وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذين إِذا ذكر الله وجلت قُلُوبهم} قَالَ: المُنَافِقُونَ لَا يدْخل قُلُوبهم شَيْء من ذكر الله عِنْد أَدَاء فَرَائِضه وَلَا يُؤمنُونَ بِشَيْء من آيَات الله وَلَا يَتَوَكَّلُونَ على الله وَلَا يصلونَ إِذا غَابُوا وَلَا يؤدون زَكَاة أَمْوَالهم فاخبر الله أَنهم لَيْسُوا بمؤمنين ثمَّ وصف الْمُؤمنِينَ فَقَالَ {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذين إِذا ذكر الله وجلت قُلُوبهم} فأدوا فَرَائِضه
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtîm İbn Abbâs’tan rivayet etti: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذين إِذا ذكر الله وجلت قُلُوبهم} “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir” ayeti hakkında şöyle dedi: Münafıklar, O’nun farzlarını yerine getirirken kalplerine Allah’ın zikrinden hiçbir şey girmez. Allah’ın ayetlerinden hiçbir şeye iman etmezler, Allah’a tevekkül etmezler, gözlerden uzak olduklarında namaz kılmazlar ve mallarının zekatını vermezler. Bunun üzerine Allah onların mümin olmadıklarını haber verdi. Sonra müminleri vasfedip şöyle buyurdu: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذين إِذا ذكر الله وجلت قُلُوبهم} “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir” ve O’nun farzlarını yerine getirirler.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ من طَرِيق شهر بن حَوْشَب عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: إِنَّمَا الوجل فِي الْقلب كاحتراق السعفة يَا شهر أما تَجِد قشعريرة قلت: بلَى
Hakîm et-Tirmizî, İbn Cerîr ve Ebü’ş-Şeyh, Şehr b. Havşeb yoluyla Ebü’d-Derdâ’dan rivayet etti; o şöyle dedi: “Kalpteki ürperti ancak hurma yaprağının tutuşup yanması gibidir. Ey Şehr, bir ürperti hissetmiyor musun?” Dedim ki: “Evet.”
قَالَ: فَادع عِنْدهَا فَإِن الدُّعَاء يُسْتَجَاب عِنْد ذَلِك
[Ebü’d-Derdâ] şöyle dedi: “O esnada dua et; çünkü dua o anda kabul olunur.”
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن عَائِشَة قَالَ: مَا الوجل فِي قلب الْمُؤمن إِلَّا كضرمة السعفة فَإِذا وجد أحدكُم فَليدع عِنْد ذَلِك
Hakîm et-Tirmizî Âişe’den rivayet etti; o şöyle dedi: “Müminin kalbindeki ürperti ancak hurma yaprağının alev alması gibidir. Biriniz bunu hissettiği zaman hemen dua etsin.”
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن ثَابت الْبنانِيّ قَالَ: قَالَ فلَان: إِنِّي لأعْلم مَتى
Hakîm et-Tirmizî Sâbit el-Bünânî’den rivayet etti, o şöyle dedi: Falan kimse dedi ki: “Ben ne zaman
يُسْتَجَاب لي
duamın kabul olunacağını bilirim.”
قَالُوا: وَمن أَيْن يعلم ذَاك قَالَ: إِذا اقشعر جلدي ووجل قلبِي وفاضت عَيْنَايَ فَذَاك حِين يُسْتَجَاب لي
Dediler ki: “Bunu nereden bilir?” O: “Derim ürperdiği, kalbim titrediği ve gözlerim yaşardığı vakit; işte o an duamın kabul olunduğu andır” dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن السّديّ فِي قَوْله {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذين إِذا ذكر الله وجلت قُلُوبهم} قَالَ: هُوَ الرجل يُرِيد أَن يظلم أَو يهم بِمَعْصِيَة فَيُقَال لَهُ: اتَّقِ الله
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü’ş-Şeyh ve Şuabü’l-Îmân’da Beyhakî es-Süddî’den {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذين إِذا ذكر الله وجلت قُلُوبهم} “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “O, haksızlık etmek isteyen veya bir günah işlemeye niyetlenen bir kimsedir; kendisine ‘Allah’tan kork!’ denildiğinde,
فيجل قلبه
kalbi ürperir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {زادتهم إِيمَانًا} قَالَ: تَصْدِيقًا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs’tan {زادتهم إِيمَانًا} “imanlarını artırmıştır” ayeti hakkında rivayet etti; o: “[Yani] tasdiklerini” dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع بن أنس فِي قَوْله {زادتهم إِيمَانًا} قَالَ: زادتهم خشيَة
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü’ş-Şeyh er-Rebî‘ b. Enes’ten {زادتهم إِيمَانًا} “imanlarını artırmıştır” ayeti hakkında rivayet etti; o: “Korkularını artırmıştır” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {زادتهم إِيمَانًا} قَالَ: الإِيمان يزِيد وَينْقص وَهُوَ قَول وَعمل
İbn Ebî Hâtim ve Ebü’ş-Şeyh Mücâhid’den {زادتهم إِيمَانًا} “imanlarını artırmıştır” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “İman artar ve eksilir; o söz ve ameldir.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة قَالَ: نطق الْقُرْآن بِزِيَادَة الإِيمان ونقصانه قَوْله {زادتهم إِيمَانًا} فَهَذِهِ زِيَادَة الْأَيْمَان وَإِذا غفلنا ونيسنا وضيعنا فَذَلِك نقصانه
Ebü’ş-Şeyh Süfyân b. Uyeyne’den rivayet etti; o şöyle dedi: “Kur’an imanın artıp eksileceğini dile getirmiştir; {زادتهم إِيمَانًا} ‘imanlarını artırmıştır’ buyruğu böyledir; işte bu imanın artışıdır. Gaflete düştüğümüzde, unuttuğumuzda ve zayi ettiğimizde ise bu onun eksilişidir.”
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن عمر بن الْخطاب قَالَ: لَو وزن إِيمَان أبي بكر بِإِيمَان أهل الأَرْض لرجح إِيمَان أبي بكر
Hakîm et-Tirmizî Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet etti, o şöyle dedi: “Ebû Bekir’in imanı yeryüzü ehlinin imanıyla tartılsaydı, mutlaka Ebû Bekir’in imanı ağır basardı.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وعَلى رَبهم يَتَوَكَّلُونَ} يَقُول: لَا يرجون غَيره
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs’tan {وعَلى رَبهم يَتَوَكَّلُونَ} “ve yalnız Rablerine tevekkül ederler” ayeti hakkında rivayet etti; o: “O’ndan başkasından ummazlar” demektedir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: التَّوَكُّل على الله جماع الإِيمان
İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd’de Ahmed, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü’l-Îmân’da Beyhakî Saîd b. Cübeyr’den rivayet etti, o şöyle dedi: “Allah’a tevekkül etmek imanın bütünüdür.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: التَّوَكُّل جماع الإِيمان
Beyhakî İbn Abbâs’tan rivayet etti, o şöyle dedi: “Tevekkül imanın bütünüdür.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من وَجه آخر عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: التَّوَكُّل على الله نصف الْإِيمَان
İbn Ebî Hâtim başka bir yoldan Saîd b. Cübeyr’den rivayet etti, o şöyle dedi: “Allah’a tevekkül etmek imanın yarısıdır.”
الْآيَات ٣ - ٤
3 - 4. Ayetler
أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن حسان بن عَطِيَّة قَالَ: إِن الايمان فِي كتاب الله صَار إِلَى الْعَمَل فَقَالَ {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذين إِذا ذكر الله وجلت قُلُوبهم وَإِذا تليت عَلَيْهِم آيَاته زادتهم إِيمَانًا وعَلى رَبهم يَتَوَكَّلُونَ} ثمَّ صيرهم إِلَى الْعَمَل فَقَالَ {الَّذين يُقِيمُونَ الصَّلَاة وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفقُونَ أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا}
Ebü’ş-Şeyh Hassân b. Atiyye’den rivayet etti; o şöyle dedi: Allah’ın Kitabı’nda iman amele bağlanmıştır; şöyle buyurdu: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذين إِذا ذكر الله وجلت قُلُوبهم وَإِذا تليت عَلَيْهِم آيَاته زادتهم إِيمَانًا وعَلى رَبهم يَتَوَكَّلُونَ} “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir, O’nun ayetleri kendilerine okunduğu zaman imanlarını artırır ve yalnız Rablerine tevekkül ederler”. Sonra onları amele sevk edip şöyle buyurdu: {الَّذين يُقِيمُونَ الصَّلَاة وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفقُونَ أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا} “Onlar ki namazı kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler. İşte gerçek müminler onlardır”.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا} قَالَ: برئوا من الْكفْر
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs’tan {أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا} “İşte gerçek müminler onlardır” ayeti hakkında rivayet etti; o: “Küfürden uzaklaşmışlardır” dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا} قَالَ: خَالِصا
Ebü’ş-Şeyh İbn Abbâs’tan {أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا} “İşte gerçek müminler onlardır” ayeti hakkında: “Samimi ve ihlaslı olarak” dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا} قَالَ: استحقوا الايمان بِحَق فاحقه الله لَهُم
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü’ş-Şeyh Katâde’den {أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا} “İşte gerçek müminler onlardır” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Hakkıyla imanı hak ettiler; Allah da bunu onlar için kesinleştirdi.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق يحيى بن الضريس عَن أبي سِنَان قَالَ: سُئِلَ عَمْرو بن مرّة عَن قَوْله {أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا} قَالَ: انما نزل الْقُرْآن بِلِسَان الْعَرَب كَقَوْلِك: فلَان سيد حَقًا وَفِي الْقَوْم سادة وَفُلَان شَاعِر حَقًا وَفِي الْقَوْم شعراء
İbn Ebî Hâtim Yahyâ b. ed-Durays yoluyla Ebû Sinân’dan rivayet etti, o şöyle dedi: Amr b. Mürre’ye {أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا} “İşte gerçek müminler onlardır” ayeti hakkında soruldu; o şöyle dedi: “Kur’an ancak Arapların dili üzere inmiştir; senin ‘Falan kimse gerçekten bir efendidir’ demen gibidir, oysa topluluk içinde de efendiler vardır; ve ‘Falan kimse gerçekten bir şairdir’ demen gibidir, oysa topluluk içinde de şairler vardır.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي روق فِي قَوْله {أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا} قَالَ: كَانَ قوم يسرون الْكفْر ويظهرون الإِيمان وَقوم يسرون الايمان ويظهرونه فَأَرَادَ الله أَن يُمَيّز بَين هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاء فَقَالَ {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذين إِذا ذكر الله وجلت قُلُوبهم} حَتَّى انْتهى إِلَى قَوْله {أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا} الَّذين يسرون الايمان ويظهرونه لَا هَؤُلَاءِ الَّذين يسرون الْكفْر ويظهرون الإِيمان
Ebü’ş-Şeyh Ebû Ravk’tan {أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا} “İşte gerçek müminler onlardır” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Bir topluluk küfrü gizliyor ve imanı açığa vuruyordu; bir topluluk da imanı gizliyor ve onu açığa vuruyordu. Allah bunların arasını ayırt etmek istedi de {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذين إِذا ذكر الله وجلت قُلُوبهم} “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir” buyurdu, nihayet {أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا} “İşte gerçek müminler onlardır” buyruğuna kadar geldi; yani imanı gizleyen ve onu açığa vuranlardır, küfrü gizleyip imanı açığa vuranlar değildir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عَمْرو بن مرّة فِي قَوْله {أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا} قَالَ: فضل بَعضهم على بعض وكلٌ مُؤمنُونَ
Ebü’ş-Şeyh Amr b. Mürre’den {أُولَئِكَ هم الْمُؤْمِنُونَ حَقًا} “İşte gerçek müminler onlardır” ayeti hakkında rivayet etti; o: “Birbirlerinden üstün kılındılar, oysa hepsi de mümindir” dedi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن الْحَارِث بن مَالك الْأنْصَارِيّ
Taberânî Hâris b. Mâlik el-Ensârî’den rivayet etti:
انه مر برَسُول الله فَقَالَ لَهُ كَيفَ أَصبَحت يَا حَارِث قَالَ: أَصبَحت مُؤمنا حَقًا
O Resûlullah’a uğradı. [Resûlullah] ona: “Nasıl sabahladın ey Hâris?” buyurdu. O: “Gerçek bir mümin olarak sabahladım” dedi.
