الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَتِ الْيَهُودُ) هَذَا لَفْظٌ خَرَجَ عَلَى الْعُمُومِ وَمَعْنَاهُ الْخُصُوصُ، لِأَنَّ لَيْسَ كُلُّ الْيَهُودِ قَالُوا ذَلِكَ. وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تعالى:" الَّذِينَ قالَ لَهُمُ
İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَقالَتِ الْيَهُودُ } “Yahudiler dediler ki” buyruğu, lafız bakımından genel (umum) olup anlamı ise özeldir (husus); çünkü Yahudilerin tamamı bunu söylememiştir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ } “O kimseler ki onlara...”
الناس" [آل عمران: ١٧٣] وَلَمْ يَقُلْ ذَلِكَ كُلُّ النَّاسِ. وَقِيلَ: إِنَّ قَائِلَ مَا حُكِيَ عَنِ الْيَهُودِ سَلَّامُ بْنُ مِشْكَمٍ وَنُعْمَانُ بْنُ أَبِي أَوْفَى وَشَاسُ بْنُ قَيْسٍ وَمَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ، قَالُوهُ لِلنَّبِيِّ ﷺ. قَالَ النَّقَّاشُ: لَمْ يَبْقَ يَهُودِيٌّ يَقُولُهَا بَلِ انْقَرَضُوا فَإِذَا قَالَهَا وَاحِدٌ فَيَتَوَجَّهُ أَنْ تَلْزَمَ الْجَمَاعَةَ شُنْعَةُ الْمَقَالَةِ، لِأَجْلِ نَبَاهَةِ الْقَائِلِ فِيهِمْ. وَأَقْوَالُ النُّبَهَاءِ أَبَدًا مَشْهُورَةٌ في الناس يحتج بها. فمن ها هنا صح أن تقول الجماعة قول نبيها. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ سَبَبَ ذَلِكَ الْقَوْلِ أَنَّ الْيَهُودَ قَتَلُوا الْأَنْبِيَاءَ بَعْدَ مُوسَى ﵇ فَرَفَعَ اللَّهُ عَنْهُمُ التَّوْرَاةَ وَمَحَاهَا مِنْ قُلُوبِهِمْ، فَخَرَجَ عُزَيْرٌ يَسِيحُ فِي الْأَرْضِ، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ: (أَيْنَ تَذْهَبُ)؟ قَالَ: أَطْلُبُ الْعِلْمَ، فَعَلَّمَهُ التَّوْرَاةَ كُلَّهَا فَجَاءَ عُزَيْرٌ بِالتَّوْرَاةِ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فَعَلَّمَهُمْ. وَقِيلَ: بَلْ حَفَّظَهَا اللَّهُ عُزَيْرًا كَرَامَةً مِنْهُ لَهُ، فَقَالَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَفَّظَنِي التَّوْرَاةَ، فَجَعَلُوا يَدْرُسُونَهَا مِنْ عِنْدِهِ. وَكَانَتِ التَّوْرَاةُ مَدْفُونَةً، كَانَ دَفَنَهَا عُلَمَاؤُهُمْ حِينَ أَصَابَهُمْ مِنَ الْفِتَنِ وَالْجَلَاءِ والمرض ما أصاب وقتل بخت نصر إِيَّاهُمْ. ثُمَّ إِنَّ التَّوْرَاةَ الْمَدْفُونَةَ وُجِدَتْ فَإِذَا هِيَ مُتَسَاوِيَةٌ لِمَا كَانَ عُزَيْرٌ يُدَرِّسُ فَضَلُّوا عِنْدَ ذَلِكَ وَقَالُوا: إِنَّ هَذَا لَمْ يَتَهَيَّأْ لِعُزَيْرٍ إِلَّا وَهُوَ ابْنُ اللَّهِ حَكَاهُ الطَّبَرِيُّ. وَظَاهِرُ قَوْلِ النَّصَارَى أَنَّ الْمَسِيحَ ابْنُ اللَّهِ، إِنَّمَا أَرَادُوا بُنُوَّةَ النَّسْلِ كَمَا قَالَتِ الْعَرَبُ فِي الْمَلَائِكَةِ. وَكَذَلِكَ يَقْتَضِي قَوْلُ الضَّحَّاكِ وَالطَّبَرِيِّ وغير هما. وَهَذَا أَشْنَعُ الْكُفْرِ. قَالَ أَبُو الْمَعَالِي: أَطْبَقَتِ النَّصَارَى عَلَى أَنَّ الْمَسِيحَ إِلَهٌ وَأَنَّهُ ابْنُ إِلَهٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيُقَالُ إِنَّ بَعْضَهُمْ يعتقد ها بُنُوَّةَ حُنُوٍّ وَرَحْمَةٍ. وَهَذَا الْمَعْنَى أَيْضًا لَا يَحِلُّ أَنْ تُطْلَقَ الْبُنُوَّةُ عَلَيْهِ وَهُوَ كُفْرٌ. الثَّالِثَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فِي هَذَا دَلِيلٌ مِنْ قَوْلِ رَبِّنَا ﵎ عَلَى أَنَّ مَنْ أَخْبَرَ عَنْ كُفْرِ غَيْرِهِ الَّذِي لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَبْتَدِئَ بِهِ لَا حَرَجَ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَنْطِقُ بِهِ عَلَى مَعْنَى الِاسْتِعْظَامِ لَهُ وَالرَّدِّ عَلَيْهِ وَلَوْ شَاءَ رَبُّنَا مَا تَكَلَّمَ بِهِ أَحَدٌ، فَإِذَا مَكَّنَ مِنْ إِطْلَاقِ الْأَلْسُنِ بِهِ فَقَدْ أَذِنَ بِالْإِخْبَارِ عَنْهُ عَلَى مَعْنَى إِنْكَارِهِ بِالْقَلْبِ وَاللِّسَانِ وَالرَّدِّ عَلَيْهِ بالحجة والبرهان.
{ النَّاسُ } “İnsanlar” [Âl-i İmrân: 173] [buyruğu gibidir]; oysa bunu bütün insanlar söylememiştir. Şöyle de denilmiştir: Yahudilerden nakledilen bu sözün söyleyeni Sellâm b. Mişkem, Nu'mân b. Ebî Evfâ, Şâs b. Kays ve Mâlik b. es-Sayf'tır; onlar bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylemişlerdir. en-Nakkâş şöyle demiştir: Bunu söyleyen hiçbir Yahudi kalmamış, bilakis [hepsi] yok olup gitmiştir. Ancak bunu bir kişi söylediğinde, söyleyenin aralarındaki itibarı sebebiyle bu sözün çirkinliği topluluğa da yüklenir. İtibarlı kimselerin sözleri insanlar arasında her zaman meşhurdur ve delil olarak kullanılır. İşte buradan hareketle topluluğun, kendi önderinin/bilgininin sözünü [benimseyip] söylemesi sahih olmuştur. Doğrusunu Allah bilir. Rivayet edildiğine göre bu sözün sebebi şudur: Yahudiler Mûsâ aleyhisselâm'dan sonra peygamberleri öldürdüler; bunun üzerine Allah Tevrât'ı onların arasından kaldırdı ve kalplerinden silip çıkardı. Bunun üzerine Üzeyr yeryüzünde dolaşmaya çıktı. Cebrâil ona gelerek: “Nereye gidiyorsun?” dedi. O da: “İlim arıyorum” dedi. Cebrâil ona Tevrât'ın tamamını öğretti. Üzeyr Tevrât'la İsrâiloğullarına gelip [onu] onlara öğretti. Şöyle de denilmiştir: Bilakis Allah, bir ikram olmak üzere Tevrât'ı Üzeyr'e ezberletti. Üzeyr İsrâiloğullarına: “Allah bana Tevrât'ı ezberletti” dedi; onlar da Tevrât'ı ondan öğrenmeye başladılar. Tevrât ise gömülüydü; Buhtunnasr'ın onları katletmesi, başlarına gelen fitneler, sürgünler ve hastalıklar sırasında âlimleri onu gömmüştü. Daha sonra bu gömülü Tevrât bulundu ve Üzeyr'in öğrettiği ile birebir aynı olduğu görüldü. Bunun üzerine saptılar ve: “Bu, ancak Allah'ın oğlu olduğu takdirde Üzeyr için mümkün olabilir” dediler. Bunu et-Taberî nakletmiştir. Hristiyanların “Mesîh Allah'ın oğludur” sözünün zahiri, Arapların melekler hakkında söylediği gibi nesep oğulluğunu kastettikleridir. ed-Dahhâk, et-Taberî ve diğerlerinin sözü de bunu gerektirmektedir. Bu ise küfrün en çirkinidir. Ebü'l-Meâlî şöyle demiştir: Hristiyanlar Mesîh'in bir ilah ve ilahın oğlu olduğu hususunda icma etmişlerdir (ittifak etmişlerdir). İbn Atiyye şöyle demiştir: Onlardan bazılarının bunu şefkat ve merhamet oğulluğu olarak kabul ettiği söylenir. Ancak bu anlamda da [Allah hakkında] oğulluk ifadesini kullanmak helal değildir ve küfürdür. Üçüncüsü: İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Rabbimiz [Tebâreke ve Teâlâ]'nın bu buyruğunda, hiç kimsenin kendi başına başlatması caiz olmayan bir başkasının küfrünü aktaran kimseye bir vebal olmadığına delil vardır. Çünkü kişi bunu ancak o sözün vehametini belirtmek ve onu reddetmek amacıyla dile getirmektedir. Şayet Rabbimiz dileseydi bunu hiç kimse konuşamazdı. Dillerin bunu söylemesine imkân verdiğine göre, kalben ve lisanen inkâr etmek ve hüccet ile delille reddetmek kaydıyla bundan haber vermeye izin vermiştir.
الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ) قِيلَ: مَعْنَاهُ التَّأْكِيدُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بأيديهم" [البقرة: ٧٩] وقوله:" وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ" [الانعام: ٣٨] وَقَوْلُهُ:" فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ" [الحاقة: ١٣] وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا كَانَ قَوْلٌ سَاذَجٌ لَيْسَ فِيهِ بَيَانٌ وَلَا بُرْهَانٌ، وَإِنَّمَا هُوَ قَوْلٌ بِالْفَمِ مُجَرَّدٌ نَفْسِ دَعْوَى لَا مَعْنَى تَحْتَهُ صَحِيحٌ لِأَنَّهُمْ مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً فَكَيْفَ يَزْعُمُونَ أَنَّ لَهُ وَلَدًا، فَهُوَ كَذِبٌ وَقَوْلٌ لِسَانِيٌّ فقط بخلاف الأقوال الصحيحة التي تعضد ها الْأَدِلَّةُ وَيَقُومُ عَلَيْهَا الْبُرْهَانُ. قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَذْكُرْ قَوْلًا مَقْرُونًا بِذِكْرِ الْأَفْوَاهِ وَالْأَلْسُنِ إِلَّا وَكَانَ قَوْلًا زُورًا، كَقَوْلِهِ:" يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ" [آل عمران: ١٦٧] وَ" كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا كَذِباً" [الكهف: ٥] وَ" يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ" [الفتح: ١١]. الخامسة- قوله تعالى: (يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ) " يُضاهِؤُنَ" يُشَابِهُونَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْعَرَبِ: امْرَأَةٌ ضَهْيَأٌ لِلَّتِي لَا تَحِيضُ أَوِ الَّتِي لَا ثَدْيَ لَهَا، كَأَنَّهَا أَشْبَهَتِ الرِّجَالَ. وَلِلْعُلَمَاءِ فِي" قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا" ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- قَوْلُ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ: اللَّاتُ وَالْعُزَّى وَمَنَاةُ الثَّالِثَةُ الْأُخْرَى. الثَّانِي- قَوْلُ الْكَفَرَةِ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ. الثَّالِثُ- قَوْلُ أَسْلَافِهِمْ، فَقَلَّدُوهُمْ فِي الْبَاطِلِ وَاتَّبَعُوهُمْ عَلَى الْكُفْرِ، كَمَا أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ" [الزخرف: ٢٣]. السَّادِسَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي" ضَهْيَأٍ" هَلْ يُمَدُّ أَوْ لَا، فَقَالَ ابْنُ وَلَّادٍ: امْرَأَةٌ ضَهْيَأٌ، وَهِيَ الَّتِي لَا تَحِيضُ، مَهْمُوزٌ غَيْرُ مَمْدُودٍ. وَمِنْهُمْ مَنْ يَمُدُّ وَهُوَ سِيبَوَيْهِ فَيَجْعَلُهَا عَلَى فَعَلَاءَ بِالْمَدِّ، وَالْهَمْزَةُ فِيهَا زَائِدَةٌ لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ نِسَاءٌ ضُهْيٌ فَيَحْذِفُونَ الْهَمْزَةَ. قَالَ أَبُو الْحَسَنِ قال لي
Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ } “Bu, onların ağızlarıyla söyledikleri sözleridir” buyruğudur. [Bununla] tekit (vurgu) kastedildiği söylenmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بأيديهم } “Kitabı elleriyle yazarlar” [el-Bakara: 79], { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “iki kanadıyla uçan hiçbir kuş... yoktur” [el-En'âm: 38] ve { فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ } “Sûr'a tek bir üfleyişle üflendiği zaman” [el-Hâkka: 13]. Bunun benzeri [örnekler Kur'an'da] çoktur. Bir diğer görüşe göre bunun anlamı şudur: Bu [söz], içerisinde hiçbir açıklama ve delil bulunmayan temelsiz bir söz olup sadece ağızla söylenen, altında geçerli hiçbir mana barındırmayan kuru bir iddiadan ibarettir. Çünkü onlar Allah Subhânehu'nun bir eş edinmediğini kabul etmektedirler; hâl böyleyken O'nun bir çocuğu olduğunu nasıl iddia edebilirler? Dolayısıyla bu, delillerin desteklediği ve bürhanın üzerine bina edildiği doğru sözlerin aksine, sadece bir yalan ve dille söylenen bir sözdür. Meânî ehli (belağat âlimleri) şöyle demiştir: Allah Subhânehu, ağızlar veya dillerle birlikte andığı her sözü mutlaka batıl ve yalan bir söz olarak zikretmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } “Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlar” [Âl-i İmrân: 167], { كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا كَذِباً } “Ağızlarından çıkan söz ne kadar da büyük! Onlar yalandan başka bir şey söylemiyorlar” [el-Kehf: 5] ve { يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } “Kalplerinde olmayanı dilleriyle söylerler” [el-Feth: 11]. Beşincisi: Yüce Allah'ın: { يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ } “Daha önce inkâr edenlerin sözlerine benzetiyorlar” buyruğudur. “يُضاهِؤُنَ” (yudâhiûne); benzerini söylerler/benzetirler demektir. Nitekim Arapların, âdet görmeyen veya göğüsleri bulunmayan kadına erkeklere benzemesi sebebiyle “امْرَأَةٌ ضَهْيَأٌ” (dahye' kadın) demeleri de bu köktendir. Âlimlerin “{ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا } (inkâr edenlerin sözleri)” ifadesi hakkında üç görüşü vardır: Birincisi; putperestlerin, “Lât, Uzzâ ve üçüncüsü olan diğer Menât” [şeklindeki] sözleridir. İkincisi; kâfirlerin, “Melekler Allah'ın kızlarıdır” [şeklindeki] sözleridir. Üçüncüsü; [önceki] atalarının sözleridir; böylece batılda onları taklit etmişler ve inkâr üzere onların peşinden gitmişlerdir. Nitekim Yüce Allah onların hakkında şöyle haber vermiştir: { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } “Biz babalarımızı bir din/inanç üzere bulduk” [ez-Zuhruf: 23]. Altıncısı: Âlimler “ضَهْيَأ” (dahye') kelimesinin medli (uzatılarak) okunup okunmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Vellâd şöyle demiştir: Âdet görmeyen kadın manasındaki “امْرَأَةٌ ضَهْيَأٌ” (imraetün dahye') ifadesi hemzelidir, medsizdir. Sîbeveyh'in de aralarında bulunduğu bazı âlimler ise onu “fa'lâ” (فَعْلَاءَ) vezninde kabul ederek medli okurlar; buradaki hemze ziyadedir (eklemedir), zira Araplar [çoğulunda] hemzeyi atıp “نِسَاءٌ ضُهْيٌ” (nisâün duhyn) derler. Ebü'l-Hasan şöyle demiştir: Bana
النَّجِيرَمِيُّ: ضَهْيَأَةٌ بِالْمَدِّ وَالْهَاءِ. جَمَعَ بَيْنَ عَلَامَتَيْ تَأْنِيثٍ، حَكَاهُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ فِي النَّوَادِرِ. وَأَنْشَدَ:
en-Necîremî: İki müenneslik alametini bir araya getirerek 'ḍahyeeh' (ضَهْيَأَةٌ) med ve he ile [kullanılır] dedi; bunu Ebû Amr eş-Şeybânî'den en-Nevâdir'de nakletti ve şu beyti okudu:
ضَهْيَأَةٌ أَوْ عَاقِرُ جَمَادٍ
Âtıl bir kısır veya doğurmayan bir kadın
ابْنُ عطية: من قال" يُضاهِؤُنَ" مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: امْرَأَةٌ ضَهْيَاءُ فَقَوْلُهُ خَطَأٌ، قَالَهُ أَبُو عَلِيٍّ، لِأَنَّ الْهَمْزَةَ فِي (ضَاهَأَ) أَصْلِيَّةٌ، وَفِي (ضَهْيَاءَ) زَائِدَةٌ كَحَمْرَاءَ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ) أَيْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ، يَعْنِي الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، لِأَنَّ الْمَلْعُونَ كَالْمَقْتُولِ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ:" قاتَلَهُمُ اللَّهُ" هُوَ بِمَعْنَى التعجب. وقال ابن عباس: كل شي فِي الْقُرْآنِ قَتْلٌ فَهُوَ لَعْنٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ أبان ابن تَغْلِبَ:
İbn Atıyye şöyle demiştir: Ebû Ali'nin belirttiğine göre; { يُضاهِؤُنَ } kelimesinin onların 'imraetün ḍahyâ'' (امْرَأَةٌ ضَهْيَاءُ) sözünden türediğini söyleyen kimse hata etmiştir; çünkü (ضَاهَأَ) kelimesindeki hemze aslidir, (ضَهْيَاءَ) kelimesindeki hemze ise (حَمْرَاءَ) kelimesinde olduğu gibi zâittir. Yedincisi: Yüce Allah'ın: { قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Allah onları kahretsin! Nasıl da döndürülüyorlar!” buyruğu, yani Allah onlara -Yahudilere ve Hristiyanlara- lanet etsin demektir; çünkü lanetlenen kimse öldürülmüş gibidir. İbn Cüreyc: "{ قاتَلَهُمُ اللَّهُ } ifadesi taaccüp (şaşkınlık bildirme) anlamındadır" demiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: "Kur'ân'daki her katl (öldürme) ifadesi lanet manasındadır." Ebân b. Tağlib'in şu sözü de bundandır:
قَاتَلَهَا اللَّهُ تَلْحَانِي وَقَدْ عَلِمَتْ ... أَنِّي لِنَفْسِي إِفْسَادِي وَإِصْلَاحِي
Allah canını alsın beni kınıyor; oysa bilirdi ki ... Kendi nefsimi ifsât etmem de ıslah etmem de benim elimdedir.
وَحَكَى النَّقَّاشُ أَنَّ أَصْلَ" قَاتَلَ اللَّهُ" الدُّعَاءُ، ثُمَّ كَثُرَ فِي اسْتِعْمَالِهِمْ حَتَّى قَالُوهُ عَلَى التَّعَجُّبِ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَهُمْ لَا يُرِيدُونَ الدُّعَاءَ. وَأَنْشَدَ الْأَصْمَعِيُّ:
En-Nakkâş, "Kātelellâh" (قَاتَلَ اللَّهُ) ifadesinin aslının dua (beddua) olduğunu, daha sonra kullanımlarında o kadar çok yer aldığını ve hayırda da şerde de dua kastı olmaksızın taaccüp (hayret) bildirmek için söylendiğini nakletmiştir. El-Asmaî şu beyti okumuştur:
يَا قَاتَلَ اللَّهُ لَيْلَى كَيْفَ تُعْجِبُنِي ... وَأُخْبِرُ النَّاسَ أني لا أباليها
Ey Allah canını alası Leylâ, beni nasıl da büyülüyor! ... Oysa insanlara ona hiç aldırış etmediğimi söylüyorum.
