Binûn

Berâe Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

هَمْزَتَانِ، فَأُبْدِلَتْ مِنَ الثَّانِيَةِ يَاءً. وَزَعَمَ الْأَخْفَشُ أَنَّكَ تَقُولُ: هَذَا أَيَمُّ مِنْ هَذَا، بِالْيَاءِ. وَقَالَ الْمَازِنِيُّ: أَوَمُّ مِنْ هَذَا، بِالْوَاوِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ" أَئِمَّةَ". وَأَكْثَرُ النَّحْوِيِّينَ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ هَذَا لَحْنٌ، لِأَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ هَمْزَتَيْنِ فِي كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ. (إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ) أَيْ لا عهود لهم، أي ليست عهود هم صَادِقَةً يُوفُونَ بِهَا. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ" لَا أَيْمانَ لَهُمْ" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ مِنَ الْإِيمَانِ، أَيْ لَا إِسْلَامَ لَهُمْ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرَ آمَنْتُهُ إِيمَانًا، مِنَ الْأَمْنِ الَّذِي ضِدُّهُ الْخَوْفُ، أَيْ لَا يُؤْمِنُونَ، مِنْ أَمَنْتُهُ إِيمَانًا أَيْ أَجَرْتُهُ، فَلِهَذَا قَالَ:" فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ"." لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ" أَيْ عَنِ الشِّرْكِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ وَادَعَ أَهْلَ مَكَّةَ سَنَةً وَهُوَ بِالْحُدَيْبِيَةَ فَحَبَسُوهُ عَنِ الْبَيْتِ، ثُمَّ صَالَحُوهُ عَلَى أَنْ يَرْجِعَ فَمَكَثُوا مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ قَاتَلَ حُلَفَاءَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ خُزَاعَةَ حُلَفَاءُ بَنِي أُمَيَّةَ مِنْ كِنَانَةَ، فَأَمَدَّتْ بَنُو أُمَيَّةَ حلفاء هم بِالسِّلَاحِ وَالطَّعَامِ، فَاسْتَعَانَتْ خُزَاعَةُ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَأُمِرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أن يُعِينَ حُلَفَاءَهُ كَمَا سَبَقَ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ حُذَيْفَةَ فَقَالَ مَا بَقِيَ مِنْ أَصْحَابِ هَذِهِ الْآيَةِ- يَعْنِي" فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ"- إِلَّا ثَلَاثَةٌ، وَلَا بَقِيَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ إِلَّا أَرْبَعَةٌ. فَقَالَ أَعْرَابِيٌّ: إِنَّكُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ تُخْبِرُونَ أَخْبَارًا لَا نَدْرِي مَا هِيَ! تَزْعُمُونَ أَلَّا مُنَافِقَ إِلَّا أَرْبَعَةٌ، فَمَا بَالُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَبْقُرُونَ بُيُوتَنَا وَيَسْرِقُونَ أَعَلَاقَنَا. قَالَ: أُولَئِكَ الْفُسَّاقُ. أَجَلْ لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلَّا أَرْبَعَةٌ، أَحَدُهُمْ شَيْخٌ كَبِيرٌ لَوْ شَرِبَ الْمَاءَ الْبَارِدَ لما وجد برده.

[Aslı] iki hemzedir; ikincisi yâ harfine dönüştürülmüştür. el-Ahfeş, 'Bu bundan daha önderdir/liderdir' derken yâ harfiyle 'أَيَمُّ مِنْ هَذَا' (hâzâ eyemmu min hâzâ) denileceğini ileri sürmüştür. el-Mâzinî ise vâv harfiyle 'أَوَمُّ مِنْ هَذَا' (evemmü min hâzâ) denileceğini söylemiştir. Hamza ise 'أَئِمَّةَ' şeklinde [iki hemzeyi tahkik ederek] okumuştur. Nahivcilerin (dilcilerin) çoğu, tek bir kelimede iki hemzeyi bir araya getirdiği için bunun bir lahın (dil hatası) olduğu görüşündedir. { إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ } “Çünkü onların yeminleri yoktur” yani onların ahitleri yoktur; diğer bir deyişle yerine getirecekleri sadık ahitleri bulunmamaktadır. İbn Âmir ise hemzenin kesresiyle (îmân kökünden) { لَا إِيمَانَ لَهُمْ } “Onların imanları yoktur” şeklinde okumuştur ki bu, 'onların İslâm'ı yoktur' demektir. Bunun korkunun zıddı olan emn (güven) kökünden 'ona güven/eman verdim' (âmentehû îmânen) masdarı olması da muhtemeldir; yani 'onlar güven vermezler / eman vermezler' anlamındadır. İşte bu sebeple { فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ } “küfrün önderleriyle savaşın” buyurmuştur. { لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ } “Umulur ki vazgeçerler” yani şirkten [vazgeçerler]. el-Kelbî şöyle demiştir: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye'de iken Mekkelilerle bir yıllık bir barış yapmıştı. Onlar [Peygamber'i] Beytullah'tan alıkoymuş, sonra dönmesi şartıyla onunla sulh yapmışlardı. Allah'ın dilediği bir süre böyle kaldılar. Daha sonra Benî Ümeyye'nin Kinâne'den olan müttefikleri, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Huzâa'dan olan müttefikleriyle savaştı. Benî Ümeyye müttefiklerine silah ve yiyecekle destek verdi. Bunun üzerine Huzâa, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den yardım istedi; bu ayet indi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, daha önce geçtiği üzere müttefiklerine yardım etmesi emredildi. Buhârî'de Zeyd b. Vehb'den şöyle rivayet edilmiştir: Huzeyfe'nin yanındaydık, şöyle dedi: “Şu ayetin -yani { فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ } “Küfrün önderleriyle savaşın, çünkü onların yeminleri yoktur” ayetinin- muhataplarından geriye sadece üç kişi kaldı; münafıklardan da geriye sadece dört kişi kaldı.” Bir bedevî: “Siz Muhammed'in ashabı, bizim ne olduğunu anlayamadığımız haberler veriyorsunuz! Dört kişiden başka münafık kalmadığını iddia ediyorsunuz; peki evlerimizi yarıp giren ve en değerli mallarımızı çalan bu kimselerin hali nedir?” dedi. [Huzeyfe] şöyle dedi: “Onlar fasıklardır. Evet, onlardan geriye sadece dört kişi kaldı; onlardan biri öyle yaşlı bir pirdir ki soğuk su içse onun soğukluğunu bile hissetmez.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ) أَيْ عَنْ كُفْرِهِمْ وَبَاطِلِهِمْ وَأَذِيَّتِهِمْ لِلْمُسْلِمِينَ. وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْغَرَضُ مِنْ قِتَالِهِمْ دَفْعَ ضَرَرِهِمْ لِيَنْتَهُوا عَنْ مقاتلتنا ويدخلوا في ديننا.

Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ } “umulur ki vazgeçerler” buyruğu; yani küfürlerinden, batıllarından ve Müslümanlara eziyet etmekten [vazgeçerler] demektir. Bu da onlarla savaşmanın amacının, bizimle savaşmaktan vazgeçmeleri ve dinimize girmeleri için onların zararlarını defetmek olmasını gerektirir.

[سورة التوبة (٩): آية ١٣]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 13]

أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣)

{ أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Yeminlerini bozan, Peygamber'i yurdundan çıkarmaya yeltenen ve ilk önce sizinle savaşa başlayan bir toplulukla savaşmaz mısınız? Onlardan korkuyor musunuz? Eğer müminler iseniz, kendisinden korkmanıza Allah daha layıktır.” (13)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ) تَوْبِيخٌ وَفِيهِ مَعْنَى التَّحْضِيضِ. نَزَلَتْ فِي كُفَّارِ مَكَّةَ كَمَا ذَكَرْنَا آنِفًا. (وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ) أَيْ كَانَ مِنْهُمْ سَبَبُ الْخُرُوجِ، فَأُضِيفَ الْإِخْرَاجُ إِلَيْهِمْ. وَقِيلَ: أَخْرَجُوا الرَّسُولَ ﵇ مِنَ الْمَدِينَةِ لِقِتَالِ أَهْلِ مَكَّةَ لِلنَّكْثِ الَّذِي كَانَ مِنْهُمْ: عَنِ الْحَسَنِ. (وَهُمْ بَدَؤُكُمْ) بِالْقِتَالِ. (أَوَّلَ مَرَّةٍ) أَيْ نَقَضُوا الْعَهْدَ وَأَعَانُوا بَنِي بَكْرٍ عَلَى خُزَاعَةَ. وَقِيلَ: بَدَءُوكُمْ بِالْقِتَالِ يَوْمَ بَدْرٍ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَرَجَ لِلْعِيرِ وَلَمَّا أَحْرَزُوا عِيرَهُمْ كَانَ يُمْكِنُهُمُ الِانْصِرَافُ، فَأَبَوْا إِلَّا الْوُصُولَ إِلَى بَدْرٍ وشرب الخمر بها، كما تقدم. (فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ) أَيْ تَخَافُوا عِقَابَهُ فِي تَرْكِ قِتَالِهِمْ مِنْ أَنْ تَخَافُوا أَنْ يَنَالَكُمْ فِي قِتَالِهِمْ مَكْرُوهٌ. وَقِيلَ: إِخْرَاجُهُمُ الرَّسُولَ مَنْعُهُمْ إِيَّاهُ مِنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ وَالطَّوَافِ، وَهُوَ ابتداؤهم. والله أعلم.

Allah Teâlâ'nın: { أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ } “Yeminlerini bozan bir toplulukla savaşmaz mısınız?” buyruğu bir kınamadır ve içerisinde teşvik manası barındırır. Az önce zikrettiğimiz üzere Mekke kâfirleri hakkında inmiştir. { وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ } “ve Peygamber'i [yurdundan] çıkarmaya yeltenen” yani çıkışın sebebi onlardan kaynaklanmıştı, bu sebeple çıkarma fiili onlara nispet edilmiştir. Hasan'dan gelen bir rivayete göre: Yaptıkları ahdi bozma eylemi sebebiyle Mekkelilerle savaşmak üzere Peygamber aleyhisselâm'ı Medine'den çıkardılar [çıkmasına sebep oldular] da denilmiştir. { وَهُمْ بَدَؤُكُمْ } “ve onlar sizinle başladılar” yani savaşla, { أَوَّلَ مَرَّةٍ } “ilk önce” yani ahdi bozdular ve Huzaa'ya karşı Benî Bekir'e yardım ettiler. Şöyle de denilmiştir: Onlar sizinle Bedir günü ilk önce savaşa başladılar; çünkü Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kervan için yola çıkmıştı, onlar ise kervanlarını kurtarınca geri dönmeleri mümkün olduğu halde bundan kaçınarak mutlaka Bedir'e ulaşıp orada şarap içmek istediler, nitekim daha önce geçmişti. { فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ } “kendisinden korkmanıza Allah daha layıktır” yani onlarla savaşırken başınıza hoşlanmadığınız bir şeyin gelmesinden korkmanızdansa, onlarla savaşmayı terk ettiğinizde O'nun azabından korkmanız [daha layıktır]. Bir görüşe göre de onların Resûl'ü çıkarmaları, onu hac, umre ve tavaftan men etmeleridir ve onların ilk başlamaları da budur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة التوبة (٩): الآيات ١٤ الى ١٥]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 14-15]

قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ (١٤) وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٥)

{ قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ (١٤) وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Onlarla savaşın ki, Allah sizin ellerinizle onlara azap etsin, onları rezil rüsvay etsin, onlara karşı size zafer versin, mümin bir topluluğun gönüllerine şifa versin ve kalplerinin öfkesini gidersin. Allah dilediğinin tövbesini kabul eder. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (14-15)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" قاتِلُوهُمْ" أَمْرٌ." يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ" جَوَابُهُ. وَهُوَ جَزْمٌ بِمَعْنَى الْمُجَازَاةِ. وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ تقاتلوهم يعذبهم الله بأيديكم ويخز هم وينصر كم عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ. (وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ غَيْظَهُمْ كَانَ قَدِ اشْتَدَّ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:

Allah Teâlâ'nın: "Onlarla savaşın" buyruğu bir emirdir. "Allah onlara azap etsin" ise onun cevabıdır. Bu da mücâzât (şartın cevabı) anlamında meczumdur. Takdiri şöyledir: Eğer onlarla savaşırsanız, Allah sizin ellerinizle onlara azap eder, onları rezil eder, onlara karşı size zafer verir ve mümin bir topluluğun göğüslerine şifa verir. { وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ } “ve kalplerinin öfkesini gidersin” buyruğu, onların öfkesinin son derece şiddetlenmiş olduğuna delildir. Mücâhid şöyle demiştir:

يَعْنِي خُزَاعَةَ حُلَفَاءَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَكُلُّهُ عَطْفٌ، وَيَجُوزُ فِيهِ كُلِّهِ الرَّفْعُ عَلَى الْقَطْعِ مِنَ الْأَوَّلِ. وَيَجُوزُ النَّصْبُ عَلَى إِضْمَارِ (أَنْ) وَهُوَ الصَّرْفُ عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ، كَمَا قَالَ:

Bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in müttefikleri olan Huzaa kabilesini kastetmektedir. Bunların hepsi atıftır; tamamında evvelki fiilden bağlantıyı kesme (kat') üzere ref' hali caizdir. Gizli bir (en / أَنْ) edatıyla nasb hali de caizdir ki Kûfelilere göre bu sarftır, nitekim şair şöyle demiştir:

فَإِنْ يَهْلِكْ أَبُو قَابُوسَ يَهْلِكْ ... رَبِيعُ النَّاسِ وَالشَّهْرُ الْحَرَامُ

Eğer Ebû Kâbûs helak olursa, insanların baharı ve haram ay da helak olur,

وَنَأْخُذَ بَعْدَهُ بِذِنَابِ عَيْشٍ ... أَجَبَّ الظَّهْرِ لَيْسَ لَهُ سَنَامُ

Ve biz ondan sonra sırtı kesik, hörgücü olmayan bir hayatın kuyruğuna tutunuruz.

وَإِنْ شِئْتَ رَفَعْتَ (وَنَأْخُذُ) وَإِنْ شِئْتَ نَصَبْتَهُ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: (وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ) بَنُو خُزَاعَةَ عَلَى مَا ذَكَرْنَا عَنْ مُجَاهِدٍ. فَإِنَّ قُرَيْشًا أَعَانَتْ بَنِي بَكْرٍ عَلَيْهِمْ وَكَانَتْ خُزَاعَةُ حُلَفَاءَ النَّبِيِّ ﷺ. فَأَنْشَدَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي بَكْرٍ هِجَاءَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ لَهُ بَعْضُ خُزَاعَةَ: لَئِنْ أَعَدْتَهُ لَأَكْسِرَنَّ فَمَكَ فَأَعَادَهُ فَكَسَرَ فَاهُ وَثَارَ بَيْنَهُمْ قِتَالٌ فَقَتَلُوا مِنَ الْخُزَاعِيِّينَ أَقْوَامًا فَخَرَجَ عَمْرُو بْنُ سَالِمٍ الْخُزَاعِيُّ فِي نَفَرٍ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَأَخْبَرَهُ بِهِ فَدَخَلَ مَنْزِلَ مَيْمُونَةَ وَقَالَ: (اسْكُبُوا إِلَيَّ مَاءً) فَجَعَلَ يَغْتَسِلُ وَهُوَ يَقُولُ: (لَا نُصِرْتُ إِنْ لَمْ أَنْصُرْ بَنِي كَعْبٍ). ثُمَّ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالتَّجَهُّزِ وَالْخُرُوجِ إِلَى مَكَّةَ فَكَانَ الْفَتْحُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ) الْقِرَاءَةُ بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ الْأَوَّلِ وَلِهَذَا لَمْ يَقُلْ (وَيَتُبْ) بِالْجَزْمِ لِأَنَّ الْقِتَالَ غَيْرُ مُوجِبٍ لَهُمُ التَّوْبَةَ مِنَ الله ﷿ وَهُوَ مُوجِبٌ لَهُمُ الْعَذَابَ وَالْخِزْيَ وَشِفَاءَ صُدُورِ الْمُؤْمِنِينَ وَذَهَابَ غَيْظِ قُلُوبِهِمْ وَنَظِيرُهُ:" فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلى قَلْبِكَ" [الشورى: ٢٤] تَمَّ الْكَلَامُ. ثُمَّ قَالَ:" وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ" [الشورى: ٢٤]. وَالَّذِينَ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِثْلُ أَبِي سُفْيَانَ وَعِكْرِمَةَ بْنِ أَبِي جَهْلٍ وَسُلَيْمِ بْنِ أَبِي عَمْرٍو، فَإِنَّهُمْ أَسْلَمُوا. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ" وَيَتُوبَ" بِالنَّصْبِ. وَكَذَا رُوِيَ عَنْ عِيسَى الثَّقَفِيِّ وَالْأَعْرَجِ، وَعَلَيْهِ فَتَكُونُ التَّوْبَةُ دَاخِلَةً فِي جَوَابِ الشَّرْطِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى: إِنْ تُقَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ.

Dilersen [beyitteki] (ve ne'huzü) kelimesini ref' (merfû) okursun, dilersen nasb (mansûb) okursun. Allah Teâlâ'nın: { وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ } “ve müminler topluluğunun göğüslerine şifa versin” buyruğunda kastedilenler, Mücâhid'den naklettiğimiz üzere Huzâa oğullarıdır. Zira Kureyş, onlara karşı Benî Bekr'e yardım etmişti; Huzâa ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müttefikleriydi. Benî Bekr'den bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hicveden bir şiir okudu. Bunun üzerine Huzâa'dan biri ona: "Bunu bir daha tekrarlarsan ağzını kırarım!" dedi. O da tekrarlayınca ağzını kırdı ve aralarında çatışma çıktı; Huzâalılardan bazı kimseleri öldürdüler. Bunun üzerine Amr b. Sâlim el-Huzâî, yanındaki birkaç kişiyle birlikte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip durumu ona haber verdi. [Allah Resûlü] Meymûne'nin evine girip: «Bana su dökün!» buyurdu ve bir yandan yıkanırken bir yandan da: «Eğer Benî Ka'b'a yardım etmezsem yardım görmeyeyim!» diyordu. Ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hazırlık yapılmasını ve Mekke'ye çıkılmasını emretti; böylece fetih gerçekleşti. Allah Teâlâ'nın: { وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ } “Ve Allah, dilediğinin tövbesini kabul eder” buyruğunda [fiilin] ref' (ötreli) okunması istînâf (yeni bir başlangıç) cümlesi olması sebebiyledir; çünkü bu, önceki kısmın cinsinden değildir. Bundan dolayı cezm ile { وَيَتُبْ } (ve yetüb) denmemiştir; zira savaş, Allah Azze ve Celle katından onların tövbe etmelerini gerektiren bir sebep değildir. Oysa savaş onlar için azabı, rezilliği, müminlerin göğüslerinin şifa bulmasını ve kalplerindeki öfkenin gitmesini gerektirir. Bunun bir benzeri de: { فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلى قَلْبِكَ } “Şayet Allah dilerse senin kalbini mühürler” [Şûrâ 24] ayetidir; burada söz tamamlanmıştır. Ardından: { وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ } “Ve Allah batılı yok eder” [Şûrâ 24] buyurmuştur. Allah'ın tövbelerini kabul ettiği kimseler Ebû Süfyân, İkrime b. Ebî Cehl ve Süleym b. Ebî Amr gibi kimselerdir; zira bunlar Müslüman olmuşlardır. İbn Ebî İshâk ise { وَيَتُوبَ } (ve yetûbe) şeklinde nasb ile okumuştur. Îsâ es-Sekafî ve el-A'rec'den de böyle rivayet edilmiştir. Bu kıraate göre tövbe de şartın cevabına dahil olur; çünkü mana: "Eğer onlarla savaşırsanız, Allah onlara azap eder..." şeklindedir.

وَكَذَلِكَ مَا عُطِفَ عَلَيْهِ. ثُمَّ قَالَ:" وَيَتُوبُ اللَّهُ" أَيْ إِنْ تُقَاتِلُوهُمْ. فَجَمَعَ بَيْنَ تَعْذِيبِهِمْ بِأَيْدِيكُمْ وَشِفَاءِ صُدُورِكُمْ وَإِذْهَابِ غَيْظِ قُلُوبِكُمْ وَالتَّوْبَةِ عَلَيْكُمْ. وَالرَّفْعُ أَحْسَنُ، لِأَنَّ التَّوْبَةَ لَا يَكُونُ سَبَبُهَا الْقِتَالَ، إِذْ قَدْ تُوجَدُ بِغَيْرِ قِتَالٍ لِمَنْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِ فِي كل حال.

ve ona atfedilenler de böyledir, şeklindedir. Sonra: "Allah tövbeyi kabul eder" buyurmuştur; yani onlarla savaşırsanız. Böylece onların ellerinizle azap görmesini, göğüslerinizin şifa bulmasını, kalplerinizin öfkesinin gitmesini ve tövbenizin kabul edilmesini bir arada zikretmiştir. Ref' okunuşu daha güzeldir; çünkü tövbenin sebebi savaş değildir, zira Allah'ın her halükarda tövbesini kabul etmeyi dilediği kimse için tövbe savaş olmaksızın da vaki olabilir.

[سورة التوبة (٩): آية ١٦]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 16]

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٦)

{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri, Allah'tan, Resûlü'nden ve müminlerden başkasını sırdaş edinmeyenleri bilip ortaya çıkarmadan bırakılacağınızı mı sandınız? Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (16)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمْ حَسِبْتُمْ) خروج من شي إلى شي. (أَنْ تُتْرَكُوا) فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولَيْنِ عَلَى قَوْلِ سِيبَوَيْهِ. وَعِنْدَ الْمُبَرِّدِ أَنَّهُ قَدْ حُذِفَ الثَّانِي. وَمَعْنَى الْكَلَامِ: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا مِنْ غَيْرِ أَنْ تُبْتَلَوْا بِمَا يَظْهَرُ بِهِ الْمُؤْمِنُ وَالْمُنَافِقُ الظُّهُورَ الَّذِي يَسْتَحِقُّ بِهِ الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ." وَلَمَّا يَعْلَمِ" جُزِمَ بِلَمَّا وَإِنْ كَانَتْ مَا زَائِدَةً، فَإِنَّهَا تَكُونُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ جَوَابًا لِقَوْلِكَ: قَدْ فَعَلَ كَمَا تَقَدَّمَ. وَكُسِرَتِ الْمِيمُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ." وَلِيجَةً" بِطَانَةً وَمُدَاخَلَةً مِنَ الْوُلُوجِ وَهُوَ الدُّخُولُ وَمِنْهُ سُمِّيَ الْكِنَاسُ الَّذِي تَلِجُ فِيهِ الْوُحُوشُ تَوْلَجًا. وَلَجَ يَلِجُ وُلُوجًا إِذَا دَخَلَ. وَالْمَعْنَى: دَخِيلَةُ مَوَدَّةٍ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ. وقال أبو عبيدة: كل شي أدخلته في شي لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ وَلِيجَةٌ وَالرَّجُلُ يَكُونُ فِي الْقَوْمِ وَلَيْسَ مِنْهُمْ وَلِيجَةٌ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْوَلِيجَةُ الدَّخِيلَةُ وَالْوُلَجَاءُ الدُّخَلَاءُ فَوَلِيجَةُ الرَّجُلِ مَنْ يَخْتَصُّ بِدَخْلَةِ أَمْرِهِ دُونَ النَّاسِ. تَقُولُ: هُوَ وَلِيجَتِي وَهُمْ وَلِيجَتِي الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ فِيهِ سَوَاءٌ. قَالَ أَبَانُ بْنُ تَغْلِبَ ﵀:

Allah Teâlâ'nın: { أَمْ حَسِبْتُمْ } “Yoksa sandınız mı?” buyruğu bir konudan diğerine geçiştir (ıdrâb). { أَنْ تُتْرَكُوا } “bırakılacağınızı” ifadesi, Sîbeveyh'in görüşüne göre iki mefulün yerindedir. el-Müberred'e göre ise ikinci meful hazfedilmiştir. Sözün anlamı şudur: Mümin ile münafığın sevap ve cezayı hak edecek derecede açığa çıkmasını sağlayacak bir imtihana tabi tutulmaksızın kendi halinize bırakılacağınızı mı sandınız? Bu mana daha önce birkaç yerde geçmişti. { وَلَمَّا يَعْلَمِ } ifadesi, her ne kadar "mâ" zait olsa da "lemmâ" ile meczum olmuştur; zira Sîbeveyh'e göre daha önce geçtiği üzere "kad fe'ale" sözünün cevabı olur. İki sakinin karşılaşmasından dolayı mim harfi kesrelenmiştir. Velîce (وَلِيجَةً); sırdaş (bitâne) ve içli dışlı olma demektir. Vülûc (وُلُوج) kökünden gelir ki bu da girmek demektir. Vahşi hayvanların girdiği yuvaya (kinâs) tevlec (تَوْلَج) denmesi de bundandır. Velece yelicü vülûcen (وَلَجَ يَلِجُ وُلُوجًا), girdi demektir. Anlamı ise şudur: Allah ve Resûlü'nden başkasına gizli bir sevgi beslemek. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bir şeye ondan olmayan bir şeyi soktuğun her durum velîcedir; bir kavmin arasında olup da onlardan olmayan adama da velîce denir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Velîce içe sızan sırdaş, vulecâ ise dışarıdan dahil olan kimselerdir. Bir kimsenin velîcesi, diğer insanları bırakıp kendi mahrem işlerine özel olarak dahil ettiği kimsedir. Tekil ve çoğul için farksız olarak: "O benim velîcemdir" ve "Onlar benim velîcemdir" dersin. Ebân b. Tağlib rahimehullâh şöyle demiştir:

فَبِئْسَ الْوَلِيجَةُ لِلْهَارِبِينَ ... وَالْمُعْتَدِينَ وَأَهْلِ الرِّيَبِ

Kaçaklar, haddi aşanlar ve şüphe ehli için sırdaş (velîce) ne kötüdür!

وَقِيلَ: وَلِيجَةٌ بِطَانَةٌ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، نَظِيرُهُ" لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ" [آل عمران: ١١٨]. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: وَلِيجَةٌ بِطَانَةٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَتَّخِذُونَهُمْ ويفشون إليهم أسرارهم ويعلمونهم أمورهم.

Şöyle de denilmiştir: Velîce (وَلِيجَة), sırdaş (bitâne/بِطَانَة) anlamındadır ve ikisinin manası birdir. Bunun bir benzeri { لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ } “Sizden olmayanı sırdaş edinmeyin” [Âl-i İmrân: 118] ayetidir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Velîce; müşriklerden edinilen, kendilerine sırların açıldığı ve işlerin bildirildiği sırdaşlardır.

