلهم كذبا {فقد خانوا الله من قبل} فقد كفرُوا وقاتلوك فأمنك مِنْهُم
İbnu'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre {وَإِن يُرِيدُوا خِيَانَتك} “Eğer sana hıyanet etmek isterlerse” —şayet sözleri yalan ise— {فقد خانوا الله من قبل} “daha önce de Allah'a hıyanet etmişlerdi” —yani inkâr edip seninle savaşmışlardı; böylece [Allah] seni onlardan emin kıldı.
الْآيَة ٧٢
Ayet 72
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵁ فِي قَوْله {إِن الَّذين آمنُوا وَهَاجرُوا وَجَاهدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وأنفسهم فِي سَبِيل الله} قَالَ: إِن الْمُؤمنِينَ كَانُوا على عهد رَسُول الله ﷺ على ثَلَاث منَازِل
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre, {إِن الَّذين آمنُوا وَهَاجرُوا وَجَاهدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وأنفسهم فِي سَبِيل الله} “İman edip hicret eden, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler...” ayeti hakkında şöyle demiştir: Müminler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında üç mertebe üzere idiler.
مِنْهُم الْمُؤمن وَالْمُهَاجِر المباين لِقَوْمِهِ فِي الْهِجْرَة خرج إِلَى قوم مُؤمنين فِي دِيَارهمْ وعقارهم وَأَمْوَالهمْ وَفِي قَوْله {وَالَّذين آووا ونصروا} وأعلنوا مَا أعلن أهل الْهِجْرَة وشهروا السيوف على من كذب وَجحد فهذان مُؤْمِنَانِ جعل الله بَعضهم أَوْلِيَاء بعض وَفِي قَوْله {وَالَّذين آمنُوا وَلم يهاجروا}
Onlardan biri, hicret ederek kavminden ayrılan ve yurtlarında, arazilerinde ve mallarında mümin olan bir topluluğun yanına çıkan mümin ve muhacirdir. {وَالَّذين آووا ونصروا} “Barındıranlar ve yardım edenler...” ayetinde [belirtilenler] ise hicret ehlinin açığa vurduğunu açığa vuran ve yalanlayıp inkâr edenlere karşı kılıç çekenlerdir. İşte bu ikisi Allah'ın birbirlerini veli kıldığı iki mümindir. {وَالَّذين آمنُوا وَلم يهاجروا} “İman edip de hicret etmeyenler...” ayetine gelince;
قَالَ: كَانُوا يتوارثون بَينهم إِذا توفّي الْمُؤمن المُهَاجر بِالْولَايَةِ فِي الدّين وَكَانَ الَّذِي آمن وَلم يُهَاجر لَا يَرث من أجل أَنه لم يُهَاجر وَلم ينصر فبؤأ الله الْمُؤمنِينَ الْمُهَاجِرين من ميراثهم وَهِي الْولَايَة الَّتِي قَالَ الله {مَا لكم من ولايتهم من شَيْء حَتَّى يهاجروا وَإِن استنصروكم فِي الدّين فَعَلَيْكُم النَّصْر إِلَّا على قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} وَكَانَ حَقًا على الْمُؤمنِينَ الَّذين آووا ونصروا إِذا استنصروهم فِي الدّين أَن ينصروهم إِن قوتلوا إِلَّا أَن يستنصروا على قوم بَينهم وَبَين النَّبِي ﷺ مِيثَاق وَلَا نصر لَهُم عَلَيْهِم إِلَّا على الْعَدو الَّذِي لَا مِيثَاق لَهُم ثمَّ أنزل الله تَعَالَى بعد ذَلِك: أَن ألحق كل ذِي رحم برحمه من الْمُؤمنِينَ الَّذين آمنُوا وَلم يهاجروا فَجعل لكل إِنْسَان من الْمُؤمنِينَ نَصِيبا مَفْرُوضًا لقَوْله {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله إِن الله بِكُل شَيْء عليم} الْأَنْفَال الْآيَة ٧٥
Şöyle dedi: Muhacir bir mümin vefat ettiğinde, dindeki velayet sebebiyle aralarında birbirlerine mirasçı olurlardı. İman edip de hicret etmeyen kimse ise hicret etmediği ve yardımda bulunmadığı için mirasçı olamazdı. Allah muhacir müminleri onların mirasından pay sahibi kıldı. İşte bu, Allah'ın: {مَا لكم من ولايتهم من شَيْء حَتَّى يهاجروا وَإِن استنصروكم فِي الدّين فَعَلَيْكُم النَّصْر إِلَّا على قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} “Hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur. Eğer dinde sizden yardım isterlerse, aranızda antlaşma bulunan bir topluluk aleyhine olmamak üzere, onlara yardım etmek üzerinize borçtur.” buyurduğu velayettir. Barındıran ve yardım eden müminlerin, eğer kendileriyle savaşılanlar dinde yardım isterlerse onlara yardım etmeleri hak idi; meğerki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarında antlaşma bulunan bir kavme karşı yardım istemiş olsunlar. Onlara karşı antlaşması olmayan düşmandan başkasına yardım edilmezdi. Sonra Allah Teâlâ bundan sonra: İman edip hicret etmeyen müminlerden her akrabanın kendi akrabasına mirasçı kılınmasını indirdi ve müminlerden her insana farz kılınmış bir pay tayin etti; nitekim şöyle buyurmuştur: {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله إِن الله بِكُل شَيْء عليم} “Akrabalar da Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha yakındırlar. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (el-Enfâl: 75).
وَأخرج ابْن مردوية عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ آخى بَين الْمُسلمين من الْمُهَاجِرين وَالْأَنْصَار فآخى بَين حَمْزَة بن عبد الْمطلب وَبَين زيد بن حَارِثَة وَبَين عمر بن الْخطاب ومعاذ بن عفراء وَبَين الزبير بن العوّام وَعبد الله بن مَسْعُود وَبَين أبي بكر الصّديق وَطَلْحَة بن عبيد الله وَبَين عبد الرَّحْمَن بن عَوْف وَسعد بن الرّبيع
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Muhacirler ile Ensar'dan olan Müslümanlar arasında kardeşlik kurdu. Hamza b. Abdilmuttalib ile Zeyd b. Hârise'yi, Ömer b. el-Hattâb ile Muâz b. Afrâ'yı, Zübeyr b. el-Avvâm ile Abdullah b. Mes'ûd'u, Ebû Bekir es-Sıddîk ile Talha b. Ubeydillâh'ı, Abdurrahman b. Avf ile Sa'd b. er-Rebî'i kardeş yaptı.