[سورة التوبة (٩): آية ٣١]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 31]
اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَما أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٣١)
{ اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَما أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٣١) } “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler. Oysa onlar tek bir ilaha ibadet etmekten başkasıyla emrolunmamışlardı. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir. (31)”
قَوْلِهِ تَعَالَى: (اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ) الْأَحْبَارُ جَمْعُ حَبْرٍ، وَهُوَ الَّذِي يُحَسِّنُ الْقَوْلَ وَيُنَظِّمُهُ وَيُتْقِنُهُ بِحُسْنِ الْبَيَانِ عَنْهُ. وَمِنْهُ ثَوْبٌ مُحَبَّرٌ أَيْ جَمَعَ الزِّينَةَ. وَقَدْ قِيلَ فِي واحد الأحبار: حبر بكسر الحاء، والمفسرون على فتحها. واهل اللغة على كسرها. قال يونس: لم أسمعه إلا بِكَسْرِ الْحَاءِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا: [مِدَادُ] حِبْرٍ يُرِيدُونَ مِدَادَ عَالِمٍ، ثُمَّ كَثُرَ الِاسْتِعْمَالُ حَتَّى قَالُوا لِلْمِدَادِ حِبْرٌ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الكسر
Yüce Allah'ın: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ } “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler” buyruğunda geçen "el-Ahbâr" (الْأَحْبَارُ), "habr" (حَبْر) kelimesinin çoğuludur. Bu da sözü güzelleştiren, düzene koyan ve onu güzel bir beyanla sağlamlaştıran kimsedir. "Süsleri kendinde toplamış (süslü) elbise" manasındaki "sevbun muhabberun" (ثَوْبٌ مُحَبَّرٌ) tabiri de buradan gelmektedir. "Ahbâr" kelimesinin tekili hakkında "hâ" harfinin kesresiyle "hibr" dendiği de söylenmiştir. Müfessirler fetha ile [okunması gerektiği], dil ehli ise kesre ile [okunması gerektiği] görüşündedir. Yûnus şöyle demiştir: "Ben bunu ancak hâ harfinin kesresiyle işittim. Bunun delili de onların âlimin mürekkebini kastederek 'midâdu hibrin' (مِدَادُ حِبْرٍ) [mürekkep] demeleridir. Daha sonra bu kullanım o kadar yaygınlaşmıştır ki bizzat mürekkebe 'hibr' demişlerdir." Ferrâ şöyle demiştir: "Kesre...
وَالْفَتْحُ لُغَتَانِ. وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: الْحِبْرُ بِالْكَسْرِ الْمِدَادُ، وَالْحَبْرُ بِالْفَتْحِ الْعَالِمُ. وَالرُّهْبَانُ جَمْعُ رَاهِبٍ مَأْخُوذٌ مِنَ الرَّهْبَةِ، وَهُوَ الَّذِي حَمَلَهُ خَوْفُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَنْ يُخْلِصَ لَهُ النِّيَّةَ دُونَ النَّاسِ، وَيَجْعَلُ زَمَانَهُ لَهُ وَعَمَلَهُ مَعَهُ وَأُنْسَهُ بِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ) قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: جَعَلُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ كالأرباب حيث أطاعوهم في كل شي، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ ناراً" [الكهف: ٩٦] أَيْ كَالنَّارِ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ:
ve fetha iki ayrı lügattir" demiştir. İbnü's-Sikkît ise: "Kesre ile 'el-hibr' (الْحِبْرُ) mürekkep, fetha ile 'el-habr' (الْحَبْرُ) ise âlimdir" demiştir. “Ruhbân” (الرُّهْبَانُ) kelimesi “râhib” (رَاهِب) kelimesinin çoğulu olup "rehbet" (الرَّهْبَة) (korku) kökünden türemiştir; o da Allah Teâlâ korkusunun kendisini insanlardan ayrı olarak niyetini sadece O'na has kılmaya, vaktini O'na adamaya, amelini O'nunla birlikte yapmaya ve ünsiyetini O'nunla kurmaya sevk ettiği kimsedir. Yüce Allah'ın: { أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp rabler [edindiler]” buyruğu hakkında meanî ehli şöyle demiştir: Onlara her hususta itaat ettikleri için hahamlarını ve rahiplerini rabler gibi kıldılar; nitekim Yüce Allah'ın: { قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ ناراً } “Körükleyin dedi; nihayet onu bir ateş haline getirince...” [Kehf: 96] yani ateş gibi kılınca buyruğu da böyledir. Abdullah b. el-Mübarek şöyle demiştir:
وَهَلْ أَفْسَدَ الدِّينَ إِلَّا الْمُلُوكُ ... وَأَحْبَارُ سُوءٍ وَرُهْبَانُهَا
Dini bozan hükümdarlardan ... Kötü hahamlardan ve rahiplerinden başkası mıdır?
رَوَى الْأَعْمَشُ وَسُفْيَانُ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ أَبَى الْبَخْتَرِيِّ قَالَ: سُئِلَ حُذَيْفَةُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ" هَلْ عبد وهم؟ فَقَالَ لَا، وَلَكِنْ أَحَلُّوا لَهُمُ الْحَرَامَ فَاسْتَحَلُّوهُ، وَحَرَّمُوا عَلَيْهِمُ الْحَلَالَ فَحَرَّمُوهُ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ قَالَ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ وَفِي عُنُقِي صَلِيبٌ مِنْ ذَهَبٍ. فَقَالَ: (مَا هَذَا يَا عَدِيُّ اطْرَحْ عَنْكَ هَذَا الْوَثَنَ) وَسَمِعْتُهُ يَقْرَأُ فِي سُورَةِ" بَرَاءَةٌ"" اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ" ثُمَّ قَالَ: (أَمَا إنهم لم يكونوا يعبد ونهم وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا أَحَلُّوا لَهُمْ شَيْئًا اسْتَحَلُّوهُ وَإِذَا حَرَّمُوا عَلَيْهِمْ شَيْئًا حَرَّمُوهُ). قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لَا يُعْرَفُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ حَرْبٍ. وَغُطَيْفُ بْنُ أَعْيَنَ لَيْسَ بِمَعْرُوفٍ فِي الْحَدِيثِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ) مَضَى الْكَلَامُ فِي اشْتِقَاقِهِ فِي [آلِ عِمْرَانَ]. وَالْمَسِيحُ: الْعَرَقُ يَسِيلُ مِنَ الْجَبِينِ. وَلَقَدْ أَحْسَنَ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ فَقَالَ:
El-A'meş ve Süfyân, Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o da Ebu'l-Bahterî'den şöyle rivayet etmiştir: Huzeyfe'ye, Allah Azze ve Celle'nin: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” buyruğu hakkında: "Onlara ibadet mi ettiler?" diye soruldu. O da: "Hayır, fakat onlar kendilerine haramı helal kıldılar, onlar da bunu helal saydılar; helali de onlara haram kıldılar, onlar da bunu haram saydılar" dedi. Tirmizî, Adiy b. Hâtim'den şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına boynumda altından bir haç varken geldim. Buyurdu ki: (Bu nedir ey Adiy! Boynundaki şu putu çıkarıp at!) Ve onun Berâe Suresi'nden şu ayeti okuduğunu işittim: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ } “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler”. Sonra şöyle buyurdu: (Dikkat edin, onlar onlara ibadet etmiyorlardı; fakat onlar kendilerine bir şeyi helal kıldıklarında onu helal sayıyorlar, kendilerine bir şeyi haram kıldıklarında da onu haram sayıyorlardı). [Tirmizî] dedi ki: "Bu garib bir hadistir; sadece Abdüsselâm b. Harb'in rivayetiyle bilinir. Gutayf b. A'yen ise hadiste tanınan biri değildir." Yüce Allah'ın: { وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ } “ve Meryem oğlu Mesih'i” buyruğunda geçen 'Mesih' kelimesinin iştikakına (türeyişine) dair açıklamalar [Âl-i İmrân] suresinde geçmişti. Mesih, alından süzülen ter anlamına da gelir. Son dönem şairlerinden biri pek güzel söylemiştir:
افْرَحْ فَسَوْفَ تَأْلَفُ الْأَحْزَانَا ... إِذَا شَهِدْتَ الْحَشْرَ وَالْمِيزَانَا
Sevin, çünkü hüzünlerle kaynaşacaksın ... Haşri ve mizanı gördüğün zaman!
وَسَالَ مِنْ جَبِينِكَ الْمَسِيحُ ... كَأَنَّهُ جَدَاوِلٌ تَسِيحُ
Ve alnından terler boşanacak ... Sanki akıp giden dereler gibi!
وَمَضَى فِي [النِّسَاءِ] مَعْنَى إِضَافَتِهِ إِلَى مَرْيَمَ أُمِّهِ.
Nisâ [Suresi'nde] onun, annesi Meryem'e nispet edilmesinin anlamı geçmişti.
[سورة التوبة (٩): آية ٣٢]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 32]
يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلاَّ أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ (٣٢)
{ يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلاَّ أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ (٣٢) } “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek istiyorlar. Kafirler istemese de Allah nurunu mutlaka tamamlamaktan başka bir şeye razı olmaz. (32)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ) أَيْ دَلَالَتَهُ وَحُجَجَهُ عَلَى تَوْحِيدِهِ. جَعَلَ الْبَرَاهِينَ بِمَنْزِلَةِ النُّورِ لِمَا فِيهَا مِنَ الْبَيَانِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى نُورُ الْإِسْلَامِ، أَيْ أَنْ يُخْمِدُوا دِينَ اللَّهِ بِتَكْذِيبِهِمْ. (بِأَفْواهِهِمْ) جَمْعُ فَوْهٍ عَلَى الْأَصْلِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي فَمٍ فَوْهٍ، مِثْلُ حَوْضٍ وَأَحْوَاضٍ. (وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ) يُقَالُ: كَيْفَ دَخَلَتْ" إِلَّا" وَلَيْسَ فِي الْكَلَامِ حَرْفُ نَفْيٍ، وَلَا يَجُوزُ ضَرَبْتُ إِلَّا زَيْدًا. فَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ" إِلَّا" إِنَّمَا دَخَلَتْ لِأَنَّ فِي الْكَلَامِ طَرَفًا مِنَ الْجَحْدِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْجَحْدُ وَالتَّحْقِيقُ لَيْسَا بِذَوِي أَطْرَافٍ. وَأَدَوَاتُ الْجَحْدِ: مَا، وَلَا، وَإِنْ، وَلَيْسَ: وَهَذِهِ لَا أَطْرَافَ لَهَا يُنْطَقُ بِهَا وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا أَرَادَ لَجَازَ كَرِهْتُ إِلَّا زَيْدًا، وَلَكِنَّ الْجَوَابَ أَنَّ الْعَرَبَ تَحْذِفُ مَعَ أَبَى. والتقدير: ويأبى الله كل شي إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: إِنَّمَا جَازَ هَذَا فِي" أَبَى" لِأَنَّهَا مَنْعٌ أَوِ امْتِنَاعٌ فَضَارَعَتِ النَّفْيَ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَهَذَا حَسَنٌ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: { يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ } “Allah'ın nurunu söndürmek istiyorlar” buyruğu, yani O'nun tevhidini gösteren delil ve hüccetlerini [söndürmek istiyorlar demektir]. İçerdiği açık beyandan ötürü delilleri nur mesabesinde kılmıştır. Bir diğer görüşe göre anlam şudur: İslam'ın nurunu, yani yalanlamalarıyla Allah'ın dinini söndürmek isterler. { بِأَفْواهِهِمْ } “ağızlarıyla” kelimesi, aslına uygun olarak “fevh” (فَوْه) kelimesinin çoğuludur; zira “fem” (فَم) (ağız) kelimesinin aslı, “havz” (حَوْض) ve “ahvâz” (أَحْوَاض) gibi “fevh”tir. { وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ } “Allah nurunu mutlaka tamamlamaktan başkasına razı olmaz” buyruğuna dair şöyle denilir: Cümlede herhangi bir nefiy (olumsuzluk) harfi bulunmadığı halde “illâ” (إِلَّا) edatı nasıl gelmiştir? Zira "Zeyd hariç dövdüm" (ضَرَبْتُ إِلَّا زَيْدًا) denilemez. El-Ferrâ, "illâ" edatının gelişini cümlede bir tür inkâr/olumsuzluk tarafı bulunmasıyla açıklamıştır. Ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: İnkâr ve ispatın tarafları olmaz. İnkâr edatları; 'mâ', 'lâ', 'in' ve 'leyse'dir. Bunların telaffuz edilecek yan tarafları yoktur; eğer durum onun dediği gibi olsaydı "Zeyd hariç hoşlanmadım" (كَرِهْتُ إِلَّا زَيْدًا) demek caiz olurdu. Fakat buna cevap şudur: Araplar 'ebâ' (أَبَى) fiiliyle birlikte hazif yaparlar. Takdiri şöyledir: "Allah nurunu tamamlamak dışında her şeyi reddeder/geri çevirir." Ali b. Süleyman şöyle demiştir: "Bu durum 'ebâ' (أَبَى) fiilinde caiz olmuştur; çünkü o men etmek veya kaçınmak demektir, böylece nefiye (olumsuzluğa) benzemiştir." En-Nehhâs: "Bu güzel bir açıklamadır; nitekim şair şöyle demiştir:" demiştir:
وَهَلْ لِي أُمٌّ غَيْرُهَا إِنْ تَرَكْتُهَا ... أَبَى اللَّهُ إِلَّا أن أكون لها ابنما
Onu terk edersem benim ondan başka bir annem mi var? ... Allah benim ona bir evlat olmamdan başkasına razı gelmedi.
[سورة التوبة (٩): آية ٣٣]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 33]
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ (٣٣)
{ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ (٣٣) } “Müşrikler istemese de o dini bütün dinlere üstün kılmak için Resulünü hidayet ve hak din ile gönderen O'dur. (33)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ) يُرِيدُ مُحَمَّدًا ﷺ. (بِالْهُدى) أَيْ بِالْفُرْقَانِ. (وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ) أَيْ بِالْحُجَّةِ وَالْبَرَاهِينِ. وَقَدْ أَظْهَرَهُ عَلَى شَرَائِعِ الدين حتى لا يخفى عليه شي مِنْهَا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. وَقِيلَ:" لِيُظْهِرَهُ" أَيْ لِيُظْهِرَ الدِّينَ دِينَ الْإِسْلَامِ عَلَى كُلِّ دِينٍ. قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَالضَّحَّاكُ: هَذَا عِنْدَ نُزُولِ عِيسَى ﵇. وَقَالَ السُّدِّيُّ: ذَاكَ عِنْدَ خُرُوجِ الْمَهْدِيِّ، لَا يَبْقَى أَحَدٌ إِلَّا دَخَلَ فِي الْإِسْلَامِ أَوْ أَدَّى الْجِزْيَةَ. وَقِيلَ: الْمَهْدِيُّ هُوَ عِيسَى فَقَطْ وَهُوَ غَيْرُ صَحِيحٍ لِأَنَّ الْأَخْبَارَ الصِّحَاحَ قَدْ
Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ } “Resulünü gönderen O'dur” buyruğu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmektedir. { بِالْهُدى } “hidayet ile” yani Kur'an ile; { وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } “ve hak din ile, onu bütün dinlere üstün kılmak için” yani hüccet ve delillerle [üstün kılmak için]. İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edildiğine göre; dinin hükümlerinden hiçbir şey ona gizli kalmayacak şekilde onu dinin şeriatlarına vâkıf kılmıştır. Bir diğer görüşe göre: { لِيُظْهِرَهُ } yani İslam dinini bütün dinlere üstün kılması içindir. Ebû Hureyre ve Dahhâk: "Bu, Îsâ aleyhisselâm'ın inişi vaktindedir" demişlerdir. Es-Süddî ise: "Bu, Mehdî'nin çıkışı vaktindedir; geriye İslam'a girmeyen yahut cizye vermeyen hiç kimse kalmaz" demiştir. Mehdî'nin sadece Îsâ olduğu da söylenmiştir; fakat bu sahih değildir, zira sahih haberler
تَوَاتَرَتْ عَلَى أَنَّ الْمَهْدِيَّ مِنْ عِتْرَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَلَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى عِيسَى. وَالْحَدِيثُ الَّذِي وَرَدَ فِي أَنَّهُ (لَا مَهْدِيَّ إِلَّا عِيسَى) غَيْرُ صَحِيحٍ. قَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي كِتَابِ الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ: لِأَنَّ رَاوِيَهُ مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ الْجُنْدِيُّ وَهُوَ مَجْهُولٌ، يَرْوِي عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ- وَهُوَ مَتْرُوكٌ- عَنِ الْحَسَنِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ مُنْقَطِعٌ. وَالْأَحَادِيثُ الَّتِي قَبْلَهُ فِي التَّنْصِيصِ عَلَى خُرُوجِ الْمَهْدِيِّ، وَفِيهَا بَيَانُ كَوْنِ الْمَهْدِيِّ مِنْ عِتْرَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَصَحُّ إِسْنَادًا. قُلْتُ: قَدْ ذَكَرْنَا هَذَا وَزِدْنَاهُ بَيَانًا فِي كِتَابِنَا (كِتَابِ التَّذْكِرَةِ) وَذَكَرْنَا أَخْبَارَ الْمَهْدِيِّ مُسْتَوْفَاةً وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقِيلَ: أَرَادَ" لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ" فِي جزيرة العرب، وقد فعل.
Mehdî'nin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ehl-i Beyt'inden (ıtresinden) olduğu hususunda mütevatirdir; dolayısıyla bunun Îsâ'ya hamledilmesi caiz değildir. (Îsâ'dan başka Mehdî yoktur) şeklinde vârit olan hadis ise sahih değildir. El-Beyhakî Kitâbü'l-Ba's ve'n-Nüşûr'da şöyle demiştir: "Çünkü onun râvisi Muhammed b. Hâlid el-Cündî olup o meçhuldür; o metrûk olan Ebân b. Ebî Ayyâş'tan, o el-Hasan'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmektedir ki bu rivayet münkattır. Ondan önceki Mehdî'nin çıkışını nass ile belirten ve Mehdî'nin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ehl-i Beyt'inden olduğunu açıklayan hadislerin senedi daha sahihtir." Derim ki: Biz bunu (et-Tezkire) adlı kitabımızda zikredip fazlasıyla açıkladık ve Mehdî ile ilgili haberleri eksiksiz olarak aktardık, Allah'a hamdolsun. Şöyle de denilmiştir: { لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } “onu bütün dinlere üstün kılmak için” ifadesiyle Arap Yarımadası'nda üstün kılmayı kastetmiştir ve bunu da gerçekleştirmiştir.
[سورة التوبة (٩): آية ٣٤]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 34]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٤)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٤) } “Ey iman edenler! Şüphesiz hahamların ve rahiplerin birçoğu insanların mallarını haksız yere yerler ve Allah'ın yolundan alıkoyarlar. Altın ve gümüşü biriktirip yığıp da onları Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onları acı bir azapla müjdele! (34)”
فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى" لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ" دَخَلَتِ اللَّامُ عَلَى يَفْعَلُ، وَلَا تَدْخُلُ عَلَى فَعَلَ لِمُضَارَعَةِ يفعل الأسماء. والأحبار علماء اليهود. والرهبان مُجْتَهِدُو النَّصَارَى فِي الْعِبَادَةِ." بِالْباطِلِ" قِيلَ: إِنَّهُمْ كَانُوا يَأْخُذُونَ مِنْ أَمْوَالِ أَتْبَاعِهِمْ ضَرَائِبَ وَفُرُوضًا بِاسْمِ الْكَنَائِسِ وَالْبِيَعِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، مِمَّا يُوهِمُونَهُمْ أَنَّ النَّفَقَةَ فِيهِ مِنَ الشَّرْعِ وَالتَّزَلُّفِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَهُمْ خِلَالَ ذَلِكَ يَحْجُبُونَ تِلْكَ الْأَمْوَالَ، كَالَّذِي ذَكَرَهُ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ عَنِ الرَّاهِبِ الَّذِي اسْتَخْرَجَ كَنْزَهُ، ذَكَرَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ فِي السِّيَرِ. وَقِيلَ: كَانُوا يَأْخُذُونَ مِنْ غَلَّاتِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ ضَرَائِبَ بِاسْمِ حِمَايَةِ الدِّينِ وَالْقِيَامِ بِالشَّرْعِ. وَقِيلَ: كَانُوا يَرْتَشُونَ فِي الْأَحْكَامِ، كَمَا يَفْعَلُهُ الْيَوْمَ
Bunda on bir mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “İnsanların mallarını haksız yere yerler” buyruğunda lâm harfi muzari fiilin (yef'alü) başına gelmiştir; isimlere benzerliği sebebiyle mazi fiilin (fe'ale) başına gelmez. “Ahbâr” Yahudilerin âlimleridir; “ruhbân” ise Hristiyanların ibadette gayret gösterenleridir. { بِالْباطِلِ } “haksız yere” ifadesi hakkında şöyle denilmiştir: Onlar, kiliseler, havralar ve benzeri yerler adına, harcamanın dinden olduğunu ve Allah Teâlâ'ya yakınlaştıracağını vehmettirerek tabilerinden vergiler ve mükellefiyetler alıyorlardı; bu esnada da o malları saklayıp biriktiriyorlardı; tıpkı Selmân-ı Fârisî'nin hazinesini çıkaran rahip hakkında anlattığı gibi. Bunu İbn İshâk es-Siyer'de zikretmiştir. Bir diğer görüşe göre: Dini koruma ve şeriatı ayakta tutma adı altında onların mahsullerinden ve mallarından vergiler alıyorlardı. Bir başka görüşe göre ise bugün
كَثِيرٌ مِنَ الْوُلَاةِ وَالْحُكَّامِ. وَقَوْلُهُ:" بِالْباطِلِ" يَجْمَعُ ذَلِكَ كُلَّهُ. (وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ) أَيْ يَمْنَعُونَ أَهْلَ دِينِهِمْ عَنِ الدُّخُولِ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ، وَاتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ) الْكَنْزُ أَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ الضَّمُّ وَالْجَمْعُ وَلَا يَخْتَصُّ ذَلِكَ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ. أَلَا تَرَى قَوْلَهُ ﵇: (أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ مَا يَكْنِزُ الْمَرْءُ الْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ). أَيْ يَضُمُّهُ لِنَفْسِهِ وَيَجْمَعُهُ. قَالَ:
pek çok idareci ve hakimin yaptığı gibi hükümlerde rüşvet alıyorlardı. O'nun: { بِالْباطِلِ } “haksız yere” buyruğu bütün bunları kapsamaktadır. { وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Ve Allah yolundan alıkoyarlar” buyruğu, yani kendi dinlerinden olan kimseleri İslam dinine girmekten ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmaktan men ederler demektir. İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } “Altın ve gümüşü biriktirip yığanlar” buyruğudur. Kenz (hazine/biriktirme) kelimesinin lügatteki aslı bir araya getirmek ve toplamaktır; bu sadece altın ve gümüşe has değildir. Peygamber aleyhisselâm'ın: (Kişinin biriktireceği şeylerin en hayırlısını size haber vereyim mi? Saliha kadındır) buyruğunu görmez misin? Yani onu kendi nefsine katar ve bir araya getirir. Şair şöyle demiştir:
وَلَمْ تَزَوَّدْ مِنْ جَمِيعِ الْكَنْزِ ... غَيْرَ خيوط ورثيث بَزَّ
Ve o bütün hazineden azık edinmedi ... İpler ve döküntü bez parçalarından başka.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
لَا دَرَّ دَرِّي إِنْ أَطْعَمْتُ جَائِعَهُمْ ... قِرْفَ الْحَتِيِّ وَعِنْدِي الْبُرُّ مَكْنُوزُ
Hayırlı kazancım olmasın eğer onların açlarına ... Kuru mukl kavurgası «٢» yedirirsem, oysa yanımda buğday depolanmıştır.