قَالَ: انْظُر مَا تَقول فَإِن لكل شَيْء حَقِيقَة فَمَا حَقِيقَة إيمانك فَقَالَ: عزفت نَفسِي عَن الدُّنْيَا فاسهرت ليلِي واظمأت نهاري وَكَأَنِّي أنظر إِلَى أهل الْجنَّة يتزاورون فِيهَا وَكَأَنِّي أنظر إِلَى أهل النَّار يتضاغون فِيهَا
[Resûlullah]: “Ne söylediğine bak! Çünkü her şeyin bir hakikati vardır; öyleyse imanının hakikati nedir?” buyurdu. O: “Nefsim dünyadan el çekti; bu yüzden gecemi uykusuz, gündüzümü susuz geçirdim. Sanki cennet ehline bakıyorum, orada birbirlerini ziyaret ediyorlar; ve sanki cehennem ehline bakıyorum, orada feryat edip inleşiyorlar” dedi.
قَالَ: يَا حَارِث عرفت فَالْزَمْ ثَلَاثًا
[Resûlullah] üç defa: “Ey Hâris! [Hakikati] bildin, artık buna sımsıkı sarıl” buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {لَهُم دَرَجَات} يَعْنِي فَضَائِل وَرَحْمَة
İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr’den {لَهُم دَرَجَات} “Onlar için dereceler vardır” ayeti hakkında: “Yani faziletler ve rahmet” dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {لَهُم دَرَجَات عِنْد رَبهم} قَالَ: أَعمال رفيعة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü’ş-Şeyh Mücâhid’den {لَهُم دَرَجَات عِنْد رَبهم} “Onlar için Rableri katında dereceler vardır” ayeti hakkında: “Yüksek ameller” dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {لَهُم دَرَجَات} قَالَ: أهل الْجنَّة بَعضهم فَوق بعض فَيرى الَّذِي هُوَ فَوق فَضله على الَّذِي هُوَ أَسْفَل مِنْهُ وَلَا يرى الَّذِي هُوَ أَسْفَل أَنه فضل عَلَيْهِ أحد
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim ed-Dahhâk’tan {لَهُم دَرَجَات} “Onlar için dereceler vardır” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Cennet ehli birbirinden üstündür; üstte olan, alttakine göre kendi üstünlüğünü görür; altta olan ise bir kimsenin kendisine üstün kılındığını görmez.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد فِي قَوْله ومغفرة قَالَ: بترك الذُّنُوب {ورزق كريم} قَالَ الْأَعْمَال الصَّالِحَة
İbn Ebî Hâtim ve Ebü’ş-Şeyh İbn Zeyd’den rivayet etti; o, ومغفرة “ve bir bağışlanma” hakkında: “Günahların terk edilmesiyle” dedi; {ورزق كريم} “ve değerli bir rızık” hakkında ise: “Salih amellerdir” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: إِذا سَمِعت الله يَقُول {ورزق كريم} فَهِيَ الْجنَّة
İbn Ebî Hâtim Muhammed b. Kâ‘b el-Kurazî’den rivayet etti, o şöyle dedi: “Allah’ın {ورزق كريم} ‘ve değerli bir rızık’ buyurduğunu işittiğinde, o cennettir.”
الْآيَات ٥ - ٦
5 - 6. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أبي أَيُّوب الْأنْصَارِيّ قَالَ: قَالَ لنا رَسُول الله ﷺ وَنحن بِالْمَدِينَةِ وبلغه أَن عير أبي سُفْيَان قد أَقبلت فَقَالَ مَا ترَوْنَ فِيهَا لَعَلَّ الله يغنمناها ويسلمنا فخرجنا فَلَمَّا سرنا يَوْمًا أَو يَوْمَيْنِ أمرنَا رَسُول الله ﷺ أَن نتعادّ فَفَعَلْنَا فَإِذا نَحن ثلثمِائة وَثَلَاثَة عشر رجلا فَأخْبرنَا النَّبِي ﷺ بعدّتنا فسر بذلك وَحمد الله وَقَالَ: عدَّة أَصْحَاب طالوت
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve ed-Delâil’de Beyhakî Ebû Eyyûb el-Ensârî’den rivayet etti, o şöyle dedi: Biz Medine’deyken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize buyurdu -ki ona Ebû Süfyân’ın kervanının yönelip geldiği haberi ulaşmıştı-: “Bu konuda ne dersiniz, umulur ki Allah onu bize ganimet kılar ve bizi esenlikte tutar.” Bunun üzerine çıktık. Bir ya da iki gün yol aldığımızda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sayımızı saymamızı emretti. Biz de saydık; üç yüz on üç adamdık. Sayımızı Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem bildirdik; buna sevindi, Allah’a hamdetti ve: “Tâlût’un ashabının sayısı kadar” buyurdu.
فَقَالَ: مَا ترَوْنَ فِي الْقَوْم فانهم قد أخبروا بمخرجكم فَقُلْنَا: يَا رَسُول الله لَا وَالله مَا لنا طَاقَة بِقِتَال الْقَوْم إِنَّمَا خرجنَا للعير ثمَّ قَالَ: مَا ترَوْنَ فِي قتال الْقَوْم فَقُلْنَا مثل ذَلِك فَقَالَ الْمِقْدَاد: لَا تَقولُوا كَمَا قَالَ أَصْحَاب مُوسَى لمُوسَى (اذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا هَهُنَا قَاعِدُونَ) (الْمَائِدَة الْآيَة ٢٤) فَأنْزل الله {كَمَا أخرجك رَبك من بَيْتك بِالْحَقِّ وَإِن فريقا من الْمُؤمنِينَ لكارهون} إِلَى قَوْله {وَإِذ يَعدكُم الله إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لكم} فَلَمَّا
Sonra: “[Düşman] topluluk hakkında ne dersiniz? Zira sizin çıktığınız kendilerine haber verilmiştir” buyurdu. Biz: “Ey Allah’ın Resûlü! Hayır, vallahi bizim o toplulukla savaşmaya gücümüz yetmez; biz ancak kervan için çıktık” dedik. Sonra [yine]: “Toplulukla savaşma konusunda ne dersiniz?” buyurdu. Biz de aynı şekilde karşılık verdik. Bunun üzerine Mikdâd şöyle dedi: “Mûsâ’nın ashabının Mûsâ’ya (اذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا هَهُنَا قَاعِدُونَ) “Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz burada oturucularız” (el-Mâide: 24) dediği gibi demeyin!” Bunun üzerine Allah {كَمَا أخرجك رَبك من بَيْتك بِالْحَقِّ وَإِن فريقا من الْمُؤمنِينَ لكارهون} ayetinden {وَإِذ يَعدكُم الله إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لكم} ayetine kadar indirdi. Vaktaki
وعدنا الله إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ - اما الْقَوْم واما العير - طابت أَنْفُسنَا ثمَّ إِنَّا اجْتَمَعنَا مَعَ الْقَوْم فصففنا فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: اللَّهُمَّ إِنِّي أنْشدك وَعدك
Allah bize iki taifeden birini -ya o topluluğu ya da kervanı- vaat etti, içimiz ferahladı. Sonra düşman toplulukla karşılaştık ve saf tuttuk. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah’ım! Senden vaadini dilerim” buyurdu.
فَقَالَ ابْن رَوَاحَة: يَا رَسُول الله إِنِّي أُرِيد أَن أُشير عَلَيْك - وَرَسُول الله أفضل من أَن نشِير عَلَيْهِ - إِن الله أجل وَأعظم من أَن تَنْشُدَهُ وعده
Bunun üzerine İbn Revâha: “Ey Allah’ın Resûlü! Sana bir görüş bildirmek istiyorum -oysa Resûlullah ona görüş bildirmemizden çok daha üstündür-; şüphesiz Allah, O’ndan vaadini talep etmenden çok daha yüce ve büyüktür” dedi.
فَقَالَ: يَا ابْن رَوَاحَة لأنْشُدَنَّ اللهَ وعده فَإِن الله لَا يخلف الميعاد فَأخذ قَبْضَة من التُّرَاب فَرمى بهَا رَسُول الله ﷺ فِي وُجُوه الْقَوْم فَانْهَزَمُوا فَأنْزل الله (وَمَا رميت إِذْ رميت وَلَكِن الله رمى) (الْأَنْفَال الْآيَة ١٧) فَقَتَلْنَا وأسرنا
Bunun üzerine: “Ey İbn Revâha! Elbette ben Allah’tan vaadini isteyeceğim; çünkü Allah vaadinden asla dönmez” buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir avuç toprak aldı ve onu o topluluğun yüzlerine doğru attı; bozguna uğradılar. Bunun üzerine Allah: (وَمَا رميت إِذْ رميت وَلَكِن الله رمى) “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” (el-Enfâl: 17) ayetini indirdi. Biz de öldürdük ve esir aldık.
فَقَالَ عمر: يَا رَسُول الله مَا أرى أَن تكون لَك اسرى فانما نَحن داعون مؤلفون فَقُلْنَا معشر الْأَنْصَار: انما يحمل عمر على مَا قَالَ حسد لنا
Ömer: “Ey Allah’ın Resûlü! Senin esirlerinin olmasını uygun görmüyorum; çünkü bizler [İslam’a] davet eden ve kalpleri ısındıran kimseleriz” dedi. Biz Ensâr topluluğu da: “Ömer’i bu söylediğine sevk eden şey ancak bize olan hasedidir” dedik.