وَقَالَ لسَائِر أَصْحَابه: تآخوا وَهَذَا أخي - يَعْنِي عَليّ بن أبي طَالب ﵁ قَالَ: فَأَقَامَ الْمُسلمُونَ على ذَلِك حَتَّى نزلت سُورَة الْأَنْفَال وَكَانَ مِمَّا شدد الله بِهِ عقد نبيه ﷺ قَول الله تَعَالَى {إِن الَّذين آمنُوا وَهَاجرُوا وَجَاهدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وأنفسهم فِي سَبِيل الله وَالَّذين آووا ونصروا أُولَئِكَ بَعضهم أَوْلِيَاء بعض وَالَّذين آمنُوا وَلم يهاجروا} إِلَى قَوْله {لَهُم مغْفرَة ورزق كريم} فأحكم الله تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَات العقد الَّذِي عقد رَسُول الله ﷺ بَين أَصْحَابه من الْمُهَاجِرين وَالْأَنْصَار يتوارث الَّذين تآخوا دون من كَانَ مُقيما بِمَكَّة من ذَوي الْأَرْحَام والقرابات فَمَكثَ النَّاس على ذَلِك العقد مَا شَاءَ الله ثمَّ أنزل الله الْآيَة الْأُخْرَى فنسخت مَا كَانَ قبلهَا فَقَالَ {وَالَّذين آمنُوا من بعد وَهَاجرُوا وَجَاهدُوا مَعكُمْ فَأُولَئِك مِنْكُم وأولو الْأَرْحَام} والقرابات وَرجع كل رجل إِلَى نسبه ورحمه وانقطعت تِلْكَ الوراثة
Diğer sahâbîlerine de: “Birbirinizle kardeş olun; bu da benim kardeşimdir” —Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ı kastederek— buyurdu. Dedi ki: Müslümanlar, Enfâl sûresi inene kadar bu hal üzere kaldılar. Allah'ın, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ahdini pekiştirdiği hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu kavliydi: {إِن الَّذين آمنُوا وَهَاجرُوا وَجَاهدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وأنفسهم فِي سَبِيل الله وَالَّذين آووا ونصروا أُولَئِكَ بَعضهم أَوْلِيَاء بعض وَالَّذين آمنُوا وَلم يهاجروا} 'dan {لَهُم مغْفرَة ورزق كريم} kavline kadar. Allah Teâlâ bu ayetlerle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Muhacirler ve Ensar'dan olan sahâbîleri arasında kurduğu ahdi pekiştirdi; Mekke'de ikamet eden akraba ve hısımlar hariç tutularak kardeş kılınanlar birbirlerine mirasçı oluyorlardı. İnsanlar Allah'ın dilediği kadar bu ahit üzere kaldılar. Sonra Allah diğer ayeti indirerek kendisinden öncekini neshetti ve şöyle buyurdu: {وَالَّذين آمنُوا من بعد وَهَاجرُوا وَجَاهدُوا مَعكُمْ فَأُولَئِك مِنْكُم وأولو الْأَرْحَام} “Sonradan iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenler de sizdendir. Akrabalar ise...” ve hısımlar. Böylece her adam kendi nesebine ve akrabasına döndü ve o [kardeşlik yoluyla] mirasçılık sona erdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {إِن الَّذين آمنُوا وَهَاجرُوا وَجَاهدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وأنفسهم فِي سَبِيل الله وَالَّذين آووا ونصروا أُولَئِكَ بَعضهم أَوْلِيَاء بعض} يَعْنِي فِي الْمِيرَاث جعل الله الْمِيرَاث للمهاجرين
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre {إِن الَّذين آمنُوا وَهَاجرُوا وَجَاهدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وأنفسهم فِي سَبِيل الله وَالَّذين آووا ونصروا أُولَئِكَ بَعضهم أَوْلِيَاء بعض} “Şüphesiz iman edip hicret eden, mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler ile [onları] barındıran ve yardım edenler, işte onlar birbirlerinin velileridir.” ayeti hakkında: Yani mirasta; Allah mirası Muhacirler
وَالْأَنْصَار دون الْأَرْحَام {وَالَّذين آمنُوا وَلم يهاجروا مَا لكم من ولايتهم من شَيْء} مَا لكم من ميراثهم شَيْء {حَتَّى يهاجروا وَإِن استنصروكم فِي الدّين} يَعْنِي إِن استنصر الْأَعْرَاب الْمُسلمُونَ الْمُهَاجِرين وَالْأَنْصَار على عَدو لَهُم فَعَلَيْهِم أَن ينصروهم {إِلَّا على قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} فَكَانُوا يعْملُونَ على ذَلِك حَتَّى أنزل الله تَعَالَى هَذِه الْآيَة {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله} فنسخت الَّتِي قبلهَا وَصَارَت الْمَوَارِيث لِذَوي الْأَرْحَام
ve Ensar'a kılmış, akrabaları dışarıda tutmuştur. {وَالَّذين آمنُوا وَلم يهاجروا مَا لكم من ولايتهم من شَيْء} “İman edip de hicret etmeyenlere gelince, hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur” yani {حَتَّى يهاجروا} hicret edinceye kadar onların mirasından size hiçbir şey yoktur. {وَإِن استنصروكم فِي الدّين} “Eğer dinde sizden yardım isterlerse” yani bedevi Müslümanlar, düşmanlarına karşı Muhacirler ve Ensar'dan yardım isterlerse onlara yardım etmeleri gerekir; {إِلَّا على قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} “ancak aranızda antlaşma bulunan bir kavme karşı müstesna”. Allah Teâlâ: {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله} “Akrabalar da Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha yakındırlar.” ayetini indirene kadar bununla amel ediyorlardı. Bu ayet öncekini neshetti ve miraslar akrabalara kaldı.