[سورة التوبة (٩): آية ١٧]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 17]

مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ (١٧)

{ مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ } “Müşriklerin, kendi küfürlerine bizzat kendileri şahitlik edip dururken Allah'ın mescitlerini imar etmeleri olacak şey değildir. Onların yaptıkları boşa gitmiştir ve onlar ateşte ebedî kalacaklardır.” (17)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ) الْجُمْلَةُ مِنْ" أَنْ يَعْمُرُوا" فِي مَوْضِعِ رَفْعِ اسْمِ كَانَ." شاهِدِينَ" عَلَى الْحَالِ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقِيلَ: أَرَادَ لَيْسَ لَهُمُ الْحَجُّ بَعْدَ مَا نُودِيَ فِيهِمْ بِالْمَنْعِ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَكَانَتْ أُمُورُ الْبَيْتِ كَالسَّدَانَةِ وَالسِّقَايَةِ وَالرِّفَادَةِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، فَبَيَّنَ أَنَّهُمْ لَيْسُوا أَهْلًا لِذَلِكَ، بَلْ أَهْلُهُ الْمُؤْمِنُونَ. وَقِيلَ: إِنَّ الْعَبَّاسَ لَمَّا أُسِرَ وَعُيِّرَ بِالْكُفْرِ وَقَطِيعَةِ الرَّحِمِ قَالَ: تذكرون مساوينا وَلَا تَذْكُرُونَ مَحَاسِنَنَا. فَقَالَ عَلِيٌّ: أَلَكُمْ مَحَاسِنُ؟ قَالَ: نَعَمْ إِنَّا لَنَعْمُرُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَنَحْجُبُ الْكَعْبَةَ وَنَسْقِي الْحَاجَّ وَنَفُكُّ الْعَانِيَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ رَدًّا عَلَيْهِ. فَيَجِبُ إِذًا عَلَى الْمُسْلِمِينَ تَوَلِّي أَحْكَامِ الْمَسَاجِدِ وَمَنْعِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ دُخُولِهَا. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" يَعْمُرُ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْمِيمِ، مِنْ عَمَرَ يَعْمُرُ. وَقَرَأَ ابْنُ السَّمَيْقَعِ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْمِيمِ أَيْ يَجْعَلُوهُ عَامِرًا أَوْ يعينوا على عمارته. وقرى" مَسْجِدَ اللَّهِ" عَلَى التَّوْحِيدِ أَيِ الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ. وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ وَمُجَاهِدٍ وَابْنِ كَثِيرٍ وَأَبِي عَمْرٍو وَابْنِ مُحَيْصِنٍ وَيَعْقُوبَ. وَالْبَاقُونَ" مَسَاجِدَ" عَلَى التَّعْمِيمِ. وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ، لِأَنَّهُ أعم وَالْخَاصُّ يَدْخُلُ تَحْتَ الْعَامِّ. وَقَدْ يَحْتَمِلُ أَنْ يُرَادَ بِقِرَاءَةِ الْجَمْعِ الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ خَاصَّةً. وَهَذَا جَائِزٌ فِيمَا كَانَ مِنْ أَسْمَاءِ الْجِنْسِ، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ يَرْكَبُ الْخَيْلَ وَإِنْ لَمْ يَرْكَبْ إِلَّا فَرَسًا. وَالْقِرَاءَةُ" مَسَاجِدَ" أَصْوَبُ، لِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ الْمَعْنَيَيْنِ. وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى قِرَاءَةِ قَوْلِهِ:" إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ" عَلَى الْجَمْعِ، قَالَهُ النَّحَّاسُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّمَا قَالَ مَسَاجِدَ وَهُوَ الْمَسْجِدُ الحرام، لأنه قبلة المساجد كلها وإمامها. قوله تعالى: (شاهِدِينَ). قيل: أراد وهم شاهدون فلما طرح و" هم" نَصَبَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: شَهَادَتُهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بالكفر سجودهم لأصنامهم، وأقر أرهم أنها مخلوقة.

Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ } “Müşriklerin, Allah'ın mescitlerini imar etmeleri olacak şey değildir” buyruğundaki { أَنْ يَعْمُرُوا } cümlesi, "kâne" fiilinin ref' konumundaki ismidir. { شاهِدِينَ } kelimesi hâl konumundadır. Âlimler bu ayetin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir: Denildi ki; Mescid-i Haram'dan men edildikleri ilan edildikten sonra artık hac yapma hakları kalmadığı kastedilmiştir. Beytullah'ın hicâbe/sedâne (anahtarlarını tutma), sikâye (hacılara su sağlama) ve rifâde (hacıları doyurma) gibi işleri müşriklerin elindeydi; Allah onların buna layık olmadıklarını, aksine buna müminlerin layık olduğunu beyan etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Abbas esir alınıp küfür ve akrabalık bağlarını koparmakla kınandığında: "Kötülüklerimizi anıyorsunuz da iyiliklerimizi hiç anmıyorsunuz" dedi. Ali: "Sizin iyilikleriniz de mi var?" deyince; o: "Evet, biz Mescid-i Haram'ı imar ederiz, Kâbe'ye perdedarlık yaparız, hacılara su dağıtırız ve esirleri kurtarırız" dedi. Bunun üzerine ona bir reddiye olarak bu ayet indi. Dolayısıyla mescitlerin tasarruf ve hükümlerini üstlenmek ve müşriklerin oralara girmesini engellemek Müslümanlara vaciptir. Cumhûrun kıraati "amere ya'muru" (عَمَرَ يَعْمُرُ) fiilinden, yâ'nın fethası ve mîm'in dammesiyle "ya'murû" (يَعْمُرُوا) şeklindedir. İbnu's-Sümeyka' ise yâ'nın dammesi ve mîm'in kesresiyle [yu'mirû] şeklinde okumuştur ki bu, orayı mamur kılmaları yahut imarına yardımcı olmaları demektir. { مَسْجِدَ اللَّهِ } şeklinde tekil olarak da okunmuştur ki bununla Mescid-i Haram kastedilmektedir. Bu, İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Atâ b. Ebî Rebâh, Mücâhid, İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Muhaysın ve Ya'kûb'un kıraatidir. Diğer kıraat imamları ise umumi kılmak amacıyla çoğul olarak { مَسَاجِدَ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd'in tercihi de budur, çünkü daha kapsamlıdır ve özel olan da genel olanın altına girer. Çoğul kıraatiyle bizzat Mescid-i Haram'ın kastedilmiş olması da muhtemeldir. Cins isimlerinde bu caizdir; nitekim sadece tek bir ata binmiş olan kimse için: "Filanca atlara biner" denilmesi gibidir. { مَسَاجِدَ } kıraati her iki manayı da ihtiva ettiği için daha isabetlidir. Nahhâs'ın belirttiğine göre âlimler: { إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ } ayetinin çoğul okunmasında icma etmişlerdir. Hasan-ı Basrî ise şöyle demiştir: Kastedilen Mescid-i Haram olduğu halde "mescitler" buyurmuştur; çünkü o, bütün mescitlerin kıblesi ve imamıdır. Allah Teâlâ'nın: { شاهِدِينَ } “şahitlik edip dururken” buyruğunun; "onlar şahit oldukları halde" (ve hüm şâhidûne) takdirinde olduğu, "hüm" zamiri düşürülünce kelimenin nasb edildiği söylenmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onların kendi küfürlerine şahitlik etmeleri, putlarına secde etmeleri ve putların yaratılmış olduğunu bizzat ikrar etmeleridir.

وَقَالَ السُّدِّيُّ: شَهَادَتُهُمْ بِالْكُفْرِ هُوَ أَنَّ النَّصْرَانِيَّ تَقُولُ لَهُ مَا دِينُكَ؟ فَيَقُولُ نَصْرَانِيٌّ، وَالْيَهُودِيُّ فَيَقُولُ يَهُودِيٌّ وَالصَّابِئُ فَيَقُولُ صَابِئٌ. وَيُقَالُ لِلْمُشْرِكِ مَا دِينُكُ فَيَقُولُ مُشْرِكٌ. (أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ) تقدم معناه.

Süddî ise şöyle demiştir: Onların küfre şahitlik etmeleri şöyledir: Hristiyana "Dinin nedir?" diye sorarsın, "Hristiyanım" der. Yahudiye sorarsın, "Yahudiyim" der. Sâbiîye sorarsın, "Sâbiîyim" der. Müşrike de "Dinin nedir?" diye sorulduğunda "Müşrikim" der. { أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ } “Onların yaptıkları boşa gitmiştir ve onlar ateşte ebedî kalacaklardır” buyruğunun manası daha önce geçmişti.

[سورة التوبة (٩): آية ١٨]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 18]

إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلاَّ اللَّهَ فَعَسى أُولئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (١٨)

{ إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلاَّ اللَّهَ فَعَسى أُولئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “Allah'ın mescitlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe inanan, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah'tan başkasından korkmayan kimseler imar eder. İşte onların doğru yola erenlerden olmaları umulur.” (18)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ" دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الشَّهَادَةَ لِعُمَّارِ الْمَسَاجِدِ بِالْإِيمَانِ صَحِيحَةٌ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ رَبَطَهُ بِهَا وَأَخْبَرَ عَنْهُ بِمُلَازَمَتِهَا. وَقَدْ قَالَ بَعْضُ السَّلَفِ: إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَعْمُرُ الْمَسْجِدَ فَحَسِّنُوا بِهِ الظَّنَّ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: قَالَ (إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَعْتَادُ الْمَسْجِدَ فَاشْهَدُوا لَهُ بِالْإِيمَانِ) قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ". وَفِي رِوَايَةٍ: (يَتَعَاهَدُ الْمَسْجِدَ). قَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا فِي ظَاهِرِ الصَّلَاحِ لَيْسَ فِي مَقَاطِعِ الشَّهَادَاتِ، فَإِنَّ الشَّهَادَاتِ لَهَا أَحْوَالٌ عِنْدَ الْعَارِفِينَ بِهَا فَإِنَّ مِنْهُمُ الذَّكِيَّ الْفَطِنَ الْمُحَصِّلَ لِمَا يَعْلَمُ اعْتِقَادًا وَإِخْبَارًا وَمِنْهُمُ الْمُغَفَّلُ، وَكُلُّ وَاحِدٍ يُنَزَّلُ عَلَى مَنْزِلَتِهِ وَيُقَدَّرُ عَلَى صِفَتِهِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ) إِنْ قِيلَ: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَقَدْ خَشِيَ غَيْرَ اللَّهِ، وَمَا زَالَ الْمُؤْمِنُونَ وَالْأَنْبِيَاءُ يخشون الاعداء من غير هم. قِيلَ لَهُ: الْمَعْنَى وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ مِمَّا يُعْبَدُ: فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْأَوْثَانَ وَيَخْشَوْنَهَا وَيَرْجُونَهَا. جَوَابٌ ثَانٍ- أَيْ لَمْ يَخَفْ فِي بَابِ الدِّينِ إِلَّا اللَّهَ. الثَّالِثَةُ- فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ أَثْبَتَ الْإِيمَانَ فِي الْآيَةِ لِمَنْ عَمَرَ الْمَسَاجِدَ بِالصَّلَاةِ فِيهَا، وَتَنْظِيفِهَا وَإِصْلَاحِ مَا وَهَى مِنْهَا، وَآمَنَ بِاللَّهِ. وَلَمْ يَذْكُرِ الْإِيمَانَ بِالرَّسُولِ فِيهَا وَلَا إِيمَانَ لِمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ

Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ } “Allah'ın mescitlerini ancak [şu kimseler] imar eder...” buyruğu, mescitleri imar edenlerin mümin olduğuna şahitlik etmenin sahih olduğuna delildir; çünkü Yüce Allah [imanı] mescitlerle irtibatlandırmış ve mescitlere devam etmekle bunu bildirmiştir. Nitekim Selef'ten bazıları şöyle demiştir: "Bir adamın mescidi imar ettiğini (mescide devam ettiğini) görürseniz, onun hakkında hüsnüzanda bulunun." Tirmizî, Ebû Saîd el-Hudrî'den [rivayet ettiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَعْتَادُ الْمَسْجِدَ فَاشْهَدُوا لَهُ بِالْإِيمَانِ » «Bir adamın mescide gitmeyi adet edindiğini görürseniz, onun imanına şahitlik ediniz.» Yüce Allah: { إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'ın mescitlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe inanan... kimseler imar eder” buyurmuştur. Bir rivayette ise: « يَتَعَاهَدُ الْمَسْجِدَ » «Mescide devam edip onu gözettiğini [görürseniz]» [şeklindedir]. [Tirmizî]: "Bu, hasen garib bir hadistir" demiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu [şahitlik], zahirdeki salah (dindarlık) hakkındadır; mahkemedeki kesin şahitlikler (makâtıu'ş-şehâdât) kapsamında değildir. Zira şahitliklerin bu işi bilenler nezdinde farklı durumları vardır. Çünkü onların içinde inanç ve haber verme bakımından bildiğini hakkıyla kavrayan zeki ve anlayışlı kimseler olduğu gibi, gafil olanlar da vardır. Herkes kendi mertebesine indirilir ve vasfına göre değerlendirilir. İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ } “Ve Allah'tan başkasından korkmayan...” buyruğudur. Şayet: "Allah'tan başkasından korkmamış hiçbir mümin yoktur; müminler ve peygamberler kendileri dışındaki düşmanlardan korkagelmişlerdir" denilecek olursa, ona şöyle cevap verilir: Bunun anlamı, "kendisine ibadet edilen varlıklar arasında Allah'tan başkasından korkmaz" demektir. Çünkü müşrikler putlara tapıyor, onlardan korkuyor ve onlardan umuyorlardı. İkinci bir cevap: Yani din hususunda Allah'tan başkasından korkmamıştır. Üçüncüsü: Şayet: "Ayette mescitleri içlerinde namaz kılarak, onları temizleyerek ve harap olan yerlerini onararak imar eden ve Allah'a inanan kimsenin imanı sabit kılınmıştır; fakat orada Resûl'e iman zikredilmemiştir, oysa Resûl'e inanmayanın imanı yoktur" denilecek olursa...

بِالرَّسُولِ. قِيلَ لَهُ: دَلَّ عَلَى الرَّسُولِ مَا ذُكِرَ مِنْ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَغَيْرِهَا لِأَنَّهُ مِمَّا جَاءَ بِهِ، فَإِقَامَةُ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ إِنَّمَا يَصِحُّ مِنَ الْمُؤْمِنِ بِالرَّسُولِ، فَلِهَذَا لَمْ يُفْرِدْهُ بِالذِّكْرِ. وَ (عَسَى) مِنَ اللَّهِ وَاجِبَةٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. وَقِيلَ: عَسَى بِمَعْنَى خَلِيقٌ أي فخليق" أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ".

ona şöyle cevap verilir: Namaz kılmanın ve diğer hususların zikredilmesi Resûl'e de delalet etmektedir; zira bunlar onun getirdiği şeylerdendir. Namaz kılmak ve zekât vermek ancak Resûl'e iman eden kimseden sahih olur. İşte bu sebeple onu ayrıca zikretmemiştir. İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edildiğine göre, Allah'a nispet edilen (asâ / عَسَى) [ifadesi] kesinlik (vücûb) bildirir. Şöyle de denilmiştir: Asâ, layık olmak manasındadır; yani "onların hidayete erenlerden olmaları pek layıktır."

[سورة التوبة (٩): آية ١٩]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 19]

أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٩)

{ أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Siz hacılara su vermeyi ve Mescid-i Haram'ı imar etmeyi, Allah'a ve ahiret gününe iman edip de Allah yolunda cihad eden kimse(nin ameli) gibi mi tuttunuz? Bunlar Allah katında eşit olmazlar. Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.” (19)

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تعالى:" أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ" التَّقْدِيرُ فِي الْعَرَبِيَّةِ: أَجَعَلْتُمْ أَصْحَابَ سِقَايَةِ الْحَاجِّ أَوْ أَهْلَ سِقَايَةِ الْحَاجِّ مِثْلَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِهِ. وَيَصِحُّ أَنْ يُقَدَّرَ الْحَذْفُ فِي" مَنْ آمَنَ" أَيْ أَجَعَلْتُمْ عَمَلَ سَقْيِ الْحَاجِّ كَعَمَلِ مَنْ آمَنَ. وَقِيلَ: التَّقْدِيرُ كَإِيمَانِ مَنْ آمَنَ. وَالسِّقَايَةُ مَصْدَرٌ كَالسِّعَايَةِ وَالْحِمَايَةِ. فَجَعَلَ الِاسْمَ بِمَوْضِعِ الْمَصْدَرِ إِذْ عُلِمَ مَعْنَاهُ، مِثْلَ إِنَّمَا السَّخَاءُ حَاتِمٌ، وَإِنَّمَا الشِّعْرُ زُهَيْرٌ. وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مِثْلُ" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ" [يوسف: ٨٢]. وَقَرَأَ أَبُو وَجْزَةَ" أَجَعَلْتُمْ سُقَاةَ الْحَاجِّ وَعَمَرَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ" سُقَاةُ جَمْعُ سَاقٍ وَالْأَصْلُ سُقْيَةٌ عَلَى فُعْلَةٍ، كَذَا يُجْمَعُ الْمُعْتَلُّ مِنْ هَذَا، نَحْوَ قَاضٍ وَقُضَاةٍ وَنَاسٍ وَنُسَاةٍ. فَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُعْتَلًّا جُمِعَ عَلَى فُعَلَةٍ نَحْوَ نَاسِئٍ وَنُسَأَةٍ، لِلَّذِينَ كَانُوا يُنْسِئُونَ الشُّهُورَ. وَكَذَا قَرَأَ ابْنُ الزُّبَيْرِ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ" سُقَاةَ وَعَمَرَةَ" إِلَّا أَنَّ ابْنَ جُبَيْرٍ نَصَبَ" الْمَسْجِدَ" عَلَى إِرَادَةِ التَّنْوِينِ فِي" عَمَرَةً". وَقَالَ الضَّحَّاكُ: سُقَايَةً بِضَمِّ السِّينِ، وَهِيَ لُغَةٌ. وَالْحَاجُّ اسْمُ جِنْسِ الْحُجَّاجِ. وَعِمَارَةُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ: مُعَاهَدَتُهُ وَالْقِيَامُ بِمَصَالِحِهِ. وَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا مُبْطِلَةٌ قَوْلَ مَنِ افْتَخَرَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بِسِقَايَةِ الْحَاجِّ وَعِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، كَمَا ذَكَرَهُ السُّدِّيُّ. قَالَ: افْتَخَرَ عَبَّاسٌ بِالسِّقَايَةِ، وَشَيْبَةٌ بِالْعِمَارَةِ، وَعَلِيٌّ بِالْإِسْلَامِ وَالْجِهَادِ، فَصَدَّقَ اللَّهُ عَلِيًّا وَكَذَّبَهُمَا، وَأَخْبَرَ أَنَّ الْعِمَارَةَ لَا تكون بالكفر،

Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ } “Siz hacılara su vermeyi ... tuttunuz mu?” buyruğudur. Arapça [dil kaidelerine göre takdiri] şöyledir: "Siz hacılara su verme işini üstlenenleri [veya hacılara su veren ehl-i sikâyeyi], Allah'a iman edip O'nun yolunda cihad eden kimse gibi mi tuttunuz?" Hazfin (düşürülen lafzın) "men âmene" (iman eden kimse) kısmında takdir edilmesi de caizdir; yani: "Siz hacıya su verme amelini, iman eden kimsenin ameli gibi mi tuttunuz?" [takdirindedir]. Bir görüşe göre takdiri: "İman eden kimsenin imanı gibi..." şeklindedir. Sikâye (سِقَايَة); siâye (سِعَايَة) ve himâye (حِمَايَة) gibi bir masdardır. Manası bilindiği için [şahsı bildiren] ismi masdarın yerine koymuştur; tıpkı "Cömertlik ancak Hâtem'dir" ve "Şiir ancak Züheyr'dir" [sözlerinde olduğu] gibi. "Ve Mescid-i Haram'ı imar etmeyi..." ifadesi de { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf: 82] “O memlekete sor” [ayetindeki muzaf hazfi] gibidir. Ebû Vecze ise { أَجَعَلْتُمْ سُقَاةَ الْحَاجِّ وَعَمَرَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } şeklinde okumuştur. Sükât (سُقَاة), sâkî (سَاقٍ) kelimesinin çoğuludur; aslı "fu'le" (فُعْلَة) vezninde "sukyetün"dür (سُقْيَة). Bu türdeki illetli [kelimeler] böyledir; kâdî (قَاضٍ) - kudât (قُضَاة), nâsî (نَاسٍ) - nüsât (نُسَاة) gibi. Eğer illetli değilse "fuale" (فُعَلَة) vezninde çoğul yapılır; ayları erteleyenler için söylenen nâsi' (نَاسِئ) - nüsee (نُسَأَة) gibi. İbnü'z-Zübeyr ve Saîd b. Cübeyr de "sukâte ve amerate" (سُقَاةَ وَعَمَرَةَ) şeklinde okumuşlardır. Ancak İbn Cübeyr, "ameraten" (عَمَرَةً) kelimesinde tenvini takdir ederek "el-Mescide" (الْمَسْجِدَ) kelimesini mensub okumuştur. Dahhâk ise sîn harfinin ötresiyle "sükâye" (سُقَايَةً) demiştir ki bu da bir lehçedir. Hâc (الْحَاجُّ), hüccâcın (hacıların) cins ismidir. Mescid-i Haram'ın imarı ise, onun bakımını üstlenmek ve hizmetlerini yerine getirmektir. Bu ayetin zahiri, es-Süddî'nin de zikrettiği gibi, müşriklerden hacılara su verme ve Mescid-i Haram'ı imar etme ile övünenlerin sözünü iptal edip boşa çıkarmaktadır. [Süddî] şöyle demiştir: Abbâs sikâye (su temini) ile, Şeybe [Mescid-i Haram'ı] imar etmekle, Ali de İslâm ve cihad ile övündü. Allah da Ali'yi doğrulayıp o ikisini yalanladı ve imarın küfürle birlikte olamayacağını,

وَإِنَّمَا تَكُونُ بِالْإِيمَانِ وَالْعِبَادَةِ وَأَدَاءِ الطَّاعَةِ. وَهَذَا بَيِّنٌ لَا غُبَارَ عَلَيْهِ. وَيُقَالُ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ سَأَلُوا الْيَهُودَ وَقَالُوا: نَحْنُ سُقَاةُ الْحَاجِّ وَعُمَّارُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، أَفَنَحْنُ أَفْضَلُ أَمْ مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ؟ فَقَالَتْ لَهُمُ الْيَهُودُ عِنَادًا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَنْتُمْ أَفْضَلُ. وَقَدِ اعْتَرَضَ هُنَا إِشْكَالٌ وَهُوَ مَا جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ رَجُلٌ: مَا أُبَالِي أَلَّا أَعْمَلَ عَمَلًا بَعْدَ الْإِسْلَامِ إِلَّا أَنْ أَسْقِيَ الْحَاجَّ. وَقَالَ آخَرُ: مَا أُبَالِي أَلَّا أَعْمَلَ عَمَلًا بَعْدَ الْإِسْلَامِ إِلَّا أَنْ أَعْمُرَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ. وَقَالَ آخَرُ: الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَفْضَلُ مما قلتم. فزجر هم عُمَرُ وَقَالَ: لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ عِنْدَ مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وهو يَوْمُ الْجُمُعَةِ- وَلَكِنْ إِذَا صُلِّيَتِ الْجُمُعَةُ دَخَلْتُ وَاسْتَفْتَيْتُهُ فِيمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ" إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَهَذَا الْمَسَاقُ يَقْتَضِي أَنَّهَا إِنَّمَا نَزَلَتْ عِنْدَ اخْتِلَافِ الْمُسْلِمِينَ فِي الْأَفْضَلِ مِنْ هَذِهِ الْأَعْمَالِ. وَحِينَئِذٍ لَا يَلِيقُ أَنْ يُقَالَ لَهُمْ فِي آخِرِ الْآيَةِ:" وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ" فَتَعَيَّنَ الْإِشْكَالُ. وَإِزَالَتُهُ بِأَنْ يُقَالَ: إِنَّ بَعْضَ الرُّوَاةِ تَسَامَحَ فِي قَوْلِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ. وَإِنَّمَا قَرَأَ النَّبِيُّ ﷺ الْآيَةَ عَلَى عُمَرَ حِينَ سَأَلَهُ فَظَنَّ الرَّاوِي أَنَّهَا نَزَلَتْ حِينَئِذٍ. وَاسْتَدَلَّ بِهَا النَّبِيُّ ﷺ عَلَى أَنَّ الْجِهَادَ أَفْضَلُ مِمَّا قَالَ أُولَئِكَ الَّذِينَ سَمِعَهُمْ عُمَرُ، فَاسْتَفْتَى لَهُمْ فَتَلَا عَلَيْهِ مَا قَدْ كَانَ أُنْزِلَ عَلَيْهِ، لَا أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي هَؤُلَاءِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا يَجُوزُ الِاسْتِدْلَالُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ بِمَا أُنْزِلَ فِي الْكَافِرِينَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَحْكَامَهُمْ مُخْتَلِفَةٌ. قِيلَ لَهُ: لَا يُسْتَبْعَدُ أَنْ يُنْتَزَعَ مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي الْمُشْرِكِينَ أَحْكَامٌ تَلِيقُ بِالْمُسْلِمِينَ. وَقَدْ قَالَ عُمَرُ: إِنَّا لَوْ شِئْنَا لَاتَّخَذْنَا سَلَائِقَ وَشِوَاءً وَتُوضَعُ صَحْفَةٌ وَتُرْفَعُ أُخْرَى وَلَكِنَّا سَمِعْنَا قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى:" أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِها" [الأحقاف: ٢٠]. وَهَذِهِ الْآيَةُ نَصٌّ فِي الْكُفَّارِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَفَهِمَ مِنْهَا عُمَرُ الزَّجْرَ عَمَّا يُنَاسِبُ أَحْوَالَهُمْ بَعْضَ الْمُنَاسَبَةِ، وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ. فَيُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ هَذَا النَّوْعِ. وَهَذَا نَفِيسٌ وَبِهِ يَزُولُ الْإِشْكَالُ ويرتفع الإبهام، والله أعلم.

[Bu imar] ancak iman, ibadet ve itaatin yerine getirilmesiyle olur. Bu husus, üzerinde hiçbir toz [ve şüphe] bulunmayacak derecede açıktır. Şöyle de denilmiştir: Müşrikler Yahudilere sorup: “Biz hacılara su verenler ve Mescid-i Haram'ı imar edenleriz; biz mi daha faziletliyiz yoksa Muhammed ile ashabı mı?” dediler. Yahudiler de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan inatlarından ötürü onlara: “Siz daha faziletlisiniz” dediler. Burada şöyle bir müşkil ortaya çıkmaktadır: Sahîh-i Müslim'de Nu'mân b. Beşîr'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberinin yanındaydım. Bir adam: “İslam'a girdikten sonra hacılara su vermekten başka hiçbir amel işlemesem de aldırmam” dedi. Bir başkası: “İslam'a girdikten sonra Mescid-i Haram'ı imar etmekten başka hiçbir amel işlemesem de aldırmam” dedi. Bir başkası da: “Allah yolunda cihad etmek sizin söylediklerinizden daha faziletlidir” dedi. Bunun üzerine Ömer onları azarlayıp: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberinin yanında seslerinizi yükseltmeyin -ki o gün cuma günüydü-. Fakat cuma namazı kılındığında içeri girip ihtilaf ettiğiniz bu hususu ona soracağım” dedi. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: { أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Siz hacılara su vermeyi ve Mescid-i Haram'ı imar etmeyi, Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimse(nin ameli) gibi mi tuttunuz?” ayetini sonuna kadar indirdi. Bu bağlam, ayetin Müslümanların bu amellerden hangisinin daha faziletli olduğu konusundaki ihtilafları üzerine indiğini gerektirmektedir. Bu durumda da ayetin sonunda onlara: { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” buyrulması uygun düşmez. Dolayısıyla müşkil kaçınılmaz olur. Bunun giderilmesi ise şöyle denilerek yapılır: Bazı raviler, “Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi” ifadesinde müsamahalı (geniş) davranmıştır. Halbuki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Ömer kendisine sorduğu sırada bu ayeti ona okumuştur; ravi ise ayetin o anda indiğini zannetmiştir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem cihadın, Ömer'in işittiği ve kendileri adına fetva istediği o kimselerin söylediklerinden daha faziletli olduğuna bu ayetle delil getirmiş ve daha önce kendisine indirilmiş olan ayeti ona okumuştur; yoksa ayet bu kimseler hakkında inmiş değildir. Doğrusunu Allah bilir. Şayet: “Buna göre kâfirler hakkında indirilen ayetlerle Müslümanlar aleyhine delil getirmek caiz olur; oysa onların hükümlerinin farklı olduğu malumdur” denilecek olursa; ona şöyle cevap verilir: Allah'ın müşrikler hakkında indirdiği şeylerden Müslümanlara uygun düşen hükümler çıkarılması uzak bir ihtimal değildir. Nitekim Ömer şöyle demiştir: “Biz isteseydik kızartılmış kuzular ve kebaplar yaptırır, bir çanak konur diğeri kaldırılırdı. Fakat biz Allah Teâlâ'nın: { أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِها } “Dünya hayatınızda güzel şeylerinizi harcayıp tükettiniz ve onlarla sefa sürdünüz” [Ahkâf: 20] buyruğunu işitmiş bulunuyoruz.” Bu ayet kâfirler hakkında açık bir nasstır; buna rağmen Ömer bu ayetten onların hallerine bir dereceye kadar benzeyen şeylerden sakındırmayı anlamış ve sahabeden hiç kimse de ona itiraz etmemiştir. Dolayısıyla bu ayet de bu kabilden olabilir. Bu çok kıymetli bir açıklamadır; bununla müşkillik zail olur ve kapalılık ortadan kalkar. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة التوبة (٩): آية ٢٠]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 20]

الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٢٠)

{ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ } “İman edip hicret eden ve Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihad edenlerin Allah katındaki dereceleri pek büyüktür. İşte asıl kurtuluşa erenler de onlardır.” (20)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" الَّذِينَ آمَنُوا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ. وَخَبَرُهُ" أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ". وَ" دَرَجَةً" نُصِبَ عَلَى الْبَيَانِ، أَيْ مِنَ الَّذِينَ افْتَخَرُوا بِالسَّقْيِ وَالْعِمَارَةِ. وَلَيْسَ لِلْكَافِرِينَ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ حَتَّى يُقَالَ: الْمُؤْمِنُ أَعْظَمُ دَرَجَةً. وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ قَدَّرُوا لِأَنْفُسِهِمُ الدَّرَجَةَ بِالْعِمَارَةِ وَالسَّقْيِ فَخَاطَبَهُمْ عَلَى مَا قَدَّرُوهُ فِي أَنْفُسِهِمْ وَإِنْ كَانَ التَّقْدِيرُ خَطَأً كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا" [ان الفرق: ٢٤]. وَقِيلَ:" أَعْظَمُ دَرَجَةً" مِنْ كُلِّ ذِي دَرَجَةٍ، أَيْ لَهُمُ الْمَزِيَّةُ وَالْمَرْتَبَةُ الْعَلِيَّةُ." وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ" بذلك.

Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler” buyruğu mübtedâ olarak ref' konumundadır. Haberi ise: { أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında dereceleri daha büyüktür” kısmıdır. { دَرَجَةً } kelimesi temyiz olarak nasb edilmiştir; yani su verme ve imar etme işiyle övünen kimselerden [daha üstündürler]. Yoksa kâfirlerin Allah katında hiçbir derecesi yoktur ki "müminin derecesi daha büyüktür" densin. Kastedilen şudur: Onlar imar ve su verme sebebiyle kendilerine bir derece biçmişlerdi; bunun üzerine Allah -biçtikleri bu paye yanlış da olsa- onlara kendi içlerinde vehmettikleri şeye göre hitap etmiştir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا } “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlıdır” [Furkân: 24] buyruğu gibi. Şöyle de denilmiştir: Her derece sahibinden "daha büyük derecelidirler"; yani onlar için fazilet ve yüce bir makam vardır. { وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ } “İşte asıl kurtuluşa erenler de onlardır” yani bununla [kurtuluşa ermişlerdir].

[سورة التوبة (٩): الآيات ٢١ الى ٢٢]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 21-22]

يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ (٢١) خالِدِينَ فِيها أَبَداً إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٢)

{ يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ (٢١) خالِدِينَ فِيها أَبَداً إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Rableri onlara, kendi katından bir rahmet, bir rıza ve kendileri için içinde ebedî bir nimet bulunan cennetleri müjdeler. Onlar orada ebedî olarak kalacaklardır. Şüphesiz Allah katında büyük bir mükâfat vardır.” (21-22)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ" أَيْ يُعْلِمُهُمْ فِي الدُّنْيَا مَا لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الثَّوَابِ الْجَزِيلِ وَالنَّعِيمِ الْمُقِيمِ. وَالنَّعِيمُ: لِينُ الْعَيْشِ وَرَغَدُهُ. (خالِدِينَ) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. وَالْخُلُودُ الْإِقَامَةُ. (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ) أَيْ أَعَدَّ لَهُمْ فِي دَارِ كَرَامَتِهِ ذلك الثواب.

Allah Teâlâ'nın: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ } “Rableri onlara müjdeler” buyruğu; yani ahirette kendileri için hazırlanan bol sevabı ve daimi nimeti dünyadayken onlara bildirir demektir. Naîm; hayatın rahatlığı ve bolluğudur. { خالِدِينَ } kelimesi hâl olarak nasb edilmiştir. Hulûd ise devamlı kalmak demektir. { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz Allah katında büyük bir mükâfat vardır” yani ikram yurdunda onlar için bu mükafatı hazırlamıştır.

[سورة التوبة (٩): آية ٢٣]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 23]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَإِخْوانَكُمْ أَوْلِياءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَإِخْوانَكُمْ أَوْلِياءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Ey iman edenler! Eğer küfrü imana tercih ediyorlarsa, babalarınızı ve kardeşlerinizi dost edinmeyin. Sizden kim onları dost edinirse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” (23)

ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا خِطَابٌ لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ كَافَّةً، وَهِيَ بَاقِيَةُ الْحُكْمِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فِي قَطْعِ الْوِلَايَةِ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ. وَرَوَتْ فِرْقَةٌ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي الْحَضِّ عَلَى الْهِجْرَةِ وَرَفْضِ بِلَادِ الْكَفَرَةِ. فَالْمُخَاطَبَةُ عَلَى هَذَا إِنَّمَا هِيَ لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ كَانُوا بِمَكَّةَ وغيرها

Bu ayetin zahiri, istisnasız bütün müminlere yönelik bir hitap olduğudur. Müminler ile kâfirler arasındaki velayet (dostluk) bağının kesilmesi hususundaki hükmü kıyamet gününe kadar bakidir. Bir grup ise bu ayetin, sadece hicrete teşvik etmek ve kâfirlerin beldelerini terk etmek hakkında indiğini rivayet etmiştir. Buna göre hitap, yalnızca Mekke ve diğer...

مِنْ بِلَادِ الْعَرَبِ، خُوطِبُوا بِأَلَّا يُوَالُوا الْآبَاءَ وَالْإِخْوَةَ فَيَكُونُوا لَهُمْ تَبَعًا فِي سُكْنَى بِلَادِ الْكُفْرِ." إِنِ اسْتَحَبُّوا" أَيْ أَحَبُّوا، كَمَا يُقَالُ: اسْتَجَابَ بِمَعْنَى أَجَابَ. أَيْ لَا تُطِيعُوهُمْ وَلَا تَخُصُّوهُمْ. وَخَصَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْآبَاءَ وَالْإِخْوَةَ إِذْ لَا قَرَابَةَ أَقْرَبُ مِنْهَا. فَنَفَى الْمُوَالَاةَ بَيْنَهُمْ كَمَا نَفَاهَا بَيْنَ النَّاسِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ" [المائدة: ٥١] لِيُبَيِّنَ أَنَّ الْقُرْبَ قُرْبُ الْأَدْيَانِ لَا قُرْبُ الْأَبْدَانِ. وَفِي مِثْلِهِ تُنْشِدُ الصُّوفِيَّةُ:

Arap beldelerinde bulunan müminleredir; küfür beldesinde ikamet etme konusunda babalarına ve kardeşlerine uyup onlara tabi olmamaları hususunda kendilerine hitap edilmiştir. { إِنِ اسْتَحَبُّوا } “tercih ediyorlarsa” yani severlerse; nitekim "istecâbe" kelimesinin "ecâbe" manasında kullanılması gibidir. Yani onlara itaat etmeyin ve onları özel dost edinmeyin. Allah Teâlâ babaları ve kardeşleri tahsis etmiştir, zira bundan daha yakın bir akrabalık yoktur. Bedenlerin yakınlığının değil, dinlerin yakınlığının esas olduğunu açıklamak üzere Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin” [Mâide: 51] buyruğuyla insanlar arasındaki dostluğu nefyettiği gibi, onlar arasındaki dostluğu da nefyetmiştir. Tasavvuf ehli bu manada şu şiiri okurlar:

يَقُولُونَ لِي دَارُ الْأَحِبَّةِ قَدْ دَنَتْ ... وَأَنْتَ كَئِيبٌ إِنَّ ذَا لَعَجِيبُ

Bana dediler ki: Sevgililerin yurdu yaklaştı, sen ise hüzünlüsün, doğrusu bu çok şaşılacak şey!

فَقُلْتُ وَمَا تُغْنِي دِيَارٌ قَرِيبَةٌ ... إِذَا لَمْ يَكُنْ بَيْنَ الْقُلُوبِ قَرِيبُ

Dedim ki: Kalpler arasında bir yakınlık olmadıktan sonra yakın yurtların ne faydası var?

فَكَمْ مِنْ بَعِيدِ الدَّارِ نَالَ مُرَادَهُ ... وَآخَرُ جَارُ الْجَنْبِ مَاتَ كَئِيبُ

Yurdu uzak nice kimse vardır ki muradına ermiştir; yanı başındaki komşu olan nicesi de kederli ölüp gitmiştir.

وَلَمْ يَذْكُرِ الْأَبْنَاءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِذِ الْأَغْلَبُ مِنَ الْبَشَرِ أَنَّ الْأَبْنَاءَ هُمُ التَّبَعُ لِلْآبَاءِ. وَالْإِحْسَانُ وَالْهِبَةُ مُسْتَثْنَاةٌ مِنَ الْوِلَايَةِ. قَالَتْ أَسْمَاءُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أُمِّي قَدِمَتْ عَلَيَّ رَاغِبَةً وَهِيَ مُشْرِكَةٌ أفأصلها؟ قال: (صلي أمك) خرجه البخاري. قوله تعالى: (وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ مُشْرِكٌ مِثْلُهُمْ لِأَنَّ مَنْ رضي بالشرك فهو مشرك.

Bu ayette evlatlar zikredilmemiştir; çünkü insanlarda genel olan durum, evlatların babalara tabi olmasıdır. İyilikte bulunmak ve hibe vermek ise bu yasak dostluktan istisna edilmiştir. Esmâ şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Müşrik olan annem bir şeyler umarak bana geldi, onunla sıla-i rahimde bulunup ilgileneyim mi?" Hz. Peygamber: (Annene sıla yap/iyilik et) buyurdu; bunu Buhârî rivayet etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Sizden kim onları dost edinirse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” buyruğu hakkında İbn Abbâs: "O da onlar gibi bir müşriktir; zira şirke razı olan kimse müşriktir" demiştir.

[سورة التوبة (٩): آية ٢٤]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 24]

قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَتِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَمَساكِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (٢٤)

{ قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَتِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَمَساكِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “De ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, akrabanız, kazandığınız mallar, kesada uğramasından korktuğunuz ticaret ve hoşunuza giden meskenler size Allah'tan, Resûlü'nden ve O'nun yolunda cihad etmekten daha sevimli ise, artık Allah emrini getirinceye kadar bekleyin! Allah, fasıklar topluluğunu doğru yola iletmez.” (24)

لَمَّا أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْهِجْرَةِ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ جَعَلَ الرَّجُلُ يَقُولُ لِأَبِيهِ وَالْأَبُ لِابْنِهِ وَالْأَخُ لِأَخِيهِ وَالرَّجُلُ لِزَوْجَتِهِ: إِنَّا قَدْ أُمِرْنَا بِالْهِجْرَةِ، فَمِنْهُمْ مَنْ تَسَارَعَ

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den Medine'ye hicret edilmesini emredince kişi babasına, baba oğluna, kardeş kardeşine ve adam eşine: "Bize hicret emredildi" demeye başladı. Onlardan kimi buna koşup acele etti,

لِذَلِكَ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَبَى أَنْ يُهَاجِرَ، فَيَقُولُ: وَاللَّهِ لَئِنْ لَمْ تَخْرُجُوا إِلَى دَارِ الْهِجْرَةِ لَا أَنْفَعُكُمْ وَلَا أُنْفِقُ عَلَيْكُمْ شَيْئًا أَبَدًا. وَمِنْهُمْ مَنْ تَتَعَلَّقُ بِهِ امْرَأَتُهُ وَوَلَدُهُ وَيَقُولُونَ لَهُ: أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ أَلَّا تَخْرُجَ فَنَضِيعَ بَعْدَكَ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَرِقُّ فَيَدَعُ الْهِجْرَةَ وَيُقِيمُ مَعَهُمْ، فَنَزَلَتْ" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَإِخْوانَكُمْ أَوْلِياءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ". يَقُولُ: [إِنِ اخْتَارُوا] الْإِقَامَةَ عَلَى الْكُفْرِ بِمَكَّةَ عَلَى الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ." وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ" بَعْدَ نُزُولِ الْآيَةِ" فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ". ثُمَّ نَزَلَ فِي الَّذِينَ تَخَلَّفُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا:" قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ" وَهِيَ الْجَمَاعَةُ الَّتِي تَرْجِعُ إِلَى عَقْدٍ وَاحِدٍ كَعَقْدِ الْعَشَرَةِ فَمَا زَادَ، وَمِنْهُ الْمُعَاشَرَةُ وَهِيَ الِاجْتِمَاعُ عَلَى الشَّيْءِ. (وَأَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها) يَقُولُ: اكْتَسَبْتُمُوهَا بِمَكَّةَ. وَأَصْلُ الِاقْتِرَافِ اقْتِطَاعُ الشَّيْءِ مِنْ مَكَانِهِ إِلَى غَيْرِهِ. (وَتِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها) قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: هِيَ الْبَنَاتُ وَالْأَخَوَاتُ إِذَا كَسَدْنَ فِي الْبَيْتِ لَا يَجِدْنَ لَهُنَّ خَاطِبًا. قَالَ الشَّاعِرُ:

kimi de hicret etmekten kaçındı; bunun üzerine [hicret eden kişi]: "Allah'a yemin olsun ki, eğer hicret yurduna çıkmazsanız size asla fayda sağlamayacak ve ebediyen hiçbir harcama yapmayacağım" diyordu. Kimine de karısı ve çocuğu sarılarak ona: "Allah aşkına yola çıkma, senden sonra perişan oluruz" diyorlardı. Onlardan kiminin de yüreği sızlıyor, hicreti bırakıp onlarla beraber kalıyordu. Bunun üzerine: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَإِخْوانَكُمْ أَوْلِياءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ } “Ey iman edenler! Eğer küfrü imana tercih ediyorlarsa, babalarınızı ve kardeşlerinizi dost edinmeyin” ayeti indi. [Yani] Allah'a iman etmeye ve Medine'ye hicret etmeye bedel Mekke'de küfür üzere kalmayı seçerlerse demektir. Bu ayetin inişinden sonra: { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ } “Sizden kim onları dost edinirse”, { فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “işte onlar zalimlerin ta kendileridir”. Sonra geride kalıp hicret etmeyenler hakkında şu ayet indi: { قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ } “De ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz ve aşiretiniz...” Aşiret; on ve daha fazla sayıdaki bir akit (bağ) gibi tek bir akitte birleşen topluluktur; bir şey üzere toplanmak anlamına gelen muâşeret kelimesi de bundan türemiştir. { وَأَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها } “ve kazandığınız mallar” yani Mekke'de elde ettiğiniz [mallar] demektir. İktirâf kelimesinin aslı, bir şeyi yerinden koparıp başka bir yere aktarmaktır. { وَتِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها } “ve kesada uğramasından korktuğunuz ticaret”; İbnu'l-Mübârek şöyle demiştir: Bu, evde kaldıklarında kendilerine talip bulamayan kızlar ve kız kardeşlerdir. Şair şöyle demiştir:

كَسَدْنَ مِنَ الْفَقْرِ فِي قَوْمِهِنَّ ... وَقَدْ زَادَهُنَّ مَقَامِي كُسُودَا

Kavimleri arasında fakirlikten ötürü evde kaldılar; benim orada ikamet edişim de onların evde kalmışlığını artırdı.

(وَمَساكِنُ تَرْضَوْنَها) يَقُولُ: وَمَنَازِلُ تُعْجِبُكُمُ الْإِقَامَةُ فِيهَا. (أَحَبَّ إِلَيْكُمْ) مِنْ أَنْ تُهَاجِرُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ بِالْمَدِينَةِ. وَ" أَحَبَّ" خَبَرُ كَانَ. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ رَفْعُ" أَحَبَّ" عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرِ، وَاسْمُ كَانَ مُضْمَرٌ فِيهَا. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

{ وَمَساكِنُ تَرْضَوْنَها } “ve hoşunuza giden meskenler”; yani içinde oturmaktan hoşlandığınız evler, { أَحَبَّ إِلَيْكُمْ } “size daha sevimli ise” Medine'de Allah'a ve Resûlü'ne hicret etmekten [daha sevimli ise]. "Ehabbe" (أَحَبَّ) kelimesi "kâne"nin haberidir. Kur'an dışındaki bir kelamda "ehabbu" (أَحَبُّ) şeklinde mübteda ve haber yapılarak ref' okunması da caizdir ki bu takdirde kâne'nin ismi onda gizlidir. Sîbeveyh şu beyti okumuştur:

إِذَا مِتُّ كَانَ النَّاسُ صِنْفَانِ: شَامِتٌ ... وَآخَرُ مُثْنٍ بِالَّذِي كُنْتُ أَصْنَعُ

Öldüğümde insanlar iki sınıf olur: Biri düşman sevinir... diğeri de yaptığım [güzel] işlerle beni över.

وَأَنْشَدَ:

[Yine] şu beyti okumuştur:

هِيَ الشِّفَاءُ لِدَائِي لَوْ ظَفِرْتُ بِهَا ... وَلَيْسَ مِنْهَا شِفَاءُ الدَّاءِ مَبْذُولُ

Ona kavuşabilseydim derdime şifa olurdu... Halbuki derdin şifası ondan esirgenmez değildir (kolayca verilmez).

وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ حُبِّ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ بَيْنَ الْأُمَّةِ، وَأَنَّ ذَلِكَ مُقَدَّمٌ عَلَى كُلِّ مَحْبُوبٍ. وَقَدْ مَضَى فِي" آلِ عِمْرَانَ" مَعْنَى مَحَبَّةِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَحَبَّةِ رَسُولِهِ. (وَجِهادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا) صِيغَتُهُ صِيغَةُ أَمْرٍ وَمَعْنَاهُ التَّهْدِيدُ. يَقُولُ: انْتَظِرُوا. (حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ)

Bu ayette Allah'ı ve Resûlü'nü sevmenin vacip olduğuna delil vardır. Bu hususta ümmet arasında hiçbir ihtilaf yoktur ve bu [sevgi], sevilen her şeyin önündedir. Yüce Allah'ı sevmenin ve Resûlü'nü sevmenin anlamı Âl-i İmrân [Suresi'nde] geçmişti. { وَجِهادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا } “ve O'nun yolunda cihattan [daha sevimli ise] artık bekleyedurun” ifadesinin kalıbı emir kipi olmakla birlikte anlamı tehdittir. [Yani] “bekleyin” demektir. { حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } “Allah emrini getirinceye kadar.”

يعني بالقتال وفتح مكة عن مجاهد. الحسن: بعقوبة آجلة أو عاجلة، وَفِي قَوْلِهِ:" وَجِهادٍ فِي سَبِيلِهِ" دَلِيلٌ عَلَى فَضْلِ الْجِهَادِ، وَإِيثَارِهِ عَلَى رَاحَةِ النَّفْسِ وَعَلَائِقِهَا بِالْأَهْلِ وَالْمَالِ. وَسَيَأْتِي فَضْلُ الْجِهَادِ فِي آخِرِ السُّورَةِ. وَقَدْ مَضَى مِنْ أَحْكَامِ الْهِجْرَةِ فِي" النِّسَاءِ" مَا فِيهِ كِفَايَةٌ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ (إِنَّ الشَّيْطَانَ قَعَدَ لِابْنِ آدَمَ ثَلَاثَ مَقَاعِدَ قَعَدَ لَهُ فِي طَرِيقِ الْإِسْلَامِ فَقَالَ لِمَ تَذَرُ دِينَكَ وَدِينَ آبَائِكَ فَخَالَفَهُ وَأَسْلَمَ وَقَعَدَ لَهُ فِي طَرِيقِ الْهِجْرَةِ فَقَالَ لَهُ أَتَذَرُ مَالَكَ وَأَهْلَكَ فَخَالَفَهُ وَهَاجَرَ ثُمَّ قَعَدَ فِي طَرِيقِ الْجِهَادِ فَقَالَ لَهُ تُجَاهِدُ فَتُقْتَلُ فَيُنْكَحُ أَهْلُكَ وَيُقْسَمُ مَالُكَ فَخَالَفَهُ وَجَاهَدَ فَحَقٌّ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ (. وَأَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ سَبَرَةَ بْنِ أَبِي فَاكِهٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (إِنَّ الشَّيْطَانَ ... ) فَذَكَرَهُ. قَالَ الْبُخَارِيُّ: (ابن الفاكه) ولم يذكر فيه اخْتِلَافًا. وَقَالَ ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ: يُقَالُ ابْنُ الفاكه وابن أبي الفاكه. انتهى.

Mücâhid'den nakledildiğine göre savaş ve Mekke'nin fethi demektir. el-Hasan ise "peşin veya ertelemeli bir ceza ile" demiştir. { وَجِهادٍ فِي سَبِيلِهِ } “ve O'nun yolunda cihat” buyruğunda cihadın faziletine, nefsin rahatına ve aile ile mala olan bağlarına tercih edilmesine delil vardır. Cihadın fazileti surenin sonunda gelecektir. Hicret ahkâmına dair Nisa Suresi'nde yeterli açıklama geçmişti, elhamdülillah. Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: “Şeytan, Âdemoğlunun önüne üç pusu kurup oturdu: İslam yoluna oturdu ve 'Dinini ve atalarının dinini niçin bırakıyorsun?' dedi. Âdemoğlu ona karşı gelip Müslüman oldu. Hicret yoluna oturdu ve ona 'Malını ve aileni bırakıp gidiyor musun?' dedi. Ona karşı gelip hicret etti. Sonra cihat yoluna oturdu ve ona 'Cihat edeceksin, öldürüleceksin, eşin başkasıyla evlenecek ve malın taksim edilecek' dedi. Ona da karşı gelip cihat etti. Artık onu cennete koymak Allah'ın üzerine bir hak oldu.” Bunu Nesâî, Sebire b. Ebî Fâkih hadisinden rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Şeytan...” buyurduğunu işittim, deyip hadisi zikretti. Buhârî, "İbnü'l-Fâkih" demiştir ve bu konuda bir ihtilaf zikretmemiştir. İbn Ebî Adiy ise: "İbnü'l-Fâkih ve İbn Ebî Fâkih denilir" demiştir. [Söz] bitti.

[سورة التوبة (٩): الآيات ٢٥ الى ٢٧]

[Tevbe Suresi (9), Ayetler 25-27]

لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ (٢٥) ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ (٢٦) ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٧)

{ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ (٢٥) ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ (٢٦) ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٧) } “Andolsun ki Allah size birçok yerde ve çokluğunuzun hoşunuza gittiği, fakat size hiçbir fayda sağlamadığı, yeryüzünün bütün genişliğine rağmen size dar geldiği, sonra da arkanızı dönüp kaçtığınız Huneyn gününde de yardım etmişti. (25) Sonra Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi; görmediğiniz ordular indirdi ve inkâr edenleri azaba uğrattı. İşte kâfirlerin cezası budur. (26) Sonra Allah, bunun ardından dilediğinin tövbesini kabul eder. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (27)”

فِيهِ ثَمَانِ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ) لَمَّا بَلَغَ هَوَازِنَ فَتْحُ مَكَّةَ جَمَعَهُمْ مَالِكُ بْنُ عَوْفٍ النَّصْرِيُّ مِنْ بَنِي نَصْرِ بْنِ مَالِكٍ، وَكَانَتِ الرِّيَاسَةُ فِي جَمِيعِ الْعَسْكَرِ إِلَيْهِ،

Bunda sekiz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın, { لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ } “Andolsun ki Allah birçok yerde size yardım etmişti” buyruğudur. Mekke'nin fethi haberi Hevâzin'e ulaşınca, Benî Nasr b. Mâlik'ten Mâlik b. Avf en-Nasrî onları topladı; bütün ordunun komutası onda idi.

وساق مع الكفار أموالهم ومواشيهم ونساء هم وَأَوْلَادَهُمْ، وَزَعَمَ أَنَّ ذَلِكَ يَحْمِي بِهِ نُفُوسَهُمْ وَتَشْتَدُّ فِي الْقِتَالِ عِنْدَ ذَلِكَ شَوْكَتُهُمْ. وَكَانُوا ثَمَانِيَةَ آلَافٍ فِي قَوْلِ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ. وَقِيلَ: أَرْبَعَةُ آلَافٍ، مِنْ هَوَازِنَ وَثَقِيفٍ. وَعَلَى هَوَازِنَ مَالِكُ بْنُ عَوْفٍ، وَعَلَى ثَقِيفٍ كِنَانَةُ بْنُ عَبْدٍ، فَنَزَلُوا بِأَوْطَاسَ. وَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي حَدْرَدٍ الْأَسْلَمِيَّ عَيْنًا، فَأَتَاهُ وَأَخْبَرَهُ بِمَا شَاهَدَ مِنْهُمْ، فَعَزَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ على قصدهم، واستعار من صفوان ابن أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ الْجُمَحِيِّ دُرُوعًا. قِيلَ: مِائَةُ دِرْعٍ. وَقِيلَ: أَرْبَعُمِائَةِ دِرْعٍ. وَاسْتَسْلَفَ مِنْ رَبِيعَةَ الْمَخْزُومِيِّ ثَلَاثِينَ أَلْفًا أَوْ أَرْبَعِينَ أَلْفًا، فَلَمَّا قَدِمَ قَضَاهُ إِيَّاهَا. ثُمَّ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: (بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ إِنَّمَا جَزَاءُ السَّلَفِ الْوَفَاءُ وَالْحَمْدُ) خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي السُّنَنِ. وَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ في اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ، مِنْهُمْ عَشَرَةُ آلَافٍ صَحِبُوهُ مِنَ الْمَدِينَةِ وَأَلْفَانِ مِنْ مُسْلِمَةِ الْفَتْحِ وَهُمُ الطُّلَقَاءُ إِلَى مَنِ انْضَافَ إِلَيْهِ مِنَ الْأَعْرَابِ، مِنْ سُلَيْمٍ وَبَنِي كِلَابٍ وَعَبْسٍ وَذُبْيَانَ. وَاسْتَعْمَلَ عَلَى مَكَّةَ عَتَّابَ بْنَ أُسَيْدٍ. وَفِي مَخْرَجِهِ هَذَا رَأَى جُهَّالُ الْأَعْرَابِ شَجَرَةً خَضْرَاءَ وَكَانَ لَهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ شَجَرَةٌ مَعْرُوفَةٌ تُسَمَّى ذَاتَ أَنْوَاطٍ يَخْرُجُ إِلَيْهَا الْكُفَّارُ يَوْمًا مَعْلُومًا فِي السَّنَةِ يُعَظِّمُونَهَا، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، اجْعَلْ لَنَا ذَاتَ أَنْوَاطٍ كَمَا لَهُمْ ذَاتُ أَنْوَاطٍ. فَقَالَ ﵇: (اللَّهُ أَكْبَرُ قُلْتُمْ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ كَمَا قَالَ قَوْمُ مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ لَتَرْكَبُنَّ سُنَنَ مَنْ قبلكم حذو القذة بالقذة حتى إنهم لو دَخَلُوا جُحْرَ ضَبٍّ لَدَخَلْتُمُوهُ (. فَنَهَضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أَتَى وَادِي حنين، وهو من أودية تهامة، وكانت هو ازن قَدْ كَمَنَتْ فِي جَنْبَتَيِ الْوَادِي وَذَلِكَ فِي غَبَشِ الصُّبْحِ فَحَمَلَتْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ حَمْلَةَ رَجُلٍ وَاحِدٍ، فَانْهَزَمَ جُمْهُورُ الْمُسْلِمِينَ وَلَمْ يَلْوِ أَحَدٌ عَلَى أَحَدٍ، وَثَبَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَثَبَتَ مَعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، وَمِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ عَلِيٌّ وَالْعَبَّاسُ وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَابْنُهُ جَعْفَرُ، وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، وَأَيْمَنُ بْنُ عُبَيْدٍ- وَهُوَ أَيْمَنُ بْنُ أُمِّ أَيْمَنَ قُتِلَ يَوْمَئِذٍ بِحُنَيْنٍ- وربيعة

[Mâlik], kâfirlerin mallarını, hayvanlarını, kadınlarını ve çocuklarını da beraberinde sevk etti ve bununla onların canlarını müdafaa edeceğini, bu sayede savaşta güç ve azametlerinin daha da artacağını iddia etti. Hasan ve Mücâhid'in kavline göre onlar sekiz bin kişiydiler. Dört bin kişi oldukları da söylenmiştir; bunlar Hevâzin ve Sakîf kabilelerinden idiler. Hevâzin'in başında Mâlik b. Avf, Sakîf'in başında ise Kinâne b. Abd bulunuyordu. Evtâs'a indiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdullah b. Ebî Hadred el-Eslemî'yi casus (gözcü) olarak gönderdi. O da gidip onlardan gördüklerini [Resûlullah'a] haber verdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların üzerine yürümeye karar verdi ve Safvân b. Ümeyye b. Halef el-Cumehî'den emaneten zırhlar aldı. Yüz zırh olduğu söylendiği gibi dört yüz zırh olduğu da söylenmiştir. Rebîa el-Mahzûmî'den de otuz bin yahut kırk bin [dirhem] borç aldı. Geri döndüğünde bu borcunu ona ödedi. Ardından Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: « بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ إِنَّمَا جَزَاءُ السَّلَفِ الْوَفَاءُ وَالْحَمْدُ » «Allah aileni ve malını senin için bereketli kılsın! Ödüncün karşılığı ancak borcu ödemek ve teşekkür etmektir.» buyurdu. Bunu İbn Mâce es-Sünen'de tahric etmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem on iki bin Müslüman ile yola çıktı. Bunların on bini Medine'den kendisiyle beraber gelenler, iki bini ise Mekke fethinde Müslüman olanlardı; bunlar da Tulekâ (serbest bırakılanlar) idi. Ayrıca Süleym, Benî Kilâb, Abs ve Zübyân kabilelerinden kendisine katılan bedevîler de vardı. Mekke üzerine [vali olarak] Attâb b. Esîd'i tayin etti. Bu seferi esnasında bedevîlerin cahil olanları yeşil bir ağaç gördüler. Câhiliye döneminde onların Zâtü Envât denilen meşhur bir ağaçları vardı; kâfirler senenin belirli bir gününde ona gider ve onu tazim ederlerdi. Bunun üzerine: “Ey Allah'ın Resûlü! Onların Zâtü Envât'ı olduğu gibi bizim için de bir Zâtü Envât tayin et” dediler. Resûlullah aleyhisselâm şöyle buyurdu: « اللَّهُ أَكْبَرُ قُلْتُمْ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ كَمَا قَالَ قَوْمُ مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ لَتَرْكَبُنَّ سُنَنَ مَنْ قَبْلِكُمْ حَذْوَ الْقُذَّةِ بِالْقُذَّةِ حَتَّى إِنَّهُمْ لَوْ دَخَلُوا جُحْرَ ضَبٍّ لَدَخَلْتُمُوهُ » «Allâhu ekber! Nefsim elinde olan [Allah]’a yemin ederim ki siz, tıpkı Mûsâ’nın kavminin { اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “Onların ilâhları olduğu gibi bize de bir ilâh yap! [Mûsâ] dedi ki: Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz” dediği gibi dediniz. Sizler mutlaka sizden öncekilerin yolunu ok yeleğinin yeleğe denkliği gibi adım adım takip edeceksiniz; öyle ki onlar bir keler deliğine girseler siz de mutlaka peşlerinden gireceksiniz.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hareket edip nihayet Tihâme vadilerinden biri olan Huneyn Vadisi'ne ulaştı. Hevâzin ise vadinin her iki yamacında pusu kurmuştu. Bu durum sabahın alacakaranlığında meydana geldi ve [düşman] Müslümanların üzerine tek bir adam gibi hücum etti. Müslümanların büyük çoğunluğu hezimete uğrayıp dağıldı; hiç kimse dönüp bir başkasına bakmadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise sebat etti. Onunla birlikte Ebû Bekir ve Ömer, Ehl-i Beyt'inden Ali, Abbas, Ebû Süfyân b. el-Hâris b. Abdilmuttalib ve oğlu Cafer, Üsâme b. Zeyd, Eymen b. Ubeyd —ki o, Ümmü Eymen'in oğlu Eymen'dir ve o gün Huneyn'de şehit düşmüştür— ve Rebîa...