فَنَامَ رَسُول الله ﷺ ثمَّ اسْتَيْقَظَ ثمَّ قَالَ: ادعو لي عمر فدعي لَهُ فَقَالَ لَهُ: إِن الله قد أنزل عليَّ (مَا كَانَ لنَبِيّ أَن تكون لَهُ أسرى) (الْأَنْفَال الْآيَة ٥٦) الْآيَة
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem uyudu, sonra uyandı ve: “Bana Ömer’i çağırın” buyurdu. Ömer çağrıldı. Ona: “Şüphesiz Allah bana (مَا كَانَ لنَبِيّ أَن تكون لَهُ أسرى) ‘Hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz’ (el-Enfâl: 67) ayetini indirdi” buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَابْن مرْدَوَيْه عَن مُحَمَّد بن عَمْرو بن عَلْقَمَة بن وَقاص اللَّيْثِيّ عَن أَبِيه عَن جده قَالَ خرج رَسُول الله ﷺ إِلَى بدر حَتَّى إِذا كَانَ بِالرَّوْحَاءِ خطب النَّاس فَقَالَ: كَيفَ ترَوْنَ فَقَالَ أَبُو بكر: يَا رَسُول الله بلغنَا انهم كَذَا وَكَذَا ثمَّ خطب النَّاس فَقَالَ: كَيفَ ترَوْنَ فَقَالَ عمر مثل قَول أبي بكر ثمَّ خطب النَّاس فَقَالَ: كَيفَ ترَوْنَ فَقَالَ سعد بن معَاذ: يَا رَسُول الله ايانا تُرِيدُ
İbn Ebî Şeybe el-Musannef’te ve İbn Merdeveyh, Muhammed b. Amr b. Alkame b. Vakkâs el-Leysî’den, o babasından, o da dedesinden rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir’e doğru yola çıktı; Ravhâ’ya vardığında insanlara hitap edip: “Ne dersiniz?” buyurdu. Ebû Bekir: “Ey Allah’ın Resûlü! Bize onların şöyle şöyle oldukları ulaştı” dedi. Sonra [yine] insanlara hitap edip: “Ne dersiniz?” buyurdu. Ömer de Ebû Bekir’in sözünün benzerini söyledi. Sonra [tekrar] insanlara hitap edip: “Ne dersiniz?” buyurdu. Bunun üzerine Sa‘d b. Muâz: “Ey Allah’ın Resûlü! Bizi mi kastediyorsun?” dedi.
فوالذي أكرمك وَأنزل عَلَيْك الْكتاب مَا سلكتها قطّ وَلَا لي بهَا علم وَلَئِن سرت حَتَّى تَأتي برك الغماد من ذِي يمن لَنَسيرَنَّ مَعَك وَلَا نكونَنَّ كَالَّذِين قَالُوا لمُوسَى (اذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا هَهُنَا قَاعِدُونَ) (الْمَائِدَة الْآيَة ٢٤) وَلَكِن اذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا انا مَعكُمْ متبعون ولعلك أَن تكون خرجت لأمر وأحدث الله إِلَيْك غَيره فَانْظُر الَّذِي أحدث الله إِلَيْك فَامْضِ لَهُ فصل حبال من شِئْت واقطع حبال من شِئْت وَعَاد من شِئْت وَسَالم من شِئْت وَخذ من أَمْوَالنَا مَا شِئْت
“Seni üstün kılan ve sana Kitab’ı indiren Allah’a yemin olsun ki, oraya hiç gitmedim ve orası hakkında hiçbir bilgim yoktur. Sen Yemen taraflarındaki Berkü’l-Gımâd’a varıncaya kadar yürüsen bile mutlaka seninle beraber yürürüz. Asla Mûsâ’ya (اذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا هَهُنَا قَاعِدُونَ) ‘Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz burada oturucularız’ (el-Mâide: 24) diyenler gibi olmayız! Bilakis sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz de sizinle beraber tabi olanlarız. Belki de sen bir iş için yola çıktın da Allah sana bundan başka bir emir bildirdi. Öyleyse Allah’ın sana yeni bildirdiği emre bak ve onun için ilerle; dilediğin kimseyle bağları kur, dilediğinle bağları kopar, dilediğinle düşmanlık et, dilediğinle barış yap ve mallarımızdan dilediğini al!”
فَنزل الْقُرْآن على قَول سعد {كَمَا أخرجك رَبك من بَيْتك بِالْحَقِّ} إِلَى قَوْله {وَيقطع دابر الْكَافرين} وَإِنَّمَا رَسُول الله يُرِيد غنيمَة مَعَ أبي سُفْيَان فأحدث الله إِلَيْهِ الْقِتَال
Bunun üzerine Kur’an Sa‘d’ın sözü üzere {كَمَا أخرجك رَبك من بَيْتك بِالْحَقِّ} “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkarmıştı” ayetinden {وَيقطع دابر الْكَافرين} “ve kâfirlerin arkasını kessin” buyruğuna kadar indi. Oysa Resûlullah Ebû Süfyân ile birlikte olan ganimeti istiyordu; fakat Allah ona savaşı bildirdi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü’ş-
الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {كَمَا أخرجك رَبك من بَيْتك بِالْحَقِّ} قَالَ: كَذَلِك أخرجك رَبك إِلَى قَوْله {يجادلونك فِي الْحق} قَالَ: الْقِتَال
Şeyh Mücâhid’den {كَمَا أخرجك رَبك من بَيْتك بِالْحَقِّ} “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkarmıştı” ayeti hakkında rivayet etti; o: “Böylece Rabbin seni çıkardı” dedi. {يجادلونك فِي الْحق} “Hak hususunda seninle tartışıyorlar” ayetine dair ise: “Savaş [hususunda]” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {كَمَا أخرجك رَبك من بَيْتك بِالْحَقِّ} قَالَ: خُرُوج النَّبِي ﷺ إِلَى بدر {وَإِن فريقاً من الْمُؤمنِينَ لكارهون} قَالَ: لطلب الْمُشْركين {يجادلونك فِي الْحق بعد مَا تبين} انك لَا تصنع إِلَّا مَا أَمرك الله بِهِ {كَأَنَّمَا يساقون إِلَى الْمَوْت} حِين قيل هم الْمُشْركُونَ
İbn Ebî Hâtim ve Ebü’ş-Şeyh es-Süddî’den {كَمَا أخرجك رَبك من بَيْتك بِالْحَقِّ} “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkarmıştı” ayeti hakkında rivayet etti; o: “Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir’e çıkışıdır” dedi. {وَإِن فريقاً من الْمُؤمنِينَ لكارهون} “Halbuki müminlerden bir grup bundan kesinlikle hoşlanmıyordu” hakkında: “Müşrikleri aramaktan [hoşlanmıyorlardı]” dedi. {يجادلونك فِي الْحق بعد مَا تبين} “Açığa çıktıktan sonra hak hususunda seninle tartışıyorlar” hakkında: “Senin ancak Allah’ın sana emrettiği şeyi yaptığını [bildikleri halde]” dedi. {كَأَنَّمَا يساقون إِلَى الْمَوْت} “Sanki ölüme sürükleniyorlar gibi” hakkında ise: “Onların müşrikler olduğu kendilerine söylendiği vakit” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما شاور النَّبِي ﷺ فِي لِقَاء العدوّ وَقَالَ لَهُ سعد بن عباة مَا قَالَ وَذَلِكَ يَوْم بدر أَمر النَّاس فتعبوا لِلْقِتَالِ وَأمرهمْ بِالشَّوْكَةِ فكره ذَلِك أهل الايمان فَأنْزل الله {كَمَا أخرجك رَبك من بَيْتك بِالْحَقِّ} إِلَى قَوْله {وهم ينظرُونَ} أَي كَرَاهِيَة لِقَاء الْمُشْركين
İbn Cerîr İbn Abbâs’tan rivayet etti, o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanla karşılaşma hususunda istişare edip Sa‘d b. Ubâde de ona diyeceğini deyince -ki bu Bedir günündeydi-, insanlara emretti; savaş için hazırlandılar ve onlara güçlü düşman birliğine [yönelmelerini] emretti. İman ehli bundan hoşlanmadı. Bunun üzerine Allah {كَمَا أخرجك رَبك من بَيْتك بِالْحَقِّ} ayetinden {وهم ينظرُونَ} “ve onlar bakıp duruyorlardı” buyruğuna kadar indirdi; yani müşriklerle karşılaşmayı kerih görmelerinden ötürü.
وَأخرج الْبَزَّار وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر عَن عبد الرَّحْمَن بن عَوْف قَالَ: نزل الإِسلام بالكره والشدّة فَوَجَدنَا خير الْخَيْر فِي الكره خرجنَا مَعَ النَّبِي ﷺ من مَكَّة فأسكننا سبخَة بَين ظهراني حرَّة فَجعل الله لنا فِي ذَلِك الْعلَا وَالظفر وَخَرجْنَا مَعَ رَسُول الله ﷺ إِلَى بدر على الْحَال الَّتِي ذكر الله {وَإِن فريقاً من الْمُؤمنِينَ لكارهون} إِلَى قَوْله {وهم ينظرُونَ} فَجعل الله لنا فِي ذَلِك الْعلَا وَالظفر فَوَجَدنَا خير الْخَيْر فِي الكره
Bezzâr, İbnü’l-Münzir, Ebü’ş-Şeyh, İbn Merdûye ve İbn Asâkir Abdurrahman b. Avf’tan rivayet etti; o şöyle dedi: İslâm zorluk ve meşakkatle indi; biz ise en büyük hayrı zorlukta bulduk. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke’den çıktık; o bizi volkanik arazinin (harre) ortasındaki çorak bir yere yerleştirdi. Allah bunda bize üstünlük ve zafer nasip etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Allah’ın {وَإِن فريقاً من الْمُؤمنِينَ لكارهون} “Halbuki müminlerden bir grup bundan kesinlikle hoşlanmıyordu” ayetinden {وهم ينظرُونَ} “ve onlar bakıp duruyorlardı” buyruğuna kadar zikrettiği o hal üzere Bedir’e çıktık. Allah bunda da bize üstünlük ve zafer nasip etti. Böylece en büyük hayrı zorlukta bulduk.
وَأخرج ابْن جرير عَن الزبيرِي قَالَ: كَانَ رجل من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ يُفَسر {كَأَنَّمَا يساقون إِلَى الْمَوْت وهم ينظرُونَ} خُرُوج رَسُول الله ﷺ إِلَى العير
İbn Cerîr ez-Zübeyrî’den rivayet etti, o şöyle dedi: Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir zat {كَأَنَّمَا يساقون إِلَى الْمَوْت وهم ينظرُونَ} “Sanki göz göre göre ölüme sürükleniyorlar gibiydi” ayetini, Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem kervana doğru çıkması şeklinde tefsir ediyordu.
الْآيَة ٧ - ٨
7-8. Ayetler
أخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن شهَاب ومُوسَى بن عقبَة قَالَا مكث رَسُول الله ﷺ بعد قتل ابْن الْحَضْرَمِيّ شَهْرَيْن ثمَّ أقبل أَبُو سُفْيَان بن حَرْب فِي عير لقريش من الشَّام وَمَعَهَا سَبْعُونَ رَاكِبًا من بطُون قُرَيْش كلهَا وَفِيهِمْ مخرمَة بن نَوْفَل وَعَمْرو بن
Beyhakî ed-Delâil’de İbn Şihâb ve Mûsâ b. Ukbe’den rivayet etti; her ikisi şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, İbnü’l-Hadramî’nin öldürülmesinden sonra iki ay bekledi. Sonra Ebû Süfyân b. Harb, Şam’dan Kureyş’e ait bir kervanla geldi; kervanda bütün Kureyş kollarından yetmiş süvari vardı. İçlerinde Mahreme b. Nevfel ve Amr b.