وَأخرج أَبُو عُبَيْدَة وَأَبُو دَاوُد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {إِن الَّذين آمنُوا وَهَاجرُوا وَجَاهدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وأنفسهم فِي سَبِيل الله وَالَّذين آووا ونصروا أُولَئِكَ بَعضهم أَوْلِيَاء بعض وَالَّذين آمنُوا وَلم يهاجروا مَا لكم من ولايتهم من شَيْء حَتَّى يهاجروا} قَالَ: كَانَ المُهَاجر لَا يتَوَلَّى الْأَعرَابِي وَلَا يَرِثهُ وَهُوَ مُؤمن وَلَا يَرث الْأَعرَابِي المُهَاجر فنسختها هَذِه الْآيَة {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله}
Ebû Ubeyde, Ebû Dâvûd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre {إِن الَّذين آمنُوا وَهَاجرُوا وَجَاهدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وأنفسهم فِي سَبِيل الله وَالَّذين آووا ونصروا أُولَئِكَ بَعضهم أَوْلِيَاء بعض وَالَّذين آمنُوا وَلم يهاجروا مَا لكم من ولايتهم من شَيْء حَتَّى يهاجروا} “Şüphesiz iman edip hicret eden, mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler ile [onları] barındıran ve yardım edenler, işte onlar birbirlerinin velileridir. İman edip de hicret etmeyenlere gelince, hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur.” ayeti hakkında şöyle demiştir: Muhacir, mümin olduğu halde bedeviyi veli edinmez ve ona mirasçı olmazdı; bedevi de Muhacire mirasçı olmazdı. Bu ayeti şu ayet neshetti: {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله} “Akrabalar da Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha yakındırlar.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {وَالَّذين آمنُوا وَلم يهاجروا} قَالَ: كَانَ الْأَعرَابِي لَا يَرث المُهَاجر وَلَا المُهَاجر يَرث الْأَعرَابِي حَتَّى فتحت مَكَّة وَدخل النَّاس فِي الدّين أَفْوَاجًا فَأنْزل الله {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله}
İbn Ebî Hâtim'in İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَالَّذين آمنُوا وَلم يهاجروا} “İman edip de hicret etmeyenler...” ayeti hakkında şöyle demiştir: Mekke fethedilip insanlar akın akın dine girene kadar bedevi Muhacire mirasçı olamaz, Muhacir de bedeviye mirasçı olamazdı. Bunun üzerine Allah: {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله} “Akrabalar da Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha yakındırlar.” ayetini indirdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس فِي ناسخه وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَالَّذين آمنُوا وَلم يهاجروا مَا لكم من ولايتهم من شَيْء حَتَّى يهاجروا} قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فتوارثت الْمُسلمُونَ بِالْهِجْرَةِ فَكَانَ لَا يَرث الْأَعرَابِي الْمُسلم من المُهَاجر الْمُسلم شَيْئا حَتَّى نسخ ذَلِك بعد فِي سُورَة الْأَحْزَاب (وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله من الْمُؤمنِينَ والمهاجرين) فخلط الله بَعضهم بِبَعْض وَصَارَت الْمَوَارِيث بالملل
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, en-Nâsih adlı eserinde en-Nehhâs ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَالَّذين آمنُوا وَلم يهاجروا مَا لكم من ولايتهم من شَيْء حَتَّى يهاجروا} “İman edip de hicret etmeyenlere gelince, hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur.” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu ayet indi ve Müslümanlar hicret bağıyla birbirlerine mirasçı oldular. Müslüman bedevi, Müslüman Muhacirden hiçbir şeye mirasçı olamazdı; nihayet bu hüküm daha sonra Ahzâb sûresindeki (وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله من الْمُؤمنِينَ والمهاجرين) ayetiyle neshedildi. Böylece Allah onları birbirine kattı ve miraslar din bağı [ve akrabalık] ile oldu.
وَأخرج أَحْمد وَمُسلم عَن بُرَيْدَة ﵁ قَالَ كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا بعث أَمِيرا على سَرِيَّة أَو جَيش أوصاه فِي خَاصَّة نَفسه بتقوى الله وبمن مَعَه من الْمُسلمين خيرا وَقَالَ: اغزوا فِي سَبِيل الله قَاتلُوا من كفر بِاللَّه إِذا لقِيت عدوّك من الْمُشْركين فادعهم إِلَى إِحْدَى ثَلَاث خِصَال فأيتهن مَا أجابوك فاقبل مِنْهُم وكف عَنْهُم
Ahmed ve Müslim'in Büreyde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye veya orduya komutan tayin ettiğinde, bizzat kendisine Allah'tan korkmayı, beraberindeki Müslümanlara da hayırla muamele etmeyi tavsiye eder ve şöyle buyururdu: “Allah yolunda gazâ edin, Allah'ı inkâr edenlerle savaşın. Müşriklerden olan düşmanınla karşılaştığın zaman onları üç hasletten birine davet et; bunlardan hangisine icabet ederlerse onu kabul et ve onlardan el çek.
ادعهم
Onları
إِلَى الإِسلام فَإِن أجابوك فَأقبل مِنْهُم ثمَّ ادعهم إِلَى التحوّل من دَارهم إِلَى دَار الْمُهَاجِرين واعلمهم إِن فعلوا ذَلِك أَن لَهُم مَا للمهاجرين وَعَلَيْهِم مَا على الْمُهَاجِرين فَإِن أَبَوا واختاروا دَارهم فاعلمهم أَنهم يكونُونَ كأعراب الْمُسلمين يجْرِي عَلَيْهِم حكم الله الَّذِي يجْرِي على الْمُؤمنِينَ وَلَا يكون لَهُم فِي الْفَيْء وَالْغنيمَة نصيب إِلَّا أَن يجاهدوا مَعَ الْمُسلمين فَإِن هم أَبَوا فادعهم إِلَى إِعْطَاء الْجِزْيَة فَإِن آتوا فَأقبل مِنْهُم وكف عَنْهُم فَإِن أَبَوا فَاسْتَعِنْ بِاللَّه ثمَّ قَاتلهم
İslam'a davet et; eğer icabet ederlerse onlardan bunu kabul et. Sonra onları kendi yurtlarından Muhacirlerin yurduna göç etmeye davet et ve onlara bildir ki bunu yaparlarsa Muhacirlerin sahip olduğu haklara sahip olurlar ve Muhacirlerin üzerindeki sorumluluklar onların da üzerine olur. Şayet bunu kabul etmeyip kendi yurtlarını tercih ederlerse, onlara Müslüman bedeviler gibi olacaklarını, müminlere uygulanan Allah'ın hükmünün onlara da uygulanacağını, Müslümanlarla birlikte cihad etmedikçe fey ve ganimetten pay alamayacaklarını bildir. Şayet buna da yanaşmazlarsa onları cizye vermeye davet et; verirlerse bunu kabul et ve onlardan el çek. Eğer buna da yanaşmazlarsa Allah'tan yardım dile ve sonra onlarla savaş.”