قِرْفُ الْحَتِيِّ هُوَ سَوِيقُ الْمُقِلِّ. يَقُولُ: إِنَّهُ نَزَلَ بِقَوْمٍ فَكَانَ قِرَاهُ عِنْدَهُمْ سَوِيقُ الْمُقِلِّ، وَهُوَ الْحَتِيُّ، فَلَمَّا نَزَلُوا بِهِ قَالَ هُوَ: لَا دَرَّ دَرِّي ... الْبَيْتُ. وَخَصَّ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ مِمَّا لَا يُطَّلَعُ عَلَيْهِ، بِخِلَافِ سائر الأموال. قال الطبري: الكنز كل شي مَجْمُوعٌ بَعْضُهُ إِلَى بَعْضٍ، فِي بَطْنِ الْأَرْضِ كَانَ أَوْ عَلَى ظَهْرِهَا. وَسُمِّيَ الذَّهَبُ ذَهَبًا لِأَنَّهُ يَذْهَبُ، وَالْفِضَّةُ لِأَنَّهَا تَنْفَضُّ فَتَتَفَرَّقُ، وَمِنْهُ قوله تعالى:" انْفَضُّوا إِلَيْها" [الجمعة: ١١]-" لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ" [آل عمران: ١٥٩] وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي [آلِ عِمْرَانَ] الثالثة- واختلفت الصَّحَابَةُ فِي الْمُرَادِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَذَهَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا أَهْلُ الْكِتَابِ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْأَصَمُّ لِأَنَّ قَوْلَهُ:" وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ" مَذْكُورٌ بَعْدَ قَوْلِهِ:" إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ". وَقَالَ أَبُو ذَرٍّ وغيره: المراد بها أهل الكتاب وغير هم مِنَ الْمُسْلِمِينَ. وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّهُ لَوْ أَرَادَ أَهْلَ الْكِتَابِ خَاصَّةً لَقَالَ: وَيَكْنِزُونَ، بِغَيْرِ وَالَّذِينَ. فَلَمَّا قَالَ:" وَالَّذِينَ" فَقَدِ اسْتَأْنَفَ مَعْنًى آخَرَ يُبَيِّنُ أَنَّهُ عَطَفَ جُمْلَةً عَلَى جُمْلَةٍ. فَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، وَهُوَ رَفْعٌ عَلَى الِابْتِدَاءِ. قَالَ السُّدِّيُّ: عَنَى أَهْلَ الْقِبْلَةِ. فَهَذِهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ. وَعَلَى قَوْلِ الصَّحَابَةِ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أن الكفار عند هم
Kırfu'l-hatî (قِرْفُ الْحَتِيِّ), mukl kavurgası (sevîku'l-mukl) demektir. [Şair] şöyle demek istemektedir: O, bir topluluğa misafir olmuştu da onların kendisine ikram ettiği ziyafet yemeği mukl kavurgası olmuştu ki o da hatîdir. Onlar kendisine misafir olduklarında ise o: "Hayırlı kazancım olmasın..." [diyerek başlayan] beyti söyledi. Özellikle altın ve gümüşün zikredilmesi, diğer malların aksine bunların [genellikle gizlenip] muttali olunamayan şeylerden olmasındandır. Taberî şöyle demiştir: Kenz; ister yerin altında ister üstünde olsun, birbiri üstüne yığılmış her şeydir. Altına zeheb (ذَهَب) denilmesi [elden ele] gitmesi (yezehebu / يَذْهَبُ) sebebiyledir. Gümüşe fıdda (فِضَّة) denilmesi ise dağılıp ayrılması (tenfaddü / تَنْفَضُّ) sebebiyledir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { انْفَضُّوا إِلَيْها } “Ona doğru dağılıp gittiler” [el-Cum'a: 11] ve { لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } “Senin etrafından dağılıp giderlerdi” [Âl-i İmrân: 159] buyrukları da bu köktendir. Bu mana daha önce [Âl-i İmrân suresinde] geçmişti. Üçüncü [Mesele]- Sahâbe, bu ayetten neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmiştir: Muâviye, bununla Ehl-i kitabın kastedildiği görüşüne varmıştır; el-Esam da bu görüşe meyletmiştir. Çünkü { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ } “Ve biriktirip yığanlar...” ifadesi, { إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “Muhakkak ki hahamlar ve rahiplerin birçoğu insanların mallarını haksız yollarla yerler” buyruğundan sonra zikredilmiştir. Ebû Zerr ve başkaları ise şöyle demiştir: Bununla hem Ehl-i kitap hem de onların dışındaki Müslümanlar kastedilmektedir. Sahih olan da budur; zira eğer sadece Ehl-i kitabı kastetseydi, [başında] { وَالَّذِينَ } (ve o kimseler ki) olmadan { وَيَكْنِزُونَ } (ve biriktirip yığarlar) derdi. { وَالَّذِينَ } buyurunca, cümlenin cümleye atfedildiğini beyan eden yeni bir manaya başlamış (istînâf etmiş) oldu. Dolayısıyla { الَّذِينَ يَكْنِزُونَ } sözü müste'neftir (yeni bir başlangıç cümlesidir) ve mübteda olmakla merfûdur. Süddî: "Kıble ehlini kastediyor" demiştir. İşte bunlar üç görüştür. Sahâbenin görüşüne göre ise burada kâfirlerin kendilerince
مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرِيعَةِ. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: مَرَرْتُ بِالرَّبَذَةِ فَإِذَا أَنَا بِأَبِي ذَرٍّ فَقُلْتُ لَهُ: مَا أَنْزَلَكَ مَنْزِلَكَ هَذَا؟ قَالَ: كُنْتُ بِالشَّامِ فَاخْتَلَفْتُ أَنَا وَمُعَاوِيَةُ فِي" الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ"، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ: نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ. فَقُلْتُ: نَزَلَتْ فِينَا وَفِيهِمْ، وَكَانَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ فِي ذَلِكَ. فَكَتَبَ إِلَى عُثْمَانَ يَشْكُونِي، فَكَتَبَ إِلَيَّ عُثْمَانُ أَنِ اقْدُمِ الْمَدِينَةَ، فَقَدِمْتُهَا فَكَثُرَ عَلَيَّ النَّاسُ حَتَّى كَأَنَّهُمْ لَمْ يَرَوْنِي قَبْلَ ذَلِكَ، فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِعُثْمَانَ فَقَالَ: إِنْ شِئْتَ تَنَحَّيْتَ فَكُنْتَ قَرِيبًا، فَذَاكَ الَّذِي أَنْزَلَنِي هَذَا الْمَنْزِلَ وَلَوْ أَمَّرُوا عَلَيَّ حَبَشِيًّا لَسَمِعْتُ وَأَطَعْتُ. الرَّابِعَةُ- قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ زَكَاةَ الْعَيْنِ، وَهِيَ تَجِبُ بِأَرْبَعَةِ شُرُوطٍ: حُرِّيَّةٍ، وَإِسْلَامٍ، وَحَوْلٍ، وَنِصَابٍ سَلِيمٍ مِنَ الدَّيْنِ. وَالنِّصَابُ مِائَتَا دِرْهَمٍ أَوْ عِشْرُونَ دِينَارًا. أَوْ يُكَمِّلُ نِصَابَ أَحَدِهِمَا مِنَ الْآخَرِ وَأَخْرَجَ رُبْعَ الْعُشْرِ مِنْ هَذَا وَرُبْعَ الْعُشْرِ مِنْ هَذَا. وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْحُرِّيَّةَ شَرْطٌ، فَلِأَنَّ الْعَبْدَ نَاقِصُ الْمِلْكِ. وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْإِسْلَامَ شَرْطٌ، فَلِأَنَّ الزَّكَاةَ طُهْرَةٌ وَالْكَافِرُ لَا تَلْحَقُهُ طُهْرَةٌ، وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ" [البقرة: ٤٣] فَخُوطِبَ بِالزَّكَاةِ مَنْ خُوطِبَ بِالصَّلَاةِ. وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْحَوْلَ شَرْطٌ، فَلِأَنَّ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (لَيْسَ فِي مَالٍ زَكَاةٌ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ). وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ النِّصَابَ شَرْطٌ، فَلِأَنَّ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (لَيْسَ فِي أَقَلَّ مِنْ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ زَكَاةٌ وَلَيْسَ فِي أَقَلَّ مِنْ عِشْرِينَ دِينَارًا زَكَاةٌ). وَلَا يُرَاعَى كَمَالُ النِّصَابِ فِي أَوَّلِ الْحَوْلِ، وَإِنَّمَا يُرَاعَى عِنْدَ آخِرِ الْحَوْلِ، لِاتِّفَاقِهِمْ أَنَّ الرِّبْحَ فِي حُكْمِ الْأَصْلِ. يَدُلُّ عَلَى هَذَا أَنَّ مَنْ كَانَتْ مَعَهُ مِائَتَا دِرْهَمٍ فَتَجَرَ فِيهَا فَصَارَتْ آخِرَ الْحَوْلِ أَلْفًا أَنَّهُ يُؤَدِّي زَكَاةَ الْأَلْفِ، وَلَا يَسْتَأْنِفُ لِلرِّبْحِ حَوْلًا. فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَخْتَلِفْ حُكْمُ الرِّبْحِ، كَانَ صَادِرًا عَنْ نِصَابٍ أَوْ دُونَهُ. وَكَذَلِكَ اتَّفَقُوا أَنَّهُ لَوْ كَانَ لَهُ أَرْبَعُونَ مِنَ الْغَنَمِ، فَتَوَالَدَتْ لَهُ رَأْسَ الْحَوْلِ ثُمَّ مَاتَتِ الْأُمَّهَاتُ إِلَّا وَاحِدَةً مِنْهَا، وَكَانَتِ السِّخَالُ تتمة النصاب فإن الزكاة تخرج عنها.
[Kâfirler de] şeriatın füruuyla (ayrıntılı ameli hükümleriyle) muhataptırlar. Buhârî, Zeyd b. Vehb'den şöyle rivayet etmiştir: Rebeze'ye uğramıştım; bir de baktım ki Ebû Zerr oradaydı. Ona: "Seni bu konak yerine indiren [buraya yerleşmene sebep olan] nedir?" dedim. O da şöyle dedi: "Ben Şam'daydım; Muâviye ile { الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Altını ve gümüşü biriktirip de onları Allah yolunda harcamayanlar” [ayeti] hakkında ihtilaf ettik. Muâviye: 'Bu [ayet] Ehl-i Kitap hakkında indi' dedi. Ben de: 'Hem bizim hem de onlar hakkında indi' dedim. Bunun üzerine benimle onun arasında [bir tartışma] cereyan etti. Osman'a beni şikâyet eden bir mektup yazdı. Osman da bana: 'Medine'ye gel' diye yazdı. Ben de oraya vardım; insanlar etrafıma öyle çok toplandılar ki sanki beni daha önce hiç görmemişlerdi. Bu durumu Osman'a anlattım; o da: 'İstersen bir kenara çekilir, [şehre] yakın bir yerde bulunursun' dedi. İşte beni bu yere indiren budur. Üzerime Habeşli bir köle dahi yönetici tayin edilseydi yine dinler ve itaat ederdim." Dördüncüsü- İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bu ayet, aynın (nakit para olan altın ve gümüşün) zekâtını içermektedir; bu da dört şartla vacip olur: Hürriyet, İslam, havl (üzerinden bir yıl geçmesi) ve borçtan arınmış nisap. Nisap ise iki yüz dirhem veya yirmi dinardır; yahut birinin nisabı diğeriyle tamamlanır ve bundan da kırkta bir (rubu'l-uşr), şundan da kırkta bir çıkarılır. Hürriyetin şart olduğunu söylememizin sebebi, kölenin mülkiyetinin eksik olmasıdır. İslam'ın şart olduğunu söylememizin sebebi, zekâtın bir arınma (tuhra) olması ve kâfirin bu arınmaya dâhil olmamasıdır; ayrıca Allah Teâlâ: { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” [el-Bakara 2/43] buyurmuştur; böylece namazla muhatap olan kimse zekâtla da muhatap kılınmıştır. Havlın (yılın) şart olduğunu söylememizin sebebi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « لَيْسَ فِي مَالٍ زَكَاةٌ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ » «Üzerinden bir yıl geçmedikçe hiçbir malda zekât yoktur» buyurmuş olmasıdır. Nisabın şart olduğunu söylememizin sebebi ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « لَيْسَ فِي أَقَلَّ مِنْ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ زَكَاةٌ وَلَيْسَ فِي أَقَلَّ مِنْ عِشْرِينَ دِينَارًا زَكَاةٌ » «İki yüz dirhemden daha azında zekât yoktur; yirmi dinardan daha azında da zekât yoktur» buyurmuş olmasıdır. Nisabın tam oluşu yılın başında değil, kârın asıl malın hükmünde olduğu hususundaki icmaları sebebiyle ancak yılın sonunda dikkate alınır. Buna delil şudur: Yanında iki yüz dirhemi bulunup da onunla ticaret yapan ve yıl sonunda bu miktarı bin [dirhem] olan kimse, bin [dirhemin] zekâtını öder ve kâr için yeni baştan bir yıl başlatmaz. Durum böyle olunca kârın hükmü, ister bir nisaptan isterse nisabın altındaki bir miktardan hâsıl olmuş olsun değişmez. Aynı şekilde şunda da ittifak etmişlerdir ki: Bir kimsenin kırk koyunu olsa, bunlar yılbaşında yavrulasa ve ardından tek biri hariç anaları ölse; eğer kuzular nisabı tamamlıyorsa onlar üzerinden zekât verilir.
الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَالِ الَّذِي أُدِّيَتْ زَكَاتُهُ هَلْ يُسَمَّى كَنْزًا أَمْ لَا؟ فَقَالَ قوم: نعم. ورواه أبو الضحا عَنْ جَعْدَةَ بْنِ هُبَيْرَةَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁، قَالَ عَلِيٌّ: أَرْبَعَةُ آلَافٍ فَمَا دُونَهَا نَفَقَةٌ، وَمَا كَثُرَ فَهُوَ كَنْزٌ وَإِنْ أَدَّيْتَ زَكَاتَهُ، وَلَا يَصِحُّ. وَقَالَ قَوْمٌ: مَا أَدَّيْتَ زَكَاتَهُ مِنْهُ أَوْ مِنْ غَيْرِهِ عَنْهُ فَلَيْسَ بِكَنْزٍ. قَالَ ابْنُ عُمَرَ: مَا أُدِّيَ زَكَاتُهُ فَلَيْسَ بِكَنْزٍ وَإِنْ كَانَ تَحْتَ سَبْعِ أَرَضِينَ، وَكُلُّ مَا لَمْ تُؤَدَّ زَكَاتُهُ فَهُوَ كَنْزٌ وَإِنْ كَانَ فَوْقَ الْأَرْضِ. وَمِثْلُهُ عَنْ جَابِرٍ، وَهُوَ الصَّحِيحُ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ مُثِّلَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَتَانِ يُطَوِّقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَأْخُذُ بِلِهْزِمَتَيْهِ- يَعْنِي شِدْقَيْهِ- ثُمَّ يَقُولُ أَنَا مَالُكَ أَنَا كَنْزُكَ- ثُمَّ تَلَا-" وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ" [آل عمران: ١٨٠] الْآيَةَ. وَفِيهِ أَيْضًا عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ: انْتَهَيْتُ إِلَيْهِ- يَعْنِي النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ- أَوْ وَالَّذِي لَا إِلَهَ غَيْرُهُ أَوْ كَمَا حَلَفَ- مَا مِنْ رَجُلٍ تَكُونُ لَهُ إِبِلٌ أَوْ بَقَرٌ أَوْ غَنَمٌ لَا يُؤَدِّي حَقَّهَا إِلَّا أُتِيَ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْظَمَ مَا تَكُونُ وَأَسْمَنَهُ تَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا وَتَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا كُلَّمَا جَازَتْ أُخْرَاهَا رُدَّتْ عَلَيْهِ أُولَاهَا حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ (. فَدَلَّ دَلِيلُ خِطَابِ هَذَيْنِ الْحَدِيثَيْنِ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَا. وَقَدْ بَيَّنَ ابْنُ عُمَرَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ هَذَا الْمَعْنَى، قَالَ لَهُ أَعْرَابِيٌّ: أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ" قَالَ ابْنُ عُمَرَ: مَنْ كَنَزَهَا فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهَا فَوَيْلٌ لَهُ، إِنَّمَا كَانَ هَذَا قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ الزَّكَاةُ، فَلَمَّا أُنْزِلَتْ جَعَلَهَا اللَّهُ طُهْرًا لِلْأَمْوَالِ. وَقِيلَ: الْكَنْزُ مَا فَضَلَ عَنِ الْحَاجَةِ. رُوِيَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ، وَهُوَ مِمَّا نُقِلَ مِنْ مَذْهَبِهِ، وَهُوَ مِنْ شَدَائِدِهِ وَمِمَّا انْفَرَدَ بِهِ ﵁. قُلْتُ: وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مُجْمَلُ مَا رُوِيَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ فِي هَذَا، مَا رُوِيَ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي وَقْتِ شِدَّةِ الْحَاجَةِ وَضَعْفِ الْمُهَاجِرِينَ وَقِصَرِ يَدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنْ كِفَايَتِهِمْ، وَلَمْ يَكُنْ فِي بَيْتِ الْمَالِ مَا يَسَعُهُمْ، وَكَانَتِ السُّنُونُ الجوائح هاجمة عليهم، فنهوا عن إمساك شي مِنَ الْمَالِ إِلَّا عَلَى قَدْرِ الْحَاجَةِ وَلَا يَجُوزُ ادِّخَارُ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ فِي مِثْلِ ذَلِكَ الوقت.
Beşinci Mesele: İlim ehli, zekâtı verilmiş olan malın "kenz" (hazine/yığılmış mal) olarak adlandırılıp adlandırılmayacağı hususunda ihtilaf etmiştir. Bir grup: "Evet, kenz olarak adlandırılır" demiştir. Bunu Ebu'd-Duhâ, Ca'de b. Hübeyre'den, o da Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir. Ali: "Dört bin [dirhem] ve daha azı nafakadır; bundan fazlası ise zekâtını vermiş olsan dahi kenzdir" demiştir; ancak bu rivayet sahih değildir. Bir diğer grup ise: "İster kendisinden isterse onun yerine başka bir maldan zekâtını verdiğin her şey artık kenz değildir" demiştir. İbn Ömer şöyle demiştir: "Zekâtı ödenen şey, yedi kat yerin dibinde bile olsa kenz değildir. Zekâtı ödenmeyen her şey ise yeryüzünün üstünde bile olsa kenzdir." Câbir'den de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir ve sahih olan görüş de budur. Buhârî, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: « مَنْ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ مُثِّلَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَتَانِ يُطَوِّقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَأْخُذُ بِلِهْزِمَتَيْهِ- يَعْنِي شِدْقَيْهِ- ثُمَّ يَقُولُ أَنَا مَالُكَ أَنَا كَنْزُكَ » «Allah kime bir mal verir de o bunun zekâtını ödemezse, kıyamet gününde o mal kendisine [gözlerinin üzerinde] iki siyah nokta bulunan kel/zehirli bir yılan suretinde gösterilir; kıyamet gününde onun boynuna dolanır, sonra da iki avurdunu -yani ağzının iki yanını- yakalar ve ardından: 'Ben senin malınım, ben senin kenzinim (hazinenden yığdığın malınım)!' der.» Sonra Resûlullah: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } “Cimrilik edenler sakın sanmasınlar...” [Âl-i İmrân: 180] ayetini okudu. Yine Buhârî'de Ebû Zerr'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardım; o şöyle buyurdu: « وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ- أَوْ وَالَّذِي لَا إِلَهَ غَيْرُهُ أَوْ كَمَا حَلَفَ- مَا مِنْ رَجُلٍ تَكُونُ لَهُ إِبِلٌ أَوْ بَقَرٌ أَوْ غَنَمٌ لَا يُؤَدِّي حَقَّهَا إِلَّا أُتِيَ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْظَمَ مَا تَكُونُ وَأَسْمَنَهُ تَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا وَتَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا كُلَّمَا جَازَتْ أُخْرَاهَا رُدَّتْ عَلَيْهِ أُولَاهَا حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ » «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki -yahut: Kendisinden başka ilah olmayan [Allah]'a yemin olsun ki ya da buna benzer bir şekilde yemin etti-: Devesi, sığırı veya davarı olup da bunların hakkını ödemeyen hiçbir adam yoktur ki, kıyamet gününde o hayvanlar olabilecek en iri ve en semiz halleriyle getirilmesin; tabanlarıyla onu çiğnerler ve boynuzlarıyla süserler. Sonuncusu geçip gittiğinde ilki ona geri döndürülür; ta ki insanlar arasında hüküm verilinceye kadar [bu böyle devam eder].» Bu iki hadisin mefhum-ı muhalifi (delîlü'l-hitâb), zikrettiğimiz görüşün doğruluğuna delalet etmektedir. İbn Ömer Sahîh-i Buhârî'de bu anlamı açıkça ifade etmiştir: Bir bedevî ona: "Bana Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } “Altın ve gümüşü yığıp biriktirenler...” ayetinden haber ver" dedi. İbn Ömer: "Kim onları biriktirip yığar da zekâtlarını ödemezse ona yazıklar olsun! Bu [hüküm] ancak zekât [emri] inmeden önceydi. Zekât indirilince Allah onu mallar için bir temizleyici kıldı" dedi. Bir diğer görüşe göre kenz, ihtiyaçtan arta kalan şeydir. Bu, Ebû Zerr'den rivayet edilmiş olup onun benimsediği mezhepten nakledilenlerdendir; bu görüş onun şiddet gösterdiği ve tek kaldığı hususlardandır radıyallâhu anh. Derim ki: Bu hususta Ebû Zerr'den rivayet edilenlerin özünün şu olması muhtemeldir: Bu ayet, şiddetli ihtiyaç ve muhacirlerin zayıflığı döneminde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların ihtiyaçlarını karşılamaya imkânı olmadığı, Beytülmâl'de de onlara yetecek bir şey bulunmadığı ve kıtlık ve felaket yıllarının üzerlerine çöktüğü bir sırada inmişti. Bu sebeple ihtiyaç miktarı dışında herhangi bir malı ellerinde tutmaktan nehyolunmuşlardı; zira böyle bir dönemde altın ve gümüş biriktirmek caiz değildi.
فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَوَسَّعَ عَلَيْهِمْ أَوْجَبَ ﷺ فِي مِائَتَيْ دِرْهَمٍ خَمْسَةَ دَرَاهِمَ وَفِي عِشْرِينَ دِينَارًا نِصْفَ دِينَارٍ وَلَمْ يُوجِبِ الْكُلَّ وَاعْتَبَرَ مُدَّةَ الِاسْتِنْمَاءِ، فَكَانَ ذَلِكَ مِنْهُ بَيَانًا ﷺ. وَقِيلَ: الْكَنْزُ مَا لَمْ تُؤَدَّ مِنْهُ الْحُقُوقُ الْعَارِضَةُ، كَفَكِّ الْأَسِيرِ وَإِطْعَامِ الْجَائِعِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَقِيلَ: الْكَنْزُ لُغَةً الْمَجْمُوعُ مِنَ النَّقْدَيْنِ، وغير هما مِنَ الْمَالِ مَحْمُولٍ عَلَيْهِمَا بِالْقِيَاسِ. وَقِيلَ: الْمَجْمُوعُ مِنْهُمَا مَا لَمْ يَكُنْ حُلِيًّا، لِأَنَّ الْحُلِيَّ مَأْذُونٌ فِي اتِّخَاذِهِ وَلَا حَقَّ فِيهِ. وَالصَّحِيحُ مَا بَدَأْنَا بِذِكْرِهِ، وَأَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ يُسَمَّى كَنْزًا لُغَةً وَشَرْعًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي زَكَاةِ الْحُلِيِّ، فَذَهَبَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ وأحمد وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ إِلَى أَنْ لَا زَكَاةَ فِيهِ. وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ بِالْعِرَاقِ، وَوَقَفَ فِيهِ بَعْدَ ذَلِكَ بِمِصْرَ وَقَالَ: أَسْتَخِيرُ اللَّهَ فِيهِ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالْأَوْزَاعِيُّ: فِي ذَلِكَ كُلِّهِ الزَّكَاةُ. احْتَجَّ الْأَوَّلُونَ فَقَالُوا: قَصْدُ النَّمَاءِ يُوجِبُ الزَّكَاةَ فِي الْعُرُوضِ وَهِيَ لَيْسَتْ بِمَحَلٍّ لِإِيجَابِ الزَّكَاةِ، كَذَلِكَ قَطْعُ النَّمَاءِ فِي الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ بِاتِّخَاذِهِمَا حُلِيًّا لِلْقِنْيَةِ يُسْقِطُ الزَّكَاةَ. احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ فِي إِيجَابِ الزَّكَاةِ فِي النَّقْدَيْنِ، وَلَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ حُلِيٍّ وَغَيْرِهِ. وَفَرَّقَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ فَأَوْجَبَ الزَّكَاةَ فِيمَا صُنِعَ حُلِيًّا لِيُفَرَّ بِهِ مِنَ الزَّكَاةِ وَأَسْقَطَهَا فِيمَا كَانَ مِنْهُ يُلْبَسُ وَيُعَارُ. وَفِي الْمَذْهَبِ فِي الْحُلِيِّ تَفْصِيلٌ بَيَانُهُ فِي كُتُبِ الْفُرُوعِ. السَّابِعَةُ- رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ" وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ" قَالَ: كَبُرَ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَقَالَ عُمَرُ: أَنَا أُفَرِّجُ عَنْكُمْ فَانْطَلَقَ فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّهُ كَبُرَ عَلَى أَصْحَابِكَ هَذِهِ الْآيَةُ. فَقَالَ: (إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَفْرِضِ الزَّكَاةَ إِلَّا لِيُطَيِّبَ مَا بَقِيَ مِنْ أَمْوَالِكُمْ وَإِنَّمَا فَرَضَ الْمَوَارِيثَ- وَذَكَرَ كَلِمَةً- لِتَكُونَ لِمَنْ بَعْدَكُمْ) قَالَ: فَكَبَّرَ عُمَرُ. ثُمَّ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَلَا أُخْبِرُكَ بِخَيْرِ مَا يَكْنِزُ الْمَرْءُ الْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ إِذَا نَظَرَ إِلَيْهَا سَرَّتْهُ وَإِذَا أَمَرَهَا أَطَاعَتْهُ وَإِذَا غَابَ عَنْهَا حَفِظَتْهُ). وروى
Allah Müslümanlara [fetihler] nasip edip imkânlarını genişletince, [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem iki yüz dirhemde beş dirhem, yirmi dinarda yarım dinar [zekâtı] farz kıldı; tamamını farz kılmadı ve nemalanma (üreme/artış) süresini dikkate aldı. Bu, onun sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından bir açıklama olmuştur. Şöyle de denilmiştir: Kenz, esirin kurtarılması, aç olanın doyurulması ve benzeri gibi arızi hakların kendisinden ödenmediği maldır. Şöyle de denilmiştir: Kenz lügatte iki nakitten (altın ve gümüşten) biriktirilen şeydir; diğer mallar ise kıyas yoluyla bunlara dâhil edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: [Kenz], ziynet eşyası olmadığı sürece bu ikisinden biriktirilendir. Çünkü ziynet edinilmesine izin verilmiştir ve onda bir hak yoktur. Sahih olan ise başta zikrettiğimiz görüştür; bütün bunların hepsi hem lügatte hem de şeriatta kenz olarak isimlendirilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Altıncısı: Âlimler ziynet eşyasının zekâtı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik ve arkadaşları, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr ve Ebû Ubeyd onda zekât olmadığı görüşüne varmışlardır. Şâfiî'nin Irak'taki görüşü de budur; daha sonra Mısır'da bu konuda tevakkuf etmiş (karar vermekten çekinmiş) ve: "Bu konuda Allah'tan hayır diliyorum (istihâre ediyorum)" demiştir. Sevrî, Ebû Hanîfe ve arkadaşları ile Evzâî ise: "Bunların tamamında zekât vardır" demişlerdir. Öncekiler şöyle delil getirmişlerdir: Ticaret mallarında (urûz) -aslen zekâtın vacip olma mahalli olmadıkları hâlde- nemalanma kastı zekâtı vacip kılar. Aynı şekilde altın ve gümüşün şahsi kullanım (kınye) amacıyla ziynet eşyası yapılmasıyla nemalanmasının kesilmesi de zekâtı düşürür. Ebû Hanîfe ise iki nakitte zekâtın vacip kılınmasına dair lafızların umumîliğini (genelliğini) delil göstermiş ve ziynet eşyası ile başkası arasında bir ayrım yapmamıştır. Leys b. Sa'd ise ayrım yaparak, zekâttan kaçmak maksadıyla ziynet yapılan şeyde zekâtı vacip görmüş; takılan ve ariyet olarak (ödünç) verilen ziynetlerde ise zekâtı düşürmüştür. [Mâlikî] mezhebinde ziynet eşyası konusunda tafsilat bulunmakta olup bunun açıklaması fürû kitaplarındadır. Yedincisi: Ebû Dâvûd, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } “Altın ve gümüşü biriktirip yığanlar...” ayeti nazil olduğunda, bu durum Müslümanlara ağır geldi. Bunun üzerine Ömer: "Ben sizin sıkıntınızı gideririm" dedi ve gidip: "Ey Allah'ın Peygamberi! Bu ayet ashabına ağır geldi" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] buyurdu ki: « إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَفْرِضِ الزَّكَاةَ إِلَّا لِيُطَيِّبَ مَا بَقِيَ مِنْ أَمْوَالِكُمْ وَإِنَّمَا فَرَضَ الْمَوَارِيثَ- وَذَكَرَ كَلِمَةً- لِتَكُونَ لِمَنْ بَعْدَكُمْ » «Şüphesiz ki Allah zekâtı, ancak mallarınızın geride kalan kısmını temizlemek (helal ve bereketli kılmak) için farz kılmıştır; mirasları da -[ravi] bir kelime zikretti- sizden sonrakilere kalsın diye farz kılmıştır.» [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine Ömer tekbir getirdi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: « أَلَا أُخْبِرُكَ بِخَيْرِ مَا يَكْنِزُ الْمَرْءُ الْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ إِذَا نَظَرَ إِلَيْهَا سَرَّتْهُ وَإِذَا أَمَرَهَا أَطَاعَتْهُ وَإِذَا غَابَ عَنْهَا حَفِظَتْهُ » «Kişinin biriktireceği en hayırlı şeyi sana haber vereyim mi? [O], baktığında kendisini sevindiren, emrettiğinde itaat eden, yanında olmadığı zaman da kendisini [ve malını] koruyan saliha kadındır» buyurdu. Ve rivayet...
التِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ ثَوْبَانَ أَنَّ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالُوا: قَدْ ذَمَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ، فَلَوْ عَلِمْنَا أَيَّ الْمَالِ خَيْرٌ حَتَّى نَكْسِبَهُ. فَقَالَ عُمَرُ: أنا أسأل لكم رسول الله صلى اله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَسَأَلَهُ فَقَالَ: (لِسَانٌ ذَاكِرٌ وَقَلْبٌ شَاكِرٌ وَزَوْجَةٌ تُعِينُ الْمَرْءَ عَلَى دِينِهِ). قَالَ حديث حسن. الثامنة- قوله تعالى: (وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ) وَلَمْ يَقُلْ يُنْفِقُونَهُمَا، فَفِيهِ أَجْوِبَةٌ سِتَّةٌ: الْأَوَّلُ- قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: قَصَدَ الْأَغْلَبَ وَالْأَعَمَّ وَهِيَ الْفِضَّةُ، وَمِثْلُهُ قوله:" وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ" [البقرة: ٤٥] رَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى الصَّلَاةِ لِأَنَّهَا أَعَمُّ. وَمِثْلُهُ" وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها" [الجمعة: ١١] فَأَعَادَ الْهَاءَ إِلَى التِّجَارَةِ لِأَنَّهَا الْأَهَمُّ وَتَرَكَ اللَّهْوَ قَالَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. وَأَبَاهُ بَعْضُهُمْ وَقَالَ: لَا يُشْبِهُهَا، لِأَنَّ" أَوْ" قَدْ فَصَلَتِ التِّجَارَةَ مِنَ اللَّهْوِ فَحَسُنَ عَوْدُ الضَّمِيرِ عَلَى أحد هما. الثَّانِي- الْعَكْسُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ" يُنْفِقُونَها" لِلذَّهَبِ وَالثَّانِي مَعْطُوفًا عَلَيْهِ. وَالذَّهَبُ تُؤَنِّثُهُ الْعَرَبُ تَقُولُ: هِيَ الذَّهَبُ الْحَمْرَاءُ. وَقَدْ تُذَكَّرُ وَالتَّأْنِيثُ أَشْهَرُ. الثَّالِثُ- أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ لِلْكُنُوزِ. الرَّابِعُ- لِلْأَمْوَالِ الْمَكْنُوزَةِ. الْخَامِسُ- لِلزَّكَاةِ التَّقْدِيرُ وَلَا يُنْفِقُونَ زَكَاةَ الْأَمْوَالِ الْمَكْنُوزَةِ. السَّادِسُ- الِاكْتِفَاءُ بِضَمِيرِ الْوَاحِدِ عَنْ ضَمِيرِ الْآخَرِ إِذَا فُهِمَ الْمَعْنَى، وَهَذَا كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. أَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:
ve başkaları Sevbân'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı: "Allah Teâlâ altın ve gümüşü yerdi; keşke hangi malın daha hayırlı olduğunu bilsek de onu kazansak" dediler. Bunun üzerine Ömer: "Sizin için bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorarım" dedi ve sordu. Resûlullah buyurdu ki: (Zikreden bir dil, şükreden bir kalp ve kişinin dinine yardımcı olan bir zevce). [Tirmizî] "hasen bir hadistir" dedi. Sekizincisi: Yüce Allah'ın: { وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Ve onları Allah yolunda harcamazlar” buyruğudur. Burada tesniye zamiriyle (yünfikūnehümâ) demeyip müennes tekil zamirle { يُنْفِقُونَها } buyurmuştur; bu hususta altı cevap vardır: Birincisi: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Çoğunlukta ve daha yaygın olanı, yani gümüşü kastetmiştir. Nitekim O'nun: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ } “Sabır ve namazla yardım dileyin; şüphesiz o pek ağırdır” [Bakara: 45] buyruğunda daha yaygın olduğu için zamiri namaza döndürmüştür. Yine: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Bir ticaret veya eğlence gördüklerinde ona doğru dağılıp gittiler” [Cuma: 11] ayetinde daha mühim olduğu için zamiri ticarete döndürmüş ve eğlenceyi bırakmıştır; müfessirlerin çoğu böyle demiştir. Bazıları ise bunu kabul etmeyip: "Ona benzemez; çünkü 'ev' (أَوْ) (veya) edatı ticareti eğlenceden ayırmıştır, dolayısıyla zamirin ikisinden birine dönmesi güzel olmuştur" demiştir. İkincisi: Bunun tersidir; yani { يُنْفِقُونَها } ifadesinin altına ait olması ve ikincinin (gümüşün) ona matuf olmasıdır. Araplar altını müennes kabul eder ve "O kırmızı altındır" (هِيَ الذَّهَبُ الْحَمْرَاءُ) derler. Bazen müzekker de kılınır, fakat müennes kullanımı daha yaygındır. Üçüncüsü: Zamirin kenzlere (hazinelere) ait olmasıdır. Dördüncüsü: Biriktirilen mallara (el-emvâl) ait olmasıdır. Beşincisi: Zekata ait olmasıdır; takdiri: "Biriktirilen malların zekatını infak etmezler" şeklindedir. Altıncısı: Mana anlaşıldığında iki zamirden biriyle yetinilmesidir; bu durum Arap kelamında çokça bulunur. Sibeveyh şu beyti okumuştur:
نَحْنُ بِمَا عِنْدَنَا وَأَنْتَ بِمَا ... عِنْدَكَ رَاضٍ والرأي مختلف
Biz yanımızdakiyle, sen de yanındakiyle ... Razısın, görüşler ise farklıdır.
وَلَمْ يَقُلْ رَاضُونَ. وَقَالَ آخَرُ:
Burada "râzûne" (çoğul) dememiştir. Bir başkası da şöyle demiştir:
رَمَانِي بِأَمْرٍ كُنْتُ مِنْهُ وَوَالِدِي ... بَرِيئًا وَمِنْ أَجْلِ الطَّوِيِّ رَمَانِي
Beni öyle bir işle itham etti ki ben de babam da ondan ... Uzaktım; bir kuyu yüzünden beni itham etti.
وَلَمْ يَقُلْ بَرِيئَيْنِ. وَنَحْوُهُ قَوْلُ حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ ﵁:
[Şair burada ikil olarak] "berîeyni" dememiştir. Hassân b. Sâbit'in radıyallâhu anh şu sözü de bu kabildendir:
إن شرخ الشَّبَابِ وَالشَّعْرَ الْأَسْ ... وَدَ مَا لَمْ يُعَاصَ كَانَ جُنُونًا
Gençliğin coşkusu ve siyah saç ... Karşı konulmadığı müddetçe bir deliliktir.
وَلَمْ يَقُلْ يُعَاصَيَا. التَّاسِعَةُ- إِنْ قِيلَ: مَنْ لَمْ يَكْنِزْ وَلَمْ يُنْفِقْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَنْفَقَ فِي الْمَعَاصِي، هَلْ يَكُونُ حُكْمُهُ فِي الْوَعِيدِ حُكْمَ مَنْ كَنَزَ وَلَمْ يُنْفِقْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. قِيلَ لَهُ: إِنَّ ذَلِكَ أَشَدُّ، فَإِنَّ مَنْ بَذَّرَ مَالَهُ فِي الْمَعَاصِي عَصَى مِنْ جِهَتَيْنِ: بِالْإِنْفَاقِ وَالتَّنَاوُلِ، كَشِرَاءِ الْخَمْرِ وَشُرْبِهَا. بَلْ مِنْ جِهَاتٍ إِذَا كَانَتِ الْمَعْصِيَةُ مِمَّا تَتَعَدَّى، كَمَنْ أَعَانَ عَلَى ظُلْمِ مُسْلِمٍ مِنْ قَتْلِهِ أَوْ أَخْذِ مَالِهِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ. وَالْكَانِزُ عَصَى مِنْ جِهَتَيْنِ، وَهُمَا مَنْعُ الزَّكَاةِ وَحَبْسُ الْمَالِ لَا غَيْرَ. وَقَدْ لَا يُرَاعَى حَبْسُ الْمَالِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ) قَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ. وَقَدْ فَسَّرَ النَّبِيُّ ﷺ هَذَا الْعَذَابَ بِقَوْلِهِ: (بَشِّرِ الكنازين بكي في ظهور هم يَخْرُجُ مِنْ جُنُوبِهِمْ وَبِكَيٍّ مِنْ قِبَلِ أَقْفَائِهِمْ يَخْرُجُ مِنْ جِبَاهِهِمْ) الْحَدِيثَ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. رَوَاهُ أبو ذر في رِوَايَةٍ: (بَشِّرِ الْكَنَّازِينَ بِرَضْفٍ يُحْمَى عَلَيْهِ فِي نار جهنم فيوضع على حلمة ثدي أحد هم حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ نُغْضِ كَتِفَيْهِ وَيُوضَعُ عَلَى نُغْضِ كَتِفَيْهِ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ حَلَمَةِ ثَدْيَيْهِ فَيَتَزَلْزَلُ) الْحَدِيثَ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فَخُرُوجُ الرَّضْفِ مِنْ حَلَمَةِ ثَدْيِهِ إِلَى نُغْضِ كَتِفِهِ لِتَعْذِيبِ قَلْبِهِ وَبَاطِنِهِ حِينَ امْتَلَأَ بِالْفَرَحِ بِالْكَثْرَةِ فِي الْمَالِ وَالسُّرُورِ فِي الدُّنْيَا، فَعُوقِبَ فِي الْآخِرَةِ بِالْهَمِّ وَالْعَذَابِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: ظَاهِرُ الْآيَةِ تَعْلِيقُ الْوَعِيدِ عَلَى مَنْ كَنَزَ وَلَا يُنْفِقُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَيَتَعَرَّضُ لِلْوَاجِبِ وَغَيْرِهِ، غَيْرَ أَنَّ صِفَةَ الْكَنْزِ لَا يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ مُعْتَبَرَةً، فَإِنَّ مَنْ لَمْ يَكْنِزْ وَمَنَعَ الْإِنْفَاقَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ، إِلَّا أَنَّ الَّذِي يُخَبَّأُ تَحْتَ الْأَرْضِ هُوَ الَّذِي يُمْنَعُ إِنْفَاقُهُ فِي الْوَاجِبَاتِ عُرْفًا، فلذلك خص الوعيد به. والله أعلم.