الْعَاصِ وَكَانُوا تجارًا بِالشَّام وَمَعَهُمْ خَزَائِن أهل مَكَّة وَيُقَال: كَانَت عيرهم ألف بعير وَلم يكن لأحد من قُرَيْش أُوقِيَّة فَمَا فَوْقهَا إِلَّا بعث بهَا مَعَ أبي سُفْيَان إِلَّا حويطب بن عبد الْعُزَّى فَلذَلِك كَانَ تخلف عَن بدر فَلم يشهده فَذكرُوا لرَسُول الله ﷺ وَأَصْحَابه وَقد كَانَت الْحَرْب بَينهم قبل ذَلِك وَقتل ابْن الْحَضْرَمِيّ وَأسر الرجلَيْن عُثْمَان وَالْحكم فَلَمَّا ذكرت عير أبي سُفْيَان لرَسُول الله ﷺ بعث رَسُول الله ﷺ عدي بن أبي الزغباء الْأنْصَارِيّ من بني غنم وَأَصله من جُهَيْنَة وبسبس - يَعْنِي ابْن عَمْرو - إِلَى العير عينا لَهُ فسارا حَتَّى أَتَيَا حَيا من جُهَيْنَة قَرِيبا من سَاحل الْبَحْر فَسَأَلُوهُمْ عَن العير وَعَن تجار قُرَيْش فأخبروهما بِخَبَر الْقَوْم فَرَجَعَا إِلَى رَسُول الله ﷺ فَأَخْبَرَاهُ فاستنفر الْمُسلمين للعير وَذَلِكَ فِي رَمَضَان
el-Âs da vardı. Onlar Şam’da ticaret yapıyorlardı ve yanlarında Mekke halkının malları vardı. Kervanlarının bin deve olduğu söylenir. Kureyş’ten bir ukiyye veya daha fazlasına sahip olup da Huveytıb b. Abdiluzzâ hariç onu Ebû Süfyân ile göndermeyen hiç kimse yoktu. Bu sebeple o Bedir’den geri kalmış ve ona katılmamıştı. Onlar Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına haber verildiler. Bundan önce aralarında savaş olmuş, İbnü’l-Hadramî öldürülmüş ve iki adam; Osman ile el-Hakem esir alınmıştı. Ebû Süfyân’ın kervanı Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem bahsedilince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Ganm’dan olup aslen Cüheyne’den olan ensârî Adiy b. Ebî’z-Zağbâ’yı ve Besbes’i -yani İbn Amr’ı- kervan için gözcü olarak gönderdi. İkisi deniz sahiline yakın bir Cüheyne obasına varıncaya kadar yürüdüler. Onlara kervanı ve Kureyş tüccarlarını sordular; onlar da kervandakilerin haberini verdiler. Bunun üzerine ikisi Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem dönüp ona haber verdiler. O da kervan için Müslümanları seferber etti; bu durum Ramazan ayındaydı.
وَقدم أَبُو سُفْيَان على الجهنيين وَهُوَ متخوّف من رَسُول الله ﷺ وَأَصْحَابه فَقَالَ: أحسوا من مُحَمَّد فأخبروه خبر الراكبين عدي بن أبي الزغباء وبسبس وأشاروا لَهُ إِلَى مناخهما فَقَالَ أَبُو سُفْيَان: خُذُوا من بعر بعيرهما فَفتهُ فَوجدَ فِيهِ النَّوَى فَقَالَ: هَذِه علائف أهل يثرب وَهَذِه عُيُون مُحَمَّد وَأَصْحَابه فَسَارُوا سرَاعًا خَائِفين للطلب وَبعث أَبُو سُفْيَان رجلا من بني غفار يُقَال لَهُ ضَمْضَم بن عَمْرو إِلَى قُرَيْش أَن انفروا فاحموا عِيركُمْ من مُحَمَّد وَأَصْحَابه فَإِنَّهُ قد اسْتنْفرَ أَصْحَابه ليعرضوا لنا وَكَانَت عَاتِكَة بنت عبد الْمطلب سَاكِنة بِمَكَّة وَهِي عمَّة رَسُول الله وَكَانَت مَعَ أَخِيهَا الْعَبَّاس بن عبد الْمطلب فرأت رُؤْيا قبل بدر وَقبل قدوم ضَمْضَم عَلَيْهِم فَفَزِعت مِنْهَا فَأرْسلت إِلَى أَخِيهَا الْعَبَّاس بن عبد الْمطلب من لَيْلَتهَا فَجَاءَهَا الْعَبَّاس فَقَالَت: رَأَيْت اللَّيْلَة رُؤْيا قد أشفقت مِنْهَا وخشيت على قَوْمك مِنْهَا الهلكة
Ebû Süfyân, Resûlullah’tan sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabından endişe ederek Cüheynelilerin yanına geldi ve: “Muhammed’den bir haber hissettiniz mi?” dedi. Onlar da iki binekli olan Adiy b. Ebî’z-Zağbâ ve Besbes’in haberini verip develerini çöktürdükleri yeri ona gösterdiler. Ebû Süfyân: “Develerinin fışkısından alın!” dedi. Onu ufalayınca içinde hurma çekirdeği buldu ve: “Bu Yesrib halkının yemidir, bunlar da Muhammed ve ashabının gözcüleridir!” dedi. Takip edilme korkusuyla hızla yol aldılar. Ebû Süfyân, Benî Gıfâr’dan Damdam b. Amr denilen bir adamı Kureyş’e göndererek: “Seferber olun ve kervanınızı Muhammed ve ashabından koruyun; çünkü o karşımıza çıkmak için ashabını seferber etti!” dedi. Âtike bint Abdilmuttalib Mekke’de ikamet ediyordu; o Resûlullah’ın halasıydı ve kardeşi Abbâs b. Abdilmuttalib ile birlikte kalıyordu. Bedir’den ve Damdam’ın onlara gelmesinden önce bir rüya gördü ve bundan çok korktu. O gece kardeşi Abbâs b. Abdilmuttalib’e haber gönderdi. Abbâs yanına gelince: “Bu gece bir rüya gördüm; ondan çok ürktüm ve kavmin için bundan dolayı helak olmalarından korktum” dedi.
قَالَ: وماذا رَأَيْت قَالَت: لن أحَدثك حَتَّى تعاهدني أَنَّك لَا تذكرها فَإِنَّهُم إِن سمعوها آذونا وأسمعونا مَا لَا نحب فَلَمَّا عاهدها الْعَبَّاس فَقَالَت: رَأَيْت رَاكِبًا أقبل من أَعلَى مَكَّة على رَاحِلَته يَصِيح بِأَعْلَى صَوته: يَا آل غدر اخْرُجُوا فِي لَيْلَتَيْنِ أَو ثَلَاث فَأقبل يَصِيح حَتَّى دخل الْمَسْجِد على رَاحِلَته فصاح ثَلَاث صيحات وَمَال عَلَيْهِ الرِّجَال وَالنِّسَاء وَالصبيان وفزع لَهُ النَّاس أَشد الْفَزع قَالَ: ثمَّ أرَاهُ مثل على ظهر الْكَعْبَة على رَاحِلَته فصاح ثَلَاث صيحات فَقَالَ: يَا آل غدر وَيَا آل فجر اخْرُجُوا فِي لَيْلَتَيْنِ أَو ثَلَاث ثمَّ أرَاهُ مثل على ظهر أبي قبيس كَذَلِك يَقُول: يَا آل غدر وَيَا آل فجر حَتَّى أسمع من بَين الأخشبين من أهل مَكَّة ثمَّ عمد إِلَى صَخْرَة فنزعها من
O: “Ne gördün?” dedi. Âtike: “Bunu kimseye anlatmayacağına dair bana söz vermedikçe sana söylemem; zira işitirlerse bize eziyet ederler ve hoşlanmadığımız şeyleri bize duyururlar” dedi. Abbâs ona söz verince şöyle dedi: “Mekke’nin yukarısından bineği üzerinde gelen bir süvari gördüm; avazı çıktığı kadar bağırıyordu: ‘Ey vefasızlar topluluğu! İki veya üç gün içinde çıkın!’ Bineği üzerinde Mescid’e girinceye kadar bağırarak geldi. Mescid’de üç defa bağırdı; erkekler, kadınlar ve çocuklar onun başına üşüştü ve insanlar ondan son derece dehşete kapıldı.” Dedi ki: “Sonra onun bineği üzerinde Kâbe’nin damında belirdiğini gördüm; üç defa bağırdı ve: ‘Ey vefasızlar ve ey facirler topluluğu! İki veya üç gün içinde çıkın!’ dedi. Sonra onun Ebû Kubeys dağının tepesinde aynı şekilde belirdiğini gördüm; Mekke halkından iki dağ arasındaki herkese duyuruncaya kadar: ‘Ey vefasızlar ve ey facirler topluluğu!’ diyordu. Sonra bir kayaya yöneldi ve onu yerinden
أَصْلهَا ثمَّ أرسلها على أهل مَكَّة فَأَقْبَلت الصَّخْرَة لَهَا حس شَدِيد حَتَّى إِذا كَانَت عِنْد أصل الْجَبَل ارفضت فَلَا أعلم بِمَكَّة دَارا وَلَا بَيْتا إِلَّا وَقد دَخَلتهَا فلقَة من تِلْكَ الصَّخْرَة فقد خشيت على قَوْمك
kopardı. Sonra onu Mekke halkının üzerine yuvarladı. Kaya büyük bir gürültüyle geldi; dağın eteğine varınca parçalandı. Mekke’de o kayadan bir parçanın girmediği hiçbir yurt ve hiçbir ev kalmadığını biliyorum. Kavmin adına gerçekten korktum.”
فَفَزعَ الْعَبَّاس من رؤياها ثمَّ خرج من عِنْدهَا فلقي الْوَلِيد بن عتبَة بن ربيعَة من آخر تِلْكَ اللَّيْلَة - وَكَانَ الْوَلِيد خَلِيلًا للْعَبَّاس - فَقص عَلَيْهِ رُؤْيا عَاتِكَة وَأمره أَن لَا يذكرهَا لأحد فَذكرهَا الْوَلِيد لِأَبِيهِ عتبَة وَذكرهَا عتبَة لِأَخِيهِ شيبَة فارتفع الحَدِيث حَتَّى بلغ أَبَا جهل بن هِشَام واستفاض فِي أهل مَكَّة فَلَمَّا أَصْبحُوا غَدا الْعَبَّاس يطوف بِالْبَيْتِ فَوجدَ فِي الْمَسْجِد أَبَا جهل وَعتبَة وَشَيْبَة بن ربيعَة وَأُميَّة وَأبي بن خلف وَزَمعَة بن الْأسود وَأَبا البخْترِي فِي نفر من قُرَيْش يتحدثون فَلَمَّا نظرُوا إِلَى الْعَبَّاس ناداه أَبُو جهل: يَا أَبَا الْفضل إِذا قضيت طوافك فَهَلُمَّ إِلَيْنَا فَلَمَّا قضى طَوَافه جَاءَ فَجَلَسَ إِلَيْهِم فَقَالَ لَهُ أَبُو جهل: مَا رُؤْيا رأتها عَاتِكَة فَقَالَ: مَا رَأَتْ من شَيْء
Abbâs onun rüyasından dehşete kapıldı. Sonra onun yanından çıktı ve o gecenin sonunda Velîd b. Utbe b. Rebîa ile karşılaştı -Velîd Abbâs’ın dostuydu- ve ona Âtike’nin rüyasını anlatıp bunu kimseye söylememesini tembih etti. Velîd bunu babası Utbe’ye anlattı, Utbe de kardeşi Şeybe’ye anlattı. Haber yayıldı, nihayet Ebû Cehil b. Hişâm’a ulaştı ve Mekke halkı arasında şüyu buldu. Sabah olunca Abbâs Beytullah’ı tavaf etmeye gitti; Mescid’de Ebû Cehil, Utbe, Şeybe b. Rebîa, Ümeyye, Übey b. Halef, Zem‘a b. el-Esved ve Ebü’l-Bahterî’yi Kureyş’ten bir grup insanla sohbet ederken buldu. Abbâs’ı gördüklerinde Ebû Cehil ona seslendi: “Ey Ebü’l-Fadl! Tavafını bitirince yanımıza gel.” Tavafını bitirince gelip yanlarına oturdu. Ebû Cehil ona: “Âtike’nin gördüğü bu rüya da nedir?” dedi. Abbâs: “Bir şey görmedi” dedi.