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أنس ﵁ قَالَ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: جاهدوا الْمُشْركين بأموالكم وَأَنْفُسكُمْ وألسنتكم
Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî ve Hâkim —sahih olduğunu belirterek— Enes radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Müşriklere karşı mallarınızla, canlarınızla ve dillerinizle cihad edin.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَإِن استنصروكم فِي الدّين فَعَلَيْكُم النَّصْر إِلَّا على قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} قَالَ: نهى الْمُسلمُونَ عَن أهل ميثاقهم فوَاللَّه لأخوك الْمُسلم أعظم عَلَيْك حُرْمَة وَحقا وَالله أعلم
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَإِن استنصروكم فِي الدّين فَعَلَيْكُم النَّصْر إِلَّا على قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} “Eğer dinde sizden yardım isterlerse, aranızda antlaşma bulunan bir topluluk aleyhine olmamak üzere, onlara yardım etmek üzerinize borçtur.” ayeti hakkında şöyle demiştir: Müslümanlar, antlaşmalı oldukları kimselere [karşı savaşmaktan] nehyedildiler. Vallahi Müslüman kardeşinin senin üzerindeki hürmeti ve hakkı daha büyüktür. Doğrusunu Allah bilir.
الْآيَات ٧٣ - ٧٤
Ayetler 73 - 74
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ من طَرِيق أبي مَالك ﵁ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رجل من الْمُسلمين لنورثن ذَوي الْقُرْبَى منا من الْمُشْركين فَنزلت {وَالَّذين كفرُوا بَعضهم أَوْلِيَاء بعض إِلَّا تفعلوه تكن فتْنَة فِي الأَرْض وَفَسَاد كَبِير}
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Mâlik radıyallâhu anh tarikiyle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Müslümanlardan bir adam: “Müşriklerden olan akrabalarımıza mutlaka mirasçı olacağız” dedi. Bunun üzerine {وَالَّذين كفرُوا بَعضهم أَوْلِيَاء بعض إِلَّا تفعلوه تكن فتْنَة فِي الأَرْض وَفَسَاد كَبِير} “İnkâr edenler de birbirlerinin velileridir. Eğer bunu yapmazsanız yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur.” ayeti indi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَالَّذين كفرُوا بَعضهم أَوْلِيَاء بعض} قَالَ: نزلت فِي مَوَارِيث مُشْركي أهل الْعَرَب
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre {وَالَّذين كفرُوا بَعضهم أَوْلِيَاء بعض} “İnkâr edenler de birbirlerinin velileridir” ayeti hakkında şöyle demiştir: Arap müşriklerinin mirasları hakkında inmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَالَّذين كفرُوا بَعضهم أَوْلِيَاء بعض} يَعْنِي فِي الْمَوَارِيث {إِلَّا تفعلوه} يَقُول: أَن لَا تَأْخُذُوا فِي الْمَوَارِيث بِمَا أَمرتكُم بِهِ
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre {وَالَّذين كفرُوا بَعضهم أَوْلِيَاء بعض} “İnkâr edenler de birbirlerinin velileridir” ayeti hakkında: Yani mirasta [birbirlerinin velisidirler]. {إِلَّا تفعلوه} “Eğer bunu yapmazsanız” buyruğu ise: Miraslarda size emrettiğim şeyleri tutmazsanız demektir.
وَأخرج أَحْمد وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن جرير بن عبد الله ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الْمُهَاجِرُونَ بَعضهم أَوْلِيَاء بعض فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة
Ahmed, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim —sahih olduğunu belirterek— Cerîr b. Abdillâh radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Muhacirler dünyada ve ahirette birbirlerinin velileridir.
والطلقاء من قُرَيْش والعتقاء من ثَقِيف بَعضهم أَوْلِيَاء بعض فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة
Kureyş'in tülakâsı (Mekke fethinde serbest bırakılanları) ve Sakîf'in utekâsı (azatlıları) da dünyada ve ahirette birbirlerinin velileridir.”
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي أُمَامَة ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لَا يتوارث أهل ملتين وَلَا يَرث مُسلم كَافِرًا وَلَا كَافِر مُسلما ثمَّ قَرَأَ {وَالَّذين كفرُوا بَعضهم أَوْلِيَاء بعض إِلَّا تفعلوه تكن فتْنَة فِي الأَرْض وَفَسَاد كَبِير}
Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve İbn Merdûye'nin Ebû Ümâme radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İki ayrı din mensubu birbirine mirasçı olamaz; ne Müslüman kâfire ne de kâfir Müslümana mirasçı olur.” Sonra {وَالَّذين كفرُوا بَعضهم أَوْلِيَاء بعض إِلَّا تفعلوه تكن فتْنَة فِي الأَرْض وَفَسَاد كَبِير} “İnkâr edenler de birbirlerinin velileridir. Eğer bunu yapmazsanız yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur.” ayetini okudu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف عَن يحيى بن أبي كثير ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِذا جَاءَكُم من ترْضونَ أَمَانَته وخلقه فانكحوه كَائِنا مَا كَانَ فَإِن لَا تفعلوه تكن فتْنَة فِي الأَرْض وَفَسَاد كَبِير
Abdurrezzâk el-Musannef'te Yahyâ b. Ebî Kesîr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Emanetinden ve ahlakından razı olduğunuz kimse size geldiğinde kim olursa olsun onu evlendirin. Eğer bunu yapmazsanız yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur.”