Burada da [ikisine birden karşı konulmadıkça anlamında tesniye olarak] "yu'âsayâ" dememiştir. Dokuzuncu [Mesele]- Eğer: "Mal biriktirip yığmayan fakat Allah yolunda da harcamayıp günahlarda harcayan kimsenin [ilahi] tehdit altındaki hükmü, mal biriktirip yığan ve Allah yolunda harcamayan kimsenin hükmü gibi midir?" denilirse, ona şöyle cevap verilir: Muhakkak ki bu durum daha şiddetlidir. Çünkü malını günah yollarda savuran kimse iki yönden isyan etmiştir: Harcama ve [günahı] işleme/kullanma yönünden; tıpkı içki satın almak ve onu içmek gibi. Hatta işlenen günah başkasına sirayet eden türden ise çok yönlü [bir isyan] söz konusu olur; bir Müslümanın öldürülmesine veya malının gasbedilmesine yardım etmek ve benzeri şeyler gibi. Malı yığıp biriktiren kimse ise sadece iki yönden isyan etmiştir: Bunlar da zekâtı vermemek ve malı tutmaktır, başka bir şey değildir. Hatta malı tutmak [tek başına ayrı bir günah olarak] dikkate alınmayabilir de. En doğrusunu Allah bilir. Onuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onlara can yakıcı bir azabı müjdele!” buyruğunun anlamı daha önce geçmişti. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu azabı şu sözüyle açıklamıştır: « بَشِّرِ الكنازين بكي في ظهور هم يَخْرُجُ مِنْ جُنُوبِهِمْ وَبِكَيٍّ مِنْ قِبَلِ أَقْفَائِهِمْ يَخْرُجُ مِنْ جِبَاهِهِمْ » «Mal biriktirip yığanları, sırtlarına basılıp yanlarından çıkan ve enselerine basılıp alınlarından çıkan bir dağlama ile müjdele!» hadis[in sonuna kadar]. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Ebû Zer bunu bir rivayette şöyle nakletmiştir: « بَشِّرِ الْكَنَّازِينَ بِرَضْفٍ يُحْمَى عَلَيْهِ فِي نار جهنم فيوضع على حلمة ثدي أحد هم حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ نُغْضِ كَتِفَيْهِ وَيُوضَعُ عَلَى نُغْضِ كَتِفَيْهِ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ حَلَمَةِ ثَدْيَيْهِ فَيَتَزَلْزَلُ » «Mal biriktirip yığanları, cehennem ateşinde kızdırılmış kızgın taşlarla müjdele! Bu taşlar onlardan birinin göğüs ucuna konulur, ta kürek kemiğinin üstünden çıkar; kürek kemiğinin üstüne konulur, ta göğüs ucundan çıkar da [bedeni acıdan] sarsılır.» hadis[in sonuna kadar]. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Kızgın taşın göğüs ucundan girip kürek kemiğinin üstünden çıkması, mal çokluğuyla sevinip dünyada neşelendiği sırada [bâtınına yönelik olarak] kalbine ve iç organlarına azap etmek içindir. Böylece âhirette keder ve azap ile cezalandırılmıştır. On birinci [Mesele]- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Âyetin zahiri, [ilahi] tehdidin, malı biriktirip yığan ve onu Allah yolunda harcamayan kimseye bağlandığını göstermektedir ve bu hem vacip harcamayı hem de diğerlerini kapsar. Ne var ki gömüp biriktirme vasfı [tek başına belirleyici bir şart olarak] dikkate alınmamalıdır. Zira malı toprağa gömmeyip de Allah yolunda harcamaktan kaçınan kimse de mutlaka aynı hükümde olur. Ancak örfte vacip olan harcamalardan alıkonan mal genellikle yerin altına gizlenen mal olduğu için tehdit özellikle onunla zikredilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة التوبة (٩): آية ٣٥]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 35]
يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (٣٥)
{ يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هذا ما كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (٣٥) } “O gün cehennem ateşinde onların üzeri kızdırılır da bunlarla alınları, yanları ve sırtları dağlanır: 'İşte kendiniz için biriktirdiğiniz şeyler bunlardır; haydi biriktirmiş olduğunuz şeyleri tadın!' (35)”
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ) " يَوْمَ" ظَرْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ يُعَذَّبُونَ يَوْمَ يُحْمَى. وَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ عَلَى تقدير: فبشر هم يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا، لِأَنَّ الْبِشَارَةَ لَا تَكُونُ حِينَئِذٍ. يُقَالُ: أَحْمَيْتُ الْحَدِيدَةَ فِي النَّارِ، أَيْ أَوْقَدْتُ عَلَيْهَا. وَيُقَالُ: أَحْمَيْتُهُ، وَلَا يُقَالُ: أَحْمَيْتُ عليه. وها هنا قَالَ عَلَيْهَا، لِأَنَّهُ جَعَلَ" عَلَى" مِنْ صِلَةِ مَعْنَى الْإِحْمَاءِ، وَمَعْنَى الْإِحْمَاءِ الْإِيقَادُ. أَيْ يُوقَدُ عَلَيْهَا فَتُكْوَى. الْكَيُّ: إِلْصَاقُ الْحَارِّ مِنَ الْحَدِيدِ وَالنَّارِ بِالْعُضْوِ حَتَّى يَحْتَرِقَ الْجِلْدُ. وَالْجِبَاهُ جَمْعُ الْجَبْهَةِ، وَهُوَ مُسْتَوى مَا بَيْنَ الْحَاجِبِ إِلَى النَّاصِيَةِ. وَجَبَهْتُ فُلَانًا بِكَذَا، أَيِ اسْتَقْبَلْتُهُ بِهِ وَضَرَبْتُ جَبْهَتَهُ. وَالْجُنُوبُ جَمْعُ الْجَنْبِ. وَالْكَيُّ فِي الْوَجْهِ أَشْهَرُ وَأَشْنَعُ، وَفِي الْجَنْبِ وَالظَّهْرِ آلَمُ وَأَوْجَعُ، فَلِذَلِكَ خَصَّهَا بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْأَعْضَاءِ. وَقَالَ عُلَمَاءُ الصُّوفِيَّةِ: لَمَّا طَلَبُوا الْمَالَ وَالْجَاهَ شَانَ اللَّهُ وُجُوهَهُمْ، وَلَمَّا طَوَوْا كَشْحًا عَنِ الْفَقِيرِ إِذَا جَالَسَهُمْ كُوِيَتْ جُنُوبُهُمْ، وَلَمَّا أسندوا ظهور هم إِلَى أَمْوَالِهِمْ ثِقَةً بِهَا وَاعْتِمَادًا عَلَيْهَا كُوِيَتْ ظهور هم. وَقَالَ عُلَمَاءُ الظَّاهِرِ: إِنَّمَا خَصَّ هَذِهِ الْأَعْضَاءَ لِأَنَّ الْغَنِيَّ إِذَا رَأَى الْفَقِيرَ زَوَى مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَقَبَضَ وَجْهَهُ. كَمَا قَالَ:
Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ } “O gün cehennem ateşinde onların üzeri kızdırılır” buyruğunda { يَوْمَ } zarftır; takdiri: "Kızdırıldığı gün azap olunurlar" şeklindedir. "Onların üzeri kızdırıldığı gün onları müjdele" takdirinde olması sahih değildir; çünkü müjdeleme o vakitte olmaz. Ateşte demiri kızdırdım anlamında "ahmeytü'l-hadîdete fi'n-nâr" (أَحْمَيْتُ الْحَدِيدَةَ فِي النَّارِ) denir, yani üzerinde ateş yaktım demektir. "Ahmeytühû" denir, "ahmeytü aleyhi" denilmez. Burada ise { عَلَيْها } buyurmuştur; çünkü 'alâ' (عَلَى) edatını kızdırma anlamının sılası kılmıştır, kızdırmanın anlamı ise yakmaktır. Yani onların üzerinde ateş yakılır da dağlanırlar. Dağlama (keyy): Kızgın demir veya ateşin, deriyi yakacak şekilde uzva yapıştırılmasıdır. “Cibâh” (الْجِبَاهُ) “cebhe” (الْجَبْهَة) (alın) kelimesinin çoğuludur; o da kaş ile saç bitimi arasındaki düz alandır. Bir kimseyi bir şeyle karşılayıp alnına vurduğumda "cebehtü fülânen bi-kezâ" (جَبَهْتُ فُلَانًا بِكَذَا) denir. “Cünûb” (الْجُنُوبُ) ise “cenb” (الْجَنْب) (yan/böğür) kelimesinin çoğuludur. Yüzdeki dağlama daha görünür ve daha çirkindir; böğür ve sırttaki dağlama ise daha elem verici ve daha acıklıdır; işte bundan dolayı diğer bütün uzuvlar arasından bunları özellikle zikretmiştir. Tasavvuf âlimleri şöyle demişlerdir: Onlar mal ve makam talep ettiklerinde Allah onların yüzlerini çirkinleştirdi; meclislerinde oturduğunda fakirden yüz çevirip böğürlerini döndükleri için böğürleri dağlandı; güvenip dayanarak sırtlarını mallarına dayadıkları için de sırtları dağlandı. Zahir âlimleri ise şöyle demişlerdir: Bu uzuvların tahsis edilmesi şundandır: Zengin kimse fakiri gördüğü zaman kaşlarını çatar ve yüzünü ekşitir. Nitekim şair şöyle demiştir:
يَزِيدُ يَغُضُّ الطَّرْفَ عَنِّي كَأَنَّمَا ... زَوَى بَيْنَ عَيْنَيْهِ عَلَيَّ الْمَحَاجِمُ
Yezîd gözünü benden kaçırıyor, sanki ... İki kaşının arasını bana karşı hacamat şişeleri büzmüş gibi.
فَلَا يَنْبَسِطُ مِنْ بَيْنِ عَيْنَيْكَ مَا انْزَوَى ... وَلَا تَلْقَنِي إِلَّا وَأَنْفُكَ رَاغِمُ
İki gözünün arasındaki o büzülen yer hiç açılmasın ... Ve burnun sürtülmüş olmaktan başka şekilde benimle karşılaşma!
وَإِذَا سَأَلَهُ طَوَى كَشْحَهُ، وَإِذَا زَادَهُ فِي السُّؤَالِ وَأَكْثَرَ عَلَيْهِ وَلَّاهُ ظَهْرَهُ. فَرَتَّبَ اللَّهُ العقوبة على حال المعصية.
Ondan [bir şey] istediğinde yanını döner (tavâ keşhahû), istemeyi artırıp ısrar ettiğinde ise ona sırtını döner. Böylece Allah, cezayı günahın durumuna göre tertip etmiştir.
الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَتِ الْآثَارُ فِي كَيْفِيَّةِ الْكَيِّ بِذَلِكَ، فَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ مَا ذَكَرْنَا مِنْ ذِكْرِ الرَّضْفِ. وَفِيهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (مَا مِنْ صَاحِبِ ذَهَبٍ وَلَا فِضَّةٍ لَا يُؤَدِّي مِنْهَا حَقَّهَا إِلَّا إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ صُفِّحَتْ لَهُ صَفَائِحُ مِنْ نَارٍ فَأُحْمِيَ عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَيُكْوَى بِهَا جَنْبُهُ وَجَبِينُهُ وَظَهْرُهُ كُلَّمَا بَرَدَتْ أُعِيدَتْ لَهُ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ الْعِبَادِ فَيَرَى سَبِيلَهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِمَّا إِلَى النَّارِ (. الْحَدِيثَ. وَفِي الْبُخَارِيِّ: أَنَّهُ يُمَثَّلُ لَهُ كَنْزُهُ شُجَاعًا أَقْرَعَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي غَيْرِ الصَّحِيحِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: (مَنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ طُوِّقَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ يَنْقُرُ رَأْسَهُ. قُلْتُ: وَلَعَلَّ هَذَا يَكُونُ فِي مَوَاطِنَ: مَوْطِنٌ يُمَثَّلُ الْمَالُ فِيهِ ثُعْبَانًا، وَمَوْطِنٌ يَكُونُ صَفَائِحَ وَمَوْطِنٌ يَكُونُ رَضْفًا. فَتَتَغَيَّرُ الصِّفَاتُ وَالْجِسْمِيَّةُ وَاحِدَةٌ، فَالشُّجَاعُ جِسْمٌ وَالْمَالُ جِسْمٌ. وَهَذَا التَّمْثِيلُ حَقِيقَةٌ، بِخِلَافِ قَوْلِهِ: (يُؤْتَى بِالْمَوْتِ كَأَنَّهُ كَبْشٌ أَمْلَحُ) فَإِنَّ تِلْكَ طَرِيقَةٌ أُخْرَى، وَلِلَّهِ ﷾ أَنْ يَفْعَلَ مَا يَشَاءُ. وَخَصَّ الشُّجَاعَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ الْعَدُوُّ الثَّانِي لِلْخَلْقِ. وَالشُّجَاعُ مِنَ الْحَيَّاتِ هُوَ الْحَيَّةُ الذَّكَرُ الَّذِي يُوَاثِبُ الْفَارِسَ وَالرَّاجِلَ، وَيَقُومُ عَلَى ذَنَبِهِ وَرُبَّمَا بَلَغَ الْفَارِسَ، وَيَكُونُ فِي الصَّحَارِي. وَقِيلَ: هُوَ الثُّعْبَانُ. قَالَ اللِّحْيَانِيُّ: يُقَالُ لِلْحَيَّةِ شُجَاعٌ، وَثَلَاثَةُ أَشْجِعَةٍ، ثُمَّ شُجْعَانٌ. وَالْأَقْرَعُ مِنَ الْحَيَّاتِ هُوَ الَّذِي تَمَعَّطَ رَأْسُهُ وَابْيَضَّ مِنَ السُّمِّ. فِي الْمُوَطَّإِ: لَهُ زَبِيبَتَانِ، أَيْ نُقْطَتَانِ مُنْتَفِخَتَانِ فِي شِدْقَيْهِ كَالرَّغْوَتَيْنِ. وَيَكُونُ ذَلِكَ فِي شِدْقَيِ الْإِنْسَانِ إِذَا غَضِبَ وَأَكْثَرَ مِنَ الْكَلَامِ. قَالَتْ [أُمُّ] غَيْلَانَ بِنْتُ جَرِيرٍ رُبَّمَا أَنْشَدْتُ أَبِي حَتَّى يَتَزَبَّبَ شِدْقَايَ. ضُرِبَ مَثَلًا لِلشُّجَاعِ الَّذِي كَثُرَ سُمُّهُ فَيُمَثَّلُ الْمَالُ بِهَذَا الْحَيَوَانِ فَيَلْقَى صَاحِبَهُ غَضْبَانَ. وَقَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ: نُقْطَتَانِ سَوْدَاوَانِ فَوْقَ عَيْنَيْهِ. فِي رِوَايَةٍ: مُثِّلَ لَهُ شُجَاعٌ يَتْبَعُهُ فَيَضْطَرُّهُ فَيُعْطِيهِ يَدَهُ فَيَقْضِمُهَا كَمَا يَقْضِمُ الْفَحْلُ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: وَاللَّهُ لَا يُعَذِّبُ اللَّهُ أَحَدًا بِكَنْزٍ فَيَمَسُّ دِرْهَمٌ دِرْهَمًا وَلَا دِينَارٌ دِينَارًا، وَلَكِنْ يُوَسِّعُ جِلْدَهُ حَتَّى يُوضَعَ كُلُّ دِرْهَمٍ وَدِينَارٍ عَلَى حِدَتِهِ. وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ فِي الْكَافِرِ- كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ- لَا فِي الْمُؤْمِنِ. والله أعلم.
İkincisi- Bununla yapılacak dağlamanın keyfiyeti hakkında rivayetler farklılık göstermiştir. Sahîh-i Müslim'de Ebû Zer'in hadisinden, az önce zikrettiğimiz kızgın taş (radf) zikri yer almaktadır. Yine Sahîh-i Müslim'de Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: {(مَا مِنْ صَاحِبِ ذَهَبٍ وَلَا فِضَّةٍ لَا يُؤَدِّي مِنْهَا حَقَّهَا إِلَّا إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ صُفِّحَتْ لَهُ صَفَائِحُ مِنْ نَارٍ فَأُحْمِيَ عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَيُكْوَى بِهَا جَنْبُهُ وَجَبِينُهُ وَظَهْرُهُ كُلَّمَا بَرَدَتْ أُعِيدَتْ لَهُ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ الْعِبَادِ فَيَرَى سَبِيلَهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِمَّا إِلَى النَّارِ)} “Altın veya gümüş sahibi olup da onun hakkını (zekâtını) ödemeyen hiçbir kimse yoktur ki; kıyamet günü olunca onun için ateşten levhalar dökülüp cehennem ateşinde kızdırılmasın ve miktarı elli bin yıl olan bir günde kullar arasında hüküm verilip de ya cennete ya da cehenneme giden yolunu görünceye kadar onunla böğrü, alnı ve sırtı dağlanmasın! Bu levhalar her soğuduğunda yeniden [kızdırılarak] kendisine iade edilir...” hadisin sonuna kadar. Buhârî'de ise onun biriktirdiği malının kendisine kel başlı bir ejderha suretinde gösterileceği rivayet edilmektedir. Sahih olmayan bir yolla Abdullah b. Mes'ûd'dan daha önce geçtiği üzere o şöyle demiştir: {(مَنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ طُوِّقَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ يَنْقُرُ رَأْسَهُ)} “Kimin malı olur da zekâtını ödemezse, kıyamet gününde o mal başına gagalayan kel başlı bir ejderha olarak boynuna dolandırılır.” Derim ki: Bu durum muhtemelen farklı makamlarda gerçekleşecektir: Bir makamda mal yılana dönüştürülür, bir makamda levhalar haline getirilir, bir makamda da kızgın taş olur. Dolayısıyla cismiyet bir olmakla birlikte nitelikler değişir; nitekim ejderha da bir cisimdir, mal da bir cisimdir. Bu surete büründürme hakikattir; {(يُؤْتَى بِالْمَوْتِ كَأَنَّهُ كَبْشٌ أَمْلَحُ)} “Ölüm, alacalı bir koç suretinde getirilir” hadisindeki durumun aksinedir; çünkü o başka bir tarzdır ve aziz ve celil olan Allah dilediğini yapma kudretine sahiptir. Şucâ' (ejderha/yılan) kelimesinin özellikle zikredilmesi, onun yaratılmışların ikinci büyük düşmanı olmasındandır. Yılanlardan “şucâ'” (الشُّجَاعُ); atlıya ve yayaya sıçrayan, kuyruğu üzerinde dikilen, bazen atlıya kadar ulaşan ve çöllerde yaşayan erkek yılandır. Bunun büyük yılan (su'bân) olduğu da söylenmiştir. Lihyânî şöyle der: Yılana şucâ' (شُجَاع), üç tanesine eşcie (أَشْجِعَة), [çoğuluna] ise şuc'ân (شُجْعَان) denir. Yılanın “akrası” (الْأَقْرَعُ) ise zehrinden ötürü başının pulları dökülmüş ve beyazlaşmış olanıdır. Muvatta'da: Onun iki zehir kesesi/kabarcığı (zebîbetân) vardır, denmektedir; yani dudaklarının iki kenarında iki köpük gibi şişkin iki nokta bulunur. Bu durum, öfkelenip çok konuştuğunda insanın dudak kenarlarında da oluşur. Cerîr'in kızı [Ümmü] Gaylân şöyle demiştir: “Bazen babama öyle şiir okurdum ki dudaklarımın kenarı köpürürdü.” Bu, zehri çok olan yılan için bir benzetme olarak yapılmıştır; mal bu hayvana dönüştürülür de sahibini öfkeli bir halde karşılar. İbn Düreyd ise şöyle demiştir: [Zebîbetân] gözlerinin üzerindeki iki siyah noktadır. Bir rivayette: “Kendisine kendisini takip eden bir ejderha temsil edilir, onu sıkıştırır, o da elini verir ve yılan da erkek devenin kemirdiği gibi onun elini kemirir” denilmektedir. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: “Allah'a yemin olsun ki Allah hiç kimseye bir kenz (biriktirilen mal) sebebiyle bir dirhem diğer bir dirheme, bir dinar diğer bir dinara değecek şekilde azap etmez; fakat derisini öyle genişletir ki her bir dirhem ve dinar tek tek ayrı olarak [derisinin üzerine] konur.” Bu durum -hadiste geldiği gibi- mümin hakkında değil, ancak kâfir hakkında sahihtir. En doğrusunu Allah bilir.
الثَّالِثَةُ- أَسْنَدَ الطَّبَرِيُّ إِلَى أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ قَالَ: مَاتَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الصُّفَّةِ فَوُجِدَ فِي بُرْدَتِهِ دِينَارٌ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (كَيَّةٌ). ثُمَّ مَاتَ آخَرُ فَوُجِدَ لَهُ دِينَارَانِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (كَيَّتَانِ). وَهَذَا إِمَّا لِأَنَّهُمَا كَانَا يَعِيشَانِ مِنَ الصَّدَقَةِ وَعِنْدَهُمَا التِّبْرُ، وَإِمَّا لِأَنَّ هَذَا كَانَ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ، ثُمَّ قَرَّرَ الشَّرْعُ ضَبْطَ الْمَالِ وَأَدَاءَ حَقِّهِ. وَلَوْ كَانَ ضَبْطُ الْمَالِ مَمْنُوعًا لَكَانَ حَقُّهُ أَنْ يُخْرَجَ كُلُّهُ، وَلَيْسَ فِي الْأُمَّةِ مَنْ يُلْزَمُ هَذَا. وَحَسْبُكَ حَالُ الصَّحَابَةِ وَأَمْوَالُهُمْ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ. وَأَمَّا مَا ذُكِرَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ فَهُوَ مَذْهَبٌ لَهُ، ﵁. وَقَدْ رَوَى مُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ أَبِي أَنَسٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَنْ جَمَعَ دينارا أو در هما أَوْ تِبْرًا أَوْ فِضَّةً وَلَا يَعُدُّهُ لِغَرِيمٍ وَلَا يُنْفِقُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَهُوَ كَنْزٌ يُكْوَى بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ (. قُلْتُ: هَذَا الَّذِي يَلِيقُ بِأَبِي ذَرٍّ ﵁ أَنْ يَقُولَ بِهِ، وَأَنَّ مَا فَضَلَ عَنِ الْحَاجَةِ فَلَيْسَ بِكَنْزٍ إِذَا كَانَ مُعَدًّا لِسَبِيلِ اللَّهِ. وَقَالَ أَبُو أُمَامَةَ: مَنْ خَلَّفَ بِيضًا أَوْ صُفْرًا كُوِيَ بِهَا مَغْفُورًا لَهُ أَوْ غَيْرَ مَغْفُورٍ لَهُ، أَلَا إِنَّ حِلْيَةَ السَّيْفِ مِنْ ذَلِكَ. وَرَوَى ثَوْبَانُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَا مِنْ رَجُلٍ يَمُوتُ وَعِنْدَهُ أَحْمَرُ أَوْ أَبْيَضُ إِلَّا جَعَلَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ قِيرَاطٍ صَفِيحَةً يُكْوَى بِهَا مِنْ فَرْقِهِ إِلَى قَدَمِهِ مَغْفُورًا لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ أَوْ مُعَذَّبًا). قُلْتُ: وَهَذَا مَحْمُولٌ عَلَى مَا لَمْ تُؤَدَّ زَكَاتُهُ بِدَلِيلِ مَا ذَكَرْنَا فِي الْآيَةِ قَبْلَ هَذَا. فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: وَعِنْدَهُ أَحْمَرُ أَوْ أَبْيَضُ لَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ. وَكَذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁: مَنْ تَرَكَ عَشَرَةَ آلَافٍ جُعِلَتْ صَفَائِحَ يُعَذَّبُ بِهَا صَاحِبُهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ. أَيْ إِنْ لَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهَا، لِئَلَّا تَتَنَاقَضَ الْأَحَادِيثُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ) أَيْ يُقَالُ لَهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ، فَحَذَفَ. (فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ) أَيْ عَذَابَ ما كنتم تكنزون.