ابن الْحَارِثِ، وَالْفَضْلُ بْنُ عَبَّاسٍ، وَقِيلَ فِي مَوْضِعِ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ: قُثَمُ بْنُ الْعَبَّاسِ. فَهَؤُلَاءِ عَشَرَةُ رِجَالٍ، وَلِهَذَا قَالَ الْعَبَّاسُ:

b. el-Hâris ve el-Fadl b. Abbas da sebat ettiler. Cafer b. Ebî Süfyân'ın yerine Kusem b. el-Abbas da denilmiştir. İşte bunlar on kişidir; bu sebeple Abbas şöyle demiştir:

نَصَرْنَا رَسُولَ اللَّهِ فِي الْحَرْبِ تِسْعَةً ... وَقَدْ فَرَّ مَنْ قَدْ فَرَّ عَنْهُ وَأَقْشَعُوا

Kaçanlar ondan kaçıp dağılmışken... Biz savaşta Resûlullah'a dokuz kişi yardım ettik.

وَعَاشِرُنَا لَاقَى الْحِمَامَ بِنَفْسِهِ ... بِمَا مَسَّهُ فِي اللَّهِ لَا يَتَوَجَّعُ

Onuncumuz ise canıyla ölüme karşı koydu... Allah yolunda başına gelenlerden ötürü sızlanmadı.

وَثَبَتَتْ أُمُّ سُلَيْمٍ فِي جُمْلَةِ مَنْ ثَبَتَ مُحْتَزِمَةً مُمْسِكَةً بَعِيرًا لِأَبِي طَلْحَةَ وَفِي يَدِهَا خِنْجَرٌ. وَلَمْ يَنْهَزِمْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا أَحَدٌ مِنْ هَؤُلَاءِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى بَغْلَتِهِ الشَّهْبَاءِ وَاسْمُهَا دُلْدُلُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ عَبَّاسٌ: وَأَنَا آخُذٌ بِلِجَامِ بَغْلَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَكُفُّهَا إِرَادَةَ أَلَّا تُسْرِعَ وَأَبُو سُفْيَانَ آخِذٌ بِرِكَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَيُّ عَبَّاسُ نَادِ أَصْحَابَ السَّمُرَةِ). فَقَالَ عَبَّاسٌ- وَكَانَ رَجُلًا صَيِّتًا. وَيُرْوَى مِنْ شِدَّةِ صَوْتِهِ أَنَّهُ أُغِيرَ يَوْمًا عَلَى مَكَّةَ فَنَادَى وا صباحاه! فَأَسْقَطَتْ كُلُّ حَامِلٍ سَمِعَتْ صَوْتَهُ جَنِينَهَا-: فَقُلْتُ بِأَعْلَى صَوْتِي: أَيْنَ أَصْحَابُ السَّمُرَةِ؟ قَالَ: فَوَاللَّهِ لَكَأَنَّ عَطَفْتَهُمْ حِينَ سَمِعُوا صَوْتِي عَطْفَةُ الْبَقَرِ عَلَى أَوْلَادِهَا. فَقَالُوا: يَا لَبَّيْكَ يَا لَبَّيْكَ. قَالَ: فَاقْتَتَلُوا وَالْكُفَّارُ ... (الْحَدِيثَ. وَفِيهِ:) قَالَ ثُمَّ أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَصَيَاتٍ فَرَمَى بِهِنَّ وُجُوهَ الْكُفَّارِ (. ثُمَّ قَالَ:) انْهَزَمُوا وَرَبِّ مُحَمَّدٍ (. قَالَ فَذَهَبْتُ أَنْظُرُ فَإِذَا الْقِتَالُ عَلَى هَيْئَتِهِ فِيمَا أَرَى. قَالَ: فَوَاللَّهِ مَا هُوَ إِلَّا أَنْ رَمَاهُمْ بِحَصَيَاتِهِ، فَمَا زِلْتُ أَرَى حَدَّهُمْ كَلِيلًا وَأَمْرَهُمْ مُدْبِرًا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: رَوَيْنَا مِنْ وُجُوهٍ عَنْ بَعْضِ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِمَّنْ شَهِدَ حُنَيْنًا أَنَّهُ قَالَ- وَقَدْ سُئِلَ عَنْ يَوْمِ حُنَيْنٍ-: لَقِينَا الْمُسْلِمِينَ فَمَا لَبِثْنَا أَنْ هَزَمْنَاهُمْ وَأَتْبَعْنَاهُمْ حَتَّى انْتَهَيْنَا إِلَى رَجُلٍ رَاكِبٍ عَلَى بَغْلَةٍ بَيْضَاءَ، فَلَمَّا رَآنَا زَجَرَنَا زَجْرَةً وَانْتَهَرَنَا، وَأَخَذَ بِكَفِّهِ حَصًى وَتُرَابًا فَرَمَى بِهِ وَقَالَ: (شَاهَتِ الْوُجُوهُ) فَلَمْ تَبْقَ عَيْنٌ إِلَّا دَخَلَهَا مِنْ ذَلِكَ، وَمَا مَلَكْنَا أَنْفُسَنَا أَنْ رَجَعْنَا عَلَى أعقابنا. وقال سعيد بن جبير: حدثنا

Ümmü Süleym de [yerinde] sebat edenler arasında sebat göstermişti; kuşağını bağlamış, Ebû Talha'nın devesini tutuyordu ve elinde bir hançer vardı. Ne Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ne de bu kimselerden hiçbiri bozguna uğramadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Düldül adındaki kır katırının üzerindeydi. Sahîh-i Müslim'de Enes'ten [nakledildiğine göre] Abbâs şöyle demiştir: Ben, hızlı gitmesini engellemek amacıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in katırının dizginini tutuyordum; Ebû Süfyân da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzengisini tutuyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Abbâs! Semure (ağaç) ehline seslen!» buyurdu. Abbâs -ki gür sesli bir adamdı; sesinin şiddetinden ötürü rivayet edilir ki bir gün Mekke'ye baskın yapıldığında: "Vâ sabâhah (yetişin, sabah baskını var)!" diye bağırmış, onun sesini duyan bütün hamile kadınlar çocuklarını düşürmüştü- dedi ki: En yüksek sesimle: "Nerede Semure ehli?" diye seslendim. [Abbâs] dedi ki: Vallahi sesimi işittiklerinde onların [bize doğru] geri dönüşleri, tıpkı ineklerin yavrularına şefkatle koşup dönmesi gibiydi. "Lebbeyk! Lebbeyk! (Buyur, emrine âmâdeyiz!)" dediler. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine kâfirlerle savaştılar... (Hadisin devamında şöyle geçer:) [Abbâs] dedi ki: Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir miktar çakıl taşı alıp kâfirlerin yüzlerine fırlattı. Ardından: «Muhammed'in Rabbine andolsun ki hezimete uğradılar!» buyurdu. [Abbâs] dedi ki: Ben de gidip baktım; gördüğüm kadarıyla savaş [hâlâ] tüm şiddetiyle sürüyordu. Vallahi o, çakıl taşlarını onlara fırlatır fırlatmaz, güç ve kuvvetlerinin kırıldığını, işlerinin tersine döndüğünü görmeye devam ettim. Ebû Ömer [İbn Abdilber] dedi ki: Huneyn'de bulunup da sonradan Müslüman olan müşriklerden bazılarının şöyle dediğini muhtelif yollarla rivayet ettik -ki kendisine Huneyn günü hakkında sorulmuştu-: Müslümanlarla karşılaştık, çok geçmeden onları bozguna uğrattık ve peşlerine düştük. Nihayet beyaz bir katıra binmiş bir adamın yanına kadar vardık. Bizi görünce bize şiddetle çıkıştı, bizi azarladı ve avucuna çakıl taşı ile toprak alıp fırlattı ve: «Yüzler çirkinleşsin!» dedi. Bundan ötürü [o topraktan ve taştan] gözüne girmeyen hiç kimse kalmadı. Kendimize hâkim olamayarak arkamıza dönüp kaçtık. Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: Bize

رَجُلٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ: لَمَّا الْتَقَيْنَا مَعَ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَمْ يَقِفُوا لَنَا حَلْبَ شَاةٍ، حَتَّى إِذَا انْتَهَيْنَا إِلَى صَاحِبِ الْبَغْلَةِ الشَّهْبَاءِ- يَعْنِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَلَقَّانَا رِجَالٌ بِيضُ الْوُجُوهِ حِسَانٌ، فَقَالُوا لَنَا: شَاهَتِ الْوُجُوهُ، ارْجِعُوا، فَرَجَعْنَا وَرَكِبُوا أَكْتَافَنَا فَكَانَتْ إِيَّاهَا. يَعْنِي الْمَلَائِكَةَ. قُلْتُ: وَلَا تَعَارُضَ فَإِنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ شَاهَتِ الْوُجُوهُ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ وَمِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ مَعًا وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ قَاتَلَتْ يَوْمَ حُنَيْنٍ. فَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَتَلَ عَلِيٌّ ﵁ يَوْمَ حُنَيْنٍ أَرْبَعِينَ رَجُلًا بِيَدِهِ. وَسَبَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَرْبَعَةٌ آلَافِ رَأْسٍ. وَقِيلَ: سِتَّةَ آلَافٍ، وَاثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَلْفِ نَاقَةٍ سِوَى مَا لَا يُعْلَمُ مِنَ الْغَنَائِمِ. الثَّانِيَةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذِهِ الْغَزَاةِ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا لَهُ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ فَلَهُ سَلَبُهُ). وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْفَالِ" بَيَانُهُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَلِهَذِهِ النُّكْتَةِ وَغَيْرِهَا أَدْخَلَ الْأَحْكَامِيُّونَ هَذِهِ الْآيَةَ فِي الْأَحْكَامِ. قُلْتُ: وَفِيهِ أَيْضًا جَوَازُ اسْتِعَارَةِ السِّلَاحِ وَجَوَازُ الِاسْتِمْتَاعِ بِمَا اسْتُعِيرَ إِذَا كَانَ عَلَى الْمَعْهُودِ مِمَّا يُسْتَعَارُ لَهُ مِثْلُهُ، وَجَوَازُ اسْتِلَافِ الْإِمَامِ الْمَالَ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَى ذَلِكَ وَرَدِّهِ إِلَى صَاحِبِهِ. وَحَدِيثُ صَفْوَانَ أَصْلٌ فِي هَذَا الْبَابِ. وَفِي هَذِهِ الْغَزَاةِ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (إلا تُوطَأُ حَامِلٌ حَتَّى تَضَعَ وَلَا حَائِلٌ حَتَّى تَحِيضَ حَيْضَةً). وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّبْيَ يَقْطَعُ الْعِصْمَةَ. وَقَدْ مَضَى بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ" مُسْتَوْفًى. وَفِي حَدِيثِ مَالِكٍ أَنَّ صَفْوَانَ خَرَجَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ كَافِرٌ، فَشَهِدَ حُنَيْنًا وَالطَّائِفَ وَامْرَأَتُهُ مُسْلِمَةٌ. الْحَدِيثَ. قَالَ مَالِكٌ: وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلَا أَرَى أَنْ يُسْتَعَانَ بِالْمُشْرِكِينَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ إِلَّا أَنْ يَكُونُوا خَدَمًا أَوْ نَوَاتِيَّةً. وَقَالَ أبو حنيفة والشافعي والثوري والأوزاعي:

[Yine Müslim'de geçtiğine göre] müşriklerden bir adam Huneyn günü şöyle demiştir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla karşılaştığımızda, bir koyun sağımı vakti kadar bile karşımızda duramadılar. Nihayetinde kır katırın sahibine -yani Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem- ulaştığımızda karşımıza beyaz yüzlü, güzel kimseler çıktı ve bize: "Yüzler çirkinleşsin/kara olsun, geri dönün!" dediler. Biz de geri döndük; [arkamızdan] omuzlarımıza bindiler (bizi kovalayıp bozguna uğrattılar). Yani melekleri kastetmektedir. Derim ki: [Rivayetler arasında] bir çelişki yoktur; zira "Yüzler çirkinleşsin" sözünün hem onun sallallâhu aleyhi ve sellem hem de meleklerin müşterek sözü olması muhtemeldir ve meleklerin Huneyn günü savaştığına delalet eder. Doğrusunu Allah bilir. Ali radıyallâhu anh Huneyn günü bizzat kendi eliyle kırk kişi öldürdü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dört bin esir aldı. Altı bin [esir] ve on iki bin deve ile miktarını [ancak Allah'ın] bilebileceği ganimetler aldığı da söylenmiştir. İkincisi: Âlimler bu gazve hakkında şöyle demişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا لَهُ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ فَلَهُ سَلَبُهُ » «Kim birini öldürür ve buna dair bir delili bulunursa, öldürdüğü kişinin selebi (üzerindeki teçhizatı) onundur.» Bunun açıklaması Enfâl [Suresi'nde] geçmişti. İbnü'l-Arabî şöyle der: Bu nükte ve diğer sebeplerden ötürü ahkâm âlimleri bu ayeti ahkâm [ayetleri] arasına dahil etmişlerdir. Derim ki: Bu olayda ayrıca silah ödünç almanın, benzeri için âdet olduğu üzere ödünç alınan şeyden yararlanmanın, devlet başkanının ihtiyaç anında borç para alabilmesinin ve bunu sahibine geri ödemesinin cevazına delil vardır. Safvân hadisi bu bâbda asıldır (temel kaynaktır). Yine bu gazvede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « أَلَّا تُوطَأَ حَامِلٌ حَتَّى تَضَعَ وَلَا حَائِلٌ حَتَّى تَحِيضَ حَيْضَةً » «Hamile olan kadın doğum yapıncaya kadar, hamile olmayan ise bir hayız görünceye kadar kendisiyle cinsel ilişkiye girilmesin» diye emretmiştir. Bu da esir almanın [önceki evlilikten doğan] dokunulmazlığı (is雰囲meti) kestiğine delalet eder. Bunun açıklaması Nisâ Suresi'nde etraflıca geçmişti. Mâlik'in rivayet ettiği hadiste geçtiğine göre Safvân, henüz kâfir olduğu halde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıkmış, hanımı Müslüman olduğu halde Huneyn ve Tâif'te bulunmuştur... (el-hadîs). Mâlik şöyle demiştir: Bu, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem emriyle olmamıştı. Ben, hizmetkâr veya gemici (kürekçi) olmaları müstesna, müşriklere karşı müşriklerden yardım istenmesini uygun görmem. Ebû Hanîfe, Şâfiî, Sevrî ve Evzâî ise şöyle demiştir:

لَا بَأْسَ بِذَلِكَ إِذَا كَانَ حُكْمُ الْإِسْلَامِ هُوَ الْغَالِبُ، وَإِنَّمَا تُكْرَهُ الِاسْتِعَانَةُ بِهِمْ إِذَا كَانَ حُكْمُ الشِّرْكِ هُوَ الظَّاهِرُ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي الْإِسْهَامِ لَهُمْ فِي" الْأَنْفَالِ" الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى (وَيَوْمَ حُنَيْنٍ) " حُنَيْنٍ" وَادٍ بَيْنَ مَكَّةَ وَالطَّائِفِ، وَانْصَرَفَ لِأَنَّهُ اسْمٌ مُذَكَّرٌ، وَهِيَ لُغَةُ الْقُرْآنِ. وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ لَا يَصْرِفُهُ، يَجْعَلُهُ اسْمًا لِلْبُقْعَةِ. وَأَنْشَدَ:

İslam'ın hükmü üstün olduğu takdirde bunda bir sakınca yoktur; onlardan yardım almak ancak şirkin hükmü üstün olduğu zaman mekruhtur. Onlara ganimetten pay verilmesi hususu Enfâl Suresi'nde geçmişti. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ حُنَيْنٍ } “Huneyn gününde de” buyruğudur. Huneyn, Mekke ile Tâif arasında bir vadidir; müzekker bir isim olduğu için munsarıf kılınmıştır (tenvin almıştır), Kur'an'ın dili de böyledir. Araplardan bazıları ise onu gayrimunsarıf yapar ve bölge ismi kabul eder. Şair şöyle demiştir:

نَصَرُوا نَبِيَّهُمْ وَشَدُّوا أَزْرَهُ ... بِحُنَيْنٍ يَوْمَ تَوَاكُلِ الْأَبْطَالِ

Kahramanların birbirine dayandığı (çekindiği) günde... Peygamberlerine Huneyn'de yardım ettiler ve onun sırtını kuvvetlendirdiler.

" وَيَوْمَ" ظَرْفٌ، وَانْتَصَبَ هُنَا عَلَى مَعْنَى: وَنَصَرَكُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: لَمْ تَنْصَرِفْ" مَواطِنَ" لِأَنَّهُ لَيْسَ لَهَا نَظِيرٌ فِي الْمُفْرَدِ وَلَيْسَ لَهَا جِمَاعٌ، إِلَّا أَنَّ الشَّاعِرَ رُبَّمَا اضْطَرَّ فَجَمَعَ، وَلَيْسَ يجوز في الكلام كلما يَجُوزُ فِي الشِّعْرِ. وَأَنْشَدَ:

"Ve yevme" (وَيَوْمَ) zarftır; burada "ve nasarakum yevme Huneyn" (ve Huneyn gününde size yardım etti) manasında nasb kılınmıştır. Ferrâ şöyle demiştir: "Mevâtın" (مَواطِنَ) kelimesi gayrimunsarıf kılınmıştır; çünkü tekilinde benzeri yoktur ve çoğulun çoğulu da yoktur. Ancak şair bazen zaruretten dolayı onu cemileyebilir; şiirde caiz olan her şey düz konuşmada caiz olmaz. Şair şöyle okumuştur:

فَهُنَّ يَعْلُكْنَ حَدَائِدَاتِهَا

Onlar demirlerini çiğneyip dururlar.

وَقَالَ النَّحَّاسُ: رَأَيْتُ أَبَا إِسْحَاقَ يَتَعَجَّبُ مِنْ هَذَا قَالَ: أَخَذَ قَوْلَ الْخَلِيلِ وَأَخْطَأَ فِيهِ، لِأَنَّ الْخَلِيلَ يَقُولُ فِيهِ: لَمْ يَنْصَرِفْ لِأَنَّهُ جَمْعٌ لَا نَظِيرَ لَهُ فِي الْوَاحِدِ، وَلَا يُجْمَعُ جَمْعَ التَّكْسِيرِ، وَأَمَّا بِالْأَلِفِ وَالتَّاءِ فَلَا يَمْتَنِعُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ) قِيلَ: كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا. وَقِيلَ: أَحَدَ عَشَرَ أَلْفًا وَخَمْسُمِائَةٍ. وَقِيلَ: سِتَّةَ عَشَرَ أَلْفًا. فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَنْ نُغْلَبَ الْيَوْمَ عَنْ قِلَّةٍ. فَوُكِلُوا إِلَى هَذِهِ الْكَلِمَةِ، فَكَانَ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْهَزِيمَةِ فِي الِابْتِدَاءِ إِلَى أَنْ تَرَاجَعُوا، فَكَانَ النَّصْرُ وَالظَّفَرُ لِلْمُسْلِمِينَ بِبَرَكَةِ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ ﷺ. فَبَيَّنَ اللَّهُ ﷿ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْغَلَبَةَ إِنَّمَا تَكُونُ بِنَصْرِ اللَّهِ لَا بِالْكَثْرَةِ وَقَدْ قَالَ:" وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ" [آل عمران: ١٦٠]. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ) أَيْ مِنَ الْخَوْفِ، كَمَا قَالَ:

en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû İshak'ın buna şaşırdığını gördüm; o şöyle dedi: Halîl'in sözünü almış fakat onda hata etmiştir. Çünkü Halîl onun hakkında şöyle demektedir: Gayrimunsarıf kılınmıştır, zira tekilde benzeri olmayan bir çoğuldur ve kırık çoğul yapılmaz. Elif ve te ile [çoğul yapılmasına] gelince buna engel yoktur. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ } “Hani çokluğunuz hoşunuza gitmişti” buyruğudur. On iki bin kişi oldukları söylenmiştir. On bir bin beş yüz kişi oldukları da söylenmiştir. On altı bin kişi oldukları da söylenmiştir. Bazıları: "Bugün azlıktan ötürü asla yenilmeyiz" dediler ve bu söze havale edildiler. Böylece geri dönmelerine kadar başta zikrettiğimiz bozgun meydana geldi. Sonra peygamberlerin efendisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in bereketiyle zafer ve muzafferiyet Müslümanların oldu. Yüce Allah bu ayette galibiyetin çoklukla değil, ancak Allah'ın yardımıyla olacağını beyan etmiştir. Nitekim: { وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ } “Eğer sizi yardımsız bırakırsa, O'ndan sonra size yardım edecek kimdir?” [Âl-i İmrân: 160] buyurmuştur. Beşincisi: Yüce Allah'ın: { وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ } “yeryüzünün bütün genişliğine rağmen size dar geldiği” buyruğudur; yani korkudan dolayı [dar geldi], şairin dediği gibi:

كَأَنَّ بِلَادَ اللَّهِ وَهْيَ عَرِيضَةٌ ... عَلَى الْخَائِفِ الْمَطْلُوبِ كفة حابل

Sanki Allah'ın memleketi —o kadar geniş olmasına rağmen— korkan ve aranan kimseye avcının ağı gibidir.

وَالرُّحْبُ (بِضَمِّ الرَّاءِ) السَّعَةُ. تَقُولُ مِنْهُ: فُلَانٌ رُحْبُ الصَّدْرِ. وَالرَّحْبُ (بِالْفَتْحِ): الْوَاسِعُ. تَقُولُ مِنْهُ: بَلَدٌ رَحْبٌ، وَأَرْضٌ رَحْبَةٌ. وَقَدْ رَحُبَتْ تَرْحُبُ رُحْبًا وَرَحَابَةً. وَقِيلَ: الْبَاءُ بِمَعْنَى مَعَ أَيْ مَعَ رَحْبِهَا. وَقِيلَ: بِمَعْنَى عَلَى، أَيْ عَلَى رَحْبِهَا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى بِرَحْبِهَا، فَ"- مَا" مَصْدَرِيَّةٌ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ) رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى الْبَرَاءِ فَقَالَ: أَكُنْتُمْ وَلَّيْتُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ يَا أَبَا عُمَارَةَ. فَقَالَ: أَشْهَدُ عَلَى نَبِيِّ اللَّهِ ﷺ مَا وَلَّى، وَلَكِنَّهُ انْطَلَقَ أَخِفَّاءُ مِنَ النَّاسِ، وَحُسَّرٌ إِلَى هَذَا الْحَيِّ مِنْ هَوَازِنَ. وَهُمْ قَوْمٌ رُمَاةٌ فَرَمَوْهُمْ بِرِشْقٍ مِنْ نَبْلٍ كَأَنَّهَا رِجْلٌ مِنْ جَرَادٍ فَانْكَشَفُوا، فَأَقْبَلَ الْقَوْمُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو سُفْيَانَ يَقُودُ بِهِ بَغْلَتَهُ، فَنَزَلَ وَدَعَا وَاسْتَنْصَرَ وَهُوَ يَقُولُ: (أَنَا النَّبِيُّ لَا كَذِبَ. أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ. اللَّهُمَّ نَزِّلْ نَصْرَكَ). قَالَ الْبَرَاءُ: كُنَّا وَاللَّهِ إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ نَتَّقِي بِهِ، وَإِنَّ الشُّجَاعَ مِنَّا لَلَّذِي يُحَاذِي بِهِ، يَعْنِي النَّبِيَّ ﷺ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ) أَيْ أَنْزَلَ عَلَيْهِمْ مَا يُسَكِّنُهُمْ وَيُذْهِبُ خَوْفَهُمْ، حَتَّى اجْتَرَءُوا عَلَى قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ بَعْدَ أَنْ وَلَّوْا. (وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا) وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ، يُقَوُّونَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا يُلْقُونَ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْخَوَاطِرِ وَالتَّثْبِيتِ، وَيُضَعِّفُونَ الْكَافِرِينَ بِالتَّجْبِينِ لَهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَرَوْنَهُمْ وَمِنْ غَيْرِ قِتَالٍ، لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمْ تُقَاتِلْ إِلَّا يَوْمَ بَدْرٍ. وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا مِنْ بَنِي نَصْرٍ قَالَ لِلْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ الْقِتَالِ: أَيْنَ الْخَيْلُ الْبُلْقُ، وَالرِّجَالُ الَّذِينَ كَانُوا عَلَيْهَا بِيضٌ، مَا كُنَّا فِيهِمْ إِلَّا كَهَيْئَةِ الشَّامَةِ، وَمَا كَانَ قَتْلُنَا إِلَّا بِأَيْدِيهِمْ. أَخْبَرُوا النَّبِيَّ ﷺ بِذَلِكَ فَقَالَ: (تِلْكَ الْمَلَائِكَةُ). (وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا)