الْآيَة ٧٥
Ayet 75
أخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ ترك رَسُول الله ﷺ النَّاس يَوْم توفّي على أَرْبَعَة منَازِل
İbnu'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiği gün insanları dört mertebe üzere bıraktı:
مُؤمن مهَاجر وَالْأَنْصَار وأعرابي مُؤمن لم يُهَاجر إِن استنصره النَّبِي نَصره وَإِن تَركه فَهُوَ إِذن لَهُ وَإِن استنصر النَّبِي ﷺ كَانَ حَقًا عَلَيْهِ أَن ينصره وَذَلِكَ (استنصروكم فِي الدّين فَعَلَيْكُم النَّصْر) (الْأَنْفَال الْآيَة ٧٢) وَالرَّابِعَة التَّابِعين بِإِحْسَان
Muhacir mümin, Ensar, hicret etmemiş bedevi mümin —eğer Peygamber ondan yardım isterse ona yardım eder, şayet onu [kendi haline] bırakırsa bu ona bir ruhsattır; eğer o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den yardım isterse ona yardım etmesi bir haktır ki bu (استنصروكم فِي الدّين فَعَلَيْكُم النَّصْر) 'Eğer dinde sizden yardım isterlerse onlara yardım etmek üzerinize borçtur' (el-Enfâl: 72) ayetidir— ve dördüncüsü de ihsanla tâbi olanlardır.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁
İbn Ebî Hâtim Dahhâk radıyallâhu anh'tan
مثله
bunun bir benzerini rivayet etti.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن الزبير بن الْعَوام قَالَ: أنزل الله فِينَا خَاصَّة معشر قُرَيْش وَالْأَنْصَار {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض} وَذَلِكَ أَنا معشر قُرَيْش لما قدمنَا الْمَدِينَة قدمنَا وَلَا أَمْوَال لنا فَوَجَدنَا الْأَنْصَار نعم الإِخوان فواخيناهم وتوارثنا فآخى أَبُو بكر ﵁ خَارِجَة بن زيد وآخى عمر ﵁ فلَانا وآخى عُثْمَان ﵁ رجلا من بني زُرَيْق بن سعد الزرقي
İbn Sa'd, İbn Ebî Hâtim, Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve İbn Merdûye'nin Zübeyr b. el-Avvâm'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah, biz Kureyş topluluğu ve Ensar hakkında hususi olarak {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض} “Akrabalar da birbirlerine [mirasta] daha yakındırlar” ayetini indirdi. Şöyle ki; biz Kureyş topluluğu Medine'ye geldiğimizde hiçbir malımız olmaksızın geldik. Ensar'ı ise en güzel kardeşler olarak bulduk. Onlarla kardeşleştik ve birbirimize mirasçı olduk. Ebû Bekir radıyallâhu anh Hârice b. Zeyd ile, Ömer radıyallâhu anh falan kimseyle, Osman radıyallâhu anh Benî Züreyk b. Sa'd ez-Zürakî'den bir adamla kardeş oldu.
قَالَ الزبير: وواخيت أَنا كَعْب بن مَالك ووارثونا ووارثناهم فَلَمَّا كَانَ يَوْم أحد قيل لي قتل أَخُوك كَعْب بن مَالك فَجِئْته فانتقلته فَوجدت السِّلَاح قد ثقله فِيمَا نرى فوَاللَّه يَا بني لَو مَاتَ يَوْمئِذٍ عَن الدُّنْيَا مَا وَرثهُ غَيْرِي حَتَّى أنزل الله هَذِه الْآيَة فِينَا معشر قُرَيْش وَالْأَنْصَار خَاصَّة فرجعنا إِلَى مواريثنا
Zübeyr dedi ki: Ben de Kâ'b b. Mâlik ile kardeş oldum. Onlar bize mirasçı oluyor, biz de onlara mirasçı oluyorduk. Uhud günü olunca bana: “Kardeşin Kâ'b b. Mâlik öldürüldü” dendi. Hemen yanına gittim, onu çevirip baktım ve gördüğümüz kadarıyla silahların onu ağırlaştırdığını [yaraladığını] gördüm. Vallahi ey oğlum, şayet o gün dünyadan göçüp gitseydi Allah biz Kureyş ve Ensar topluluğu hakkında hususi olarak bu ayeti indirene kadar ona benden başkası mirasçı olmazdı. [Ayet inince] biz de kendi [nesep] miraslarımıza döndük.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن الزبير أَنه كتب إِلَى شُرَيْح القَاضِي: إِنَّمَا نزلت هَذِه الْآيَة أَن الرجل كَانَ يعاقد الرجل يَقُول: ترثني وأرثك فَنزلت {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله} فَلَمَّا نزلت ترك ذَلِك
Ebû Ubeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin İbnu'z-Zübeyr'den rivayet ettiğine göre o, Kadı Şüreyh'e şöyle yazmıştır: Bu ayet şundan dolayı inmiştir: Bir adam diğer bir adamla sözleşme yapar ve “Sen bana mirasçı ol, ben de sana mirasçı olayım” derdi. Bunun üzerine {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله} “Akrabalar da Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha yakındırlar.” ayeti indi. Bu ayet inince söz konusu uygulama terk edildi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄
İbn Ebî Hâtim ve Hâkim —sahih olduğunu belirterek— İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre
أَنه قيل لَهُ: أَن ابْن مَسْعُود ﵁ لَا يُورث الموَالِي دون الْأَرْحَام وَيَقُول: إِن ذَوي الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله
ona: “İbn Mes'ûd radıyallâhu anh akrabalar varken mevâlîyi (azatlıları) mirasçı yapmıyor ve 'Şüphesiz akrabalar Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine daha yakındırlar' diyor” dendi.
فَقَالَ ابْن عَبَّاس ﵄: هَيْهَات هَيْهَات
Bunun üzerine İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: “Heyhat, heyhat!