فَقَالَ أَبُو جهل: أما رَضِيتُمْ يَا بني هَاشم كذب الرِّجَال حَتَّى جئتمونا بكذب النِّسَاء انا وَإِيَّاكُم كفرسي رهان فاستبقنا الْمجد مُنْذُ حِين فَلَمَّا تحاكت الركب قُلْتُمْ منا نَبِي فَمَا بَقِي إِلَّا أَن تَقولُوا منا نبية فَنًّا أعلم فِي قُرَيْش أهل بَيت أكذب امْرَأَة وَلَا رجل مِنْكُم وأذاه أَشد الْأَذَى وَقَالَ أَبُو جهل: زعمت عَاتِكَة أَن الرَّاكِب قَالَ: اخْرُجُوا فِي لَيْلَتَيْنِ أَو ثَلَاث فَلَو قد مَضَت هَذِه الثَّلَاث تبينت قُرَيْش كذبكم وكتبت سجلاً إِنَّكُم أكذب أهل بَيت فِي الْعَرَب رجلا وَامْرَأَة أما رَضِيتُمْ يَا بني قصي إِن ذهبتم بالحجابة والندوة والسقاية واللواء والوفادة حَتَّى جئتمونا بِنَبِي مِنْكُم فَقَالَ الْعَبَّاس: هَل أَنْت مُنْتَه ٍفإن الْكَذِب مِنْك وَمن أهل بَيْتك فَقَالَ من حضرهما: مَا كنت يَا أَبَا الْفضل جهولاً خرقاً
Bunun üzerine Ebû Cehil: “Ey Hâşimoğulları! Erkeklerin yalanı yetmedi de şimdi bize kadınların yalanını mı getirdiniz? Bizimle siz yarış atı gibiyiz; nice zamandır şeref konusunda yarıştık. Dizler birbirine çarpınca: ‘Bizden bir peygamber var’ dediniz. Şimdi bir de: ‘Bizden bir kadın peygamber var’ demeniz kaldı! Kureyş içinde kadını veya erkeği sizden daha yalancı bir hane halkı bilmiyorum!” dedi ve ona çok ağır sözlerle hakaret etti. Ebû Cehil: “Âtike o süvarinin: ‘İki veya üç gün içinde çıkın!’ dediğini iddia etmiş. Şu üç gün bir geçsin, Kureyş sizin yalanınızı açıkça anlayacak ve Araplar içinde kadınıyla erkeğiyle en yalancı hane halkı olduğunuza dair bir vesika yazacağım! Ey Kusayoğulları! Hicâbe, nedve, sikāye, livâ ve rifâdeyi alıp götürdüğünüz yetmedi mi ki bir de başımıza sizden bir peygamber çıkardınız?” dedi. Abbâs: “Vazgeçecek misin? Şüphesiz yalan senin ve senin hane halkındandır!” dedi. Yanlarında bulunanlar: “Ey Ebü’l-Fadl, sen cahil ve kaba bir adam değildin” dediler.
وَلَقي الْعَبَّاس من عَاتِكَة فِيمَا أفشى عَلَيْهَا من رؤياها أَذَى شَدِيدا
Abbâs, rüyasını ifşa etmesi sebebiyle Âtike’den çok ağır sitem ve eziyet gördü.
فَلَمَّا كَانَ مسَاء اللَّيْلَة الَّتِي رَأَتْ عَاتِكَة فِيهَا الرُّؤْيَا جَاءَهُم الرَّاكِب الَّذِي بعث أَبُو سُفْيَان وَهُوَ ضَمْضَم بن عَمْرو الْغِفَارِيّ فصاح وَقَالَ: يَا آل غَالب بن فهر انفروا فقد خرج مُحَمَّد وَأهل يثرب يعترضون لأبي سُفْيَان فاحرزوا عِيركُمْ فَفَزِعت قُرَيْش أَشد الْفَزع وَأَشْفَقُوا من رُؤْيا عَاتِكَة وَقَالَ الْعَبَّاس: هَذَا زعمتم كَذَا وَكذب عَاتِكَة فنفروا على كل صَعب وَذَلُول وَقَالَ أَبُو جهل: أيظن مُحَمَّد أَن يُصِيب مثل مَا أصَاب بنخلة سَيعْلَمُ أنمنع عيرنَا أم لَا
Âtike’nin o rüyayı gördüğü gecenin akşamı olunca, Ebû Süfyân’ın gönderdiği süvari, yani Damdam b. Amr el-Gıfârî geldi; bağırarak şöyle dedi: “Ey Gālib b. Fihr oğulları! Seferber olun! Muhammed ve Yesrib halkı Ebû Süfyân’ın karşısına çıkmak üzere yola çıktılar; kervanınızı kurtarın!” Kureyş son derece dehşete kapıldı ve Âtike’nin rüyasından ötürü endişeye düştü. Abbâs: “Bunun öyle olduğunu ve Âtike’nin yalan söylediğini iddia etmiştiniz!” dedi. Huysuz uysal ayırt etmeden bütün bineklerle seferber oldular. Ebû Cehil: “Muhammed Nahle’de elde ettiği şey gibi bir şey elde edeceğini mi sanıyor? Kervanımızı koruyup koruyamayacağımızı pek yakında görecek!” dedi.
فَخَرجُوا بِخَمْسِينَ وَتِسْعمِائَة مقَاتل وَسَاقُوا
Dokuz yüz elli savaşçı ile çıktılar ve
مائَة فرس وَلم يتْركُوا كَارِهًا لِلْخُرُوجِ يظنون أَنه فِي قهر مُحَمَّد وَأَصْحَابه وَلَا مُسلما يعلمُونَ اسلامه وَلَا أحدا من بني هَاشم إِلَّا من لَا يتهمون إِلَّا أشخصوه مَعَهم فَكَانَ مِمَّن أشخصوا الْعَبَّاس بن عبد الْمطلب وَنَوْفَل بن الْحَارِث وطالب بن أبي طَالب وَعقيل بن أبي طَالب فِي آخَرين فهنالك يَقُول طَالب بن أبي طَالب: إِمَّا يخْرجن طَالب بمقنب من هَذِه المقانب فِي نفر مقَاتل يحارب وَليكن المسلوب غير السالب والراجع المغلوب غير الْغَالِب فَسَارُوا حَتَّى نزلُوا الْجحْفَة نزلوها عشَاء يتزودون من المَاء وَمِنْهُم رجل من بني عبد الْمطلب بن عبد منَاف يُقَال لَهُ جهيم بن الصَّلْت بن مخرمَة فَوضع حهيم رَأسه فأغفى ثمَّ فزع فَقَالَ لأَصْحَابه: هَل رَأَيْتُمْ الْفَارِس الَّذِي وقف عَليّ آنِفا فَقَالُوا: لَا إِنَّك مَجْنُون
yüz at sevk ettiler. Çıkmak istemeyip de Muhammed ve ashabının hâkimiyeti altına gireceğini düşündükleri hiçbir kimseyi, Müslüman olduğunu bildikleri hiçbir Müslümanı ve itham altında tutmadıkları kimseler hariç Benî Hâşim’den hiç kimseyi bırakmayıp yanlarında götürdüler. Yanlarında zorla götürdükleri kimseler arasında Abbâs b. Abdilmuttalib, Nevfel b. el-Hâris, Tâlib b. Ebî Tâlib ve Akîl b. Ebî Tâlib ile başkaları da vardı. İşte orada Tâlib b. Ebî Tâlib şöyle diyordu: “Tâlib bu süvari birliklerinden bir birlikle, savaşan ve çarpışan bir topluluk içinde çıksa da, soyulan olsun soyan olmasın, mağlup dönen olsun galip gelen olmasın!” Cuhfe’ye varıncaya kadar yürüdüler; su tedarik etmek için oraya akşam vakti indiler. Aralarında Benî Abdilmuttalib b. Abdimenâf’tan Cuheym b. es-Salt b. Mahreme denilen bir adam vardı. Cuheym başını koyup uyukladı, sonra dehşetle uyandı ve arkadaşlarına: “Az önce başımda dikilen süvariyi gördünüz mü?” dedi. Onlar: “Hayır, sen delirmişsin!” dediler.
فَقَالَ: قد وقف عَليّ فَارس آنِفا فَقَالَ: قتل أَبُو جهل وَعتبَة وَشَيْبَة وَزَمعَة وَأَبُو البخْترِي وَأُميَّة بن خلف فعد أشرافا من كفار قُرَيْش
O: “Az önce başımda bir süvari dikildi ve: ‘Ebû Cehil, Utbe, Şeybe, Zem‘a, Ebü’l-Bahterî ve Ümeyye b. Halef öldürüldü’ dedi” diyerek Kureyş kâfirlerinin ileri gelenlerini saydı.
فَقَالَ لَهُ أَصْحَابه: إِنَّمَا لعب بك الشَّيْطَان وَرفع حَدِيث جهيم إِلَى أبي جهل فَقَالَ: قد جئْتُمْ بكذب بني الْمطلب مَعَ كذب بني هَاشم سيرون غَدا من يقتل
Arkadaşları ona: “Şeytan seninle oynamış!” dediler. Cuheym’in sözü Ebû Cehil’e ulaştırılınca: “Hâşimoğullarının yalanıyla birlikte şimdi de Muttaliboğullarının yalanını getirdiniz! Yarın kimin öldürüleceğini görecekler!” dedi.
ثمَّ ذكر لرَسُول الله ﷺ عير قُرَيْش جَاءَت من الشَّام وفيهَا أَبُو سُفْيَان بن حري ومخرمة بن نَوْفَل وَعَمْرو بن العَاصِي وَجَمَاعَة من قُرَيْش فَخرج إِلَيْهِم رَسُول الله ﷺ فسلك حِين خرج إِلَى بدر على نقب بني دِينَار وَرجع حِين رَجَعَ من ثنية الْوَدَاع فنفر رَسُول الله ﷺ حِين نفر وَمَعَهُ ثلثمِائة وَسَبْعَة عشر رجلا وَفِي رِوَايَة ابْن فليح: ثلثمِائة وَثَلَاثَة عشر رجلا وَأَبْطَأ عَنهُ كثير من أَصْحَابه وتربصوا وَكَانَت أول وقْعَة أعز الله فِيهَا الْإِسْلَام فَخرج فِي رَمَضَان على رَأس ثَمَانِيَة عشر شهرا من مقدمه الْمَدِينَة وَمَعَهُ الْمُسلمُونَ لَا يُرِيدُونَ إِلَّا العير فسلك على نقب بني دِينَار والمسلمون غير معدين من الظّهْر إِنَّمَا خَرجُوا على النَّوَاضِح يعتقب الرجل مِنْهُم على الْبَعِير الْوَاحِد وَكَانَ زميل رَسُول الله ﷺ عَليّ بن أبي طَالب ومرثد بن أبي مرْثَد الغنوي حَلِيف حَمْزَة فهم مَعَه لَيْسَ مهعهم إِلَّا بعير وَاحِد فَسَارُوا حَتَّى إِذا كَانُوا بعرق الظبية لَقِيَهُمْ رَاكب من قبل تهَامَة - والمسلمون يَسِيرُونَ - فوافقه نفر من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ فَسَأَلَهُ عَن أبي سُفْيَان فَقَالَ: لَا علم لي بِهِ
Sonra Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem Şam’dan gelen Kureyş kervanı bahsedildi; içinde Ebû Süfyân b. Harb, Mahreme b. Nevfel, Amr b. el-Âs ve Kureyş’ten bir topluluk vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların karşısına çıktı. Bedir’e çıkarken Nekb-i Benî Dînâr yolunu tuttu; döndüğünde ise Seniyyetü’l-Vedâ tarafından döndü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yola çıktığında yanında üç yüz on yedi adam vardı -İbn Fuleyh’in rivayetinde ise üç yüz on üç adam vardı-. Ashabından birçoğu geri kalıp beklemeyi tercih etmişti. Bu, Allah’ın İslâm’ı aziz kıldığı ilk savaştı. Medine’ye gelişinden on sekiz ay sonra Ramazan ayında çıktı; yanındaki Müslümanlar sadece kervanı istiyorlardı. Nekb-i Benî Dînâr yolundan gitti. Müslümanlar binek bakımından hazırlıklı değillerdi; sadece su taşıyan develerle çıkmışlardı ve her bir deveye nöbetleşe biniyorlardı. Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem nöbet arkadaşları Ali b. Ebî Tâlib ile Hamza’nın müttefiki Mersed b. Ebî Mersed el-Ganevî idi; onlar onunlaydı ve yanlarında sadece tek bir deve vardı. Irku’z-Zabye’ye varıncaya kadar yürüdüler. Müslümanlar yürürken Tihâme tarafından gelen bir süvariyle karşılaştılar. Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir grup onunla denkleşip ona Ebû Süfyân’ı sordu. O: “Onun hakkında bir bilgim yok” dedi.