Ruhb (رُحْب - râ harfinin ötresiyle), genişlik demektir. Nitekim bundan dolayı: "Falan kimse ruhbü's-sadr (gönlü geniş)dir" denir. Rahb (رَحْب - üstün ile) ise geniş olan şey demektir. Bundan dolayı: "Beledün rahbün (geniş belde)" ve "ardun rahbetün (geniş arazi)" denilir. [Fiil olarak da] "Rahube yerhubu ruhben ve rehâbeten" (genişledi) şeklinde gelir. Bir görüşe göre [ayetteki] bâ harfi "maa" (birlikte/rağmen) anlamındadır; yani "genişliğiyle birlikte/genişliğine rağmen" demektir. Bir görüşe göre de "alâ" (üzerine/rağmen) anlamındadır; yani "geniş olmasına rağmen" demektir. Yine bir görüşe göre mana "bi-rahbihâ" olup buradaki "mâ" masdariyyedir. Altıncısı: Yüce Allah'ın: { ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ } “Sonra arkaya dönüp kaçmıştınız” buyruğudur. Müslim, Ebû İshak'tan şöyle rivayet etmiştir: Bir adam el-Berâ'ya gelip: "Ey Ebû Umâre! Huneyn günü kaçtınız mı?" dedi. Berâ şöyle dedi: "Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'in kaçmadığına şahitlik ederim. Lakin insanlardan [teçhizatsız] aceleyle yola çıkanlar ve zırhsız kimseler, Hevâzin'in bu koluna doğru ilerlediler. Onlar ise okçu bir topluluktu; derken çekirge sürüsü gibi tek bir yaylım ateşiyle üzerlerine ok yağdırdılar, bunun üzerine [Müslümanlar] dağıldılar. Topluluk Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına yöneldi. Ebû Süfyân da Resûlullah'ın katırını yediyordu. Resûlullah indi, dua etti ve Allah'tan yardım isteyerek şöyle diyordu: «Ben peygamberim, yalan yok! Ben Abdülmuttalib'in oğluyum! Allah'ım, yardımını indir!» Berâ dedi ki: "Vallahi savaş kızıştığı zaman biz onun arkasına sığınırdık. İçimizden en cesur olanımız, onunla aynı hizada durabilendi" —yani Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastediyor—. Yedincisi: Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Sonra Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi” buyruğudur. Yani üzerlerine, kendilerini teskin edecek ve korkularını giderecek [bir güven duygusu] indirdi; öyle ki geri döndükten sonra müşriklerle savaşmaya cesaret ettiler. { وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا } “Ve sizin göremediğiniz ordular indirdi”; bunlar meleklerdir. Melekler, kalplerine ilham ettikleri düşünceler ve sebat ile müminleri güçlendirirler; kâfirleri ise görmedikleri bir yerden korkutarak ve savaşmaksızın zayıflatırlar. Çünkü melekler yalnızca Bedir günü fiilen savaşmışlardır. Rivayet edildiğine göre Benî Nasr'dan bir adam savaştan sonra müminlere şöyle demiştir: "Alaca atlar ve üzerlerindeki beyaz [elbiseli] adamlar neredeydi? Biz onların arasında ancak bir ben kadar kalıyorduk ve bizim öldürülmemiz ancak onların elleriyle oldu." Bunu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdiklerinde: «Onlar meleklerdi» buyurdu. { وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfir olanlara da azap etti”

أَيْ بِأَسْيَافِكُمْ. (وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ. ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ) أَيْ عَلَى مَنِ انْهَزَمَ فَيَهْدِيهِ إِلَى الْإِسْلَامِ. كَمَالِكِ بْنِ عَوْفٍ النَّصْرِيِّ رَئِيسِ حُنَيْنٍ وَمَنْ أسلم معه من قومه. الثانية- وَلَمَّا قَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ غنائم حنين بالجعرانة، أتاه وفد هو ازن مُسْلِمِينَ رَاغِبِينَ فِي الْعَطْفِ عَلَيْهِمْ وَالْإِحْسَانِ إِلَيْهِمْ، وَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّكَ خَيْرُ النَّاسِ وَأَبَرُّ النَّاسِ، وَقَدْ أَخَذْتَ أَبْنَاءَنَا وَنِسَاءَنَا وَأَمْوَالَنَا. فَقَالَ لَهُمْ: (إِنِّي قَدْ كُنْتُ اسْتَأْنَيْتُ بِكُمْ وَقَدْ وَقَعَتِ الْمَقَاسِمُ وَعِنْدِي مَنْ تَرَوْنَ وَإِنَّ خَيْرَ الْقَوْلِ أَصْدَقُهُ فَاخْتَارُوا إِمَّا ذَرَارِيَكُمْ وَإِمَّا أَمْوَالَكُمْ (. فَقَالُوا: لَا نَعْدِلُ بِالْأَنْسَابِ شَيْئًا. فَقَامَ خَطِيبًا وَقَالَ:) هَؤُلَاءِ جَاءُونَا مُسْلِمِينَ وَقَدْ خَيَّرْنَاهُمْ فَلَمْ يَعْدِلُوا بِالْأَنْسَابِ فَرَضَوْا بِرَدِّ الذُّرِّيَّةِ وَمَا كَانَ لِي وَلِبَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَبَنِي هَاشِمٍ فَهُوَ لَهُمْ (. وَقَالَ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ: أَمَّا مَا كَانَ لَنَا فَهُوَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَامْتَنَعَ الْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ وَعُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ فِي قَوْمِهِمَا مِنْ أَنْ يَرُدُّوا عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِمَّا وَقَعَ لَهُمْ فِي سِهَامِهِمْ. وَامْتَنَعَ الْعَبَّاسُ بْنُ مِرْدَاسٍ السُّلَمِيُّ كَذَلِكَ، وَطَمِعَ أَنْ يُسَاعِدَهُ قَوْمُهُ كَمَا سَاعَدَ الْأَقْرَعَ وَعُيَيْنَةَ قَوْمُهُمَا. فَأَبَتْ بَنُو سُلَيْمٍ وَقَالُوا: بَلْ مَا كَانَ لَنَا فَهُوَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ ضَنَّ مِنْكُمْ بِمَا فِي يَدَيْهِ فَإِنَّا نُعَوِّضُهُ مِنْهُ). فَرَدَّ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ نساء هم وَأَوْلَادَهُمْ، وَعَوَّضَ مَنْ لَمْ تَطِبْ نَفْسُهُ بِتَرْكِ نَصِيبِهِ أَعْوَاضًا رَضَوْا بِهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ ظِئْرَ النَّبِيِّ ﷺ الَّتِي أَرْضَعَتْهُ مِنْ بَنِي سَعْدٍ أَتَتْهُ يَوْمَ حُنَيْنٍ فَسَأَلَتْهُ سَبَايَا حُنَيْنٍ. فَقَالَ ﷺ: (إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا مَا يُصِيبُنِي مِنْهُمْ وَلَكِنِ ايِتِينِي غَدًا فَاسْأَلِينِي وَالنَّاسُ عِنْدِي فَإِذَا أَعْطَيْتُكِ حِصَّتِي أَعْطَاكِ النَّاسُ). فجاءت الغد فبسط لها ثوبه فأقعد ها عَلَيْهِ. ثُمَّ سَأَلَتْهُ فَأَعْطَاهَا نَصِيبَهُ فَلَمَّا رَأَى ذلك الناس أعطوها أنصباء هم. وكان عدد سبي هو زان فِي قَوْلِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ سِتَّةَ آلَافِ رَأْسٍ. وَقِيلَ: أَرْبَعَةُ آلَافٍ قَالَ أَبُو عُمَرَ: فِيهِنَّ الشَّيْمَاءُ أُخْتُ النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الرَّضَاعَةِ، وَهِيَ بِنْتُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى مِنْ بَنِي سَعْدِ بْنِ بَكْرٍ [وَبِنْتُ] حَلِيمَةَ السَّعْدِيَّةِ، فَأَكْرَمَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَعْطَاهَا وَأَحْسَنَ إِلَيْهَا، وَرَجَعَتْ مسرورة

Yani kılıçlarınızla [cezalandırdı]. { وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ. ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ } “İşte bu, kâfirlerin cezasıdır. Sonra Allah bunun ardından dilediğinin tövbesini kabul eder.” Yani hezimete uğrayanlardan [dilediğinin tövbesini kabul edip] onu İslâm'a hidayet eder; nitekim Huneyn'in reisi Mâlik b. Avf en-Nasrî ve onunla birlikte kavminden Müslüman olanlar gibi. İkinci Mesele- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn ganimetlerini Ci'râne'de taksim ettiği sırada, Hevâzin heyeti Müslüman olarak kendilerine şefkat ve ihsanda bulunulmasını isteyerek geldiler ve şöyle dediler: “Ey Allah'ın Resûlü! Sen insanların en hayırlısı ve en iyiliksever olanısın. Çocuklarımızı, kadınlarımızı ve mallarımızı aldın.” Bunun üzerine [Resûlullah] onlara şöyle buyurdu: «Ben sizi beklemiştim; oysa taksimat gerçekleşti ve yanımda gördüğünüz kimseler bulunmaktadır. Şüphesiz sözün en hayırlısı en doğru olanıdır. O hâlde ya çocuklarınızı ve kadınlarınızı ya da mallarınızı tercih edin.» Onlar da: “Biz nesebimizi (çocuklarımızı ve kadınlarımızı) hiçbir şeye denk tutmayız” dediler. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] hatip olarak ayağa kalktı ve şöyle buyurdu: «Şunlar bize Müslüman olarak geldiler. Biz de kendilerini muhayyer bıraktık; onlar da neseplerine hiçbir şeyi denk tutmayıp zürriyetlerinin geri verilmesine razı oldular. Bana ve Abdülmuttaliboğulları ile Hâşimoğullarına ait olan hisseler onlara aittir.» Muhacirler ve Ensar da: “Bize ait olanlar ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'indir” dediler. el-Akra' b. Hâbis ile Uyeyne b. Hısn kendi kavimleriyle birlikte paylarına düşen hisselerden hiçbir şeyi onlara geri vermekten kaçındılar. Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî de aynı şekilde kaçındı ve Akra' ile Uyeyne'ye kavimlerinin yardım ettiği gibi kendi kavminin de kendisine destek olmasını umdu. Fakat Süleymoğulları bunu reddedip: “Hayır, bize ait olanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'indir” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sizden kim elindekini vermekte cimrilik gösterirse, biz ona bunun karşılığını fazlasıyla veririz.» Böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadınlarını ve çocuklarını onlara geri verdi; hissesini bırakmaya gönlü razı olmayanlara da memnun olacakları karşılıklar verdi. Katâde dedi ki: Bize nakledildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sa'doğulları'ndan olan sütannesi Huneyn günü ona gelip Huneyn esirlerini [bağışlamasını] istedi. Bunun üzerine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben ancak onlardan kendi payıma düşene mâlikim. Fakat yarın gelip insanlar benim yanımdayken benden iste. Ben sana kendi hissemi verdiğimde, insanlar da kendi hisselerini sana vereceklerdir» buyurdu. Ertesi gün gelince Resûlullah elbisesini onun için serdi ve onu üzerine oturttu. Sonra kadın [esirleri] istedi; o da kendi payını ona verdi. İnsanlar bunu görünce onlar da kendi paylarını ona verdiler. Saîd b. el-Müseyyeb'in kavline göre Hevâzin esirlerinin sayısı altı bin kişiydi. Dört bin kişi olduğu da söylenmiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] dedi ki: Bunların arasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sütkardeşi Şeymâ da vardı. O, Sa'd b. Bekroğulları'ndan el-Hâris b. Abdiluzzâ'nın kızı ve Halîme es-Sa'diyye'nin kızıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona ikramda bulundu, [hediyeler] verdi ve ihsanda bulundu. O da sevinçli bir şekilde...

إِلَى بِلَادِهَا بِدِينِهَا وَبِمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: رَأَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ أَوْطَاسٍ امْرَأَةً تَعْدُو وَتَصِيحُ وَلَا تَسْتَقِرُّ، فَسَأَلَ عَنْهَا فَقِيلَ: فَقَدَتْ بُنَيًّا لَهَا. ثُمَّ رَآهَا وَقَدْ وَجَدَتِ ابْنَهَا وَهِيَ تُقَبِّلُهُ وَتُدْنِيهِ، فَدَعَاهَا وَقَالَ لِأَصْحَابِهِ: (أَطَارِحَةٌ هَذِهِ وَلَدَهَا فِي النَّارِ)؟ قَالُوا: لَا. قَالَ: (لِمَ)؟ قَالُوا: لِشَفَقَتِهَا. قَالَ: (اللَّهُ أَرْحَمُ بِكُمْ منها). وخرجه مسلم بمعناه، والحمد لله.

dinini korumuş olarak ve Allah'ın kendisine bahşettiği ganimetlerle memleketine döndü. İbn Abbas dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Evtâs günü koşan, bağıran ve bir türlü duramayan bir kadın gördü. Onu sordu; "Küçük oğlunu kaybetti" denildi. Daha sonra kadını oğlunu bulmuş, onu öpüp bağrına basarken gördü. Kadını çağırdı ve ashabına: “Bu kadın çocuğunu ateşe atar mı?” buyurdu. "Hayır" dediler. “Niçin?” buyurdu. "Ona olan şefkatinden ötürü" dediler. “Allah size bu kadının çocuğuna olan şefkatinden daha merhametlidir” buyurdu. Bunu Müslim de benzer anlamda rivayet etmiştir; elhamdülillah.

[سورة التوبة (٩): آية ٢٨]

[Tevbe Suresi (9), Ayet 28]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٨)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٨) } “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir necistir; bu yıllarından sonra Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar. Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse sizi lütfundan zengin kılacaktır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (28)”

فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَعْنَى وَصْفِ الْمُشْرِكِ بالنجس، فقال قتادة ومعمر بن راشد وغير هما: لِأَنَّهُ جُنُبٌ إِذْ غُسْلُهُ مِنَ الْجَنَابَةِ لَيْسَ بِغُسْلٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: بَلْ مَعْنَى الشِّرْكِ هُوَ الَّذِي نَجَّسَهُ. قَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ مَنْ صَافَحَ مُشْرِكًا فَلْيَتَوَضَّأْ. وَالْمَذْهَبُ كُلُّهُ عَلَى إِيجَابِ الْغُسْلِ عَلَى الْكَافِرِ إِذَا أَسْلَمَ إِلَّا ابْنَ عَبْدِ الْحَكَمِ فَإِنَّهُ قَالَ: لَيْسَ بِوَاجِبٍ، لِأَنَّ الْإِسْلَامَ يَهْدِمُ مَا كَانَ قَبْلَهُ. وَبِوُجُوبِ الْغُسْلِ عَلَيْهِ قَالَ أَبُو ثَوْرٍ وَأَحْمَدُ. وَأَسْقَطَهُ الشَّافِعِيُّ وَقَالَ: أَحَبُّ إِلَيَّ أَنْ يَغْتَسِلَ. وَنَحْوُهُ لِابْنِ الْقَاسِمِ. وَلِمَالِكٍ قَوْلُ: إِنَّهُ لَا يَعْرِفُ الْغُسْلَ، رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ وَهْبٍ وَابْنُ أَبِي أُوَيْسٍ. وَحَدِيثُ ثُمَامَةَ وَقَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ يَرُدُّ هَذِهِ الْأَقْوَالَ. رَوَاهُمَا أَبُو حَاتِمٍ الْبُسْتِيُّ فِي صَحِيحِ مُسْنَدِهِ. وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَرَّ بِثُمَامَةَ يَوْمًا فَأَسْلَمَ فَبَعَثَ بِهِ إِلَى حَائِطِ أَبِي طَلْحَةَ فَأَمَرَهُ أَنْ يَغْتَسِلَ، فَاغْتَسَلَ وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَقَدْ حَسُنَ إِسْلَامُ صَاحِبِكُمْ) وأخرجه مسلم بمعناه. وفية: أن ثمامة

Burada yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ } “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir necistir” buyruğu mübteda (özne) ve haberdir (yüklemdir). İlim ehli, müşrikin necis olarak nitelenmesinin anlamı hususunda ihtilaf etmiştir. Katâde, Ma'mer b. Râşid ve başkaları: “Çünkü o cünüptür; zira onun cünüplükten yıkanması bir gusül sayılmaz” demiştir. İbn Abbâs ve başkaları ise: “Bilakis onu necis kılan şirkin bizzat kendisidir” demiştir. el-Hasen el-Basrî: “Kim bir müşrikle musafaha ederse abdest alsın” demiştir. Mezhebin tamamı, Müslüman olduğu takdirde kâfire gusletmenin vacip olduğu görüşündedir; sadece İbn Abdilhakem müstesnadır. Zira o: “[Gusül] vacip değildir; çünkü İslam, kendisinden öncekileri yıkıp yok eder” demiştir. Ebû Sevr ile Ahmed de onun üzerine guslün vacip olduğu görüşündedir. Şâfiî ise bu vücubiyeti düşürmüş ve: “Yıkanması bana daha sevimlidir (müstehaptır)” demiştir. İbnü'l-Kâsım'dan da buna benzer bir görüş nakledilmiştir. Mâlik'ten ise: “O guslü tanımaz” şeklinde bir söz rivayet edilmiştir; bunu ondan İbn Vehb ile İbn Ebî Üveys rivayet etmiştir. Sümâme ile Kays b. Âsım'ın hadisleri ise bu görüşleri reddetmektedir. Ebû Hâtim el-Büstî [İbn Hibbân] her iki hadisi de Sahîh'inde rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün Sümâme'ye uğradı, o da Müslüman oldu. Bunun üzerine onu Ebû Talha'nın bahçesine gönderip yıkanmasını emretti. O da yıkandı ve iki rekat namaz kıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَقَدْ حَسُنَ إِسْلَامُ صَاحِبِكُمْ » «Arkadaşınızın Müslümanlığı pek güzel oldu» buyurdu. Bunu Müslim de manasıyla tahric etmiştir. Onda şu ifade yer almaktadır: Sümâme...

لَمَّا مَنَّ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ انْطَلَقَ إِلَى نَخْلٍ قَرِيبٍ مِنَ الْمَسْجِدِ فاغتسل. وأمر قيس ابن عَاصِمٍ أَنْ يَغْتَسِلَ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ. فَإِنْ كَانَ إِسْلَامُهُ قُبَيْلَ احْتِلَامِهِ فَغُسْلُهُ مُسْتَحَبٌّ. وَمَتَى أَسْلَمَ بَعْدَ بُلُوغِهِ لَزِمَهُ أَنْ يَنْوِيَ بِغُسْلِهِ الْجَنَابَةَ. هَذَا قَوْلُ عُلَمَائِنَا، وَهُوَ تَحْصِيلُ الْمَذْهَبِ. وَقَدْ أَجَازَ ابْنُ الْقَاسِمِ لِلْكَافِرِ أَنْ يَغْتَسِلَ قَبْلَ إِظْهَارِهِ لِلشَّهَادَةِ بِلِسَانِهِ إِذَا اعْتَقَدَ الْإِسْلَامَ بِقَلْبِهِ وَهُوَ قَوْلٌ ضَعِيفٌ فِي النَّظَرِ مُخَالِفٌ لِلْأَثَرِ. وَذَلِكَ أَنَّ أَحَدًا لَا يَكُونُ بِالنِّيَّةِ مُسْلِمًا دُونَ الْقَوْلِ. هَذَا قَوْلُ جَمَاعَةِ أَهْلِ السُّنَّةِ فِي الْإِيمَانِ: إِنَّهُ قَوْلٌ بِاللِّسَانِ وَتَصْدِيقٌ بِالْقَلْبِ، وَيَزْكُو بِالْعَمَلِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ" [فاطر: ٠١]. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ) " فَلَا يَقْرَبُوا" نَهْيٌ، وَلِذَلِكَ حُذِفَتْ مِنْهُ النُّونُ." الْمَسْجِدَ الْحَرامَ" هَذَا اللَّفْظُ يُطْلَقُ عَلَى جَمِيعِ الْحَرَمِ، وَهُوَ مَذْهَبُ عَطَاءٍ فَإِذًا يَحْرُمُ تَمْكِينُ الْمُشْرِكِ مِنْ دُخُولِ الْحَرَمِ أَجْمَعَ. فَإِذَا جَاءَنَا رَسُولٌ مِنْهُمْ خَرَجَ الْإِمَامُ إِلَى الْحِلِّ لِيَسْمَعَ مَا يَقُولُ. وَلَوْ دَخَلَ مُشْرِكٌ الْحَرَمَ مَسْتُورًا وَمَاتَ نُبِشَ قَبْرُهُ وَأُخْرِجَتْ عِظَامُهُ. فَلَيْسَ لَهُمُ الِاسْتِيطَانُ وَلَا الِاجْتِيَازُ. وَأَمَّا جَزِيرَةُ الْعَرَبِ، وَهِيَ مَكَّةُ وَالْمَدِينَةُ وَالْيَمَامَةُ وَالْيَمَنُ وَمَخَالِيفُهَا، فَقَالَ مَالِكٌ: يُخْرَجُ مِنْ هَذِهِ الْمَوَاضِعِ كُلُّ مَنْ كَانَ عَلَى غَيْرِ الْإِسْلَامِ، وَلَا يُمْنَعُونَ مِنَ التَّرَدُّدِ بِهَا مُسَافِرِينَ. وَكَذَلِكَ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀، غَيْرَ أَنَّهُ اسْتَثْنَى مِنْ ذَلِكَ الْيَمَنَ. وَيُضْرَبُ لَهُمْ أَجَلُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ كَمَا ضَرَبَهُ لَهُمْ عُمَرُ ﵁ حِينَ أَجْلَاهُمْ. وَلَا يُدْفَنُونَ فِيهَا وَيُلْجَئُونَ إِلَى الْحِلِّ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي دُخُولِ الْكُفَّارِ الْمَسَاجِدَ وَالْمَسْجِدَ الْحَرَامَ عَلَى خَمْسَةِ أَقْوَالٍ، فَقَالَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ: الْآيَةُ عَامَّةٌ فِي سَائِرِ الْمُشْرِكِينَ وَسَائِرِ الْمَسَاجِدِ. وَبِذَلِكَ كتب عمر ابن عَبْدِ الْعَزِيزِ إِلَى عُمَّالِهِ وَنَزَعَ فِي كِتَابِهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ. وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ" [النور: ٣٦]. وَدُخُولُ الْكُفَّارِ فِيهَا مُنَاقِضٌ لِتَرْفِيعِهَا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ: (إِنَّ هَذِهِ الْمَسَاجِدَ لَا تَصْلُحُ لِشَيْءٍ مِنَ الْبَوْلِ وَالْقَذَرِ). الْحَدِيثَ. وَالْكَافِرُ لَا يخلو عن

[Sümâme], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine lütufta bulunup [serbest bırakınca], mescide yakın bir hurmalığa gidip yıkandı. Kays b. Âsım'a da su ve sidr ile yıkanmasını emretmiştir. Şayet İslâm'a girişi ihtilam olmasından (büluğ çağından) hemen önce ise yıkanması müstehaptır. Büluğ çağından sonra Müslüman olduğunda ise guslünde cünüplüğe niyet etmesi gerekir. Âlimlerimizin görüşü budur ve mezhebin tahsili (hükmü) de böyledir. İbnü'l-Kâsım, kâfirin kalbiyle İslâm'ı benimsediği takdirde diliyle şehadeti ikrar etmeden önce yıkanmasını caiz görmüştür; ancak bu, akli delil (nazar) bakımından zayıf, nakle (esere) de aykırı bir görüştür. Zira hiç kimse söz olmaksızın sadece niyet ile Müslüman olamaz. Ehl-i Sünnet cemaatinin iman konusundaki görüşü şudur: İman; dil ile ikrar, kalp ile tasdiktir ve amelle olgunlaşıp artar. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ } “Güzel kelimeler ancak O'na yükselir; salih amel de onu yükseltir” [Fâtır: 10]. İkincisi: Yüce Allah'ın: { فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ } “Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar” buyruğudur. { فَلَا يَقْرَبُوا } [ifadesi] bir nehiydir (yasaklamadır), bu sebeple nûn harfi düşürülmüştür. “el-Mescidü'l-Harâm” lafzı ise Harem bölgesinin tamamı için kullanılır; bu da Atâ'nın mezhebidir (görüşüdür). Buna göre müşrikin Harem bölgesinin tamamına girmesine izin verilmesi haramdır. Şayet onlardan bir elçi gelirse, devlet başkanı (imam) onun ne söyleyeceğini dinlemek üzere Hil bölgesine (Harem sınırının dışına) çıkar. Bir müşrik Harem'e gizlice girip orada ölecek olursa, kabri açılır ve kemikleri [oradan] çıkarılır. Dolayısıyla onların orada yerleşme ve oradan geçip gitme hakları yoktur. Arap Yarımadası'na -ki orası Mekke, Medine, Yemâme, Yemen ve onun mülhakatıdır (mehâlif)- gelince; [İmam] Mâlik şöyle demiştir: İslâm dışındaki bir dinde olan herkes bu yerlerden çıkarılır; fakat yolcu olarak buralara gelip gitmeleri engellenmez. Şâfiî de -Allah ona rahmet etsin- aynı şekilde söylemiş, ancak Yemen'i bundan istisna etmiştir. Ömer'in radıyallâhu anh onları sürgün ettiğinde tanıdığı gibi kendilerine üç günlük bir süre verilir. Oralara defnedilmezler ve Hil bölgesine götürülürler. Üçüncüsü: Âlimler, kâfirlerin mescidlere ve Mescid-i Haram'a girmeleri hususunda beş farklı görüşe ayrılmışlardır. Medine ehli şöyle demiştir: Ayet bütün müşrikler ve bütün mescidler hakkında umumidir (geneldir). Ömer b. Abdilazîz de valilerine bu şekilde yazmış ve mektubunda bu ayeti delil getirmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunu desteklemektedir: { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } “Allah'ın, yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerde (mescidlerde)...” [en-Nûr: 36]. Kâfirlerin oraya girmesi ise bu mescidlerin yüceltilmesine aykırıdır. Sahîh-i Müslim ve diğer [hadis kaynakların]da [şöyle buyrulmuştur]: « إِنَّ هَذِهِ الْمَسَاجِدَ لَا تَصْلُحُ لِشَيْءٍ مِنَ الْبَوْلِ وَالْقَذَرِ » «Şüphesiz ki bu mescidler, idrar ve pislik cinsinden hiçbir şeye uygun değildir»... Hadis devam eder. Kâfir de bundan [uzak]