أَيْن ذهب إِنَّمَا كَانَ الْمُهَاجِرُونَ يتوارثون دون الْأَعْرَاب فَنزلت {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله} يَعْنِي أَنه يُورث الْمولى
Nereye gitmiş? Muhacirler sadece bedevileri dışarıda tutarak birbirlerine mirasçı oluyorlardı. Bunun üzerine {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله} “Akrabalar da Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha yakındırlar.” ayeti indi.” Yani o, mevlâyı mirasçı kılmaktadır.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله} قَالَ: نسخت هَذِه الْآيَة مَا كَانَ قبلهَا من مَوَارِيث العقد وَالْحلف والمواريث بِالْهِجْرَةِ وَصَارَت لِذَوي الْأَرْحَام قَالَ: وَالِابْن أولى من الْأَخ وَالْأَخ أولى من الْأُخْت وَالْأُخْت أولى من ابْن الْأَخ وَابْن الْأَخ أولى من الْعم وَالْعم أولى من ابْن الْعم وَابْن الْعم أولى من الْخَال وَلَيْسَ للخال وَلَا الْعمة وَلَا الْخَالَة من الْمِيرَاث نصيب فِي قَول زيد وَكَانَ عمر بن الْخطاب ﵁ يُعْطي ثُلثي المَال للعمة وَالثلث للخالة إِذا لم يكن لَهُ وَارِث وَكَانَ عَليّ وَابْن مَسْعُود يردان مَا فضل من الْمِيرَاث على ذَوي الْأَرْحَام على قدر سُهْمَانهمْ غير الزَّوْج وَالْمَرْأَة
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله} “Akrabalar da Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha yakındırlar.” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu ayet, kendisinden önceki ahit, yeminleşme ve hicret yoluyla olan mirasları neshetti ve miras akrabalara kaldı. Dedi ki: Erkek evlat erkek kardeşten önceliklidir; erkek kardeş kız kardeşten önceliklidir; kız kardeş erkek kardeşin oğlundan önceliklidir; erkek kardeşin oğlu amcadan önceliklidir; amca amcaoğlundan önceliklidir; amcaoğlu dayıdan önceliklidir. Zeyd'in kavline göre ise dayı, hala ve teyzenin mirastan hiçbir payı yoktur. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh vârisi bulunmadığı takdirde malın üçte ikisini halaya, üçte birini de teyzeye verirdi. Ali ve İbn Mes'ûd ise karı koca hariç, mirastan artan kısmı payları oranında akrabalara paylaştırırlardı.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: كَانَ لَا يَرث الْأَعرَابِي المُهَاجر حَتَّى أنزل الله {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله}
İbn Cerîr'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله} “Akrabalar da Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha yakındırlar.” ayetini indirene kadar bedevi Muhacire mirasçı olamazdı.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: توارثت الْمُسلمُونَ لما قدمُوا الْمَدِينَة بِالْهِجْرَةِ ثمَّ نسخ ذَلِك فَقَالَ {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله}
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Müslümanlar Medine'ye geldiklerinde hicret yoluyla birbirlerine mirasçı oluyorlardı; sonra bu neshedilerek: {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله} “Akrabalar da Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha yakındırlar.” buyruldu.
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس رَضِي الله عنما قَالَ: آخى رَسُول الله ﷺ بَين أَصْحَابه وَورث بَعضهم من بعض حَتَّى نزلت هَذِه الْآيَة {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله} فتركوا ذَلِك وتوارثوا بِالنّسَبِ
Tayâlisî, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sahâbîleri arasında kardeşlik kurdu ve {وأولو الْأَرْحَام بَعضهم أولى بِبَعْض فِي كتاب الله} “Akrabalar da Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha yakındırlar.” ayeti inene kadar birbirlerine mirasçı oldular. [Ayet inince] bunu terk ettiler ve nesep yoluyla birbirlerine mirasçı oldular.
(٩)
(9)
سُورَة التَّوْبَة
TEVBE SURESİ
(مَدَنِيَّة وآياتها تسع وَعِشْرُونَ وَمِائَة) مُقَدّمَة سُورَة التَّوْبَة أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: نزلت بَرَاءَة بعد فتح مَكَّة
(Medenîdir ve yüz yirmi dokuz ayettir) Tevbe Sûresi Mukaddimesi. Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Berâe [sûresi] Mekke'nin fethinden sonra inmiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: نزلت سُورَة التَّوْبَة بِالْمَدِينَةِ
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Tevbe Sûresi Medine'de indi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن الزبير ﵄ قَالَ: أنزل بِالْمَدِينَةِ سُورَة بَرَاءَة
İbn Merdûye'nin Abdullah b. ez-Zübeyr radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Berâe Sûresi Medine'de indirildi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: مِمَّا نزل فِي الْمَدِينَة بَرَاءَة
İbnü'l-Münzir'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Medine'de inen [sûrelerden] biri de Berâe'dir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالنَّسَائِيّ وَابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف وَابْن الْمُنْذر والنحاس فِي ناسخه وَابْن حبَان وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قلت لعُثْمَان بن عَفَّان ﵁: مَا حملكم أَن عمدتم إِلَى الْأَنْفَال وَهِي من المثاني وَإِلَى بَرَاءَة وَهِي من المئين فقرنتم بَينهمَا وَلم تكْتبُوا سطر بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم وَوَضَعْتُمُوهَا فِي السَّبع الطوَال مَا حملكم على ذَلِك فَقَالَ عُثْمَان ﵁: كَانَ رَسُول الله ﷺ مِمَّا يَأْتِي عَلَيْهِ الزَّمَان وَهُوَ ينزل عَلَيْهِ السُّور ذَوَات الْعدَد فَكَانَ إِذا نزل عَلَيْهِ الشَّيْء دَعَا بعض من كَانَ يكْتب فَيَقُول ضَعُوا هَؤُلَاءِ الْآيَات فِي السُّورَة الَّتِي يذكر فِيهَا كَذَا وَكَذَا وَكَانَت الْأَنْفَال من أَوَائِل مَا نزل بِالْمَدِينَةِ وَكَانَت بَرَاءَة من آخر الْقُرْآن نزولا وَكَانَت قصَّتهَا شَبيهَة بِقِصَّتِهَا فظنت أَنَّهَا مِنْهَا فَقبض رَسُول الله ﷺ وَلم يبين لنا أَنَّهَا مِنْهَا فَمن أجل ذَلِك قرنت بيهما وَلم أكتب بَينهمَا سطر بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم ووضعتهما فِي السَّبع الطوَال
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî -hasen görerek-, Nesâî, el-Mesâhif'te İbn Ebî Dâvûd, İbnü'l-Münzir, en-Nâsih'inde en-Nehhâs, İbn Hibbân, Ebû'ş-Şeyh, Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Osman b. Affân radıyallâhu anh'a dedim ki: "Sizi, mesânîden olan Enfâl ile miûndan olan Berâe'ye yönelip ikisini birbirine eklemeye, aralarına 'Bismillâhirrahmânirrahîm' satırını yazmamaya ve onları es-seb'u't-tıvâl (yedi uzun sûre) arasına koymaya sevk eden şey nedir? Sizi buna ne sevk etti?" Osman radıyallâhu anh şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinden öyle zamanlar geçerdi ki kendisine çok sayıda ayeti bulunan sûreler inerdi. Kendisine bir şey indiğinde vahiy kâtiplerinden bazılarını çağırır ve 'Bu ayetleri, içinde şu şu hususların zikredildiği sûreye koyun' derdi. Enfâl, Medine'de ilk inenlerdendi; Berâe ise nüzul bakımından Kur'an'ın sonlarındandı. Berâe'nin kıssası da Enfâl'in kıssasına benziyordu; bu yüzden onun ondan (onun bir parçası) olduğunu zannettim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun ondan olduğunu bize açıklamadan vefat etti. İşte bu sebeple ikisini birbirine bitiştirdim, aralarına 'Bismillâhirrahmânirrahîm' satırını yazmadım ve onları es-seb'u't-tıvâl içine koydum."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن الضريس وَابْن الْمُنْذر والنحاس فِي ناسخه وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن الْبَراء ﵁ قَالَ: آخر آيَة نزلت (يستفتونك قل الله يفتيكم فِي الْكَلَالَة) (النِّسَاء الْآيَة ١٧٦) وَآخر سُورَة نزلت تَامَّة بَرَاءَة
İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Nesâî, İbnü'd-Dureys, İbnü'l-Münzir, en-Nâsih'inde en-Nehhâs, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Berâ radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: En son inen ayet (يستفتونك قل الله يفتيكم فِي الْكَلَالَة) (en-Nisâ, 176) ayetidir; bütünüyle en son inen sûre ise Berâe'dir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي رَجَاء قَالَ: سَأَلت الْحسن ﵁ عَن الْأَنْفَال وَبَرَاءَة أسورتان أَو سُورَة قَالَ: سورتان
Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Recâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hasan [el-Basrî]'ye radıyallâhu anh Enfâl ve Berâe'yi, "Bunlar iki ayrı sûre midir yoksa tek bir sûre midir?" diye sordum. "İki ayrı sûredir" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي روق قَالَ: الْأَنْفَال وَبَرَاءَة سُورَة وَاحِدَة
Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Ravk'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Enfâl ve Berâe tek bir sûredir.