فَلَمَّا يئسوا من خَبره فَقَالُوا لَهُ: سلم على النَّبِي ﷺ فَقَالَ: وَفِيكُمْ رَسُول الله
Ondan haber almaktan ümitlerini kesince ona: “Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem selâm ver” dediler. O: “İçinizde Resûlullah mı var?” dedi.
صلى الله عَلَيْهِ وَسلم قَالُوا: نعم
“Evet” dediler.
قَالَ: أَيّكُم هُوَ فأشاروا لَهُ إِلَيْهِ فَقَالَ الْأَعرَابِي: أَنْت رَسُول الله كَمَا تَقول قَالَ: نعم
O: “Hanginiz o?” dedi. Ona işaret ettiler. Bedevî: “Söylediğin gibi sen Resûlullah mısın?” dedi. O: “Evet” buyurdu.
قَالَ: إِن كنت رَسُول الله كَمَا تزْعم فَحَدثني بِمَا فِي بطن نَاقَتي هَذِه فَغَضب رجل من الأنصارمن بني عبد الْأَشْهَل يُقَال لَهُ سَلمَة بن سَلامَة بن وقش فَقَالَ للأعرابي: وَقعت على نَاقَتك فَحملت مِنْك
O: “Eğer iddia ettiğin gibi Resûlullah isen, şu devemin karnında ne olduğunu bana söyle!” dedi. Ensâr’dan Benî Abdileşhel’e mensup Seleme b. Selâme b. Vakş adında bir adam öfkelenerek bedevîye: “Sen devenin üzerine çıktın da senden gebe kaldı!” dedi.
فكره رَسُول الله ﷺ مَا قَالَ سَلمَة حِين سَمعه أفحش فَأَعْرض عَنهُ ثمَّ سَار رَسُول الله ﷺ لَا يلقاه خبر وَلَا يعلم بنفرة قُرَيْش فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أَشِيرُوا علينا فِي أمرنَا ومسيرنا فَقَالَ أَبُو بكر: يَا رَسُول اله أَنا أعلم النَّاس بمسافة الأَرْض أخبرنَا عدي بن أبي الزغباء أَن العير كَانَت بوادي كَذَا وَكَذَا فَكَانَا وإياهم فرسخان إِلَى بدر
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Seleme’nin çirkin sözünü işitince bundan hoşlanmadı ve ondan yüz çevirdi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yoluna devam etti; ne bir haberle karşılaşıyor ne de Kureyş’in seferber olduğunu biliyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “İşimiz ve yolculuğumuz hakkında bize görüş bildirin” buyurdu. Ebû Bekir: “Ey Allah’ın Resûlü! Ben yerin mesafesini insanların en iyi bileniyim. Adiy b. Ebî’z-Zağbâ bize kervanın falan ve falan vadide olduğunu haber vermişti; onların Bedir’e uzaklığı iki fersahtı” dedi.
ثمَّ قَالَ: أَشِيرُوا عَليّ فَقَالَ عمر بن الْخطاب: يَا رَسُول الله إِنَّهَا قُرَيْش وعزها وَالله مَا ذلت مُنْذُ عزت وَلَا آمَنت مُنْذُ كفرت وَالله لتقاتلنك فتأهب لذَلِك أهبته وأعدد لَهُ عدته
Sonra [Resûlullah]: “Bana görüş bildirin” buyurdu. Ömer b. el-Hattâb: “Ey Allah’ın Resûlü! O Kureyş’tir ve onun izzetidir. Allah’a yemin olsun ki aziz olduğundan beri zelil olmadı ve küfre saptığından beri iman etmedi. Allah’a yemin olsun ki onlar seninle mutlaka savaşacaklar; bu yüzden savaşa hazırlığını yap ve donanımını hazırla!” dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أَشِيرُوا عَليّ فَقَالَ الْمِقْدَاد بن عَمْرو: إِنَّا لَا نقُول لَك كَمَا قَالَ أَصْحَاب مُوسَى (اذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا هَهُنَا قَاعِدُونَ) (الْمَائِدَة الْآيَة ٢٤) وَلَكِن اذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا مَعكُمْ متبعون
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bana görüş bildirin” buyurdu. Mikdâd b. Amr: “Biz sana Mûsâ’nın ashabının dediği gibi (اذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا هَهُنَا قَاعِدُونَ) ‘Sen ve Rabbin gidin savaşın, biz burada oturacağız’ (el-Mâide: 24) demeyiz; bilakis sen ve Rabbin gidin savaşın, biz sizinle beraber tabi olanlarız!” dedi.
فَقَالَ رَسُول الله: أَشِيرُوا عَليّ فَلَمَّا رأى سعد بن معَاذ كَثْرَة استشارة النَّبِي أَصْحَابه فيشيرون فَيرجع إِلَى المشورة ظن سعد أَنه يستنطق الْأَنْصَار شفقا أَن لَا يستحوذوا مَعَه على مَا يُرِيد من أمره فَقَالَ سعد بن معَاذ لَعَلَّك يَا رَسُول الله تخشى أَن لَا تكون الْأَنْصَار يُرِيدُونَ مواساتك وَلَا يرونها حَقًا عَلَيْهِم إِلَّا بِأَن يرَوا عدوا فِي بُيُوتهم وَأَوْلَادهمْ وَنِسَائِهِمْ وَإِنِّي أَقُول عَن الْأَنْصَار وَأجِيب عَنْهُم: يَا رَسُول الله فاظعن حَيْثُ شِئْت وَخذ من أَمْوَالنَا مَا شِئْت ثمَّ أعطنا مَا شِئْت وَمَا أَخَذته منا أحب إِلَيْنَا مِمَّا تركت وَمَا ائتمرت من أَمر فَأمرنَا بِأَمْرك فِيهِ تبع فوَاللَّه لَو سرت حَتَّى تبلغ الْبركَة من ذِي يمن لسرنا مَعَك
Resûlullah: “Bana görüş bildirin” buyurdu. Sa‘d b. Muâz, Peygamber’in ashabına çokça danıştığını, onların görüş belirttiklerini ve onun tekrar istişareye döndüğünü görünce; Sa‘d onun yapmak istediği şey hususunda Ensâr’ın kendisiyle beraber tam anlamıyla durmayacağı endişesiyle Ensâr’ı konuşturmak istediğini anladı. Bunun üzerine Sa‘d b. Muâz şöyle dedi: “Ey Allah’ın Resûlü! Belki de sen Ensâr’ın sana yardım etmeyi istemeyeceğinden ve bunu ancak düşmanı kendi yurtlarında, çocuklarının ve kadınlarının yanında gördükleri zaman bir hak olarak kabul edeceklerinden korkuyorsun. Şüphesiz ben Ensâr adına konuşuyor ve onlar adına cevap veriyorum: Ey Allah’ın Resûlü! Dilediğin yere göç et, mallarımızdan dilediğini al, sonra bize dilediğini ver. Bizden aldığın şey bıraktığından bize daha sevimlidir. Hangi emri kararlaştırdıysan bu hususta bizim emrimiz senin emrine tabidir. Allah’a yemin olsun ki Yemen taraflarındaki Berkü’l-Gımâd’a kadar yürüsen seninle beraber yürürüz!”
فَلَمَّا قَالَ ذَلِك سعد قَالَ رَسُول الله ﷺ: سِيرُوا على اسْم الله فَإِنِّي قد رَأَيْت مصَارِع الْقَوْم فَعمد لبدر
Sa‘d bunu söyleyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah’ın adıyla yürüyün! Zira ben o kavmin yıkılıp ölecekleri yerleri gördüm” buyurdu ve Bedir’e yöneldi.
وخفض أَبُو سُفْيَان فلصق بساحل الْبَحْر وَكتب إِلَى قُرَيْش حِين خَالف مسير رَسُول الله ﷺ وَرَأى أَن قد أحرز مَا مَعَه وَأمرهمْ أَن يرجِعوا فَإِنَّمَا أخرجتم لتحرزوا ركبكم فقد أحرز لكم فَلَقِيَهُمْ هَذَا الْخَبَر بِالْجُحْفَةِ
Ebû Süfyân ise sahil boyuna inip deniz kıyısına yapıştı. Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem gidiş yolundan saptığında ve beraberindekileri kurtardığını gördüğünde Kureyş’e mektup yazıp geri dönmelerini emretti ve: “Siz ancak kervanınızı kurtarmak için çıktınız; kervanınız kurtarılmıştır” dedi. Bu haber onlara Cuhfe’de ulaştı.
فَقَالَ أَبُو جهل: وَالله لَا نرْجِع
Bunun üzerine Ebû Cehil: “Allah’a yemin olsun ki geri dönmeyeceğiz!
حَتَّى نقدم بَدْرًا فنقيم فِيهَا ونطعم من حَضَرنَا من الْعَرَب فَإِنَّهُ لن يَرَانَا أحد فيقاتلنا
Bedir’e varıp orada konaklayıncaya ve yanımıza gelen Araplara yemek yedirinceye kadar [dönmeyeceğiz]. Zira kimse bizi görüp de bizimle savaşmaya cüret edemez!” dedi.