ذَلِكَ. وَقَالَ ﷺ: (لَا أُحِلُّ الْمَسْجِدَ لِحَائِضٍ وَلَا لِجُنُبٍ) وَالْكَافِرُ جُنُبٌ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ" فَسَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى نَجَسًا. فَلَا يَخْلُو أَنْ يَكُونَ نَجَسَ الْعَيْنِ أَوْ مُبْعَدًا مِنْ طَرِيقِ الْحُكْمِ. وَأَيُّ ذَلِكَ كَانَ فَمَنْعُهُ مِنَ الْمَسْجِدِ وَاجِبٌ لِأَنَّ الْعِلَّةَ وَهِيَ النَّجَاسَةُ مَوْجُودَةٌ فِيهِمْ، وَالْحُرْمَةُ مَوْجُودَةٌ فِي الْمَسْجِدِ. يُقَالُ: رَجُلٌ نَجَسٌ، وَامْرَأَةٌ نَجَسٌ، وَرَجُلَانِ نَجَسٌ، وَامْرَأَتَانِ نَجَسٌ، وَرِجَالٌ نَجَسٌ، وَنِسَاءٌ نَجَسٌ، لَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ. فَأَمَّا النِّجْسُ (بِكَسْرِ النُّونِ وَجَزْمِ الْجِيمِ) فَلَا يُقَالُ إِلَّا إِذَا قِيلَ مَعَهُ رِجْسٌ. فَإِذَا أُفْرِدَ قِيلَ نَجِسٌ (بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِ الْجِيمِ) وَنَجُسٌ (بِضَمِّ الْجِيمِ). وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: الْآيَةُ عَامَّةٌ فِي سَائِرِ الْمُشْرِكِينَ، خَاصَّةً فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَلَا يُمْنَعُونَ مِنْ دُخُولِ غَيْرِهِ، فَأَبَاحَ دُخُولَ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ فِي سَائِرِ الْمَسَاجِدِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا جُمُودٌ مِنْهُ عَلَى الظَّاهِرِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ ﷿:" إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ" تَنْبِيهٌ عَلَى الْعِلَّةِ بِالشِّرْكِ وَالنَّجَاسَةِ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ رَبَطَ النَّبِيُّ ﷺ ثُمَامَةَ فِي الْمَسْجِدِ وَهُوَ مُشْرِكٌ. قِيلَ لَهُ: أَجَابَ عُلَمَاؤُنَا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ- وَإِنْ كَانَ صَحِيحًا- بِأَجْوِبَةٍ: أَحَدُهَا- أَنَّهُ كَانَ مُتَقَدِّمًا عَلَى نُزُولِ الْآيَةِ. الثَّانِي- أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ قَدْ عَلِمَ بِإِسْلَامِهِ فَلِذَلِكَ رَبَطَهُ. الثَّالِثُ- أَنَّ ذَلِكَ قَضِيَّةٌ فِي عَيْنٍ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ تُدْفَعَ بِهَا الْأَدِلَّةُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا، لِكَوْنِهَا مُقَيِّدَةً حُكْمَ الْقَاعِدَةِ الْكُلِّيَّةِ. وَقَدْ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّمَا رَبَطَهُ فِي الْمَسْجِدِ لِيَنْظُرَ حُسْنَ صَلَاةِ الْمُسْلِمِينَ وَاجْتِمَاعَهُمْ عَلَيْهَا، وحسن آدا بهم فِي جُلُوسِهِمْ فِي الْمَسْجِدِ، فَيَسْتَأْنِسُ بِذَلِكَ وَيُسْلِمُ، وَكَذَلِكَ كَانَ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ مَوْضِعٌ يَرْبِطُونَهُ فِيهِ إِلَّا فِي الْمَسْجِدِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: لَا يُمْنَعُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى مِنْ دُخُولِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَلَا غَيْرِهِ، وَلَا يُمْنَعُ دُخُولُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَّا الْمُشْرِكُونَ وَأَهْلُ الْأَوْثَانِ. وَهَذَا قَوْلٌ يَرُدُّهُ كُلُّ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْآيَةِ وَغَيْرِهَا. قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: وَيَجُوزُ لِلذِّمِّيِّ دُخُولُ سَائِرِ الْمَسَاجِدِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ. وقال الشافعي: تعتبر الحاجة، ومع الْحَاجَةِ لَا يَجُوزُ دُخُولُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ. وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: الْحَرَمُ كُلُّهُ قِبْلَةٌ وَمَسْجِدٌ، فَيَنْبَغِي أَنْ يُمْنَعُوا مِنْ دُخُولِ

hali değildir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Ben hayızlıya ve cünübe mescidi helal kılmam” buyurmuştur; kâfir ise cünüptür. Yüce Allah'ın: “Müşrikler ancak bir necistir” buyruğunda ise Yüce Allah onu necis olarak isimlendirmiştir. Dolayısıyla o ya zatı itibarıyla necistir ya da hüküm bakımından uzaktır. Hangisi olursa olsun onun mescitten menedilmesi vaciptir; çünkü illet olan necislik onlarda mevcuttur, hürmet de mescitte mevcuttur. Racülün necesun (رَجُلٌ نَجَسٌ), imraetün necesun (امْرَأَةٌ نَجَسٌ), racülâni necesun (رَجُلَانِ نَجَسٌ), imraetâni necesun (امْرَأَتَانِ نَجَسٌ), ricālün necesun (رِجَالٌ نَجَسٌ), nisâün necesun (نِسَاءٌ نَجَسٌ) denilir; mastar olduğu için tesniye ve cemi yapılmaz. en-Nics (النِّجْسُ -nûn'un kesresi ve cîm'in cezmiyle-) ise ancak yanında "rics" söylendiğinde söylenir. Tek başına kullanıldığında necisun (نَجِسٌ -nûn'un fethası ve cîm'in kesresiyle-) veya necusun (نَجُسٌ -cîm'in zammesiyle-) denilir. Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Ayet bütün müşrikler hakkında umumi, Mescid-i Haram hakkında ise hususidir; diğer mescitlere girmekten menedilmezler. Bu sebeple Yahudi ve Hristiyan'ın diğer mescitlere girmesini caiz görmüştür. İbnü'l-Arabî: "Bu onun zahire saplanıp kalmasıdır; zira Yüce Allah'ın: 'Müşrikler ancak bir necistir' buyruğu şirk ve necaset ile illete dikkat çekmektir" demiştir. Şayet: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem müşrik olduğu halde Sümâme'yi mescide bağlamıştır" denilirse; ona şöyle cevap verilir: Âlimlerimiz -sahih olmakla birlikte- bu hadise çeşitli cevaplar vermişlerdir: Birincisi: Bu olay ayetin nüzulünden önceydi. İkincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun Müslüman olacağını biliyordu, bu sebeple onu bağladı. Üçüncüsü: Bu özel bir olaydır; küllî kaidenin hükmünü kayıt altına aldığı için zikrettiğimiz deliller onunla bertaraf edilmemelidir. Şöyle denilmesi de mümkündür: Onu mescide bağlaması, Müslümanların namazlarının güzelliğini, namaz için toplanmalarını ve mescitte oturuşlarındaki güzel edeplerini görmesi, böylece buna ısınıp Müslüman olması içindi; nitekim öyle de oldu. Onu mescitten başka bağlayacakları bir yerlerinin olmadığı da söylenebilir; en doğrusunu Allah bilir. Ebû Hanîfe ve ashabı şöyle demiştir: Yahudiler ve Hristiyanlar Mescid-i Haram'a ve diğer mescitlere girmekten menedilmezler; Mescid-i Haram'a girmekten ancak müşrikler ve putperestler menedilir. Bu ise zikrettiğimiz ayet ve diğer delillerin reddettiği bir görüştür. el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: Zımmînin diğer mescitlere bir ihtiyaç olmaksızın girmesi Ebû Hanîfe'ye göre caizdir. Şâfiî ise: "İhtiyaç dikkate alınır, ihtiyaç olsa dahi Mescid-i Haram'a girmesi caiz değildir" demiştir. Atâ b. Ebî Rebâh şöyle demiştir: Harem'in tamamı kıble ve mescittir; dolayısıyla Yüce Allah'ın: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Kulunu bir gece Mescid-i Haram'dan yürüten [Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir]” [İsrâ: 1] «١» buyruğu gereğince onların

الْحَرَمِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ" [الاسراء: ١]. وَإِنَّمَا رُفِعَ مِنْ بَيْتِ أُمِّ هَانِئٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: لَا يَقْرَبُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ مُشْرِكٌ إِلَّا أَنْ يَكُونَ صَاحِبَ جِزْيَةٍ أَوْ عَبْدًا كَافِرًا لِمُسْلِمٍ. وَرَوَى إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ عَنْ أَشْعَثَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (لَا يَقْرُبُ الْمَسْجِدَ مُشْرِكٌ إِلَّا أَنْ يَكُونَ عَبْدًا أَوْ أَمَةً فَيَدْخُلُهُ لِحَاجَةٍ). وَبِهَذَا قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَإِنَّهُ قَالَ: الْعُمُومُ يَمْنَعُ الْمُشْرِكَ عَنْ قُرْبَانِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَهُوَ مَخْصُوصٌ فِي الْعَبْدِ وَالْأَمَةِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَعْدَ عامِهِمْ هذا) فيه قولان: أحد هما- أَنَّهُ سَنَةَ تِسْعٍ الَّتِي حَجَّ فِيهَا أَبُو بَكْرٍ. الثَّانِي- سَنَةَ عَشْرٍ قَالَهُ قَتَادَةُ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" وَهُوَ الصَّحِيحُ الَّذِي يُعْطِيهِ مُقْتَضَى اللَّفْظِ وَإِنَّ مِنَ الْعَجَبِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ سَنَةَ تِسْعٍ وَهُوَ الْعَامُ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ الْأَذَانُ. وَلَوْ دَخَلَ غُلَامُ رَجُلٍ دَارَهُ يَوْمًا فَقَالَ لَهُ مَوْلَاهُ: لَا تَدْخُلْ هَذِهِ الدَّارَ بَعْدَ يَوْمِكَ لَمْ يَكُنِ الْمُرَادُ الْيَوْمَ الَّذِي دَخَلَ فيه". الخامسة- قوله تعالى: (وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً) قَالَ عَمْرُو بْنُ فَائِدٍ: الْمَعْنَى وَإِذْ خِفْتُمْ. وَهَذِهِ عُجْمَةٌ، وَالْمَعْنَى بَارِعٌ بِ"- إِنْ". وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ لَمَّا مَنَعُوا الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْمَوْسِمِ وَهُمْ كَانُوا يَجْلِبُونَ الْأَطْعِمَةَ وَالتِّجَارَاتِ، قَذَفَ الشَّيْطَانُ فِي قُلُوبِهِمُ الْخَوْفَ مِنَ الْفَقْرِ وَقَالُوا: مِنْ أَيْنَ نَعِيشُ. فَوَعَدَهُمُ اللَّهُ أَنْ يُغْنِيَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ. قَالَ الضَّحَّاكُ: فَفَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بَابَ الْجِزْيَةِ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ بِقَوْلِهِ ﷿:" قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ" [التوبة: ٢٩] الْآيَةَ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: أَغْنَاهُمُ اللَّهُ بِإِدْرَارِ الْمَطَرِ وَالنَّبَاتِ وَخِصْبِ الْأَرْضِ. فَأَخْصَبَتْ تَبَالَةُ وَجُرَشُ وَحَمَلُوا إِلَى مَكَّةَ الطَّعَامَ وَالْوَدَكَ وَكَثُرَ الْخَيْرُ. وَأَسْلَمَتِ الْعَرَبُ: أَهْلُ نَجْدٍ وَصَنْعَاءَ وَغَيْرُهُمْ فَتَمَادَى حَجُّهُمْ وَتَجْرُهُمْ. وَأَغْنَى اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ بِالْجِهَادِ وَالظُّهُورِ عَلَى الْأُمَمِ. وَالْعَيْلَةُ: الْفَقْرُ. يُقَالُ: عَالَ الرَّجُلُ يَعِيلُ إِذَا افْتَقَرَ. قَالَ الشَّاعِرِ:

Harem'e girmekten menedilmeleri gerekir. Oysa Peygamber ancak Ümmü Hânî'nin evinden [Miraca] çıkarılmıştı. Katâde şöyle demiştir: Cizye ödeyen biri veya Müslümanın kâfir kölesi olmadıkça hiçbir müşrik Mescid-i Haram'a yaklaşamaz. İsmâil b. İshak rivayet etti: Bize Yahyâ b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Eş'as'tan, o Hasan'dan, o Câbir'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti: “Bir köle veya cariye olup bir ihtiyaç için girmesi müstesna, hiçbir müşrik mescide yaklaşmasın.” Câbir b. Abdullah da böyle demiştir; zira o: "Umum ifade eden lafız müşrikin Mescid-i Haram'a yaklaşmasını engeller; köle ve cariye hakkında ise tahsis edilmiştir" demiştir. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { بَعْدَ عامِهِمْ هذا } “bu yıllarından sonra” buyruğudur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunun Ebû Bekir'in hac yaptığı dokuzuncu yıl olduğudur. İkincisi: Katâde'nin dediği gibi onuncu yıl olduğudur. İbnü'l-Arabî: "Lafzın gerektirdiği sahih görüş budur. İlanın yapıldığı yıl olan dokuzuncu yıl olduğunu söylemek cidden şaşırtıcıdır. Şayet bir adamın kölesi bir gün evine girse ve efendisi ona: 'Bu gününden sonra bu eve girme' dese, bununla girdiği gün kastedilmiş olmaz" demiştir. Beşincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً } “Eğer yoksulluktan korkarsanız” buyruğudur. Amr b. Fâid: "Anlam 'yoksulluktan korktuğunuz zaman' demektir" demiştir. Bu ise [Arapça dil zevkine] yabancı bir yorumdur; anlam "in" şart edatıyla gayet açıktır. Müslümanlar müşrikleri panayırdan menedince -onlar da yiyecek ve ticaret malları getiriyorlardı- şeytan kalplerine fakirlik korkusu attı ve: "Nereden geçineceğiz?" dediler. Allah da lütfundan onları zenginleştireceğini vaat etti. Dahhâk şöyle demiştir: Allah Yüce buyruğundaki: { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyenlerle savaşın” [Tevbe: 29] ayetiyle onlara ehl-i zimmetten cizye alma kapısını açtı. İkrime ise şöyle demiştir: Allah bol yağmur, bitkiler ve toprağın bereketiyle onları zenginleştirdi. Tebâle ve Cüraş bereketlendi; Mekke'ye yiyecek ve içyağı getirdiler, hayır çoğaldı. Necid, San'a ve diğer yerlerin halkı olan Araplar Müslüman oldu; hacları ve ticaretleri devam etti. Allah cihadla ve ümmetlere üstün kılmakla lütfundan zengin etti. el-Ayle (الْعَيْلَةُ), fakirlik demektir. Fakirleştiği zaman Âle'r-racülü yeîlu (عَالَ الرَّجُلُ يَعِيلُ) denilir. Şair şöyle demiştir:

وَمَا يَدْرِي الْفَقِيرُ مَتَى غِنَاهُ ... وَمَا يَدْرِي الْغَنِيُّ مَتَى يعيل

Fakir ne zaman zenginleşeceğini bilemez, zengin de ne zaman yoksul düşeceğini bilemez.

وَقَرَأَ عَلْقَمَةُ وَغَيْرُهُ مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ مَسْعُودٍ" عَائِلَةً" وَهُوَ مَصْدَرٌ كَالْقَائِلَةِ مِنْ قَالَ يَقِيلُ. وَكَالْعَافِيَةِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ نَعْتًا لِمَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: حَالًا عَائِلَةً، وَمَعْنَاهُ خَصْلَةٌ شَاقَّةٌ. يُقَالُ مِنْهُ: عَالَنِي الْأَمْرُ يَعُولُنِي: أَيْ شَقَّ عَلَيَّ وَاشْتَدَّ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ أَنَّهُ يُقَالُ: عَالَ يَعُولُ إِذَا افْتَقَرَ. السَّادِسَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ تَعَلُّقَ الْقَلْبِ بِالْأَسْبَابِ فِي الرِّزْقِ جَائِزٌ وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمُنَافٍ لِلتَّوَكُّلِ وَإِنْ كَانَ الرِّزْقُ مُقَدَّرًا وَأَمْرُ اللَّهِ وَقَسْمُهُ مَفْعُولًا وَلَكِنَّهُ عَلَّقَهُ بِالْأَسْبَابِ حِكْمَةً لِيَعْلَمَ الْقُلُوبَ الَّتِي تَتَعَلَّقُ بِالْأَسْبَابِ مِنَ الْقُلُوبِ الَّتِي تَتَوَكَّلُ عَلَى رَبِّ الْأَرْبَابِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ السَّبَبَ لَا يُنَافِي التَّوَكُّلَ. قَالَ ﷺ: (لَوْ تَوَكَّلْتُمْ عَلَى اللَّهِ حَقَّ تَوَكُّلِهِ لَرَزَقَكُمْ كَمَا يَرْزُقُ الطَّيْرَ تَغْدُو خِمَاصًا وَتَرُوحُ بِطَانًا). أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ. فَأَخْبَرَ أَنَّ التَّوَكُّلَ الْحَقِيقِيَّ لَا يُضَادُّهُ الْغُدُوُّ وَالرَّوَاحُ فِي طَلَبِ الرِّزْقِ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَلَكِنَّ شُيُوخَ الصُّوفِيَّةِ قَالُوا: إِنَّمَا يَغْدُو وَيَرُوحُ فِي الطَّاعَاتِ فَهُوَ [السَّبَبُ] الَّذِي يَجْلِبُ الرِّزْقَ". قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ" [طه: ١٣٢] الثَّانِي- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ" [فاطر: ١٠]. فَلَيْسَ يُنْزِلُ الرِّزْقَ مِنْ مَحَلِّهِ، وَهُوَ السَّمَاءُ، إِلَّا مَا يَصْعَدُ وَهُوَ الذِّكْرُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ وَلَيْسَ بِالسَّعْيِ فِي الْأَرْضِ فَإِنَّهُ لَيْسَ فِيهَا رِزْقٌ. وَالصَّحِيحُ مَا أَحْكَمَتْهُ السُّنَّةُ عِنْدَ فُقَهَاءِ الظَّاهِرِ وَهُوَ الْعَمَلُ بِالْأَسْبَابِ الدُّنْيَوِيَّةِ مِنَ الْحَرْثِ وَالتِّجَارَةِ فِي الْأَسْوَاقِ وَالْعِمَارَةِ لِلْأَمْوَالِ وَغَرْسِ الثِّمَارِ. وَقَدْ كَانَتِ الصَّحَابَةُ تَفْعَلُ ذَلِكَ وَالنَّبِيُّ ﷺ بين أظهر هم. قَالَ أَبُو الْحَسَنِ بْنُ بَطَّالٍ: أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عِبَادَهُ بِالْإِنْفَاقِ مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبُوا، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيِ. وَقَالَ:" فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ" [البقرة: ١٧٣]. فأحل للمضطر

Alkame ve İbn Mes‘ûd’un diğer talebeleri bu kelimeyi “عَائِلَةً” (âileten) şeklinde okumuşlardır. Bu, kāle-yekîlü fiilinden türeyen el-kāile ve el-âfiye kelimeleri gibi bir masdardır. Takdiri “hâlen âileten” (zorlu bir durum) olmak üzere mahzuf [bir mevsûfun] sıfatı olması da muhtemeldir; manası ise meşakkatli bir durum demektir. Nitekim “âlenî el-emru yeûlunî” (عَالَنِي الْأَمْرُ يَعُولُنِي) denilir ki bu, “iş bana zor ve ağır geldi” demektir. Taberî, fakir düştüğü zaman “âle yeûlu” (عَالَ يَعُولُ) denildiğini de nakletmiştir. Altıncı [Mesele]- Bu ayette, rızık konusunda kalbin sebeplere bağlanmasının caiz olduğuna ve bunun tevekküle aykırı olmadığına delil vardır; zira rızık takdir edilmiş, Allah’ın emri ve taksimi kesinleşmiş olsa da, O, sebeplere bağlanan kalpler ile rablerin Rabbine tevekkül eden kalpleri birbirinden ayırt etmek hikmetiyle rızkı sebeplere bağlamıştır. Sebebin tevekküle aykırı olmadığı hususu daha önce geçmişti. [Nitekim Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «لَوْ تَوَكَّلْتُمْ عَلَى اللَّهِ حَقَّ تَوَكُّلِهِ لَرَزَقَكُمْ كَمَا يَرْزُقُ الطَّيْرَ تَغْدُو خِمَاصًا وَتَرُوحُ بِطَانًا» «Eğer siz Allah’a hakkıyla tevekkül etseydiniz, sabahleyin aç çıkıp akşamleyin karınları doymuş olarak dönen kuşları rızıklandırdığı gibi sizi de mutlaka rızıklandırırdı.» Bunu Buhârî rivayet etmiştir. Böylece [Peygamber], hakiki tevekküle rızık aramak için sabah gidip akşam dönmenin zıt olmadığını bildirmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Fakat sûfî meşâyihı, “O, ancak taatler uğrunda sabah gidip akşam döner; rızkı celbeden [sebep] de işte budur” demişler ve buna iki delil getirmişlerdir: Birincisi, Yüce [Allah]’ın şu buyruğudur: { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ } “Ailene namazı emret ve kendin de onda devamlı ol. Biz senden rızık istemiyoruz; biz seni rızıklandırırız.” [Tâhâ: 132] İkincisi, Yüce [Allah]’ın şu buyruğudur: { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ } “Güzel kelimeler ancak O'na yükselir; salih ameli de O yükseltir.” [Fâtır: 10] [Onlara göre] rızkı indiği yerden -ki orası semadır- ancak yükselen şey, yani güzel zikir ve salih amel indirir; yoksa yeryüzünde koşuşturmak değildir; zira orada rızık yoktur. Zahir uleması nezdinde sünnetin hükme bağladığı sahih görüş ise; ziraat yapmak, çarşılarda ticaretle meşgul olmak, malları imar etmek ve meyve ağaçları dikmek gibi dünyevi sebeplere sarılmaktır. Nitekim ashâb da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında bulunduğu sırada böyle yapmaktaydı. Ebu’l-Hasan b. Battâl şöyle demiştir: Allah Teâlâ kullarına kazandıkları şeylerin temiz olanlarından infak etmelerini emretmiş ve daha pek çok benzeri ayet indirmiştir. Ayrıca şöyle buyurmuştur: { فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim mecbur kalırsa, başkaldırmaksızın ve haddi aşmaksızın [yerse], ona hiçbir günah yoktur.” [Bakara: 173] Böylece darda kalan kimseye...

مَا كَانَ حَرُمَ عَلَيْهِ عِنْدَ عَدَمِهِ لِلْغِذَاءِ الَّذِي أَمَرَهُ بِاكْتِسَابِهِ وَالِاغْتِذَاءِ بِهِ، وَلَمْ يَأْمُرْهُ بِانْتِظَارِ طَعَامٍ يَنْزِلُ عَلَيْهِ مِنَ السَّمَاءِ، وَلَوْ تَرَكَ السَّعْيَ فِي تَرْكِ مَا يَتَغَذَّى بِهِ لَكَانَ لِنَفْسِهِ قَاتِلًا. وَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَلَوَّى مِنَ الْجُوعِ مَا يَجِدُ مَا يَأْكُلُهُ، وَلَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِ طَعَامٌ مِنَ السَّمَاءِ، وَكَانَ يَدَّخِرُ لِأَهْلِهِ قُوتَ سَنَتِهِ حَتَّى فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْفُتُوحَ. وَقَدْ رَوَى أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ أَنَّ رَجُلًا أَتَى النَّبِيَّ ﷺ بِبَعِيرٍ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَعْقِلُهُ وَأَتَوَكَّلُ أَوْ أُطْلِقُهُ وَأَتَوَكَّلُ؟ قَالَ: (اعْقِلْهُ وَتَوَكَّلْ). قُلْتُ: وَلَا حُجَّةَ لَهُمْ فِي أَهْلِ الصُّفَّةِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا فُقَرَاءَ يَقْعُدُونَ فِي الْمَسْجِدِ مَا يَحْرُثُونَ وَلَا يَتَّجِرُونَ، لَيْسَ لَهُمْ كَسْبٌ وَلَا مَالٌ، إِنَّمَا هُمْ أَضْيَافُ الْإِسْلَامِ عِنْدَ ضِيقِ الْبُلْدَانِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَحْتَطِبُونَ بِالنَّهَارِ وَيَسُوقُونَ الْمَاءَ إِلَى بَيْتُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَيَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ بِاللَّيْلِ وَيُصَلُّونَ. هَكَذَا وَصَفَهُمِ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ. فَكَانُوا يَتَسَبَّبُونَ. وَكَانَ ﷺ إِذَا جَاءَتْهُ هَدِيَّةٌ أَكَلَهَا مَعَهُمْ، وَإِنْ كَانَتْ صَدَقَةً خَصَّهُمْ بِهَا، فَلَمَّا كَثُرَ الْفَتْحُ وَانْتَشَرَ الْإِسْلَامُ خَرَجُوا وَتَأَمَّرُوا- كَأَبِي هُرَيْرَةَ وَغَيْرِهِ- وَمَا قَعَدُوا. ثُمَّ قِيلَ: الْأَسْبَابُ الَّتِي يُطْلَبُ بِهَا الرِّزْقُ سِتَّةُ أَنْوَاعٍ: أَعْلَاهَا كَسْبُ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَ: (جُعِلَ رِزْقِي تَحْتَ ظِلِّ رُمْحِي وَجُعِلَ الذِّلَّةُ وَالصَّغَارُ عَلَى مَنْ خَالَفَ أَمْرِي). خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ. فَجَعَلَ اللَّهُ رِزْقَ نَبِيِّهِ ﷺ فِي كَسْبِهِ لِفَضْلِهِ، وَخَصَّهُ بِأَفْضَلِ أَنْوَاعِ الْكَسْبِ، وَهُوَ أَخْذُ الْغَلَبَةِ وَالْقَهْرِ لِشَرَفِهِ. الثَّانِي- أَكْلُ الرَّجُلِ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ، قَالَ ﷺ: (إِنَّ أَطْيَبَ مَا أَكَلَ الرَّجُلَ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ وَإِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ دَاوُدَ كَانَ يَأْكُلُ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ) خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ. وَفِي التَّنْزِيلِ" وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ" [الأنبياء: ٨٠]، وَرُوِيَ أَنَّ عِيسَى ﵇ كَانَ يَأْكُلُ مِنْ غَزْلِ أُمِّهِ. الثَّالِثُ- التِّجَارَةُ، وَهِيَ كَانَتْ عَمَلَ جُلِّ الصَّحَابَةِ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَخَاصَّةً الْمُهَاجِرِينَ، وَقَدْ دَلَّ عَلَيْهَا التَّنْزِيلُ فِي غَيْرِ موضع.

[Allah'ın] kazanmasını ve kendisiyle beslenmesini emrettiği gıdayı bulamadığında ona haram kılmış olduğu şeyleri [yemesine ruhsat verilmiştir]. Yoksa gökten kendisine inecek bir yemeği beklemesini emretmemiştir. Şayet kişi besleneceği şeyi arama çabasını terk etseydi, kendi canına kıymış olurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de yiyecek bir şey bulamadığında açlıktan kıvranırdı; ona da gökten bir yemek inmemiştir. Allah ona fetihler nasip edinceye kadar ailesi için bir yıllık erzak saklardı. Enes b. Mâlik'in rivayet ettiğine göre bir adam bir deve ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, onu bağlayıp da mı tevekkül edeyim, yoksa salıverip de mi tevekkül edeyim?" diye sordu. O da: «اعْقِلْهُ وَتَوَكَّلْ» «Onu bağla ve tevekkül et.» buyurdu. Ben derim ki: Ehl-i Suffe onların aleyhine bir delil teşkil etmez; çünkü onlar mescitte oturan, ekip biçmeyen ve ticaret yapmayan fakirlerdi. Onların ne bir kazancı ne de bir malı vardı; onlar memleketlerin darlığında sadece İslâm'ın misafirleri idiler. Bununla birlikte onlar gündüzleri odun toplar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in evine su taşırlar; geceleri ise Kur'an okur ve namaz kılarlardı. Buhârî ve diğerleri onları bu şekilde vasfetmiştir. Dolayısıyla onlar sebeplere sarılıyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hediye geldiğinde onlarla birlikte yerdi; şayet bir sadaka ise onu onlara tahsis ederdi. Fetihler çoğalıp İslâm yayıldığında ise -Ebû Hüreyre ve diğerleri gibi- çıkıp idareci oldular ve [mescitte öylece] oturup kalmadılar. Sonra şöyle denilmiştir: Rızık talep edilen sebepler altı çeşittir: En üstünü Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kazancıdır. Şöyle buyurmuştur: «جُعِلَ رِزْقِي تَحْتَ ظِلِّ رُمْحِي وَجُعِلَ الذِّلَّةُ وَالصَّغَارُ عَلَى مَنْ خَالَفَ أَمْرِي» «Rızkım mızrağımın gölgesi altına konuldu; zillet ve küçüklük ise emrime muhalefet edenlerin üzerine kılındı.» Bunu Tirmizî tahric etmiş ve sahih olduğunu belirtmiştir. Allah, fazileti sebebiyle Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in rızkını onun kendi kazancında kılmış ve onu kazanç çeşitlerinin en faziletlisiyle -ki o da şerefi sebebiyle üstün gelerek ve galebe çalarak elde etmektir- özel kılmıştır. İkincisi: Kişinin el emeğinden yemesidir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «إِنَّ أَطْيَبَ مَا أَكَلَ الرَّجُلَ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ وَإِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ دَاوُدَ كَانَ يَأْكُلُ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ» «Kişinin yediği en hayırlı şey el emeğindendir. Şüphesiz Allah'ın peygamberi Dâvûd da el emeğinden yerdi.» Bunu Buhârî tahric etmiştir. Kur'an'da da: { وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ } “Ona, sizin için zırh yapma sanatını öğrettik” [Enbiyâ, 80] buyrulmaktadır. Îsâ aleyhisselâm'ın ise annesinin eğirdiği iplikten yediği rivayet edilmiştir. Üçüncüsü: Ticarettir; bu da başta Muhacirler olmak üzere sahabenin -Allah onlardan razı olsun- çoğunun işiydi. Kur'an da birçok yerde buna delalet etmiştir.

الرَّابِعُ- الْحَرْثُ وَالْغَرْسُ. وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي سُورَةِ" الْبَقَرَةِ" الْخَامِسُ- إِقْرَاءُ الْقُرْآنِ وَتَعْلِيمُهُ وَالرُّقْيَةُ، وَقَدْ مَضَى فِي الْفَاتِحَةِ. السَّادِسُ- يَأْخُذُ بِنِيَّةِ الْأَدَاءِ إِذَا احْتَاجَ، قَالَ ﷺ: (مَنْ أَخَذَ أَمْوَالَ النَّاسِ يُرِيدُ أَدَاءَهَا أَدَّى اللَّهُ عَنْهُ، وَمَنْ أَخَذَهَا يُرِيدُ إِتْلَافَهَا أَتْلَفَهُ اللَّهُ (. خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ. رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:) إِنْ شَاءَ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الرِّزْقَ لَيْسَ بِالِاجْتِهَادِ، وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ تَوَلَّى قِسْمَتَهُ بَيْنَ عِبَادِهِ وَذَلِكَ بَيِّنٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا" [الزخرف: ٣٢] الآية.