وَأخرج النّحاس فِي ناسخه عَن عُثْمَان ﵁ قَالَ: كَانَت الْأَنْفَال وَبَرَاءَة يدعيان فِي زمن رَسُول الله ﷺ القرينتين فَلذَلِك جعلتهما فِي السَّبع الطوَال
en-Nâsih'inde en-Nehhâs'ın Osman radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında Enfâl ve Berâe'ye "el-Karîneteyn" (birbirine bitişik iki sûre) denilirdi; bu yüzden onları es-seb'u't-tıvâl arasına koydum.
وَأخرج الدَّارَقُطْنِيّ فِي الْأَفْرَاد عَن عسعس بن سَلامَة ﵁ قَالَ: قلت لعُثْمَان ﵁: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ مَا بَال الْأَنْفَال وَبَرَاءَة لَيْسَ بَينهمَا بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم قَالَ: كَانَت تنزل السُّورَة فَلَا تزَال تكْتب حَتَّى تنزل بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم فَإِذا جَاءَت بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم كتبت سُورَة أُخْرَى فَنزلت الْأَنْفَال وَلم تكْتب بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم
Dârekutnî'nin el-Efrâd'da As'as b. Selâme radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Osman radıyallâhu anh'a: "Ey Müminlerin Emîri! Enfâl ile Berâe'nin durumu nedir ki aralarında 'Bismillâhirrahmânirrahîm' yoktur?" dedim. Dedi ki: "Bir sûre iner, 'Bismillâhirrahmânirrahîm' inene kadar yazılmaya devam edilirdi. 'Bismillâhirrahmânirrahîm' gelince de başka bir sûre yazılırdı. Enfâl indi ve 'Bismillâhirrahmânirrahîm' yazılmadı."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط عَن عَليّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الْمُنَافِق لَا يحفظ سُورَة هود وَبَرَاءَة وَيس وَالدُّخَان وَعم يتسألون
Taberânî'nin el-Evsat'ta Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Münafık; Hûd, Berâe, Yâsîn, Duhân ve Amme yetesâelûn sûrelerini ezberleyemez."
وَأخرج أَبُو عبيد وَسَعِيد بن مَنْصُور وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي عَطِيَّة الْهَمدَانِي قَالَ: كتب عمر بن الْخطاب رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ: تعلمُوا سُورَة بَرَاءَة وَعَلمُوا نساءكم سُورَة النُّور
Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, Ebû'ş-Şeyh ve Şuabu'l-îmân'da Beyhakî'nin Ebû Atıyye el-Hemdânî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh şöyle yazdı: "Berâe sûresini öğrenin, kadınlarınıza da Nûr sûresini öğretin."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن حُذَيْفَة ﵁ قَالَ: الَّتِي تسمون سُورَة التَّوْبَة هِيَ سُورَة الْعَذَاب وَالله مَا تركت أحدا إِلَّا نَالَتْ مِنْهُ وَلَا تقرأون مِنْهَا مِمَّا كُنَّا نَقْرَأ إِلَّا ربعهَا
İbn Ebî Şeybe, et-Taberânî el-Evsat'ta, Ebû'ş-Şeyh, Hâkim ve İbn Merdûye'nin Huzeyfe radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Sizin Tevbe Sûresi diye isimlendirdiğiniz sûre, Azap Sûresi'dir. Vallahi o, hakkında konuşmadık [ve ayıbını ortaya dökmedik] kimse bırakmadı. Bizim [o dönemde] okuduğumuzun ancak dörtte birini okuyorsunuz.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن حُذَيْفَة ﵁ فِي بَرَاءَة يسمونها سُورَة التَّوْبَة وَهِي سُورَة الْعَذَاب
Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Huzeyfe radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, Berâe hakkında şöyle demiştir: "Ona Tevbe Sûresi diyorlar, oysa o Azap Sûresi'dir."
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن حُذَيْفَة ﵁ فِي بَرَاءَة يسمونها سُورَة التَّوْبَة وَهِي سُورَة الْعَذَاب
Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Huzeyfe radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, Berâe hakkında şöyle demiştir: "Ona Tevbe Sûresi diyorlar, oysa o Azap Sûresi'dir."
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: قلت لِابْنِ عَبَّاس ﵄: سُورَة التَّوْبَة قَالَ: التَّوْبَة بل هِيَ الفاضحة مَا زَالَت تنزل وَمِنْهُم حَتَّى ظننا أَن لن يبْقى منا أحد إِلَّا ذكر فِيهَا
Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya: "Tevbe Sûresi..." dedim. O şöyle dedi: "Tevbe mi?! Aksine o el-Fâdiha'dır (rezil eden sûredir). Sürekli 'Onlardan kimi de...' diye inip durdu, öyle ki bizden onda zikredilmedik kimsenin kalmayacağını sandık."