فكره ذَلِك الْأَخْنَس بن شريق فَأحب أَن يرجِعوا وَأَشَارَ عَلَيْهِم بالرجعة فَأَبَوا وعصوا وأخذتهم حمية الْجَاهِلِيَّة فَلَمَّا يئس الْأَخْنَس من رُجُوع قُرَيْش أكب على بني زهرَة فأطاعوه فَرَجَعُوا فَلم يشْهد أحد مِنْهُم بَدْرًا واغتبطوا بِرَأْي الْأَخْنَس وتبركوا بِهِ فَلم يزل فيهم مُطَاعًا حَتَّى مَاتَ وأرادت بَنو هَاشم الرُّجُوع فِيمَن رَجَعَ فَاشْتَدَّ عَلَيْهِم أَبُو جهل وَقَالَ: وَالله لَا تفارقنا هَذِه الْعِصَابَة حَتَّى نرْجِع
el-Ahnes b. Şerîk bundan hoşlanmadı; geri dönmelerini istedi ve onlara dönmeyi tavsiye etti. Ancak onlar diretip karşı geldiler ve cahiliye taassubuna kapıldılar. el-Ahnes, Kureyş’in dönmesinden ümidini kesince Benî Zühre’ye yöneldi; onlar da ona itaat edip geri döndüler. Onlardan hiç kimse Bedir’de bulunmadı. el-Ahnes’in görüşünden ötürü sevindiler ve onunla bereket buldular; ölünceye kadar aralarında sözü dinlenen biri olmaya devam etti. Benî Hâşim de dönenlerle beraber dönmek istedi; fakat Ebû Cehil onlara sert çıkıp: “Allah’a yemin olsun ki biz dönünceye kadar bu topluluk bizden ayrılamaz!” dedi.
وَسَار رَسُول الله ﷺ حَتَّى نزل أدنى شَيْء من بدر ثمَّ بعث عَليّ بن أبي طَالب وَالزُّبَيْر بن الْعَوام وبسبسا الْأنْصَارِيّ فِي عِصَابَة من أَصْحَابه فَقَالَ لَهُم: انْدَفَعُوا إِلَى هَذِه الظراب وَهِي فِي نَاحيَة بدر فَإِنِّي أَرْجُو أَن تَجدوا الْخَبَر عِنْد القليب الَّذِي يعلى الظراب فَانْطَلقُوا متوشحي السيوف فوجدوا وَارِد قُرَيْش عِنْد القليب الَّذِي ذكر رَسُول الله ﷺ فَأخذُوا غلامين أَحدهمَا لبني الْحجَّاج بن الْأسود وَالْآخر لأبي العَاصِي يُقَال لَهُ أسلم وأفلت أصحابهما قبل قُرَيْش فَأَقْبَلُوا بهما حَتَّى أَتَوا بهما رَسُول الله ﷺ وَهُوَ فِي معرشة دون المَاء فَجعلُوا يسْأَلُون الْعَبْدَيْنِ عَن أبي سُفْيَان وَأَصْحَابه لَا يرَوْنَ إِلَّا أَنهم لَهُم فطفقا يحدثانهم عَن قُرَيْش وَمن خرج مِنْهُم وَعَن رؤوسهم فيكذبونهما وهم أكره شَيْء للَّذي يخبرانه وَكَانُوا يطمعون بِأبي سُفْيَان وَأَصْحَابه ويكرهون قُريْشًا وَكَانَ رَسُول الله ﷺ قَائِما يُصَلِّي يسمع وَيرى الَّذِي يصنعون بالعبدين فَجعل العبدان إِذا أذلقوهما بِالضَّرْبِ يَقُولَانِ نعم هَذَا أَبُو سُفْيَان (والركب) كَمَا قَالَ الله تَعَالَى (أَسْفَل مِنْكُم) قَالَ الله (إِذْ أَنْتُم بالعدوة الدُّنْيَا وهم بالعدوة القصوى والركب أَسْفَل مِنْكُم وَلَو تواعدتم لاختلفتم فِي الميعاد وَلَكِن ليقضي الله أمرا كَانَ مَفْعُولا) (الْأَنْفَال الْآيَة ٤٢) قَالَ فطفقوا إِذا قَالَ العَبْد إِن هَذِه قُرَيْش قد جاءتكم كذبوهما وَإِذا قَالَا هَذَا أَبُو سُفْيَان تركوهما
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir’in en yakın yerine varıncaya kadar yürüdü. Sonra ashabından bir müfreze içinde Ali b. Ebî Tâlib, Zübeyr b. el-Avvâm ve ensârî Besbes’i gönderdi ve onlara: “Bedir tarafındaki şu tepelere doğru gidin; zira tepelerin üzerindeki kuyunun yanında haber bulacağınızı umuyorum” buyurdu. Kılıçlarını kuşanarak gittiler ve Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem bahsettiği kuyunun başında Kureyş’in su getirenlerini buldular. Biri Benî Haccâc b. el-Esved’e, diğeri Ebü’l-Âs’a ait olan ve Eslem denilen iki köleyi yakaladılar; yanlarındakiler ise Kureyş tarafına kaçıp kurtuldu. O iki köleyi getirip suyun beri tarafındaki çardakta bulunan Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem ulaştırdılar. İki köleye Ebû Süfyân ve adamlarını sormaya başladılar; zira onların sadece kervana ait olduklarını sanıyorlardı. Köleler ise onlara Kureyş’i, onlardan kimlerin çıktığını ve ileri gelenlerini anlatmaya başladılar; fakat onlar köleleri yalanlıyorlardı ve kölelerin haber verdiği şeyden son derece hoşlanmıyorlardı. Onlar Ebû Süfyân ve adamlarını [ele geçirmeyi] umuyor, Kureyş’le [karşılaşmaktan] ise hoşlanmıyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayakta namaz kılıyor, kölelere ne yaptıklarını işitiyor ve görüyordu. İki köle dövülmekten canları yanınca: “Evet, bu Ebû Süfyân ve kervandır” diyorlardı; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (أَسْفَل مِنْكُم) “Sizden daha aşağıda idiler”. Allah Teâlâ: (إِذْ أَنْتُم بالعدوة الدُّنْيَا وهم بالعدوة القصوى والركب أَسْفَل مِنْكُم وَلَو تواعدتم لاختلفتم فِي الميعاد وَلَكِن ليقضي الله أمرا كَانَ مَفْعُولا) “Hani siz vadinin yakın kenarında, onlar ise uzak kenarında idiler; kervan da sizden daha aşağıda idi. Eğer sözleşmiş olsaydınız bile sözleştiğiniz vakitte buluşamazdınız; fakat Allah gerçekleşmesi gereken bir emri yerine getirmek için [bunu yaptı]” (el-Enfâl: 42) buyurmuştur. Dedi ki: Köle: “İşte bu Kureyş’tir, size geldi” deyince onu yalanlıyorlar; “Bu Ebû Süfyân’dır” dediklerinde ise onları bırakıyorlardı.
فَلَمَّا رأى رَسُول الله ﷺ صنيعهم بهما سلم من صلَاته وَقَالَ: مَاذَا أخبراكم قَالُوا: أخبرانا أَن قُريْشًا قد جَاءَت
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara yaptıklarını görünce namazından selâm verdi ve: “Size ne haber verdiler?” buyurdu. “Kureyş’in geldiğini haber verdiler” dediler.
قَالَ: فَإِنَّهُمَا قد صدقا وَالله إِنَّكُم لتضربونهما إِذا صدقا وتتركونهما إِذا كذبا خرجت قُرَيْش لتحرز ركبهَا وخافوكم عَلَيْهِم ثمَّ دَعَا رَسُول الله الْعَبْدَيْنِ فَسَأَلَهُمَا فَأَخْبَرَاهُ بِقُرَيْش وَقَالا: لَا علم لنا بِأبي سُفْيَان
O: “Doğru söylediler. Allah’a yemin olsun ki doğru söylediklerinde onları dövüyor, yalan söylediklerinde ise bırakıyorsunuz! Kureyş kervanını korumak için çıktı ve onlar için sizden korktular” buyurdu. Sonra Resûlullah iki köleyi çağırıp onlara sordu; onlar da Kureyş’i haber verdiler ve: “Ebû Süfyân hakkında bir bilgimiz yok” dediler.
فَسَأَلَهُمَا رَسُول الله ﷺ كم الْقَوْم قَالَا: لَا نَدْرِي وَالله هم كثير
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: “Topluluk kaç kişidir?” diye sordu. Onlar: “Bilmiyoruz, vallahi çok kalabalıklar” dediler.
فزعموا إِن رَسُول الله قَالَ: من أطْعمهُم أمس فسميا رجلا من الْقَوْم
Rivayet ettiklerine göre Resûlullah: “Dün onlara kim yemek yedirdi?” diye sordu; onlar da topluluktan bir adamın adını verdiler.
قَالَ: كم نحر لَهُم قَالَا: عشر جزائر
“Onlar için kaç deve kesildi?” buyurdu. “On deve” dediler.
قَالَ: فَمن أطْعمهُم أول أمس فسميا رجلا آخر من الْقَوْم
“Peki, önceki gün onlara kim yemek yedirdi?” buyurdu. Topluluktan başka bir adamın adını verdiler.
قَالَ: كم نحر لَهُم قَالَا: تسعا
“Onlar için kaç deve kesildi?” buyurdu. “Dokuz” dediler.
فزعموا أَن رَسُول الله قَالَ: الْقَوْم مَا بَين التسْعمائَة وَالْألف يعْتَبر ذَلِك بتسع جزائر ينحرونها يَوْمًا وَعشر ينحرونها يَوْمًا
Rivayet ettiklerine göre Resûlullah: “Topluluk dokuz yüz ile bin arasındadır” buyurdu ve bunu bir gün dokuz, bir gün on deve kesmelerine dayandırdı.
فَقَامَ رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: أَشِيرُوا عَليّ فِي الْمسير فَقَامَ الْحباب بن الْمُنْذر أحد بني سَلمَة فَقَالَ: يَا رَسُول الله إِنَّا عَالم بهَا وبقلبها إِن رَأَيْت أَن تسير إِلَى قليب مِنْهَا قد عرفتها كَثِيرَة المَاء عذبة فتنزل إِلَيْهَا ونسبق الْقَوْم إِلَيْهَا ونغور مَا سواهَا
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayağa kalkıp: “Yolculuk konusunda bana görüş bildirin” buyurdu. Benî Selime’den el-Hubâb b. el-Münzir ayağa kalkıp: “Ey Allah’ın Resûlü! Ben buraları ve kuyularını iyi bilirim. Uygun görürsen, suyu bol ve tatlı olduğunu bildiğim bir kuyuya doğru yürüyesin, oraya konaklayasın, topluluktan önce oraya varalım ve onun dışındaki kuyuları kapatalım” dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: سِيرُوا فَإِن الله قد وَعدكُم إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لكم فَوَقع فِي قُلُوب نَاس كثير الْخَوْف وَكَانَ فيهم من تخاذل من تخويف الشَّيْطَان فَسَار رَسُول الله ﷺ والمسلمون مسابقين إِلَى المَاء وَسَار الْمُشْركُونَ سرَاعًا يُرِيدُونَ المَاء فَأنْزل الله عَلَيْهِم فِي تِلْكَ اللَّيْلَة مَطَرا وَاحِدًا فَكَانَ على الْمُشْركين بلَاء شَدِيدا مَنعهم أَن يَسِيرُوا وَكَانَ على الْمُسلمين دِيمَة خَفِيفَة لبد لَهُم الْمسير والمنزل وَكَانَت بطحاء فَسبق الْمُسلمُونَ إِلَى المَاء فنزلوا عَلَيْهِ شطر اللَّيْل فاقتحم الْقَوْم فِي القليب فَمَا حوها حَتَّى كثر مَاؤُهَا وصنعوا حوضا عَظِيما ثمَّ غوروا مَا سواهُ من الْمِيَاه قَالَ رَسُول الله ﷺ: هَذِه مصَارِعهمْ إِن شَاءَ الله بِالْغَدَاةِ
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Yürüyün! Zira Allah size iki topluluktan birinin sizin olacağını vaad etti” buyurdu. Birçok insanın kalbine korku düştü ve içlerinde şeytanın korkutması yüzünden gevşeyenler oldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar suya doğru yarışarak yürüdüler; müşrikler de suyu isteyerek hızla yürüdüler. Allah o gece onların üzerine tek bir yağmur indirdi. Bu, müşrikler için yürümelerini engelleyen şiddetli bir bela oldu; Müslümanlar için ise hafif bir çisenti oldu, zemini ve konaklama yerini onlar için pekiştirdi -orası çakıllı kumluk bir yerdi-. Müslümanlar sudan önce vardılar ve gecenin yarısında oraya indiler. Topluluk kuyuya inip suyu çoğalıncaya kadar etrafını açtı, büyük bir havuz yaptılar ve onun dışındaki suları kapattılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “İnşallah yarın sabah onların yıkılıp ölecekleri yerler buralardır” buyurdu.