Dördüncüsü: Ziraat ve ağaç dikmektir. Bunu Bakara Suresi'nde açıklamıştık. Beşincisi: Kur'an okutmak, onu öğretmek ve rukyedir; bu da Fâtiha'da geçmişti. Altıncısı: İhtiyaç duyduğunda ödeme niyetiyle borç almaktır; sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim insanların mallarını ödeme niyetiyle alırsa Allah onun borcunu öder; kim de telef etmek niyetiyle alırsa Allah onu telef eder.” Bunu Buhârî Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir. Yedincisi: Yüce Allah'ın: { إِنْ شاءَ } “dilerse” buyruğu, rızkın çabayla değil, ancak kulları arasında taksimini bizzat üstlenen Allah'ın lütfuyla olduğuna delildir; bu da Yüce Allah'ın: { نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık” [Zuhruf: 32] ayetinde gayet açıktır.

[سورة التوبة (٩): آية ٢٩]

[Tevbe Suresi (9), Ayet 29]

قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ (٢٩)

{ قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ (٢٩) } “Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Resûlü'nün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyenlerle, boyun eğip kendi elleriyle cizyeyi verinceye kadar savaşın. (29)”

فيه خمس مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ) لَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْكُفَّارِ أَنْ يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ، وَجَدَ الْمُسْلِمُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ بِمَا قُطِعَ عَنْهُمْ مِنَ التِّجَارَةِ الَّتِي كَانَ الْمُشْرِكُونَ يُوَافُونَ بِهَا، قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً" [التوبة: ٢٨] الْآيَةَ. عَلَى مَا تَقَدَّمَ. ثُمَّ أَحَلَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْجِزْيَةَ وَكَانَتْ لَمْ تُؤْخَذْ قَبْلَ ذَلِكَ، فَجَعَلَهَا عِوَضًا مِمَّا مَنَعَهُمْ مِنْ مُوَافَاةِ الْمُشْرِكِينَ بِتِجَارَتِهِمْ. فَقَالَ اللَّهُ ﷿:" قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ" الْآيَةَ. فَأَمَرَ ﷾ بِمُقَاتَلَةِ جَمِيعِ الْكُفَّارِ لِإِصْفَاقِهِمْ عَلَى هَذَا الْوَصْفِ، وَخَصَّ أَهْلَ الْكِتَابِ بِالذِّكْرِ إِكْرَامًا لِكِتَابِهِمْ، وَلِكَوْنِهِمْ عَالِمِينَ بِالتَّوْحِيدِ وَالرُّسُلِ

Bunda beş mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlarla savaşın” buyruğudur. Yüce Allah kâfirlerin Mescid-i Harâm'a yaklaşmalarını haram kılınca, Müslümanlar müşriklerin getirmekte olduğu ticaretin kendilerinden kesilmesinden ötürü içlerinde bir darlık (üzüntü) hissettiler. Yüce Allah [da] daha önce geçtiği üzere: { وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً } “Eğer yoksulluktan korkarsanız...” [Tevbe, 28] ayetini indirdi. Ardından bu ayette, daha önce alınmamakta olan cizyeyi helal kıldı ve bunu, müşriklerin ticaret mallarıyla gelmelerine mani olmasına bir karşılık (bedel) kıldı. Nitekim Yüce Allah: { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlarla savaşın...” ayetini buyurdu. Böylece [Allah] celle ve alâ, bu nitelikte birleşip ittifak etmeleri sebebiyle bütün kâfirlerle savaşılmasını emretti; Ehl-i Kitab'ı ise kitaplarına hürmeten, tevhidi ve peygamberleri

وَالشَّرَائِعِ وَالْمِلَلِ، وَخُصُوصًا ذِكْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَمِلَّتَهُ وَأُمَّتَهُ. فَلَمَّا أَنْكَرُوهُ تَأَكَّدَتْ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةُ وَعَظُمَتْ مِنْهُمُ الْجَرِيمَةُ، فَنَبَّهَ عَلَى مَحَلِّهِمْ ثُمَّ جَعَلَ لِلْقِتَالِ غَايَةً وَهِيَ إِعْطَاءُ الْجِزْيَةِ بَدَلًا عَنِ الْقَتْلِ. وَهُوَ الصَّحِيحُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: سَمِعْتُ أَبَا الْوَفَاءِ عَلِيَّ بْنَ عَقِيلٍ فِي مَجْلِسِ النَّظَرِ يَتْلُوهَا وَيَحْتَجُّ بِهَا. فَقَالَ:" قاتِلُوا" وَذَلِكَ أَمْرٌ بِالْعُقُوبَةِ. ثُمَّ قَالَ:" الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ" وَذَلِكَ بَيَانٌ لِلذَّنْبِ الَّذِي أَوْجَبَ الْعُقُوبَةَ. وَقَوْلُهُ:" وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ" تَأْكِيدٌ لِلذَّنْبِ فِي جَانِبِ الِاعْتِقَادِ. ثُمَّ قَالَ:" وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ" زِيَادَةٌ لِلذَّنْبِ فِي مُخَالَفَةِ الْأَعْمَالِ. ثُمَّ قَالَ:" وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ" إِشَارَةٌ إِلَى تَأْكِيدِ الْمَعْصِيَةِ بِالِانْحِرَافِ وَالْمُعَانَدَةِ وَالْأَنَفَةِ عَنِ الِاسْتِسْلَامِ. ثُمَّ قَالَ:" مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ" تَأْكِيدٌ لِلْحُجَّةِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يجدونه مكتوبا عند هم فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ. ثُمَّ قَالَ:" حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ" فَبَيَّنَ الْغَايَةَ الَّتِي تَمْتَدُّ إِلَيْهَا الْعُقُوبَةُ وَعَيَّنَ الْبَدَلَ الَّذِي تَرْتَفِعُ بِهِ. الثَّانِيَةُ- وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَنْ تُؤْخَذُ مِنْهُ الْجِزْيَةُ، قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: لَا تُقْبَلُ الْجِزْيَةُ إِلَّا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ خَاصَّةً عَرَبًا كَانُوا أَوْ عَجَمًا لِهَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ خُصُّوا بِالذِّكْرِ فَتَوَجَّهَ الْحُكْمُ إِلَيْهِمْ دُونَ من سوا هم لِقَوْلِهِ ﷿:" فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ" [التوبة: ٥]. وَلَمْ يَقُلْ: حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ كَمَا قَالَ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ. وَقَالَ: وَتُقْبَلُ مِنَ الْمَجُوسِ بِالسُّنَّةِ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَهُوَ مَذْهَبُ الثَّوْرِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: تُؤْخَذُ الْجِزْيَةُ مِنْ كُلِّ عَابِدِ وَثَنٍ أَوْ نَارٍ أَوْ جَاحِدٍ أَوْ مُكَذِّبٍ. وَكَذَلِكَ مَذْهَبُ مالك، فإنه رأى أن الْجِزْيَةَ تُؤْخَذُ مِنْ جَمِيعِ أَجْنَاسِ الشِّرْكِ وَالْجَحْدِ، عَرَبِيًّا أَوْ عَجَمِيًّا، تَغْلِبِيًّا أَوْ قُرَشِيًّا، كَائِنًا مَنْ كَانَ، إِلَّا الْمُرْتَدَّ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ وَأَشْهَبُ وَسَحْنُونُ: تُؤْخَذُ الْجِزْيَةُ مِنْ مَجُوسِ الْعَرَبِ وَالْأُمَمِ كُلِّهَا. وَأَمَّا عَبَدَةُ الْأَوْثَانِ مِنَ الْعَرَبِ فَلَمْ يَسْتَنَّ اللَّهُ فِيهِمْ جِزْيَةً، وَلَا يَبْقَى عَلَى الْأَرْضِ مِنْهُمْ أَحَدٌ، وَإِنَّمَا لَهُمُ الْقِتَالُ أَوِ الْإِسْلَامُ. وَيُوجَدُ لِابْنِ الْقَاسِمِ: أَنَّ الْجِزْيَةَ تُؤْخَذُ مِنْهُمْ، كَمَا يَقُولُ مَالِكٌ. وَذَلِكَ فِي التَّفْرِيعِ لِابْنِ الْجَلَّابِ وَهُوَ احْتِمَالٌ لَا نَصٌّ. وقال ابن وهب:

... ve şeriatler ile dinler[deki esasları], bilhassa Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem, onun dininin ve ümmetinin zikrini [biliyorlardı]. Onlar bunu inkâr edince aleyhlerindeki hüccet kesinleşti ve işledikleri cürüm büyüdü. Böylece [Yüce Allah] onların durumuna dikkat çekti, ardından öldürmeye bedel olarak cizye vermeyi savaşın nihai gayesi kıldı; sahih olan da budur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Münazara meclisinde Ebü'l-Vefâ Ali b. Akîl'in bu ayeti okuyup onunla delil getirdiğini işittim. O şöyle dedi: { قاتِلُوا } “Savaşın” [buyruğu], cezalandırma emridir. Sonra: { الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “İnanmayanlarla” buyurarak cezayı gerektiren günahı açıklamıştır. { وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Ahiret gününe de” buyruğu ise inanç yönünden günahın pekiştirilmesidir. Sonra: { وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } “Allah'ın ve Resûlü'nün haram kıldığını haram saymayan” buyruğu, amellerdeki muhalefet bakımından günahın artırılmasıdır. Sonra: { وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ } “Hak dini din edinmeyen” buyruğu, haktan sapma, inatlaşma ve boyun eğmekten kaçınma ile günahın perçinlenmesine işarettir. Sonra: { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenlerden” buyurarak hücceti kuvvetlendirmiştir; çünkü onlar onu Tevrat ve İncil'de yanlarında yazılı buluyorlardı. Sonra: { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ } “Kendi elleriyle cizyeyi verinceye kadar” buyurarak cezanın uzanacağı nihai gayeyi açıklamış ve onun kalkmasını sağlayacak bedeli tayin etmiştir. İkincisi: Âlimler, kendisinden cizye alınacak kimseler hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Bu ayet gereğince cizye, ister Arap ister Acem olsunlar, özellikle sadece Ehl-i Kitap'tan kabul edilir. Çünkü özellikle zikredilenler onlardır; dolayısıyla Allah azze ve celle'nin: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [Tevbe: 5] buyruğu sebebiyle hüküm başkalarına değil, onlara yönelmiştir. [Yüce Allah burada], Ehl-i Kitap hakkında söylediği gibi "cizye verinceye kadar" dememiştir. [Şâfiî] devamla: "Mecûsilerden ise sünnet gereğince kabul edilir" demiştir. Ahmed ve Ebû Sevr de böyle demiştir; Sevrî'nin, Ebû Hanîfe ve ashabının mezhebi de budur. Evzâî şöyle demiştir: Cizye, puta veya ateşe tapan, hakkı inkâr eden yahut yalanlayan herkesten alınır. Mâlik'in mezhebi de böyledir; zira o, mürted hariç, ister Arap ister Acem, ister Tağlibî ister Kureyşli ve kim olursa olsun, şirkin ve inkârın her türünden cizye alınacağı görüşündedir. İbnü'l-Kâsım, Eşheb ve Sahnûn şöyle demişlerdir: Cizye, Arap Mecûsilerinden ve bütün milletlerden alınır. Araplardan puta tapanlara gelince; Allah onlar hakkında cizye koymamıştır, yeryüzünde onlardan hiçbiri bırakılmaz; onlar için ancak savaş yahut İslam söz konusudur. İbnü'l-Cellâb'ın et-Tefrî' adlı eserinde İbnü'l-Kâsım'dan, Mâlik'in dediği gibi onlardan da cizye alınacağı nakledilmektedir; ancak bu sarih bir nas değil bir ihtimaldir. İbn Vehb ise şöyle demiştir:

لَا تُقْبَلُ الْجِزْيَةُ مِنْ مَجُوسِ الْعَرَبِ وَتُقْبَلُ مِنْ غَيْرِهِمْ. قَالَ: لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْعَرَبِ مَجُوسِيٌّ إِلَّا وَجَمِيعُهُمْ أَسْلَمَ، فَمَنْ وُجِدَ مِنْهُمْ بِخِلَافِ الْإِسْلَامِ فَهُوَ مُرْتَدٌّ، يُقْتَلُ بِكُلِّ حَالٍ إِنْ لَمْ يُسْلِمْ وَلَا تُقْبَلُ مِنْهُمْ جِزْيَةٌ. وَقَالَ ابْنُ الْجَهْمِ: تُقْبَلُ الْجِزْيَةُ مِنْ كُلِّ مَنْ دَانَ بِغَيْرِ الْإِسْلَامِ إِلَّا مَا أُجْمِعَ عَلَيْهِ مِنْ كُفَّارِ قُرَيْشٍ. وَذَكَرَ فِي تَعْلِيلِ ذَلِكَ أَنَّهُ إِكْرَامٌ لَهُمْ عَنِ الذِّلَّةِ وَالصَّغَارِ، لِمَكَانِهِمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقَالَ غَيْرُهُ: إِنَّمَا ذَلِكَ لِأَنَّ جَمِيعَهُمْ أَسْلَمَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- وَأَمَّا الْمَجُوسُ فَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَا أَعْلَمُ خِلَافًا أَنَّ الْجِزْيَةَ تُؤْخَذُ مِنْهُمْ. وَفِي الْمُوَطَّإِ: مَالِكٌ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ذَكَرَ أَمْرَ الْمَجُوسِ فَقَالَ: مَا أَدْرِي كَيْفَ أَصْنَعُ فِي أَمْرِهِمْ. فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ: أَشْهَدُ لَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول: (سُنُّوا بِهِمْ سُنَّةَ أَهْلِ الْكِتَابِ). قَالَ أَبُو عُمَرَ: يَعْنِي فِي الْجِزْيَةِ خَاصَّةً. وَفِي قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: (سُنُّوا بِهِمْ سُنَّةَ أَهْلِ الْكِتَابِ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ لَيْسُوا أَهْلَ كِتَابٍ. وَعَلَى هَذَا جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُمْ كَانُوا أَهْلَ كِتَابٍ فَبَدَّلُوا. وَأَظُنُّهُ ذَهَبَ فِي ذَلِكَ إِلَى شي رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ مِنْ وَجْهٍ فِيهِ ضَعْفٌ، يَدُورُ عَلَى أَبِي سَعِيدٍ الْبَقَّالِ، ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَغَيْرُهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَرُوِيَ أَنَّهُ قَدْ كَانَ بُعِثَ فِي الْمَجُوسِ نَبِيٌّ اسْمُهُ زَرَادِشْتُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- لَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ ﷾ فِي كِتَابِهِ مِقْدَارًا لِلْجِزْيَةِ الْمَأْخُوذَةِ مِنْهُمْ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مِقْدَارِ الْجِزْيَةِ الْمَأْخُوذَةِ مِنْهُمْ، فَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: لَا تَوْقِيتَ فِيهَا، وَإِنَّمَا هُوَ عَلَى مَا صُولِحُوا عَلَيْهِ. وَكَذَلِكَ قَالَ يَحْيَى بْنُ آدَمَ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَالطَّبَرِيُّ، إِلَّا أَنَّ الطَّبَرِيَّ قَالَ: أَقَلُّهُ دِينَارٌ وَأَكْثَرُهُ لَا حَدَّ لَهُ. وَاحْتَجُّوا بِمَا رَوَاهُ أَهْلُ الصَّحِيحِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ: أن رسول الله ﷺ صَالَحَ أَهْلَ الْبَحْرَيْنِ عَلَى الْجِزْيَةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: دِينَارٌ عَلَى الْغَنِيِّ وَالْفَقِيرِ مِنَ الْأَحْرَارِ الْبَالِغِينَ لا ينقص منه شي وَاحْتَجَّ بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُ عَنْ مُعَاذٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَهُ إِلَى الْيَمَنِ وَأَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ كُلِّ حَالِمٍ

Arap Mecûsilerinden cizye kabul edilmez, onların dışındakilerden kabul edilir. O şöyle demiştir: "Çünkü Araplar arasında tamamı Müslüman olmamış hiçbir Mecûsi yoktur; dolayısıyla onlardan İslam dışı bulunan kimse mürteddir, Müslüman olmadığı takdirde her halükarda öldürülür ve onlardan cizye kabul edilmez." İbnü'l-Cahm şöyle demiştir: İcma edilen Kureyş kâfirleri müstesna, İslam dışındaki bir dine inanan herkesten cizye kabul edilir. Bunun illetinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan yakınlıklarından dolayı zillet ve küçüklükten onları korumak olduğunu zikretmiştir. Başkası ise: "Bu sadece Mekke'nin fethi günü onların tamamının Müslüman olmasından ötürüdür" demiştir. En doğrusunu Allah bilir. Üçüncüsü: Mecûsilere gelince; İbnü'l-Münzir: "Onlardan cizye alınacağı konusunda bir ihtilaf bilmiyorum" demiştir. el-Muvatta'da yer aldığına göre: Mâlik, Cafer b. Muhammed'den, o babasından rivayet etti ki Ömer b. el-Hattâb Mecûsilerin durumunu zikredip: "Onların durumu hakkında ne yapacağımı bilmiyorum" dedi. Bunun üzerine Abdurrahman b. Avf: "Şahitlik ederim ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Onlara Ehl-i Kitap muamelesi yapın' buyurduğunu işittim" dedi. Ebû Ömer şöyle demiştir: Yani sadece cizye hususunda [böyle yapın]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Onlara Ehl-i Kitap muamelesi yapın” buyruğu onların Ehl-i Kitap olmadığına delildir; fukahanın cumhuru da bu görüştedir. Şâfiî'den onların Ehl-i Kitap oldukları, sonra [kitaplarını] değiştirdikleri rivayet edilmiştir. Zannımca o, bu konuda Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan zayıf bir yolla rivayet edilen, Ebû Saîd el-Bakkāl etrafında dönen ve Abdürrezzâk ile başkalarının zikrettiği bir rivayete dayanmıştır. İbn Atıyye: "Mecûsilere Zerdüşt adında bir peygamber gönderilmiş olduğu rivayet edilmiştir" demiştir. En doğrusunu Allah bilir. Dördüncüsü: Allah azze ve celle Kitabı'nda onlardan alınacak cizye için bir miktar zikretmemiştir. Âlimler onlardan alınacak cizyenin miktarı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Atâ b. Ebî Rebâh: "Bunda bir muayyen miktar yoktur; bu ancak üzerinde anlaştıkları (sulh yaptıkları) miktardır" demiştir. Yahyâ b. Âdem, Ebû Ubeyd ve Taberî de böyle demiştir; şu kadar var ki Taberî: "En azı bir dinar, en çoğunun ise sınırı yoktur" demiştir. Sahih ehlinin Amr b. Avf'tan rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bahreyn ehli ile cizye karşılığında sulh yaptı. Şâfiî ise: "Hür ve bülûğa ermiş zengin ve fakir üzerine bir dinardır, ondan hiçbir şey eksiltilmez" demiştir. Ebû Dâvûd ve diğerlerinin Muâz'dan rivayet ettiği şu hadisi delil getirmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu Yemen'e göndermiş ve bülûğa ermiş her kimseden

دِينَارًا فِي الْجِزْيَةِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَهُوَ الْمُبَيِّنُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى مُرَادَهُ. وَهُوَ قَوْلُ أَبِي ثَوْرٍ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَإِنْ صُولِحُوا عَلَى أَكْثَرِ مِنْ دِينَارٍ جَازَ، وَإِنْ زَادُوا وَطَابَتْ بِذَلِكَ أَنْفُسُهُمْ قُبِلَ مِنْهُمْ. وَإِنْ صُولِحُوا عَلَى ضِيَافَةِ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ جَازَ، إِذَا كَانَتِ الضِّيَافَةُ مَعْلُومَةً فِي الْخُبْزِ وَالشَّعِيرِ وَالتِّبْنِ وَالْإِدَامِ، وَذَكَرَ مَا عَلَى الْوَسَطِ مِنْ ذَلِكَ وَمَا عَلَى الْمُوسِرِ وَذَكَرَ مَوْضِعَ النُّزُولِ وَالْكِنَّ مِنَ الْبَرْدِ وَالْحَرِّ. وَقَالَ مَالِكٌ فِيمَا رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ الْقَاسِمِ وَأَشْهَبُ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ زَنْجَوَيْهِ: إِنَّهَا أَرْبَعَةُ دَنَانِيرَ عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ وَأَرْبَعُونَ دِرْهَمًا عَلَى أَهْلِ الْوَرِقِ، الْغَنِيُّ وَالْفَقِيرُ سَوَاءٌ وَلَوْ كَانَ مَجُوسِيًّا. لَا يُزَادُ وَلَا يُنْقَصُ عَلَى مَا فَرَضَ عُمَرُ لَا يُؤْخَذُ مِنْهُمْ غَيْرُهُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الضَّعِيفَ يُخَفَّفُ عَنْهُ بِقَدْرِ مَا يَرَاهُ الْإِمَامُ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: لَا يُنْقَصُ مِنْ فَرْضِ عُمَرَ لِعُسْرٍ وَلَا يُزَادُ عَلَيْهِ لِغِنًى. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَيُؤْخَذُ مِنْ فُقَرَائِهِمْ بِقَدْرِ مَا يَحْتَمِلُونَ وَلَوْ دِرْهَمًا. وَإِلَى هَذَا رَجَعَ مَالِكٌ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: اثْنَا عَشَرَ، وَأَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ، وَأَرْبَعُونَ. قَالَ الثَّوْرِيُّ: جَاءَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي ذَلِكَ ضَرَائِبُ مُخْتَلِفَةٌ، فَلِلْوَالِي أَنْ يَأْخُذَ بِأَيِّهَا شَاءَ، إِذَا كَانُوا أَهْلَ ذِمَّةٍ. وَأَمَّا أَهْلُ الصُّلْحِ فَمَا صُولِحُوا عَلَيْهِ لَا غَيْرَ. الْخَامِسَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: وَالَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ أَنَّ الْجِزْيَةَ تُؤْخَذُ مِنَ الرِّجَالِ الْمُقَاتِلِينَ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:" قاتِلُوا الَّذِينَ" إِلَى قَوْلِهِ:" حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ" فيقتضي ذلك وجو بها عَلَى مَنْ يُقَاتِلُ. وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى الْعَبْدِ وَإِنْ كَانَ مُقَاتِلًا، لِأَنَّهُ لَا مَالَ لَهُ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:" حَتَّى يُعْطُوا". وَلَا يُقَالُ لِمَنْ لَا يَمْلِكُ حَتَّى يُعْطِيَ. وَهَذَا إِجْمَاعٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْجِزْيَةَ إِنَّمَا تُوضَعُ عَلَى جَمَاجِمِ الرِّجَالِ الْأَحْرَارِ الْبَالِغِينَ، وَهُمُ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ دُونَ النِّسَاءِ وَالذُّرِّيَّةِ وَالْعَبِيدِ وَالْمَجَانِينَ الْمَغْلُوبِينَ عَلَى عُقُولِهِمْ وَالشَّيْخِ الْفَانِي. وَاخْتُلِفَ فِي الرُّهْبَانِ، فَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهَا لَا تُؤْخَذُ مِنْهُمْ. قَالَ مُطَرِّفٌ وَابْنُ الْمَاجِشُونَ: هَذَا إِذَا لَمْ يَتَرَهَّبْ بَعْدَ فَرْضِهَا فَإِنْ

cizye olarak bir dinar almasını emretmiştir. Şâfiî: "Yüce Allah'ın muradını açıklayan odur" demiştir; Ebû Sevr'in görüşü de budur. Şâfiî şöyle demiştir: "Bir dinardan fazlası üzerine sulh yaparlarsa caizdir; onlar artırır ve buna gönülleri razı olursa kendilerinden kabul edilir. Ekmek, arpa, saman ve katık hususunda ziyafet malum olduğu takdirde üç günlük ziyafet şartıyla sulh yaparlarsa caizdir." Orta halli kimseye ve zengine bundan düşen payı zikretmiş; konaklama yerini ve soğuk ile sıcaktan korunacak barınağı belirtmiştir. Mâlik, İbnü'l-Kāsım, Eşheb ve Muhammed b. el-Hâris b. Zenceveyh'in kendisinden rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Altın ehline dört dinar, gümüş ehline kırk dirhemdir; zengin ile fakir -Mecûsi bile olsa- eşittir. Ömer'in takdir ettiğine ne bir şey eklenir ne de eksiltilir, onlardan başkası alınmaz. Zayıf olandan devlet başkanının uygun gördüğü ölçüde hafifletileceği de söylenmiştir. İbnü'l-Kāsım: "Ömer'in takdir ettiği miktardan darlık sebebiyle eksiltilmez, zenginlik sebebiyle de artırılmaz" demiştir. Ebû Ömer: "Fakirlerinden güçlerinin yettiği kadarı -bir dirhem bile olsa- alınır. Mâlik de bu görüşe dönmüştür" demiştir. Ebû Hanîfe ve ashabı, Muhammed b. el-Hasan ve Ahmed b. Hanbel: "On iki, yirmi dört ve kırk [dirhemdir]" demişlerdir. es-Sevrî şöyle demiştir: "Ömer b. el-Hattâb'dan bu hususta farklı vergiler nakledilmiştir; vali zımmî oldukları takdirde bunlardan dilediğini alabilir. Sulh ehline gelince; onlar hakkında sulh yaptıkları miktar geçerlidir, başkası değil." Beşincisi: Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- şöyle demiştir: Kur'an'ın delalet ettiği husus, cizyenin savaşabilecek erkeklerden alınacağıdır; zira Yüce Allah: { قاتِلُوا الَّذِينَ } buyruğundan { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ } buyruğuna kadar olan kısımda bunu zikretmiştir. Bu da savaşan kimseye vacip olmasını gerektirir. Köle savaşçı olsa bile ona vacip olmadığına delalet eder; çünkü onun malı yoktur ve Yüce Allah: { حَتَّى يُعْطُوا } “verinceye kadar” buyurmuştur; mal sahibi olmayana 'verinceye kadar' denilmez. Bu, cizyenin ancak kadınlar, çocuklar, köleler, akıl sağlığını yitirmiş deliler ve pîr-i fânî yaşlılar hariç olmak üzere savaşabilecek hür ve bülûğa ermiş erkeklerin başlarına konulacağı hususunda âlimlerin bir icmasıdır. Rahipler hakkında ise ihtilaf edilmiştir; İbn Vehb'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre onlardan cizye alınmaz. Mutarrıf ve İbnü'l-Mâcişûn: "Bu, cizye konulmadan önce ruhbaniyete çekilmediği takdirdedir; şayet

فُرِضَتْ ثُمَّ تَرَهَّبَ لَمْ يُسْقِطْهَا تَرَهُّبُهُ. السَّادِسَةُ- إِذَا أَعْطَى أَهْلُ الْجِزْيَةِ الْجِزْيَةَ لَمْ يؤخذ منهم شي من ثمار هم وَلَا تِجَارَتِهِمْ وَلَا زُرُوعِهِمْ إِلَّا أَنْ يَتَّجِرُوا فِي بِلَادٍ غَيْرِ بِلَادِهِمُ الَّتِي أُقِرُّوا فِيهَا وصولحوا عليها. فإن خرجوا

[Cizye] farz kılındıktan sonra ruhbanlığı seçerse, ruhbanlığa çekilmesi bu [yükümlülüğü] düşürmez. Altıncısı: Cizye ehli cizyeyi verdikleri takdirde; ikamet etmelerine izin verilen ve üzerinde sulh yapılan kendi memleketlerinin dışındaki beldelerde ticaret yapmadıkları müddetçe, onların ne meyvelerinden ne ticaretlerinden ne de ekinlerinden hiçbir şey alınmaz. Eğer [onlar] ... çıkarlarsa,