وَأخرج أَبُو عوَانَة وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄
Ebû Avâne, İbnü'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre:
أَن عمر ﵁ قيل لَهُ: سُورَة التَّوْبَة قَالَ: هِيَ إِلَى الْعَذَاب أقرب مَا أقلعت عَن النَّاس حَتَّى مَا كَادَت تدع مِنْهُم أحدا
Ömer radıyallâhu anh'a: "Tevbe Sûresi" denilince o şöyle demiştir: "O azaba daha yakındır. İnsanların yakasını hiç bırakmadı, neredeyse onlardan geride hiç kimseyi bırakmayacaktı."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: قَالَ عمر ﵁: مَا فرغ من تَنْزِيل بَرَاءَة حَتَّى ظننا أَنه لم يبْق منا أحد إِلَّا سينزل فِيهِ وَكَانَت تسمى الفاضحة
Ebû'ş-Şeyh'in İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Berâe'nin indirilmesi bitene kadar, bizden hakkında ayet inmedik kimsenin kalmayacağını sandık. Bu sûreye 'el-Fâdiha' (rezil eden) denilirdi."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن زيد بن أسلم ﵁
Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Zeyd b. Eslem radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre:
أَن رجلا قَالَ لعبد الله: سُورَة التَّوْبَة فَقَالَ ابْن عمر ﵁: وأيتهن سُورَة التَّوْبَة فَقَالَ: بَرَاءَة
Bir adam Abdullah'a: "Tevbe Sûresi" dedi. Bunun üzerine İbn Ömer radıyallâhu anhümâ: "Hangisiymiş Tevbe Sûresi?" diye sordu. Adam: "Berâe" dedi.
فَقَالَ ابْن عمر: وَهل فعل بِالنَّاسِ الأفاعيل إِلَّا هِيَ مَا كُنَّا ندعوها إِلَّا المقشقشة
İbn Ömer şöyle dedi: "İnsanlara yapacağını yapan ondan başkası mıdır ki?! Biz ona ancak 'el-Mukışkışe' (münafıklıktan arındıran) derdik."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عبد الله بن عبيد بن عُمَيْر ﵁ قَالَ: كَانَت بَرَاءَة تسمى المنقرة نقرت عَمَّا فِي قُلُوب الْمُشْركين
Ebû'ş-Şeyh'in Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Berâe sûresine "el-Münakkıra" (araştırıp deşen) denilirdi; çünkü müşriklerin kalplerindekini deşip ortaya çıkarmıştı.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن حُذَيْفَة ﵁ قَالَ: مَا تقرأون ثلثهَا يَعْنِي سُورَة التَّوْبَة
Ebû'ş-Şeyh'in Huzeyfe radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o -Tevbe Sûresi'ni kastederek- şöyle demiştir: "Siz onun üçte birini [bile] okumuyorsunuz."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: يسمونها سُورَة التَّوْبَة وَإِنَّهَا لسورة عَذَاب يَعْنِي بَرَاءَة
İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o -Berâe'yi kastederek- şöyle demiştir: "Ona Tevbe Sûresi diyorlar, oysa o kesinlikle bir Azap Sûresi'dir."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُحَمَّد بن إِسْحَق ﵁ قَالَ: كَانَت بَرَاءَة تسمى فِي زمَان النَّبِي المعبرة لما كشفت من سرائر النَّاس
İbnü'l-Münzir'in Muhammed b. İshâk radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İnsanların gizli sırlarını ortaya çıkardığı için Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında Berâe'ye "el-Muabbire" (içyüzünü açığa vuran) denilirdi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أبي ذَر ﵁ قَالَ دخلت الْمَسْجِد يَوْم الْجُمُعَة وَالنَّبِيّ ﷺ يخْطب فَجَلَست قَرِيبا من أبي بن كَعْب ﵁ فَقَرَأَ النَّبِي ﷺ سُورَة بَرَاءَة فَقلت لأبي: مَتى نزلت هَذِه السُّورَة فَلم يكلمني قضى النَّبِي ﷺ صلَاته قلت لأبي ﵁: سَأَلتك فتجهمتني وَلم تكلمني فَقَالَ أبي: مَالك من صَلَاتك إِلَّا مَا لغوت
Saîd b. Mansûr, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve es-Sünen'de Beyhakî'nin Ebû Zer radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cuma günü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe verirken mescide girdim ve Übey b. Ka'b radıyallâhu anh'ın yakınına oturdum. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Berâe Sûresi'ni okudu. Übey'e: "Bu sûre ne zaman indi?" dedim; benimle konuşmadı. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem namazını bitirince Übey radıyallâhu anh'a: "Sana bir şey sordum, bana yüzünü astın ve benimle konuşmadın" dedim. Übey: "Kıldığın namazdan sana kalan, ettiğin lağvdan (boş sözden) ibarettir" dedi.
فَذَهَبت إِلَى النَّبِي ﷺ فَأَخْبَرته فَقَالَ: صدق أبي
Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip durumu anlattım. Şöyle buyurdu: "Übey doğru söylemiş."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الشّعبِيّ ﵁ أَن أَبَا ذَر وَالزُّبَيْر بن الْعَوام ﵄ سمع أَحدهمَا من النَّبِي ﷺ آيَة يَقْرَأها وَهُوَ على الْمِنْبَر يَوْم الْجُمُعَة فَقَالَ لصَاحبه: مَتى أنزلت هَذِه الْآيَة فَلَمَّا قضى صلَاته قَالَ لَهُ عمر بن الْخطاب:
İbn Ebî Şeybe'nin Şa'bî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Ebû Zer ve Zübeyr b. el-Avvâm radıyallâhu anhümâ'dan biri, Cuma günü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem minberdeyken okuduğu bir ayeti işitti ve arkadaşına: "Bu ayet ne zaman indirildi?" dedi. [Nebî] namazını bitirince Ömer b. el-Hattâb ona şöyle dedi:
لَا جُمُعَة لَك
"Senin cuman [geçerli] değildir."
فَأتى النَّبِي ﷺ فَذكر ذَلِك لَهُ فَقَالَ: صدق عمر
[Bunun üzerine o zat] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu ona anlattı. [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Ömer doğru söylemiş."