وَأنزل الله (إِذْ يغشيكم النعاس أَمَنَة مِنْهُ وَينزل عَلَيْكُم من السَّمَاء مَاء ليطهركم بِهِ وَيذْهب عَنْكُم رجز الشَّيْطَان وليربط على قُلُوبكُمْ وَيثبت بِهِ الْأَقْدَام) (الْأَنْفَال الْآيَة ١١)
Allah Teâlâ indirdi: (إِذْ يغشيكم النعاس أَمَنَة مِنْهُ وَينزل عَلَيْكُم من السَّمَاء مَاء ليطهركم بِهِ وَيذْهب عَنْكُم رجز الشَّيْطَان وليربط على قُلُوبكُمْ وَيثبت بِهِ الْأَقْدَام) “Hani O, katından bir güven olarak sizi bir uyuklama ile bürüyor ve sizi onunla tertemiz kılmak, şeytanın pisliğini sizden gidermek, kalplerinizi pekiştirmek ve ayaklarınızı sağlam tutmak için gökten üzerinize su indiriyordu” (el-Enfâl: 11).
ثمَّ صف رَسُول الله على الْحِيَاض فَلَمَّا طلع الْمُشْركُونَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: اللَّهُمَّ هَذِه قُرَيْش قد جَاءَت بِخُيَلَائِهَا وَفَخْرهَا تُحَادك وَتكذب رَسُولك اللَّهُمَّ إِنِّي أَسأَلك مَا وَعَدتنِي - وَرَسُول الله ﷺ مُمْسك بعضد أبي بكر يَقُول: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسأَلك مَا وَعَدتنِي - فَقَالَ أَبُو بكر: أبشر فوالذي نَفسِي بِيَدِهِ لنيجزن الله لَك مَا وَعدك
Sonra Resûlullah havuzların başında saf tuttu. Müşrikler görününce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah’ım! İşte Kureyş kibri ve gururuyla geldi; Sana meydan okuyor ve Resûlünü yalanlıyor. Allah’ım! Bana vaad ettiğin şeyi Senden istiyorum!” dedi. -Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir’in kolunu tutmuş: “Allah’ım! Bana vaad ettiğin şeyi Senden istiyorum!” diyordu-. Ebû Bekir: “Müjdeler olsun! Nefsim elinde olan [Allah]’a yemin ederim ki Allah sana vaad ettiğini mutlaka yerine getirecektir” dedi.
فاستنصر الْمُسلمُونَ الله واستعانوه فَاسْتَجَاب الله لنَبيه وللمسلمين وَأَقْبل المشكون وَمَعَهُمْ إِبْلِيس فِي صُورَة سراقَة بن جعْشم المدلجي يُحَدِّثهُمْ أَن بني كنَانَة وَرَاءَهُمْ قد أَقبلُوا لنصرهم وَأَنه لَا غَالب لكم الْيَوْم من النَّاس وَإِنِّي جَار لكم لما
Müslümanlar Allah’tan yardım dileyip O’na sığındılar; Allah da Peygamberine ve Müslümanlara icabet etti. Müşrikler geldiler; İblis de Sürâka b. Cu‘şum el-Müdlicî kılığında yanlarındaydı. Onlara Benî Kinâne’nin arkalarında olup kendilerine yardım etmek üzere geldiğini, bugün insanlardan onlara galip gelecek kimse olmadığını ve kendilerine arka çıkacağını söylüyordu;
أخْبرهُم من مسير بني كنَانَة وَأنزل الله (وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِين خَرجُوا من دِيَارهمْ بطرا ورئاء النَّاس) (الْأَنْفَال الْآيَة ٤٧) هَذِه الْآيَة وَالَّتِي بعْدهَا
onlara Benî Kinâne’nin yürüyüşünü haber vermişti. Allah bu ayeti ve sonrasındakini indirdi: (وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِين خَرجُوا من دِيَارهمْ بطرا ورئاء النَّاس) “Yurtlarından çalım satarak ve insanlara gösteriş yaparak çıkanlar gibi olmayın” (el-Enfâl: 47).
وَقَالَ رجال من الْمُشْركين لما رَأَوْا قلَّة من مَعَ مُحَمَّد ﷺ: غر هَؤُلَاءِ دينهم
Müşriklerden bazı adamlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber olanların azlığını görünce: “Bunları dinleri aldattı” dediler.
فَأنْزل الله (وَمن يتوكل على الله فَإِن الله عَزِيز حَكِيم) (الطَّلَاق الْآيَة ٣)
Bunun üzerine Allah indirdi: (وَمن يتوكل على الله فَإِن الله عَزِيز حَكِيم) “Kim Allah’a tevekkül ederse, şüphesiz Allah Azîz’dir, Hakîm’dir” (et-Talâk: 3).
وَأَقْبل الْمُشْركُونَ حَتَّى نزلُوا وتعبوا لِلْقِتَالِ والشيطان مَعَهم لَا يفارقهم فسعى حَكِيم بن حزَام إِلَى عتبَة بن ربيعَة فَقَالَ لَهُ: هَل لَك أَن تكون سيد قُرَيْش مَا عِشْت قَالَ عتبَة فأفعل مَاذَا قَالَ: تجير بَين النَّاس وَتحمل دم ابْن الْحَضْرَمِيّ وَبِمَا أصَاب مُحَمَّد من تِلْكَ العير فَإِنَّهُم لَا يطْلبُونَ من مُحَمَّد غير هَذِه العير وَدم هَذَا الرجل
Müşrikler gelip konakladılar ve savaş için hazırlandılar; şeytan da onlarla beraberdi, onlardan ayrılmıyordu. Hakîm b. Hizâm, Utbe b. Rebîa’ya koşup ona: “Yaşadığın müddetçe Kureyş’in efendisi olmak ister misin?” dedi. Utbe: “Peki ne yapayım?” dedi. [Hakîm]: “İnsanlar arasında himaye sağlarsın, İbnü’l-Hadramî’nin kan bedelini ve Muhammed’in o kervandan ele geçirdiği malları üstlenirsin. Çünkü onlar Muhammed’den bu kervan ve bu adamın kanından başka bir şey talep etmiyorlar” dedi.
قَالَ عتبَة: نعم قد فعلت وَنِعما قلت وَنِعما دَعَوْت إِلَيْهِ فاسع فِي عشيرتك فَأَنا أتحمل بهَا
Utbe: “Evet, kabul ettim; ne güzel söyledin ve ne güzel bir şeye çağırdın! Hemen kavminin arasına koş, ben bunları üstleniyorum” dedi.
فسعى حَكِيم فِي أَشْرَاف قُرَيْش بذلك يَدعُوهُم فِيهِ وَركب عتبَة جملا لَهُ فَسَار عَلَيْهِ فِي صُفُوف الْمُشْركين فِي أَصْحَابه فَقَالَ: يَا قوم أَطِيعُونِي فَإِنَّكُم لَا تطلبون عِنْدهم غير دم ابْن الْحَضْرَمِيّ وَمَا أَصَابُوا من عِيركُمْ تِلْكَ وَأَنا أتحمل بوفاء ذَلِك ودعوا هَذَا الرجل فَإِن كَانَ كَاذِبًا ولي قَتله غَيْركُمْ من الْعَرَب فَإِن فيهم رجَالًا لكم فيهم قرَابَة قريبَة وَإِنَّكُمْ إِن تَقْتُلُوهُمْ لَا يزَال الرجل مِنْكُم ينظر إِلَى قَاتل أَبِيه وأخيه أَو ابْن أَخِيه أَو ابْن عَمه فيورث ذَلِك فيهم احنا وضغائن وَإِن كَانَ هَذَا الرجل ملكا كُنْتُم فِي ملك أخيكم وَإِن كَانَ نَبيا لم تقتلون النَّبِي فتيسئوا بِهِ وَلنْ تخلصوا إِلَيْهِم حَتَّى يُصِيبُوا أعدادهم وَلَا آمن أَن يكون لكم الدبرة عَلَيْهِم فحسده أَبُو جهل على مقَالَته وأبى الله إِلَّا أَن ينفذ أمره وَعمد أَبُو جهل إِلَى ابْن الْحَضْرَمِيّ - وَهُوَ أَخُو الْمَقْتُول - فَقَالَ: هَذَا عتبَة يخذل بَين النَّاس وَقد تحمل بدية أَخِيك يزْعم أَنَّك قابلها أَفلا تسحيون من ذَلِك أَن تقبلُوا الدِّيَة فزعموا أَن النَّبِي ﷺ قَالَ وَهُوَ ينظر إِلَى عتبَة: إِن يكن عِنْد أحد من الْقَوْم خير فَهُوَ عِنْد صَاحب الْجمل الْأَحْمَر وَإِن يطيعوه يرشدوا
Hakîm bu teklifle Kureyş’in ileri gelenlerine koşup onları buna çağırdı. Utbe de devesine bindi, onun üzerinde müşriklerin safları arasında ve adamları içinde dolaşıp şöyle dedi: “Ey kavmim! Bana itaat edin; zira siz onların yanında İbnü’l-Hadramî’nin kanından ve o kervanınızdan ele geçirdikleri şeyden başka bir şey aramıyorsunuz. Ben bunların hepsini ödemeyi üstleniyorum. Şu adamı kendi haline bırakın; eğer yalancıysa onu öldürme işini sizin dışınızdaki Araplar üstlensin. Zira onların içinde size yakın akrabalık bağı bulunan adamlar vardır. Eğer siz onları öldürürseniz, aranızdan biri babasının, kardeşinin, kardeşinin oğlunun yahut amcasının oğlunun katiline bakıp duracak ve bu durum aralarında kin ve düşmanlıklar doğuracaktır. Şayet bu adam bir hükümdar olursa kardeşinizin mülkü içinde olursunuz; şayet bir peygamber ise bir peygamberi niçin öldüreceksiniz de bu yüzden kötü bir duruma düşeceksiniz? Onlardan kendi sayıları kadarını öldürmedikçe onlara asla ulaşamazsınız ve bozgunun sizin aleyhinize olmasından da emin değilim!” Ebû Cehil bu sözünden ötürü ona haset etti; Allah ise emrini yerine getirmekten başkasına razı olmadı. Ebû Cehil, İbnü’l-Hadramî’ye -ki o öldürülen kişinin kardeşiydi- yönelip: “İşte bu Utbe insanların azmini kırıyor; senin bunu kabul edeceğini sanarak kardeşinin diyetini üstlendi. Diyeti kabul etmekten utanmıyor musunuz?” dedi. Rivayet ettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Utbe’ye bakarken şöyle buyurdu: “Eğer o topluluktan birinde hayır varsa, o kızıl devenin sahibindedir; şayet ona itaat ederlerse doğru yolu bulurlar.”