تُجَّارًا عَنْ بِلَادِهِمُ الَّتِي أُقِرُّوا فِيهَا إِلَى غير ها أُخِذَ مِنْهُمُ الْعُشْرُ إِذَا بَاعُوا وَنَضَّ ثَمَنُ ذَلِكَ بِأَيْدِيهِمْ وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ فِي السَّنَةِ مِرَارًا إِلَّا فِي حَمْلِهِمُ الطَّعَامَ الْحِنْطَةَ وَالزَّيْتَ إِلَى الْمَدِينَةِ وَمَكَّةَ خَاصَّةً، فَإِنَّهُ يُؤْخَذُ مِنْهُمْ نِصْفُ الْعُشْرِ عَلَى مَا فَعَلَ عُمَرُ. وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَنْ لَا يَرَى أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ الْعُشْرُ فِي تِجَارَتِهِمْ إِلَّا مَرَّةً فِي الْحَوْلِ، مِثْلَ مَا يُؤْخَذُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. وَهُوَ مَذْهَبُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَجَمَاعَةٍ مِنْ أَئِمَّةِ الْفُقَهَاءِ. وَالْأَوَّلُ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ. السَّابِعَةُ- إِذَا أَدَّى أَهْلُ الْجِزْيَةِ جِزْيَتَهُمْ الَّتِي ضُرِبَتْ عَلَيْهِمْ أَوْ صُولِحُوا عَلَيْهَا خُلِّيَ بينهم وبين أموالهم كلها، وبين كرومهم وعصر ها ما ستروا خمور هم وَلَمْ يُعْلِنُوا بَيْعَهَا مِنْ مُسْلِمٍ وَمُنِعُوا مِنْ إِظْهَارِ الْخَمْرِ وَالْخِنْزِيرِ فِي أَسْوَاقِ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنْ أَظْهَرُوا شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ أُرِيقَتِ الْخَمْرُ عَلَيْهِمْ، وَأُدِّبَ مَنْ أَظْهَرَ الْخِنْزِيرَ. وَإِنْ أَرَاقَهَا مُسْلِمٌ مِنْ غَيْرِ إِظْهَارِهَا فَقَدْ تَعَدَّى، وَيَجِبُ عَلَيْهِ الضَّمَانُ. وَقِيلَ: لَا يَجِبُ وَلَوْ غَصَبَهَا وَجَبَ عَلَيْهِ رَدُّهَا. وَلَا يُعْتَرَضُ لَهُمْ فِي أَحْكَامِهِمْ وَلَا مُتَاجَرَتِهِمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ بِالرِّبَا. فَإِنْ تَحَاكَمُوا إِلَيْنَا فَالْحَاكِمُ مُخَيَّرٌ، إِنْ شَاءَ حَكَمَ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِنْ شَاءَ أَعْرَضَ. وَقِيلَ: يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فِي الْمَظَالِمِ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَيُؤْخَذُ مِنْ قَوِيِّهِمْ لِضَعِيفِهِمْ، لِأَنَّهُ مِنْ بَابِ الدَّفْعِ عَنْهُمْ وَعَلَى الْإِمَامِ أَنْ يُقَاتِلَ عَنْهُمْ عدو هم وَيَسْتَعِينَ بِهِمْ فِي قِتَالِهِمْ. وَلَا حَظَّ لَهُمْ فِي الْفَيْءِ، وَمَا صُولِحُوا عَلَيْهِ مِنَ الْكَنَائِسِ لَمْ يَزِيدُوا عَلَيْهَا، وَلَمْ يُمْنَعُوا مِنْ إِصْلَاحٍ مَا وَهَى مِنْهَا، وَلَا سَبِيلَ لَهُمْ إِلَى إِحْدَاثِ غَيْرِهَا. وَيَأْخُذُونَ مِنَ اللِّبَاسِ وَالْهَيْئَةِ بِمَا يَبِينُونَ بِهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَيُمْنَعُونَ مِنَ التَّشَبُّهِ بِأَهْلِ الْإِسْلَامِ. وَلَا بَأْسَ بِاشْتِرَاءِ أَوْلَادِ الْعَدُوِّ مِنْهُمْ إِذَا لَمْ تَكُنْ لَهُمْ ذِمَّةٌ. وَمَنْ لَدَّ فِي أَدَاءِ جِزْيَتِهِ أُدِّبَ عَلَى لَدَدِهِ وَأُخِذَتْ مِنْهُ صَاغِرًا. الثَّامِنَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَا وَجَبَتِ الْجِزْيَةُ عَنْهُ، فَقَالَ عُلَمَاءُ الْمَالِكِيَّةِ: وَجَبَتْ بَدَلًا عَنِ الْقَتْلِ بِسَبَبِ الْكُفْرِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: وَجَبَتْ بَدَلًا عَنِ الدَّمِ وَسُكْنَى الدَّارِ. وَفَائِدَةُ الْخِلَافِ أَنَّا إِذَا قُلْنَا وَجَبَتْ بَدَلًا عَنِ الْقَتْلِ فَأَسْلَمَ سَقَطَتْ عَنْهُ الْجِزْيَةُ لِمَا مَضَى، وَلَوْ أَسْلَمَ قَبْلَ تَمَامِ الْحَوْلِ بِيَوْمٍ أَوْ بَعْدَهُ عِنْدَ مَالِكٍ. وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ أَنَّهَا دَيْنٌ مستقر في الذمة فلا يسقطه

tüccar olarak yerleşmelerine izin verilen memleketlerinden başka memleketlere çıkarlarsa, sattıkları ve bu malların bedeli ellerinde nakde dönüştüğü zaman, yılda birkaç defa bile olsa kendilerinden öşür (onda bir) alınır. Ancak özellikle Medine ve Mekke'ye buğday ve zeytinyağı gibi yiyecek maddeleri taşımaları müstesnadır; çünkü Ömer'in uyguladığı üzere kendilerinden öşrün yarısı (yirmide bir) alınır. Medine ehlinden, Müslümanlardan alındığı gibi zimmîlerden de ticaretlerinde yılda sadece bir defa öşür alınması gerektiği görüşünde olanlar vardır. Bu, Ömer b. Abdilazîz'in ve fıkıh imamlarından bir cemaatin mezhebidir. Birinci görüş ise Mâlik ve ashabının kavlidir. Yedincisi: Cizye ehli, üzerlerine konulan veya üzerinde sulh yaptıkları cizyelerini ödedikleri takdirde; şaraplarını gizledikleri ve Müslümana satışını aleni yapmadıkları sürece malları, bağları ve bunları sıkmaları hususunda serbest bırakılırlar. Müslümanların çarşılarında şarabı ve domuzu açıkça sergilemekten menedilirler. Şayet bunlardan birini açığa vururlarsa şarapları dökülür ve domuzu açığa vuran kimse te'dip edilir. Eğer bir Müslüman, [onlar] açığa vurmadığı hâlde [şarabı] dökerse haddi aşmış olur ve tazmin etmesi gerekir. [Tazmin] gerekmez de denilmiştir; onu gasp etseydi geri vermesi gerekirdi. Kendi aralarındaki hükümlerine ve faizle yaptıkları ticarete müdahale edilmez. Şayet dava için bize başvururlarsa hâkim muhayyerdir; dilerse aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmeder, dilerse yüz çevirir. Her hâlükârda haksızlıklar (mezâlim) hususunda aralarında hükmedileceği ve güçlü olanlarından alınıp zayıf olanlarına verileceği de söylenmiştir; çünkü bu, onları savunma kabilindendir. İmamın (devlet başkanının) düşmanlarına karşı onları korumak için savaşması ve onlarla savaşta [zimmîlerden] yardım alması gerekir. Onların fey gelirinde hiçbir payları yoktur. Kendileriyle üzerinde sulh yapılan kiliseleri artıramazlar; ancak bunlardan yıpranan kısımları onarmaktan menedilmezler, yenilerini inşa etmelerine ise imkân verilmez. Müslümanlardan ayırt edilecekleri kıyafet ve kılık kıyafeti benimserler; İslam ehline benzemekten menedilirler. Zimmîlik ahdi bulunmadığı takdirde [harbî] düşmanın çocuklarını onlardan satın almakta bir sakınca yoktur. Cizyesini ödemekte inat edip çekişen kimse bu inatçılığından ötürü te'dip edilir ve [cizye] kendisinden zillet içinde alınır. Sekizincisi: Âlimler cizyenin neyin karşılığında vacip olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlikî âlimleri: "Küfür sebebiyle öldürülmenin bedeli olarak vacip olmuştur" demişlerdir. Şâfiî ise: "Cana [kıyılmamasının] ve [İslam] yurdunda ikamet etmenin bedeli olarak vacip olmuştur" demiştir. Bu ihtilafın faydası şudur: Biz "öldürülmenin bedeli olarak vacip olmuştur" dersek, kişi Müslüman olduğunda geçmişe yönelik cizye kendisinden düşer; Mâlik'e göre yılın dolmasından bir gün önce yahut sonra Müslüman olsa da [hüküm birdir]. Şâfiî'ye göre ise o, zimmette sabit ve yerleşik bir borçtur, dolayısıyla onu

الْإِسْلَامُ كَأُجْرَةِ الدَّارِ. وَقَالَ بَعْضُ الْحَنَفِيَّةِ بِقَوْلِنَا. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّمَا وَجَبَتْ بَدَلًا عَنِ النَّصْرِ وَالْجِهَادِ. وَاخْتَارَهُ الْقَاضِي أَبُو زَيْدٍ وَزَعَمَ أَنَّهُ سِرُّ اللَّهِ فِي الْمَسْأَلَةِ. وَقَوْلُ مَالِكٍ أَصَحُّ، لِقَوْلِهِ ﷺ: (لَيْسَ عَلَى مُسْلِمٍ جِزْيَةٌ). قَالَ سُفْيَانُ: مَعْنَاهُ إِذَا أَسْلَمَ الذِّمِّيُّ بَعْدَ مَا وَجَبَتِ الْجِزْيَةُ عَلَيْهِ بَطَلَتْ عَنْهُ. أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَعَلَيْهِ يَدُلُّ قَوْلُهُ تَعَالَى:" حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ" لِأَنَّ بِالْإِسْلَامِ يَزُولُ هَذَا الْمَعْنَى. وَلَا خِلَافَ أَنَّهُمْ إِذَا أَسْلَمُوا فَلَا يُؤَدُّونَ الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ. وَالشَّافِعِيُّ لَا يَأْخُذُ بَعْدَ الْإِسْلَامِ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي قَالَهُ اللَّهُ تَعَالَى. وَإِنَّمَا يَقُولُ: إِنَّ الْجِزْيَةَ دَيْنٌ، وَجَبَتْ عَلَيْهِ بِسَبَبٍ سَابِقٍ وَهُوَ السُّكْنَى أَوْ تَوَقِّي شَرِّ الْقَتْلِ، فَصَارَتْ كَالدُّيُونِ كُلِّهَا. التَّاسِعَةُ- لَوْ عَاهَدَ الْإِمَامُ أَهْلَ بَلَدٍ أَوْ حِصْنٍ ثُمَّ نَقَضُوا عَهْدَهُمْ وَامْتَنَعُوا مِنْ أداء ما يلزمهم من الجزية وغير ها وَامْتَنَعُوا مِنْ حُكْمِ الْإِسْلَامِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُظْلَمُوا وَكَانَ الْإِمَامُ غَيْرَ جَائِرٍ عَلَيْهِمْ وَجَبَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ غَزْوُهُمْ وَقِتَالُهُمْ مَعَ إِمَامِهِمْ. فَإِنْ قَاتَلُوا وَغُلِبُوا حَكَمَ فِيهِمْ بِالْحُكْمِ فِي دَارِ الحرب سواء. وقد قيل: هم ونساؤهم في وَلَا خُمُسَ فِيهِمْ، وَهُوَ مَذْهَبٌ. الْعَاشِرَةُ- فَإِنْ خَرَجُوا مُتَلَصِّصِينَ قَاطِعِينَ الطَّرِيقَ فَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْمُحَارِبِينَ الْمُسْلِمِينَ إِذَا لَمْ يَمْنَعُوا الْجِزْيَةَ. وَلَوْ خَرَجُوا متظلمين نظر في أمر هم وَرُدُّوا إِلَى الذِّمَّةِ وَأُنْصِفُوا مِنْ ظَالِمِهِمْ وَلَا يُسْتَرَقُّ مِنْهُمْ أَحَدٌ وَهُمْ أَحْرَارٌ. فَإِنْ نَقَضَ بَعْضُهُمْ دُونَ بَعْضٍ فَمَنْ لَمْ يَنْقُضْ عَلَى عَهْدِهِ، وَلَا يُؤْخَذُ بِنَقْضِ غَيْرِهِ وَتُعْرَفُ إِقَامَتُهُمْ على العهد بإنكار هم عَلَى النَّاقِضِينَ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- الْجِزْيَةُ وَزْنُهَا فِعْلَةٌ، مِنْ جَزَى يَجْزِي إِذَا كَافَأَ عَمَّا أُسْدِيَ إِلَيْهِ، فَكَأَنَّهُمْ أَعْطَوْهَا جَزَاءَ مَا مُنِحُوا مِنَ الْأَمْنِ، وَهِيَ كَالْقِعْدَةِ وَالْجِلْسَةِ. وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ الشَّاعِرِ:

tıpkı ev kirası gibi İslam onu düşürmez. Hanefîlerden bazıları bizim görüşümüzü benimsemiştir. Bazıları ise: "O ancak yardım etmenin ve cihat etmenin bedeli olarak vacip olmuştur" demiştir. Kādî Ebû Zeyd bu görüşü tercih etmiş ve bunun meseledeki ilahi sır olduğunu iddia etmiştir. Mâlik'in kavli daha sahihtir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Müslümanın üzerine cizye yoktur” buyurmuştur. Süfyân: "Bunun anlamı, zımmî üzerine cizye vacip olduktan sonra Müslüman olursa cizye ondan düşer demektir" demiştir. Bunu Tirmizî ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ } “boyun eğip kendi elleriyle cizyeyi verinceye kadar” buyruğu da buna delalet eder; çünkü İslam ile bu mana ortadan kalkar. Müslüman olduklarında boyun eğip küçülerek cizye ödemeyecekleri hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Şâfiî ise İslam'dan sonra Yüce Allah'ın buyurduğu veçhile almamaktadır; o sadece cizyenin bir borç olduğunu, ikamet veya öldürülme şerrinden korunma gibi geçmiş bir sebepten ötürü vacip olduğunu ve bütün borçlar gibi olduğunu söyler. Dokuzuncusu: Devlet başkanı bir belde veya kale halkıyla antlaşma yapsa, sonra onlar antlaşmalarını bozup cizye ve benzeri yükümlülüklerini ödemekten kaçınsalar, kendilerine zulmedilmeksizin ve devlet başkanı onlara haksızlık etmeksizin İslam'ın hükmüne boyun eğmekten imtina etseler, Müslümanların devlet başkanlarıyla birlikte onlara gazve düzenleyip savaşmaları vacip olur. Şayet savaşıp mağlup olurlarsa haklarında dârü'l-harptekiler gibi hüküm verilir. Onların ve kadınlarının fey olduğu ve haklarında humus (beşte bir) bulunmadığı da söylenmiştir ki bu bir mezheptir. Onuncusu: Şayet hırsızlık ve yol kesicilik yapmak üzere çıkarlarsa, cizyeyi reddetmedikleri takdirde Müslüman yol kesiciler (muhâribûn) hükmündedirler. Şayet zulme uğradıklarını öne sürerek çıkmışlarsa durumlarına bakılır, zimmet akdine geri döndürülürler ve zalimlerinden hakları alınır; onlardan hiç kimse köleleştirilmez ve onlar hürdürler. Şayet bir kısmı bozup diğerleri bozmazsa, bozmayan kimse ahdi üzeredir, başkasının bozmasıyla sorumlu tutulmaz. Ahit üzere kaldıkları ise bozanlara karşı çıkmalarıyla bilinir. On birincisi: Cizye (الْجِزْيَةُ), 'fi'leh' (فِعْلَةٌ) veznindedir; kendisine yapılan bir iyiliğe karşılık vermek anlamındaki cezâ yeczî (جَزَى يَجْزِي) fiilinden gelir. Sanki kendilerine bağışlanan emniyetin bir karşılığı (cezası) olarak onu vermektedirler; bu da kı'de ve cilse gibidir. Bu manada şair şöyle demiştir:

يُجْزِيكَ أَوْ يُثْنِي عَلَيْكَ وَإِنَّ مَنْ ... أَثْنَى عَلَيْكَ بِمَا فَعَلْتَ كَمَنْ جَزَى

Ya sana karşılığını verir ya da seni över; şüphesiz yaptığın şeyden ötürü seni öven kimse, karşılığını veren kimse gibidir.

الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ هِشَامِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَمَرَّ عَلَى نَاسٍ مِنَ الْأَنْبَاطِ بِالشَّامِ قَدْ أُقِيمُوا فِي الشَّمْسِ- فِي رواية: وصب على رؤوسهم الزَّيْتُ- فَقَالَ: مَا شَأْنُهُمْ؟ فَقَالَ يُحْبَسُونَ فِي الْجِزْيَةِ. فَقَالَ هِشَامٌ: أَشْهَدُ لَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (إِنَّ اللَّهَ يُعَذِّبُ الَّذِينَ يُعَذِّبُونَ النَّاسَ فِي الدُّنْيَا). فِي رواية: وأمير هم يَوْمَئِذٍ عُمَيْرُ بْنُ سَعْدٍ عَلَى فِلَسْطِينَ، فَدَخَلَ عَلَيْهِ فَحَدَّثَهُ فَأَمَرَ بِهِمْ فَخُلُّوا. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: أَمَّا عُقُوبَتُهُمْ إِذَا امْتَنَعُوا مِنْ أَدَائِهَا مَعَ التَّمْكِينِ فَجَائِزٌ، فَأَمَّا مَعَ تَبَيُّنِ عَجْزِهِمْ فَلَا تَحِلُّ عُقُوبَتُهُمْ، لِأَنَّ مَنْ عَجَزَ عَنِ الْجِزْيَةِ سَقَطَتْ عَنْهُ. وَلَا يُكَلَّفُ الْأَغْنِيَاءُ أَدَاءَهَا عَنِ الْفُقَرَاءِ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَبْنَاءِ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنْ آبَائِهِمْ أن رسول الله ﷺ قَالَ: (مَنْ ظَلَمَ مُعَاهَدًا أَوِ انْتَقَصَهُ أَوْ كَلَّفَهُ فَوْقَ طَاقَتِهِ أَوْ أَخَذَ شَيْئًا مِنْهُ بِغَيْرِ طِيبِ نَفْسٍ فَأَنَا حَجِيجُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ (. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" عَنْ يَدٍ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَدْفَعُهَا بِنَفْسِهِ غَيْرَ مُسْتَنِيبٍ فِيهَا أَحَدًا. رَوَى أَبُو الْبَخْتَرِيِّ عَنْ سَلْمَانَ قَالَ: مَذْمُومِينَ. وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: عَنْ قَهْرٍ وَقِيلَ:" عَنْ يَدٍ" عَنْ إِنْعَامٍ مِنْكُمْ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمْ إِذَا أُخِذَتْ مِنْهُمُ الْجِزْيَةُ فَقَدْ أُنْعِمَ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ. عِكْرِمَةُ: يَدْفَعُهَا وَهُوَ قَائِمٌ وَالْآخِذُ جَالِسٌ وَقَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا لَيْسَ مِنْ قَوْلِهِ:" عَنْ يَدٍ" وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ قَوْلِهِ:" وَهُمْ صاغِرُونَ". الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- رَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (الْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى وَالْيَدُ الْعُلْيَا الْمُنْفِقَةُ وَالسُّفْلَى السَّائِلَةُ) وَرُوِيَ: (وَالْيَدُ الْعُلْيَا هِيَ الْمُعْطِيَةُ). فَجَعَلَ يَدَ الْمُعْطِي فِي الصَّدَقَةِ عُلْيَا، وَجَعَلَ يَدَ الْمُعْطِي فِي الجزية سفلي. وئد الْآخِذِ عُلْيَا، ذَلِكَ بِأَنَّهُ الرَّافِعُ الْخَافِضُ، يَرْفَعُ مَنْ يَشَاءُ وَيَخْفِضُ مَنْ يَشَاءُ، لَا إِلَهَ غَيْرُهُ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ: إِنَّ أَرْضَ الْخَرَاجِ يَعْجِزُ عَنْهَا أَهْلُهَا أَفَأَعْمُرُهَا وَأَزْرَعُهَا وَأُؤَدِّي خَرَاجَهَا؟ فَقَالَ: لَا. وَجَاءَهُ آخر

On İkinci [Mesele]- Müslim, Hişâm b. Hakîm b. Hizâm'dan rivayet ettiğine göre o, Şam'da güneşte bekletilmekte olan bir grup Enbât'a rastladı -bir rivayette: başlarına zeytinyağı dökülmüştü-. Bunun üzerine: "Bunların hali nedir?" diye sordu. "Cizye sebebiyle hapsediliyorlar" denildi. Hişâm şöyle dedi: Şahitlik ederim ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « إِنَّ اللَّهَ يُعَذِّبُ الَّذِينَ يُعَذِّبُونَ النَّاسَ فِي الدُّنْيَا » «Şüphesiz Allah, dünyada insanlara azap edenlere azap edecektir.» Bir rivayette: "O gün Filistin valisi Umeyr b. Sa'd idi. [Hişâm] onun yanına girip ona bu hadisi anlattı. O da onlar hakkında emir verdi ve serbest bırakıldılar." Âlimlerimiz şöyle demiştir: İmkânları olduğu halde cizyeyi ödemekten kaçınırlarsa cezalandırılmaları caizdir. Ancak acizlikleri açıkça ortaya çıkarsa onlara ceza verilmesi helal olmaz; zira cizyeyi ödemekten aciz olan kimseden cizye düşer. Zenginler de fakirlerin yerine onu ödemekle yükümlü tutulamazlar. Ebû Dâvûd, Safvân b. Süleym'den, o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîlerinin çocuklarından bir gruptan, onlar da babalarından rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ ظَلَمَ مُعَاهَدًا أَوِ انْتَقَصَهُ أَوْ كَلَّفَهُ فَوْقَ طَاقَتِهِ أَوْ أَخَذَ شَيْئًا مِنْهُ بِغَيْرِ طِيبِ نَفْسٍ فَأَنَا حَجِيجُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ » «Kim bir muâhedeye (zimmîye) zulmeder veya hakkını eksiltir yahut ona gücünün üstünde yük yükler ya da gönül rızası olmaksızın ondan bir şey alırsa, kıyamet gününde ben onun hasmıyım.» On Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { عَنْ يَدٍ } “kendi elleriyle” buyruğu hakkında İbn Abbâs: "Kendi yerine kimseyi vekil kılmaksızın bizzat kendi eliyle öder" demiştir. Ebü'l-Bahterî, Selmân'dan: "Kınanmış olarak" dediğini rivayet etmiştir. Ma'mer de Katâde'den: "Zorla ve boyun eğdirilerek" dediğini rivayet etmiştir. { عَنْ يَدٍ } ifadesinin: "Sizden onlara bir nimet (lütuf) olarak" [anlamına geldiği] de söylenmiştir; çünkü onlardan cizye alındığında, kendilerine [can güvenliği sağlanarak] lütufta bulunulmuş olur. İkrime: "[Cizyeyi veren] ayakta dururken, alan ise oturur vaziyette iken verir" demiştir; Saîd b. Cübeyr de böyle söylemiştir. İbnü'l-Arabî ise: "Bu, O'nun { عَنْ يَدٍ } 'kendi elleriyle' sözünden değil, aksine { وَهُمْ صاغِرُونَ } 'boyun eğip küçülmüş olarak' buyruğundandır" demiştir. On Dördüncü [Mesele]- İmamlar, Abdullah b. Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: « الْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى وَالْيَدُ الْعُلْيَا الْمُنْفِقَةُ وَالسُّفْلَى السَّائِلَةُ » «Üstteki el, alttaki elden hayırlıdır. Üstteki el harcayan/veren el, alttaki el ise isteyen (dilenen) eldir.» Şöyle de rivayet edilmiştir: « وَالْيَدُ الْعُلْيَا هِيَ الْمُعْطِيَةُ » «Üstteki el, veren eldir.» Böylece sadakada veren eli üstün, cizyede ise veren eli altta kılmıştır; alanın elini ise üstün yapmıştır. Çünkü O, Râfı' (yükselten) ve Hâfıd'dır (alçaltandır); dilediğini yükseltir, dilediğini alçaltır. O'ndan başka ilah yoktur. On Beşinci [Mesele]- Habîb b. Ebî Sâbit'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam İbn Abbâs'a gelip: "Haraç arazisini halkı [işlemekten] aciz kalıyor; orayı imar edip eksem ve haracını ödesem olur mu?" dedi. [İbn Abbâs]: "Hayır" dedi. Ona bir başkası daha geldi

فَقَالَ لَهُ ذَلِكَ فَقَالَ: لَا وَتَلَا قَوْلَهُ تَعَالَى:" قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ" إِلَى قَوْلِهِ:" وَهُمْ صاغِرُونَ" أَيَعْمِدُ أَحَدُكُمْ إِلَى الصَّغَارِ فِي عُنُقِ أَحَدِهِمْ فَيَنْتَزِعُهُ فَيَجْعَلُهُ فِي عُنُقِهِ! وَقَالَ كُلَيْبُ بْنُ وَائِلٍ: قُلْتُ لِابْنِ عُمَرَ اشْتَرَيْتُ أَرْضًا قَالَ الشِّرَاءُ حَسَنٌ. قُلْتُ: فَإِنِّي أُعْطِي عَنْ كُلِّ جَرِيبِ أَرْضٍ دِرْهَمًا وَقَفِيزَ طَعَامٍ. قَالَ: لَا تَجْعَلُ فِي عُنُقِكَ صَغَارًا. وَرَوَى مَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: مَا يَسُرُّنِي أَنَّ لِي الْأَرْضَ كُلَّهَا بِجِزْيَةِ خَمْسَةِ دَرَاهِمَ أُقِرُّ فِيهَا بِالصَّغَارِ عَلَى نَفْسِي.

ona aynı şeyi söyledi; o da "Hayır" dedi ve Yüce Allah'ın: { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyenlerle savaşın...” ayetinden { وَهُمْ صاغِرُونَ } “boyun eğip” buyruğuna kadar okudu ve: "Sizden biri onlardan birinin boynundaki küçüklüğü alıp kendi boynuna geçirmeye mi yelteniyor!" dedi. Küleyb b. Vâil dedi ki: İbn Ömer'e "Bir arazi satın aldım" dedim. O: "Satın almak güzeldir" dedi. Ben: "Her cerîb arazi için bir dirhem ve bir kafîz yiyecek veriyorum" deyince: "Boynuna küçüklük (zillet) takma!" dedi. Meymûn b. Mihrân, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: "Üzerinde kendi nefsime küçüklüğü ikrar edeceğim beş dirhemlik cizye karşılığında bütün yeryüzünün benim olması beni sevindirmez."

[سورة التوبة (٩): آية ٣٠]

[Tevbe Suresi (9), Ayet 30]

وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٣٠)

{ وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٣٠) } “Yahudiler: 'Üzeyr Allah'ın oğludur' dediler. Hristiyanlar da: 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler. Bu, daha önce inkâr edenlerin sözlerine benzeterek ağızlarıyla söyledikleri sözleridir. Allah onları kahretsin! Nasıl da döndürülüyorlar! (30)”

فيه سبع مسائل: الاولى- قَرَأَ عَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ" عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ" بِتَنْوِينِ عُزَيْرٌ. وَالْمَعْنَى أَنَّ" ابْنًا" عَلَى هَذَا خَبَرُ ابْتِدَاءٍ عَنْ عُزَيْرٌ وَ" عُزَيْرٌ" يَنْصَرِفُ عَجَمِيًّا كَانَ أَوْ عَرَبِيًّا. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ" عُزَيْرُ ابْنُ" بِتَرْكِ التَّنْوِينِ لِاجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ، وَمِنْهُ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ" قل هو الله أحد الله الصمد" [الإخلاص: ٢ - ١]. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الشِّعْرِ. وَأَنْشَدَ الطَّبَرِيُّ فِي ذَلِكَ:

Bunda yedi mesele vardır: Birincisi: Âsım ve Kisâî, "Üzeyr" kelimesini tenvin ile { عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } şeklinde okumuşlardır. Buna göre anlam: "İbn" kelimesi "Üzeyr" mübtedasının haberidir ve "Üzeyr" ister acemî ister Arapça olsun munsarıftır (tenvin alır). İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir ise iki sakinin bir araya gelmesinden ötürü tenvini terk ederek "Üzeyru-bnu" (عُزَيْرُ ابْنُ) şeklinde okumuşlardır; { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ (١) اللَّهُ الصَّمَدُ (٢) } [İhlâs: 1-2] ayetini tenvinsiz okuyan kimsenin kıraati de böyledir. Ebû Ali: "Bu şiirde çokça bulunur" demiştir. Taberî bu hususta şu beyti okumuştur:

لَتَجِدَنِّي بِالْأَمِيرِ بَرَّا ... وَبِالْقَنَاةِ مِدْعَسًا مِكَرَّا

Elbette beni emire karşı itaatkar... Mızrakla çokça saplayan ve döne döne saldıran biri olarak bulacaksın,

إِذَا غُطَيْفُ السُّلَمِيُّ فَرَّا

Gutayf es-Sülemî kaçtığı zaman!