Üçüncüsü- Taberî, Ebû Ümâme el-Bâhilî'ye dayandırdığı rivayette şöyle demiştir: Ehl-i Suffe'den bir adam vefat etti ve hırkasında bir dinar bulundu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « كَيَّةٌ » «[Bu bir] dağlamadır» buyurdu. Sonra bir başkası vefat etti ve üzerinde iki dinar bulundu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « كَيَّتَانِ » «[Bu iki] dağlamadır» buyurdu. Bu [hüküm], ya onların yanlarında külçe altın bulunduğu halde sadaka ile geçiniyor olmalarından kaynaklanmaktadır ya da bu durum İslam'ın ilk dönemlerinde idi; daha sonra şeriat malın elde tutulmasını ve hakkının [zekâtının] ödenmesini karara bağladı. Eğer mal tutmak yasak olsaydı, [farz olan] hakkı malın tamamının çıkarılıp verilmesi olurdu; halbuki ümmet içinde buna mecbur tutulan kimse yoktur. Sahâbîlerin —radıyallâhu anhum— durumu ve malları sana bu hususta delil olarak yeterlidir. Ebû Zer'den zikredilen görüşe gelince, bu onun —radıyallâhu anh— kendi mezhebidir (şahsi ictihadıdır). Mûsâ b. Ubeyde, İmrân b. Ebî Enes'ten, o Mâlik b. Evs b. el-Hadesân'dan, o Ebû Zer'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « مَنْ جَمَعَ دِينَارًا أَوْ دِرْهَمًا أَوْ تِبْرًا أَوْ فِضَّةً وَلَا يَعُدُّهُ لِغَرِيمٍ وَلَا يُنْفِقُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَهُوَ كَنْزٌ يُكْوَى بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ » «Kim bir dinar veya dirhem yahut külçe altın ya da gümüş biriktirir de bunu bir borçlu [için ödeme olarak] hazırlamaz ve Allah yolunda infak etmezse, o bir kenztir (hazine/birikimdir); kıyamet gününde onunla dağlanır.» Ben derim ki: Ebû Zer'in —radıyallâhu anh— söylemesine yakışan da budur; ihtiyaç fazlası olan mal, şayet Allah yoluna ayrılmışsa kenz (yasaklanmış birikim) sayılmaz. Ebû Ümâme şöyle demiştir: "Kim geride beyaz (gümüş) veya sarı (altın) bırakırsa, bağışlansın veya bağışlanmasın bunlarla dağlanır; dikkat edin, kılıcın süsü de bundandır." Sevbân'ın rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَا مِنْ رَجُلٍ يَمُوتُ وَعِنْدَهُ أَحْمَرُ أَوْ أَبْيَضُ إِلَّا جَعَلَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ قِيرَاطٍ صَفِيحَةً يُكْوَى بِهَا مِنْ فَرْقِهِ إِلَى قَدَمِهِ مَغْفُورًا لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ أَوْ مُعَذَّبًا » «Ölüp de geride sarı (altın) veya beyaz (gümüş) bırakan hiçbir adam yoktur ki Allah her bir kırat için ona bir levha kılmasın ve onunla başının saç ayrımından ayaklarına kadar dağlanmasın; bundan sonra ister bağışlansın, ister azap edilsin.» Ben derim ki: Bu hadis, bundan önceki ayette zikrettiğimiz delil gereğince, zekâtı verilmemiş olan mala hamledilir. Buna göre takdir: "Yanında sarı veya beyaz [maden] bulunup da zekâtını vermemiş olan..." şeklindedir. Nitekim Ebû Hureyre'den —radıyallâhu anh— rivayet edilen: "Kim on bin [dirhem] bırakırsa bunlar levhalar haline getirilir ve kıyamet gününde sahibi bunlarla azap edilir" sözü de böyledir. Yani hadislerin birbiriyle çelişmemesi için, "eğer zekâtını ödememişse" demektir. En doğrusunu Allah bilir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: { هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ } “İşte bu, kendiniz için biriktirdiğiniz şeylerdir” kavli; yani onlara: "İşte bu biriktirdiğiniz şeylerdir" denilir [anlamındadır], söz [söyleyen takdiri yapılarak] hazfedilmiştir. { فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ } “Artık biriktirmekte olduğunuz şeyleri tadın!” buyruğu ise; biriktirmekte olduğunuz şeylerin azabını tadın, demektir.
[سورة التوبة (٩): آية ٣٦]
[Tevbe Sûresi (9): Âyet 36]
إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (٣٦)
{ إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (٣٦) } “Şüphesiz Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısında (Kitabında) ayların sayısı Allah katında on ikidir. Bunlardan dördü haram aylardır. İşte dosdoğru din budur. O halde bu aylarda kendinize zulmetmeyin. Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın. Bilin ki Allah, muttakilerle beraberdir. (36)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ.) فِيهِ ثَمَانِ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ) جَمْعُ شَهْرٍ. فَإِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِأَخِيهِ: لَا أُكَلِّمُكَ الشُّهُورَ، وَحَلَفَ عَلَى ذَلِكَ فَلَا يُكَلِّمُهُ حَوْلًا، قَالَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ. وَقِيلَ: لَا يُكَلِّمُهُ أَبَدًا. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَرَى إِنْ لَمْ تَكُنْ لَهُ نِيَّةٌ أَنْ يَقْتَضِيَ ذَلِكَ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ لِأَنَّهُ أَقَلُّ الْجَمْعِ الَّذِي يَقْتَضِيهِ صيغة فعول في جمع فعل. ومعنى (عِنْدَ اللَّهِ) أَيْ فِي حُكْمِ اللَّهِ وَفِيمَا كَتَبَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ. (اثْنا عَشَرَ شَهْراً) أعربت" اثْنا عَشَرَ شَهْراً" دون نظائر ها، لِأَنَّ فِيهَا حَرْفَ الْإِعْرَابِ وَدَلِيلَهُ. وَقَرَأَ الْعَامَّةُ" عَشَرَ" بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَالشِّينِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ" عَشْرَ" بِجَزْمِ الشِّينِ. (فِي كِتابِ اللَّهِ) يُرِيدُ اللَّوْحَ الْمَحْفُوظَ. وَأَعَادَهُ بَعْدَ أَنْ قَالَ" عِنْدَ اللَّهِ" لِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَشْيَاءِ يُوصَفُ بِأَنَّهُ عِنْدَ اللَّهِ، وَلَا يُقَالُ إِنَّهُ مَكْتُوبٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ:" إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ" [لقمان: ٣٤]. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ) إِنَّمَا قَالَ" يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ" لِيُبَيِّنَ أَنَّ قَضَاءَهُ وَقَدَرَهُ كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ، وَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ وَضَعَ هَذِهِ الشُّهُورَ وَسَمَّاهَا بِأَسْمَائِهَا عَلَى ما رتبها عليه يوم خلق السموات وَالْأَرْضَ، وَأَنْزَلَ ذَلِكَ عَلَى أَنْبِيَائِهِ فِي كُتُبِهِ الْمُنَزَّلَةِ. وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً". وَحُكْمُهَا باق
Yüce Allah'ın: { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ } “Şüphesiz Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısında (Kitabında) ayların sayısı Allah katında on ikidir. Bunlardan dördü haram aylardır. Dosdoğru din işte budur. Artık o aylarda kendinize zulmetmeyin.” buyruğunda sekiz mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ } “Şüphesiz ayların sayısı” buyruğundaki "eş-şuhûr", "şehr" (ay) kelimesinin çoğuludur. Şayet bir kimse [din] kardeşine: "Seninle aylar boyunca konuşmayacağım" der ve bunun üzerine yemin ederse, bazı âlimlerin belirttiğine göre onunla bir yıl boyunca konuşmaz. "Hiçbir zaman konuşmaz" da denilmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle der: "Bana göre, şayet belirli bir niyeti yoksa bunun üç ayı gerektirmesi gerekir; çünkü 'fa'l' vezninin çoğulu olarak 'fu'ûl' kalıbının gerektirdiği çoğulun asgarisi budur." { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” ifadesinin anlamı ise Allah'ın hükmünde ve Levh-i Mahfûz'da yazdığı şekliyle demektir. { اثْنا عَشَرَ شَهْراً } “On iki aydır” ifadesine gelince; "isne 'aşera" ifadesi benzerleri arasından müstesna olarak irab almıştır; çünkü bünyesinde irab harfini ve delilini barındırmaktadır. Genel kıraat ehli "aşere" kelimesini ayın ve şîn harflerinin fethasıyla okumuştur. Ebû Ca'fer ise şîn harfinin sükûnuyla "aşr" şeklinde okumuştur. { فِي كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabında” ifadesiyle Levh-i Mahfûz kastedilmektedir. "Allah katında" buyurduktan sonra bunu tekrar zikretmiştir; çünkü pek çok şey Allah katında olmakla nitelenir fakat Allah'ın Kitabında yazılı olduğu söylenmez. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyamet saatinin bilgisi şüphesiz Allah katındadır.” [Lokmân 34]. İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Gökleri ve yeri yarattığı günde” buyruğuna gelince; Allah Teâlâ kazâ ve kaderinin bundan önce de mevcut olduğunu, bu ayları gökleri ve yeri yarattığı gündeki düzeni üzere bizzat koyup isimlendirdiğini ve bunu indirdiği kitaplarında peygamberlerine bildirdiğini beyan etmek için "gökleri ve yeri yarattığı günde" buyurmuştur. Yüce Allah'ın: { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً } “Şüphesiz ayların sayısı Allah katında on ikidir” buyruğunun anlamı da budur. Bunların hükmü
عَلَى مَا كَانَتْ عَلَيْهِ لَمْ يُزِلْهَا عَنْ تَرْتِيبِهَا تَغْيِيرُ الْمُشْرِكِينَ لِأَسْمَائِهَا، وَتَقْدِيمُ الْمُقَدَّمِ فِي الِاسْمِ مِنْهَا. وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ اتِّبَاعُ أَمْرِ اللَّهِ فِيهَا وَرَفْضُ مَا كَانَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ تَأْخِيرِ أَسْمَاءِ الشُّهُورِ وَتَقْدِيمِهَا، وَتَعْلِيقِ الْأَحْكَامِ عَلَى الْأَسْمَاءِ الَّتِي رَتَّبُوهَا عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ ﵇ فِي خُطْبَتِهِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ: (أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ خَلَقَ الله السموات وَالْأَرْضَ) عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَأَنَّ الَّذِي فَعَلَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ جَعْلِ الْمُحَرَّمِ صَفَرًا وَصَفَرٍ مُحَرَّمًا لَيْسَ يَتَغَيَّرُ بِهِ مَا وَصَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى. وَالْعَامِلُ فِي" يَوْمِ" الْمَصْدَرُ الَّذِي هُوَ" فِي كِتابِ اللَّهِ" وَلَيْسَ يَعْنِي بِهِ واحد الكتب، لان الا عيان لَا تَعْمَلُ فِي الظُّرُوفِ. وَالتَّقْدِيرُ: فِيمَا كَتَبَ الله يوم خلق السموات وَالْأَرْضَ. وَ" عِنْدَ" مُتَعَلِّقٌ بِالْمَصْدَرِ الَّذِي هُوَ الْعِدَّةُ، وَهُوَ الْعَامِلُ فِيهِ. وَ" فِي" مِنْ قَوْلِهِ:" فِي كِتابِ اللَّهِ" مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ، هُوَ صِفَةٌ لِقَوْلِهِ:" اثْنا عَشَرَ". وَالتَّقْدِيرُ: اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا مَعْدُودَةٌ أَوْ مَكْتُوبَةٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ. ولا يجوز أن تتعلق بعدة لِمَا فِيهِ مِنَ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الصِّلَةِ وَالْمَوْصُولِ بِخَبَرِ إِنَّ. الثَّالِثَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ تَعْلِيقُ الْأَحْكَامِ مِنَ الْعِبَادَاتِ وَغَيْرِهَا إِنَّمَا يَكُونُ بِالشُّهُورِ وَالسِّنِينَ الَّتِي تَعْرِفُهَا الْعَرَبُ، دون الشهور التي تعتبر ها الْعَجَمُ وَالرُّومُ وَالْقِبْطُ وَإِنْ لَمْ تَزِدْ عَلَى اثْنَيْ عَشَرَ شَهْرًا، لِأَنَّهَا مُخْتَلِفَةُ الْأَعْدَادِ، مِنْهَا مَا يَزِيدُ عَلَى ثَلَاثِينَ وَمِنْهَا مَا يَنْقُصُ، وَشُهُورُ الْعَرَبِ لَا تَزِيدُ عَلَى ثَلَاثِينَ وَإِنْ كَانَ مِنْهَا مَا يَنْقُصُ، وَالَّذِي يَنْقُصُ لَيْسَ يَتَعَيَّنُ لَهُ شَهْرٌ، وَإِنَّمَا تَفَاوُتُهَا فِي النُّقْصَانِ وَالتَّمَامِ عَلَى حَسَبِ اخْتِلَافِ سَيْرِ الْقَمَرِ فِي الْبُرُوجِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ) الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ذُو الْقِعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ وَرَجَبُ الَّذِي بَيْنَ جُمَادَى الْآخِرَةِ وَشَعْبَانَ، وَهُوَ رَجَبُ مُضَرَ، وَقِيلَ لَهُ رَجَبُ مُضَرَ لِأَنَّ رَبِيعَةَ بْنَ نِزَارٍ كَانُوا يُحَرِّمُونَ شَهْرَ رَمَضَانَ وَيُسَمُّونَهُ رَجَبًا. وَكَانَتْ مُضَرُ تُحَرِّمُ رَجَبًا نَفْسَهُ، فَلِذَلِكَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِيهِ: (الَّذِي بَيْنَ جُمَادَى وَشَعْبَانَ) وَرَفَعَ مَا وَقَعَ فِي اسْمِهِ مِنَ الِاخْتِلَالِ بِالْبَيَانِ. وَكَانَتِ الْعَرَبُ أَيْضًا تُسَمِّيهِ منصل الاسنة،
[Aylar], bulundukları durum üzere [devam etmektedir]; müşriklerin onların isimlerini değiştirmeleri ve isim olarak öne alınanı öne geçirmeleri, onları kendi sıralamasından çıkarmamıştır. Bundan maksat, onlar hakkında Allah'ın emrine uymak; Câhiliye ehlinin ayların isimlerini öne alıp erteleme ve hükümleri kendi belirledikleri bu isimlere bağlama şeklindeki uygulamalarını reddetmektir. Nitekim Peygamber aleyhisselâm, açıklaması ileride geleceği üzere Vedâ Haccı'ndaki hutbesinde: « أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ خَلَقَ الله السموات وَالْأَرْضَ » «Ey insanlar! Zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki düzenine dönmüştür» buyurmuştur. Câhiliye ehlinin Muharrem'i Safer, Safer'i de Muharrem yapmalarıyla, Yüce Allah'ın nitelendirdiği şey asla değişmez. { يَوْمَ } "Gündeki" zarfında amel eden (ona mansubluk kazandıran) âmil, { فِي كِتابِ اللَّهِ } ibaresindeki masdardır (yazmasında/hükmünde demektir). Buradaki kitaptan maksat somut kitaplardan biri değildir; zira somut varlıklar (a'yân) zarflarda amel etmez. İfadenin takdiri şöyledir: "Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gün yazdığı / takdir ettiği şeyde...". { عِنْدَ } zarfı ise { الْعِدَّةُ } "sayı" masdarına taalluk etmekte (bağlanmakta) olup onun âmili de bu masdardır. { فِي كِتابِ اللَّهِ } ibaresindeki { فِي } edatı ise hazfedilmiş bir kelimeye müteallıktır ki o da { اثْنا عَشَرَ } "on iki" ifadesinin sıfatıdır. İfadenin takdiri şöyledir: "Allah'ın kitabında sayılmış yahut yazılmış on iki aydır." Bu harf-i cerrin { عِدَّةُ } kelimesine taalluk etmesi ise caiz değildir; çünkü bu takdirde sıla (tamlama) ile mevsûlün arası inne'nin haberi ile ayrılmış olur. Üçüncü [Mesele]- Bu ayet, ibadetler ve diğer hususlarla ilgili hükümlerin bağlanmasının Acemlerin, Rumların ve Kıptîlerin itibar ettiği aylara değil, sadece Arapların bildiği ay ve yıllara göre yapılmasının vacip olduğuna delalet eder. Bu yabancı aylar on iki ayı aşmasa bile durum böyledir; çünkü onların gün sayıları birbirinden farklıdır; bazısı otuzdan fazla, bazısı ise eksiktir. Arap ayları ise -içlerinde eksik olanlar bulunsa da- asla otuz günü geçmez. Eksik olan [yirmi dokuz çeken] ay ise belirli bir ay değildir; ayların eksik veya tam olmasındaki farklılık, ayın burçlardaki hareketinin farklılığına göredir. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ } “Bunlardan dördü haram aylardır” buyruğu: Bu ayette zikredilen haram aylar; Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve Cümâde'l-Âhira ile Şaban arasındaki Receb'dir. Bu da Mudar kabilesinin Receb'idir. Buna "Mudar Receb'i" denmesinin sebebi şudur: Rebîa b. Nizâr kabilesi Ramazan ayını haram ay sayar ve ona "Receb" derlerdi. Mudar kabilesi ise bizzat Receb ayını haram sayardı. İşte bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun hakkında: « الَّذِي بَيْنَ جُمَادَى وَشَعْبَانَ » «Cümâdâ ile Şaban arasındaki [ay]» buyurarak onun isminde meydana gelen karışıklığı açıklamasıyla ortadan kaldırmıştır. Araplar ayrıca bu ayı "münselü'l-esinneh" (silahların temrenlerini/uçlarını çıkaran) olarak da isimlendirirlerdi.
رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيِّ- وَاسْمُهُ عِمْرَانُ بْنُ مِلْحَانَ وَقِيلَ عِمْرَانُ بْنُ تَيْمٍ- قَالَ: كُنَّا نَعْبُدُ الْحَجَرَ، فَإِذَا وَجَدْنَا حَجَرًا هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ أَلْقَيْنَاهُ وَأَخَذْنَا الْآخَرَ، فَإِذَا لَمْ نَجِدْ حَجَرًا جَمَعْنَا حَثْوَةً مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ جِئْنَا بِالشَّاءِ فَحَلَبْنَا عَلَيْهِ ثُمَّ طُفْنَا بِهِ فَإِذَا دَخَلَ شَهْرُ رَجَبٍ قُلْنَا مُنْصِلُ الْأَسِنَّةِ، فَلَمْ نَدَعْ رُمْحًا فِيهِ حَدِيدَةٌ وَلَا سَهْمًا فِيهِ حَدِيدَةٌ إِلَّا نَزَعْنَاهَا فَأَلْقَيْنَاهُ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ) أَيِ الْحِسَابُ الصَّحِيحُ وَالْعَدَدُ الْمُسْتَوْفًى. وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:" ذلِكَ الدِّينُ" أَيْ ذَلِكَ الْقَضَاءُ. مُقَاتِلٌ: الْحَقُّ. ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالْأَصْوَبُ عندي أن يكون الدين ها هنا عَلَى أَشْهَرِ وُجُوهِهِ، أَيْ ذَلِكَ الشَّرْعُ وَالطَّاعَةُ." الْقَيِّمُ" أَيِ الْقَائِمُ الْمُسْتَقِيمُ، مِنْ قَامَ يَقُومُ. بِمَنْزِلَةِ سَيِّدٍ، مَنْ سَادَ يَسُودُ. أَصْلُهُ قَيُّومٌ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ) عَلَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَاجِعٌ إِلَى جَمِيعِ الشُّهُورِ. وَعَلَى قَوْلِ بَعْضِهِمْ إِلَى الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ خَاصَّةً، لِأَنَّهُ إِلَيْهَا أَقْرَبُ وَلَهَا مَزِيَّةٌ فِي تَعْظِيمِ الظُّلْمِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ" [البقرة: ١٩٧] لَا أَنَّ الظُّلْمَ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْأَيَّامِ جَائِزٌ عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ. ثُمَّ قِيلَ: فِي الظُّلْمِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا لَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ بِالْقِتَالِ، ثُمَّ نُسِخَ بِإِبَاحَةِ الْقِتَالِ فِي جَمِيعِ الشُّهُورِ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَعَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ وَالزُّهْرِيُّ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: حَلَفَ بِاللَّهِ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ أَنَّهُ مَا يَحِلُّ لِلنَّاسِ أَنْ يَغْزُوَا فِي الْحَرَمِ وَلَا فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ إِلَّا أَنْ يُقَاتَلُوا فِيهَا، وَمَا نُسِخَتْ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ غزا هو ازن بحنين وثقيفا بالطائف، وحاصر هم فِي شَوَّالٍ وَبَعْضِ ذِي الْقِعْدَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي الْبَقَرَةِ. الثَّانِي - لَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ بِارْتِكَابِ الذُّنُوبِ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ إِذَا عَظَّمَ شَيْئًا مِنْ جِهَةٍ وَاحِدَةٍ صَارَتْ لَهُ حُرْمَةٌ وَاحِدَةٌ وَإِذَا عَظَّمَهُ مِنْ جِهَتَيْنِ أَوْ جِهَاتٍ صَارَتْ حُرْمَتُهُ مُتَعَدِّدَةً فَيُضَاعَفُ فِيهِ الْعِقَابُ بِالْعَمَلِ السَّيِّئِ كَمَا يُضَاعَفُ الثَّوَابُ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ. فَإِنَّ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ فِي الشَّهْرِ الحرام في البلد الحرام ليس
Buhârî, Ebû Recâ el-Utâridî'den -ki adı İmrân b. Milhân'dır; İmrân b. Teym olduğu da söylenmiştir- rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Biz taşa tapardık. Ondan daha hayırlı bir taş bulduğumuzda onu atar, diğerini alırdık. Şayet bir taş bulamazsak bir avuç toprak toplar, sonra koyun getirip üzerine sağar, ardından da onu tavaf ederdik. Receb ayı girdiğinde ise "munsilu'l-esinneh" (temrenleri/demir uçları çıkaran ay) derdik; temreni bulunan hiçbir mızrak ve temreni bulunan hiçbir ok bırakmaz, mutlaka [temrenlerini] söküp atardık.» Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ } “İşte dosdoğru din budur” buyruğu, doğru hesap ve tam sayı demektir. Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: "ed-Dîn", yani "işte o hükümdür" dediğini rivayet etmiştir. Mukâtil: "Hak olandır" demiştir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: "Bana göre en doğru olan, dîn kelimesinin burada en meşhur vechinde (anlamında) olmasıdır; yani 'İşte o şeriat ve itaattir'." "el-Kayyim" (الْقَيِّمُ) ise kaim (ayakta duran), dosdoğru demektir ve 'kāme-yekūmu' (قام يقوم) fiilindendir. 'Sâde-yesûdu' (ساد يسود) fiilinden gelen 'seyyid' gibidir. Aslı 'kayyûm'dur (قَيُّومٌ). Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ } “O halde onlarda kendinize zulmetmeyin” buyruğu, İbn Abbâs'ın kavline göre bütün aylara râcidir (dönüktür). Bazılarının kavline göre ise özellikle haram aylara râcidir; çünkü [zamir] onlara daha yakındır ve Yüce Allah'ın: { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } “Artık hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur” buyruğunda olduğu gibi, bu aylarda zulmü tazim etmenin (büyük görmenin) bir üstünlüğü/hususiyeti vardır. Yoksa açıklayacağımız üzere bu günlerin dışındaki günlerde zulmün caiz olduğu anlamına gelmez. Sonra zulüm hakkında iki görüş zikredilmiştir: Birincisi: [Haram aylarda] savaşmak suretiyle kendinize zulmetmeyin. Daha sonra bu [hüküm], bütün aylarda savaşmanın mubah kılınmasıyla neshedilmiştir. Bunu Katâde, Atâ el-Horasânî, ez-Zührî ve Süfyân es-Sevrî söylemiştir. İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: Atâ b. Ebî Rabâh, savaşa maruz kalmadıkları müddetçe insanların Harem'de ve haram aylarda gazaya çıkmalarının helal olmadığına ve bunun neshedilmediğine Allah'a yemin etmiştir. Doğru olan birincisidir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn'de Hevâzin'e, Tâif'te Sakîf'e gazve düzenlemiş ve onları Şevval ile Zilkade'nin bir kısmında muhasara etmiştir. Bu mana daha önce el-Bakara [suresinde] geçmişti. İkincisi: Günah işlemek suretiyle onlarda kendinize zulmetmeyin. Çünkü Allah Sübhânehu bir şeyi tek bir yönden tazim ederse onun tek bir hürmeti olur; şayet onu iki veya daha fazla yönden tazim ederse hürmeti katlanır. Dolayısıyla tıpkı salih amelle sevap katlandığı gibi, kötü amelle de ceza katlanır. Zira haram beldede haram ayda Allah'a itaat edenin
ثَوَابُهُ ثَوَابَ مَنْ أَطَاعَهُ فِي الشَّهْرِ الْحَلَالِ فِي الْبَلَدِ الْحَرَامِ. وَمَنْ أَطَاعَهُ فِي الشَّهْرِ الْحَلَالِ فِي الْبَلَدِ الْحَرَامِ لَيْسَ ثَوَابُهُ ثَوَابَ مَنْ أَطَاعَهُ فِي شَهْرٍ حَلَالٍ فِي بَلَدٍ حَلَالٍ. وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ" [الأحزاب: ٣٠]. السَّابِعَةُ- وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى فِيمَنْ قَتَلَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ خَطَأً، هَلْ تُغَلَّظُ عَلَيْهِ الدِّيَةُ أَمْ لَا، فَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: الْقَتْلُ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ تُغَلَّظُ فِيهِ الدِّيَةُ فِيمَا بَلَغَنَا وَفِي الْحَرَمِ فَتُجْعَلُ دِيَةً وَثُلُثًا. وَيُزَادُ فِي شَبَهِ الْعَمْدِ فِي أَسْنَانِ الْإِبِلِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: تُغَلَّظُ الدِّيَةُ فِي النَّفْسِ وَفِي الْجِرَاحِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَفِي الْبَلَدِ الْحَرَامِ وذوي الرحم. وروي عن القاسم ابن مُحَمَّدٍ وَسَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ شِهَابٍ وَأَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ: مَنْ قُتِلَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ أَوْ فِي الْحَرَمِ زِيدَ عَلَى دِيَتِهِ مِثْلُ ثُلُثِهَا. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ أَيْضًا. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمَا وَابْنُ أَبِي لَيْلَى: الْقَتْلُ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ سَوَاءٌ، وَفِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَغَيْرِهِ سَوَاءٌ، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَنَّ الدِّيَاتِ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهَا الْحَرَمَ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ. وَأَجْمَعُوا أَنَّ الْكَفَّارَةَ عَلَى مَنْ قَتَلَ خَطَأً فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَغَيْرِهِ سَوَاءٌ. فَالْقِيَاسُ أَنْ تَكُونَ الدِّيَةُ كَذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّامِنَةُ- خَصَّ اللَّهُ تَعَالَى الْأَرْبَعَةَ الْأَشْهُرَ الْحُرُمَ بِالذِّكْرِ، وَنَهَى عَنِ الظُّلْمِ فِيهَا تَشْرِيفًا لَهَا وَإِنْ كَانَ مَنْهِيًّا عَنْهُ فِي كُلِّ الزَّمَانِ. كَمَا قَالَ:" فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ" [البقرة: ١٩٧] عَلَى هَذَا أَكْثَرُ أَهْلِ التَّأْوِيلِ. أَيْ لَا تَظْلِمُوا فِي الْأَرْبَعَةِ الْأَشْهُرِ أَنْفُسَكُمْ. وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:" فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ" فِي الِاثْنَيْ عَشَرَ. وَرَوَى قَيْسُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ محمد بن الْحَنَفِيَّةِ قَالَ: فِيهِنَّ كُلِّهِنَّ. فَإِنْ قِيلَ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: لِمَ قَالَ فِيهِنَّ وَلَمْ يَقُلْ فِيهَا؟ وَذَلِكَ أَنَّ الْعَرَبَ يَقُولُونَ لِمَا بَيْنَ الثَّلَاثَةِ إِلَى الْعَشَرَةِ: هُنَّ وَهَؤُلَاءِ فَإِذَا جَاوَزُوا الْعَشَرَةَ قَالُوا: هِيَ وَهَذِهِ، إِرَادَةَ أَنْ تُعْرَفَ تَسْمِيَةُ الْقَلِيلِ مِنْ الْكَثِيرِ. وَرُوِيَ عَنِ الْكِسَائِيِّ أنه قال: إني لا تعجب من فعل
...sevabı, helal ayda ve Harem beldesinde O'na itaat edenin sevabı gibi değildir. Helal ayda ve Harem beldesinde O'na itaat edenin sevabı da helal ayda ve helal [olan herhangi bir] beldede O'na itaat edenin sevabı gibi değildir. Nitekim Yüce Allah şu buyruğuyla buna işaret etmiştir: { يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim açık bir hayâsızlık yaparsa, onun azabı iki katına çıkarılır.” [el-Ahzâb 33/30]. Yedinci Mesele: İlim adamları bu manadan hareketle, haram ayda hataen adam öldüren kimsenin diyetinin ağırlaştırılıp (tağliz edilip) ağırlaştırılmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Evzâî şöyle demiştir: "Bize ulaştığına göre haram ayda ve Harem bölgesinde adam öldürmede diyet ağırlaştırılır ve bir diyet ile üçte bir diyet yapılır. Şibh-i amdde (kasıt benzeri öldürmede) ise develerin yaşları artırılır." Şâfiî de şöyle demiştir: "Haram ayda, Harem beldesinde ve akrabalar (zîrahm) arasında öldürme ve yaralamalarda diyet ağırlaştırılır." Kāsım b. Muhammed, Sâlim b. Abdillâh, İbn Şihâb ve Ebân b. Osmân'dan şöyle rivayet edilmiştir: "Haram ayda veya Harem'de öldürülen kimsenin diyetine, diyetinin üçte biri kadar ilave yapılır." Bu görüş Hz. Osman b. Affân'dan da rivayet edilmiştir. Mâlik, Ebû Hanîfe, bu ikisinin mezhep arkadaşları ve İbn Ebî Leylâ ise şöyle demişlerdir: "Helal bölgede ve Harem'de öldürme eşittir; haram ayda veya diğer aylarda [öldürme de] eşittir." Bu, tâbiînden bir grubun da görüşüdür ve sahih olan budur. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem diyetleri sünnet kılmış (belirlemiş) fakat bu hususta Harem'i veya haram ayı zikretmemiştir. Ayrıca haram ayda veya başka bir ayda hataen öldüren kimseye gereken kefaretin eşit olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Kıyas da diyetin bu şekilde olmasını gerektirir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Sekizinci Mesele: Yüce Allah, her vakitte yasaklanmış olmasına rağmen bu dört haram ayı yüceltmek (teşrif) amacıyla onları özellikle zikretmiş ve bu aylarda zulmetmeyi yasaklamıştır. Nitekim { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } “...artık hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur.” [el-Bakara 2/197] buyurmuştur. Tevil ehlinin çoğunluğuna göre [anlam] böyledir; yani o dört ayda kendinize zulmetmeyin. Hammâd b. Seleme'nin Ali b. Zeyd'den, onun Yûsuf b. Mihrân'dan, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ } “Onlarda kendinize zulmetmeyin” [ifadesi hakkında]: "On iki ayda" demiştir. Kays b. Müslim'in el-Hasan'dan, onun da Muhammed b. el-Hanefiyye'den rivayet ettiğine göre o: "Onların hepsinde" demiştir. Eğer birinci görüşe göre, "Neden fîhâ (فِيهَا) demedi de fîhinne (فِيهِنَّ) dedi?" diye sorulacak olursa, bunun sebebi şudur: Araplar üçten ona kadar olan sayılar için 'hünne' (هُنَّ) ve 'hâulâi' (هَؤُلَاءِ) derler; on sayısını aştıklarında ise azın çoktan ayırt edilmesini sağlamak maksadıyla 'hiye' (هِيَ) ve 'hâzihî' (هَذِهِ) derler. Kisâî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Doğrusu ben Arapların bu uygulamasına hayret ediyorum...
الْعَرَبِ هَذَا. وَكَذَلِكَ يَقُولُونَ فِيمَا دُونَ الْعَشَرَةِ مِنَ اللَّيَالِي: خَلَوْنَ. وَفِيمَا فَوْقَهَا خَلَتْ. لَا يُقَالُ: كَيْفَ جَعَلَ بَعْضَ الْأَزْمِنَةِ أَعْظَمَ حُرْمَةً مِنْ بَعْضٍ، فَإِنَّا نَقُولُ: لِلْبَارِئِ تَعَالَى أَنْ يَفْعَلَ مَا يَشَاءُ، وَيَخُصُّ بِالْفَضِيلَةِ مَا يَشَاءُ، لَيْسَ لِعَمَلِهِ عِلَّةٌ وَلَا عَلَيْهِ حَجْرٌ، بَلْ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ بِحِكْمَتِهِ، وَقَدْ تَظْهَرُ فِيهِ الْحِكْمَةُ وَقَدْ تَخْفَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً) فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" قاتِلُوا" أَمْرٌ بِالْقِتَالِ. وَ" كَافَّةً" مَعْنَاهُ جَمِيعًا، وَهُوَ مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. أَيْ مُحِيطِينَ بِهِمْ وَمُجْتَمِعِينَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مِثْلُ هَذَا مِنَ الْمَصَادِرِ عَافَاهُ اللَّهُ عَافِيَةً وَعَاقَبَهُ عَاقِبَةً. وَلَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ، وَكَذَا عَامَّةً وَخَاصَّةً. قَالَ بَعْضُ العلماء: كان الغرض بهذه الآية قد توجه على الا عيان ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ وَجُعِلَ فَرْضَ كِفَايَةٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا الَّذِي قَالَهُ لَمْ يُعْلَمْ قَطُّ مِنْ شَرْعِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ أَلْزَمَ الْأُمَّةَ جَمِيعًا النَّفْرَ، وَإِنَّمَا مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْحَضُّ عَلَى قِتَالِهِمْ وَالتَّحَزُّبُ عَلَيْهِمْ وَجَمْعُ الْكَلِمَةِ. ثُمَّ قَيَّدَهَا بِقَوْلِهِ:" كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً" فَبِحَسَبِ قِتَالِهِمْ وَاجْتِمَاعِهِمْ لَنَا يَكُونُ فرض اجتماعنا لهم. والله أعلم.
Nitekim onlar ondan az olan geceler için “halevne” (خَلَوْنَ), onun üzerindekiler için ise “halet” (خَلَتْ) derler. “Nasıl oldu da zamanların bazısını diğer bazısından daha büyük bir hürmete sahip kıldı?” denilemez; zira biz şöyle deriz: Yaratıcı olan Yüce Allah dilediğini yapar ve dilediğini faziletle tahsis eder. O'nun fiilinin bir illeti olmadığı gibi O'na bir kısıtlama da getirilemez; aksine O hikmetiyle dilediğini yapar. Bazen bunda hikmet açık olur, bazen de gizli kalır. Yüce Allah'ın: { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın” buyruğunda tek bir mesele vardır: Yüce Allah'ın: { قاتِلُوا } emri, savaşma emridir. { كَافَّةً } kelimesinin anlamı ise “hepiniz/topyekûn” demektir ve hâl konumunda bir masdardır. Yani onları kuşatıcı ve birlik olmuş bir halde [savaşın] demektir. Zeccâc şöyle demiştir: Bu tür masdarlar, 'âfâhullâhu âfiyeten' (Allah ona afiyet versin) ve 'âkabehû âkıbeten' (ona bir son takdir etti) gibidir. Tesniye ve cemi yapılmaz; 'âmmeten' ve 'hâssaten' kelimeleri de böyledir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Bu ayetteki gaye her bir fert üzerine bizzat farz kılınmıştı, sonra bu neshedilerek farz-ı kifâye kılındı. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu âlimin söylediği şey, yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatından bütün ümmete savaşa çıkmayı farz kıldığı asla bilinmemektedir; bu ayetin anlamı sadece onlarla savaşmaya teşvik etmek, onlara karşı birlik olmak ve söz birliği etmektir. Sonra bunu Yüce Allah: { كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً } “onların sizinle topyekûn savaştığı gibi” buyruğuyla kayıtlamıştır; dolayısıyla onların bizimle savaşmaları ve bize karşı toplanmalarına göre bizim de onlara karşı toplanmamız farz olur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة التوبة (٩): آية ٣٧]
[Tevbe Sûresi (9): Âyet 37]
إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عاماً وَيُحَرِّمُونَهُ عاماً لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٣٧)
{ إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عاماً وَيُحَرِّمُونَهُ عاماً لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٣٧) } “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ileri gitmekten başka bir şey değildir. Kâfir olanlar bununla saptırılır. Allah'ın haram kıldığı ayların sayısına denk getirmek için onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar; böylece Allah'ın haram kıldığını helal kılarlar. Onlara kötü amelleri süslü gösterildi. Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez. (37)”
قوله تعالى: (إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ) هَكَذَا يَقْرَأُ أَكْثَرُ الْأَئِمَّةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَمْ يَرْوِ أَحَدٌ عَنْ نَافِعٍ فيما علمناه" إِنَّمَا النَّسِيءُ" بِلَا هَمْزٍ إِلَّا وَرْشٌ وَحْدَهُ. وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ نَسَأَهُ وَأَنْسَأَهُ إِذَا أَخَّرَهُ، حَكَى اللُّغَتَيْنِ الكسائي. الجوهري: النسي فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، مِنْ قَوْلِكَ: نَسَأْتُ الشَّيْءَ فَهُوَ مَنْسُوءٌ إِذَا أَخَّرْتَهُ. ثُمَّ يُحَوَّلُ مَنْسُوءٌ إلى نسئ كَمَا يُحَوَّلُ مَقْتُولٌ إِلَى قَتِيلٍ. وَرَجُلٌ نَاسِئٌ وَقَوْمٌ نَسَأَةٌ، مِثْلُ فَاسِقٍ وَفَسَقَةٍ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: النسي بالهمزة معناه الزيادة، يقال: نَسَأَ يَنْسَأُ إِذَا زَادَ. قَالَ: وَلَا يَكُونُ بِتَرْكِ الْهَمْزِ إِلَّا مِنَ النِّسْيَانِ، كَمَا قَالَ تعالى:
Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ } “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ileri gitmekten başka bir şey değildir” buyruğunu imamların çoğu bu şekilde [hemzeli olarak] okur. Nehhâs şöyle demiştir: Bildiğimiz kadarıyla Nâfi'den sadece Verş müstesna hiç kimse { إِنَّمَا النَّسِيءُ } ifadesini hemzesiz olarak rivayet etmemiştir. Bu kelime, erteledi anlamındaki “nese'ehû” (نَسَأَهُ) ve “ense'ehû” (أَنْسَأَهُ) fiillerinden türetilmiştir; Kisâî her iki lügati de nakletmiştir. Cevherî şöyle der: “en-Nesî'” (النَّسِيءُ), mef'ûl anlamında faîl veznindedir; bir şeyi ertelediğinde söylediğin “nese'tü'ş-şey'e fe-hüve mensûun” (نَسَأْتُ الشَّيْءَ فَهُوَ مَنْسُوءٌ) sözünden gelir. Sonra “maktûl” kelimesinin “katîl”e dönüştürüldüğü gibi “mensû'” kelimesi de “nesî'”e dönüştürülür. “Fâsık” ve “fesaka” gibi “râcülün nâsi'” (رَجُلٌ نَاسِئٌ - erteleyen adam) ve “kavmün nese'e” (قَوْمٌ نَسَأَةٌ - erteleyen topluluk) denir. Taberî şöyle demiştir: Hemze ile okunan “en-Nesî'” (النَّسِيءُ) artırmak demektir; artırdı anlamında “nese'e yense'ü” (نَسَأَ يَنْسَأُ) denir. Taberî devamla şöyle der: Hemzenin terk edilmesi ise ancak unutma (nisyân) kökünden olur; nitekim Yüce Allah:
" نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ" [التوبة: ٦٧]، وَرَدَّ عَلَى نَافِعٍ قِرَاءَتَهُ، وَاحْتَجَّ بِأَنْ قَالَ: إِنَّهُ يَتَعَدَّى بِحَرْفِ الْجَرِّ يُقَالُ: نَسَأَ اللَّهُ فِي أَجَلِكَ كَمَا تَقُولُ زَادَ اللَّهُ فِي أَجَلِكَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵊: (مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُبْسَطَ لَهُ فِي رِزْقِهِ وَيُنْسَأُ لَهُ فِي أَثَرِهِ فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ). قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: أَنْسَأْتُ الشَّيْءَ إِنْسَاءً وَنَسِيئًا اسْمٌ وُضِعَ مَوْضِعَ الْمَصْدَرِ الْحَقِيقِيِّ. وَكَانُوا يُحَرِّمُونَ الْقِتَالَ فِي الْمُحَرَّمِ فَإِذَا احْتَاجُوا إِلَى ذَلِكَ حَرَّمُوا صَفَرًا بَدَلَهُ وَقَاتَلُوا فِي الْمُحَرَّمِ. وَسَبَبُ ذَلِكَ أَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ أَصْحَابَ حُرُوبٍ وَغَارَاتٍ فَكَانَ يَشُقُّ عَلَيْهِمْ أَنْ يَمْكُثُوا ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ مُتَوَالِيَةٍ لَا يُغِيرُونَ فِيهَا، وَقَالُوا: لَئِنْ تَوَالَتْ عَلَيْنَا ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ لَا نُصِيبُ فِيهَا شَيْئًا لَنَهْلِكَنَّ. فَكَانُوا إِذَا صَدَرُوا عَنْ مِنًى يَقُومُ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ، ثُمَّ مِنْ بَنِي فُقَيْمٍ مِنْهُمْ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ الْقَلَمَّسُ، فَيَقُولُ أَنَا الَّذِي لَا يُرَدُّ لِي قَضَاءٌ. فَيَقُولُونَ: أَنْسِئْنَا شَهْرًا، أَيْ أَخِّرْ عَنَّا حُرْمَةَ الْمُحَرَّمِ وَاجْعَلْهَا فِي صَفَرٍ، فَيُحِلُّ لَهُمُ الْمُحَرَّمَ. فَكَانُوا كَذَلِكَ شَهْرًا فَشَهْرًا حَتَّى اسْتَدَارَ التَّحْرِيمُ عَلَى السَّنَةِ كُلِّهَا. فَقَامَ الْإِسْلَامُ وَقَدْ رَجَعَ الْمُحَرَّمُ إِلَى مَوْضِعِهِ الَّذِي وَضَعَهُ اللَّهُ فِيهِ. وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ ﵇: (إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ خَلَقَ الله السموات وَالْأَرْضَ). وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَحُجُّونَ فِي كُلِّ شَهْرٍ عَامَيْنِ، فَحَجُّوا فِي ذِي الْحِجَّةِ عَامَيْنِ، ثُمَّ حَجُّوا فِي الْمُحَرَّمِ عَامَيْنِ، ثُمَّ حَجُّوا فِي صَفَرٍ عَامَيْنِ، وَكَذَلِكَ فِي الشُّهُورِ كُلِّهَا حَتَّى وَافَقَتْ حَجَّةُ أَبِي بَكْرٍ الَّتِي حَجَّهَا قَبْلَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ ذَا الْقِعْدَةِ مِنَ السَّنَةِ التَّاسِعَةِ. ثُمَّ حَجَّ النَّبِيُّ ﷺ فِي الْعَامِ الْمُقْبِلِ حَجَّةَ الْوَدَاعِ فَوَافَقَتْ ذَا الْحِجَّةِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ فِي خُطْبَتِهِ: (إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ) الْحَدِيثَ. أَرَادَ بِذَلِكَ أَنَّ أَشْهُرَ الْحَجِّ رَجَعَتْ إِلَى مَوَاضِعِهَا، وَعَادَ الحج إلى ذي الحجة وبطل النسي. وَقَوْلٌ ثَالِثٌ. قَالَ إِيَاسُ بْنُ مُعَاوِيَةَ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَحْسِبُونَ السَّنَةَ اثْنَيْ عَشَرَ شَهْرًا وَخَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا، فَكَانَ الْحَجُّ يَكُونُ فِي رَمَضَانَ وَفِي ذِي الْقِعْدَةِ، وَفِي كُلِّ شَهْرٍ مِنَ السَّنَةِ بِحُكْمِ اسْتِدَارَةِ الشَّهْرِ بِزِيَادَةِ الْخَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا فَحَجَّ أَبُو بَكْرٍ سَنَةَ تِسْعٍ فِي ذِي الْقِعْدَةِ بِحُكْمِ الِاسْتِدَارَةِ، وَلَمْ يَحُجَّ النَّبِيُّ ﷺ فَلَمَّا كَانَ فِي العام المقبل وافق الحج ذا الحجة
{ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ } [Tevbe: 67] “Onlar Allah'ı unuttular, Allah da onları unuttu” [ayetindeki gibi unutmak anlamındaki nisyân kökünden türediğini ileri sürerek] Nâfi'in kıraatini reddetti ve şöyle delil getirdi: Bu kelime harf-i cer ile geçişli olur; nitekim [Allah ömrünü artırdı anlamındaki] “zâdellâhu fî ecelik” denildiği gibi “nese'allâhu fî ecelik” (Allah ömrünü uzattı) da denilir. Peygamber aleyhisselâm'ın şu hadisi de bu kabildendir: « مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُبْسَطَ لَهُ فِي رِزْقِهِ وَيُنْسَأُ لَهُ فِي أَثَرِهِ فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ » «Rızkının bollaştırılmasını ve ömrünün uzatılmasını isteyen kimse akrabalık bağlarını gözetsin». Ezherî şöyle demiştir: Bir şeyi erteledim anlamında “ense'tü'ş-şey'e insâen” denir. “Nesî'” ise hakiki masdarın yerine konulmuş bir isimdir. Onlar Muharrem ayında savaşmayı haram sayarlardı; fakat buna ihtiyaç duyduklarında Muharrem yerine Safer ayını haram kılar ve Muharrem'de savaşırlardı. Bunun sebebi, Arapların savaş ve baskın ehli olmalarıydı; peş peşe üç ay boyunca baskın yapmadan durmak onlara ağır geliyordu ve: “Eğer üzerimizden ganimet elde etmediğimiz peş peşe üç ay geçerse helak oluruz” diyorlardı. Bu yüzden Mina'dan ayrıldıklarında Benî Kinâne'den, ardından onların Benî Fukaym kolundan Kalemmes denilen bir adam ayağa kalkıp: “Ben, hükmü geri çevrilemeyen kimseyim” derdi. Onlar da: “Bize bir ay ertele (nesî yap); yani Muharrem'in hürmetini bizden erteleyip Safer'e aktar” derlerdi, o da Muharrem'i onlara helal kılardı. Böylece aydan aya erteleme yaptılar, nihayet haramlık bütün sene boyunca devretti. İslam geldiğinde ise Muharrem ayı, Allah'ın onu koyduğu asıl yerine dönmüştü. Peygamber aleyhisselâm'ın: « إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ خَلَقَ الله السموات وَالْأَرْضَ » «Şüphesiz zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü ilk düzenine dönmüştür» hadisinin anlamı da budur. Mücâhid şöyle demiştir: Müşrikler her ayda iki yıl hac yaparlardı. Zilhicce'de iki yıl hac yaptılar, sonra Muharrem'de iki yıl hac yaptılar, sonra Safer'de iki yıl hac yaptılar ve aynı şekilde bütün aylarda [devrederek] hac yaptılar; nihayet Ebû Bekir'in Vedâ Haccı'ndan önce dokuzuncu yılda yaptığı hac Zilkâde ayına denk geldi. Sonraki yıl Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ Haccı'nı yaptı ve bu Zilhicce'ye denk geldi. İşte hutbesindeki: « إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ » «Şüphesiz zaman dönmüştür...» hadisi bunu ifade etmektedir. Bununla hac aylarının asıl yerlerine döndüğünü, haccın Zilhicce'ye geri geldiğini ve nesî (erteleme) uygulamasının iptal olduğunu kastetmiştir. Üçüncü bir görüş: İyâs b. Muâviye şöyle demiştir: Müşrikler yılı on iki ay on beş gün olarak hesaplarlardı. Dolayısıyla hac, ayın on beş gün fazlalıkla devretmesi hükmüyle Ramazan'da, Zilkâde'de ve yılın her ayında olurdu. Ebû Bekir dokuzuncu yılda devir hesabı gereği Zilkâde'de hac yaptı, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ise [o yıl] hac yapmadı. Ertesi yıl olunca hac Zilhicce'ye denk geldi...
فِي الْعَشْرِ، وَوَافَقَ ذَلِكَ الْأَهِلَّةَ. وَهَذَا الْقَوْلُ أَشْبَهُ بِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: (إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ). أَيْ زَمَانَ الْحَجِّ عَادَ إِلَى وَقْتِهِ الْأَصْلِيِّ الَّذِي عَيَّنَهُ اللَّهُ يوم خلق السموات وَالْأَرْضَ بِأَصْلِ الْمَشْرُوعِيَّةِ الَّتِي سَبَقَ بِهَا عِلْمُهُ، وَنَفَذَ بِهَا حُكْمُهُ. ثُمَّ قَالَ: السَّنَةُ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا. يَنْفِي بِذَلِكَ الزِّيَادَةَ الَّتِي زَادُوهَا فِي السَّنَةِ- وَهِيَ الْخَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا- بِتَحَكُّمِهِمْ، فَتَعَيَّنَ الْوَقْتُ الْأَصْلِيُّ وَبَطَلَ التَّحَكُّمُ الْجَهْلِيُّ. وَحَكَى الْإِمَامُ الْمَازِرِيُّ عَنِ الْخُوَارَزْمِيِّ أَنَّهُ قَالَ: أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ الشَّمْسَ أَجْرَاهَا فِي بُرْجِ الْحَمَلِ، وَكَانَ الزَّمَانُ الَّذِي أَشَارَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ صَادَفَ حُلُولَ الشَّمْسِ بُرْجَ الْحَمَلِ. وَهَذَا يَحْتَاجُ إِلَى تَوْقِيفٍ، فَإِنَّهُ لَا يُتَوَصَّلُ إِلَيْهِ إِلَّا بِالنَّقْلِ عَنِ الْأَنْبِيَاءِ، وَلَا نَقْلَ صَحِيحًا عَنْهُمْ بِذَلِكَ، وَمَنِ ادَّعَاهُ فَلْيُسْنِدْهُ. ثُمَّ إِنَّ الْعَقْلَ يُجَوِّزُ خِلَافَ مَا قَالَ، وَهُوَ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ الشَّمْسَ قَبْلَ الْبُرُوجِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَخْلُقَ ذَلِكَ كُلَّهُ دَفْعَةً وَاحِدَةً. ثُمَّ إِنَّ عُلَمَاءَ التَّعْدِيلِ قَدِ اخْتَبَرُوا ذَلِكَ فَوَجَدُوا الشَّمْسَ فِي بُرْجِ الْحُوتِ وَقْتَ قَوْلِهِ ﵇: (إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ) بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْحَمَلِ عِشْرُونَ دَرَجَةً. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ عَشْرُ دَرَجَاتٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي أَوَّلِ مَنْ نَسَأَ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ: بَنُو مَالِكِ بْنِ كِنَانَةَ، وَكَانُوا ثَلَاثَةً. وَرَوَى جُوَيْبِرٌ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ أَوَّلَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ عمرو بن لحي بن قمعة بن خندف. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَوَّلُ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ يُقَالُ لَهُ نُعَيْمُ بْنُ ثَعْلَبَةَ، ثُمَّ كَانَ بَعْدَهُ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ: جُنَادَةُ بْنُ عَوْفٍ، وَهُوَ الَّذِي أَدْرَكَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: حَيٌّ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ ثُمَّ مِنْ بَنِي فُقَيْمٍ مِنْهُمْ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ الْقَلَمَّسُ وَاسْمُهُ حُذَيْفَةُ بْنُ عُبَيْدٍ. وَفِي رِوَايَةٍ: مَالِكُ بْنُ كنانة. وكان الذي يلي النسي يظفر بالرئاسة لِتَرَيُّسِ الْعَرَبِ إِيَّاهُ. وَفِي ذَلِكَ يَقُولُ شَاعِرُهُمْ:
[Zilhicce'nin] ilk on gününe ve hilallere denk geldi. Bu görüş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: {(إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ)} “Zaman dönmüştür” buyruğuna daha uygundur. Yani hac zamanı, ilminin önceden geçtiği ve hükmünün geçerli olduğu asıl meşruiyet ile gökleri ve yeri yarattığı gün Allah'ın tayin ettiği asıl vaktine geri dönmüştür. Sonra [Peygamber]: “Sene on iki aydır” buyurmuştur. Bununla onların kendi keyfî tasarruflarıyla yıla ekledikleri fazlalığı -ki o on beş gündür- nefyetmektedir. Böylece asıl vakit belirlenmiş ve câhiliye tasarrufu iptal edilmiştir. İmam Mâzerî, Hârizmî'den şöyle nakletmiştir: Allah güneşi ilk yarattığında onu Koç burcunda yürüttü; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in işaret ettiği zaman da güneşin Koç burcuna girişine rastlamıştı. Bu husus tevkîfe (naklî delile) muhtaçtır; zira buna ancak peygamberlerden nakille ulaşılabilir, onlardan da bu hususta sahih bir nakil yoktur; bunu iddia eden senetlendirsin. Ayrıca akıl, onun söylediğinin aksini de caiz görür; yani Allah'ın güneşi burçlardan önce yaratmış olması caiz olduğu gibi, bütün bunları bir defada yaratmış olması da caizdir. Sonra astronomi âlimleri bunu test etmiş ve aleyhisselâm'ın: {(إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ)} “Zaman dönmüştür” buyurduğu vakitte güneşi Balık burcunda bulmuşlardır; Koç burcu ile arasında yirmi derece vardı. On derece olduğunu söyleyenler de vardır. En doğrusunu Allah bilir. Tevil ehli, nesî uygulamasını ilk başlatan kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, Katâde ve Dahhâk: “Benî Mâlik b. Kinâne'dir ve üç kişiydiler” demişlerdir. Cüveybir, Dahhâk'tan, o İbn Abbâs'tan bunu ilk yapanın Amr b. Luhayy b. Kamea b. Hındıf olduğunu rivayet etmiştir. Kelbî şöyle demiştir: Bunu ilk yapan Benî Kinâne'den Nuaym b. Sa'lebe adında bir adamdı; ondan sonra Cünâde b. Avf adında bir adam geldi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona yetişti. Zührî ise şöyle demiştir: Benî Kinâne'den, sonra onlardan Benî Fukaym kabilesinden Kalemmes diye bilinen bir adamdı; adı Huzeyfe b. Ubeyd idi. Bir rivayette ise Mâlik b. Kinâne idi. Nesî işini üstlenen kimse, Arapların onu reis tanımasından dolayı reisliği elde ederdi. Şairleri bu hususta şöyle der:
وَمِنَّا نَاسِئُ الشَّهْرِ الْقَلَمَّسُ
Ayları erteleyen Kalemmes bizdendir.
وَقَالَ الْكُمَيْتُ:
Kümeyt de şöyle demiştir:
أَلَسْنَا النَّاسِئِينَ عَلَى مَعَدٍّ ... شُهُورَ الْحِلِّ نَجْعَلُهَا حَرَامًا
Ma‘add aleyhine helal ayları erteleyip onları haram kılanlar biz değil miyiz?
قَوْلُهُ تَعَالَى: (زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ) بَيَانٌ لِمَا فَعَلَتْهُ الْعَرَبُ مِنْ جَمْعِهَا مِنْ أَنْوَاعِ الْكُفْرِ فَإِنَّهَا أَنْكَرَتْ وُجُودَ الْبَارِئِ تَعَالَى فَقَالَتْ:" وَمَا الرَّحْمنُ" [الفرقان: ٠] في أصح الوجوه. وأنكرت البعث فقالت:" قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ" [يس: ٧٨]. وَأَنْكَرَتْ بَعْثَةَ الرُّسُلِ فَقَالُوا:" أَبَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ" [القمر: ٢٤]. وَزَعَمَتْ أَنَّ التَّحْلِيلَ وَالتَّحْرِيمَ إِلَيْهَا، فَابْتَدَعَتْهُ مِنْ ذَاتِهَا مُقْتَفِيَةً لِشَهَوَاتِهَا فَأَحَلَّتْ مَا حَرَّمَ اللَّهُ. وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عاماً لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ) فِيهِ ثَلَاثُ قِرَاءَاتٍ. قَرَأَ أَهْلُ الْحَرَمَيْنِ وَأَبُو عَمْرٍو" يُضَلُّ" وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ" يُضَلُّ" عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَأَبُو رَجَاءٍ" يُضَلُّ" وَالْقِرَاءَاتُ الثَّلَاثُ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا تُؤَدِّي عَنْ مَعْنًى، إِلَّا أَنَّ الْقِرَاءَةَ الثَّالِثَةَ حُذِفَ مِنْهَا الْمَفْعُولُ. وَالتَّقْدِيرُ: وَيُضِلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا مَنْ يَقْبَلُ مِنْهُمْ. وَ" الَّذِينَ" فِي مَحَلِّ رَفْعٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ رَاجِعًا إِلَى اللَّهِ ﷿. التَّقْدِيرُ: يُضِلُّ اللَّهُ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ" [الرعد: ٢٧]، وَكَقَوْلِهِ فِي آخِرِ الْآيَةِ:" وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ". وَالْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ" يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا" يَعْنِي الْمَحْسُوبَ لَهُمْ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ". وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى اخْتَارَهَا أَبُو حَاتِمٍ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا ضَالِّينَ بِهِ أَيْ بِالنَّسِيءِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَحْسِبُونَهُ فَيَضِلُّونَ بِهِ. وَالْهَاءُ فِي" يُحِلُّونَهُ" تَرْجِعُ إلى النسي. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي رَجَاءٍ" يَضَلُّ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالضَّادِ. وَهِيَ لُغَةٌ، يُقَالُ: ضَلِلْتُ أَضَلُّ، وَضَلَلْتُ أضل." لِيُواطِؤُا" نُصِبَ بِلَامِ كَيْ أَيْ لِيُوَافِقُوا. تَوَاطَأَ الْقَوْمُ عَلَى كَذَا أَيِ اجْتَمَعُوا عَلَيْهِ، أَيْ لَمْ يُحِلُّوا شَهْرًا إِلَّا حَرَّمُوا شَهْرًا لِتَبْقَى الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ أَرْبَعَةً. وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، لَا مَا يُذْكَرُ أَنَّهُمْ جَعَلُوا الْأَشْهُرَ خَمْسَةً. قَالَ قَتَادَةُ: إِنَّهُمْ عَمَدُوا إِلَى صَفَرٍ فَزَادُوهُ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، وَقَرَنُوهُ بِالْمُحَرَّمِ فِي التَّحْرِيمِ، وَقَالَهُ عَنْهُ قطرب والطبري. وعليه يكون النسي بمعنى الزيادة. والله أعلم.
Yüce Allah'ın: (زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ) “inkârda bir artıştır” buyruğu, Arapların küfür çeşitlerini bir araya toplayarak yaptıklarını açıklamaktadır. Zira onlar Yüce Yaratıcı'nın varlığını inkâr etmiş ve en sahih görüşe göre { وَمَا الرَّحْمنُ } “Rahmân da nedir?” [el-Furkân: 60] demişlerdi. Yeniden dirilmeyi inkâr edip { قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } “«Çürümüş olan kemikleri kim diriltecek?» dedi” [Yâsîn: 78] demişlerdi. Peygamberlerin gönderilmesini inkâr ederek { أَبَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ } “«Bizden bir beşere mi uyacağız?» dediler” [el-Kamer: 24]. Helal kılma ve haram kılma yetkisinin kendilerine ait olduğunu iddia etmişler, kendi arzularına uyarak bunu kendiliklerinden uydurmuşlar ve böylece Allah'ın haram kıldığını helal saymışlardı. Müşrikler hoşlanmasa da O'nun kelimelerini değiştirecek hiçbir güç yoktur. Yüce Allah'ın: { يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عاماً لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “İnkâr edenler onunla saptırılır; Allah'ın haram kıldığının sayısına denk getirsinler de Allah'ın haram kıldığını helal kılsınlar diye onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar. Kötü amelleri kendilerine süslü gösterildi. Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” buyruğunda üç kıraat vardır: Haremeyn ehli (Mekke ve Medine kıraat imamları) ile Ebû Amr (يَضِلُّ) şeklinde; Kûfeliler meçhul fiil olarak (يُضَلُّ) şeklinde okumuşlardır. Hasan ve Ebû Recâ ise (يُضِلُّ) şeklinde okumuştur. Bu üç kıraatin her biri bir manaya delalet etmektedir; şu kadar var ki üçüncü kıraatte meful hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Takdiri şöyledir: “İnkâr edenler, kendilerini kabul edip uyan kimseleri onunla saptırırlar.” (الَّذِينَ) kelimesi ref konumundadır. Zamirin Yüce Allah'a dönüyor olması da caizdir. O takdirde mana: “Allah onunla inkâr edenleri saptırır” şeklinde olur; nitekim Yüce Allah'ın: { يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ } “Dilediğini saptırır” [er-Ra'd: 27] buyruğu ile ayetin sonundaki: { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” ifadesi gibidir. İkinci kıraat olan (يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا) “İnkâr edenler onunla saptırılır” şeklindeki okuyuş, kendilerine bu hesap yapılanları kastetmektedir. Ebû Ubeyd, Yüce Allah'ın { زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ } “Kötü amelleri kendilerine süslü gösterildi” buyruğundan ötürü bu kıraati tercih etmiştir. Birinci kıraati ise Ebû Hâtim tercih etmiştir; çünkü onlar nesî sebebiyle sapkınlığa düşmekteydiler, yani onu kendilerince hesaplıyor ve bu sebeple sapıyorlardı. (يُحِلُّونَهُ) ifadesindeki zamir, nesîye dönmektedir. Ebû Recâ'dan (يَضَلُّ) şeklinde, ye ve dâd harflerinin fethasıyla da rivayet edilmiştir. Bu bir lehçedir; Arapçada (ضَلِلْتُ أَضَلُّ) ve (ضَلَلْتُ أَضِلُّ) denir. (لِيُواطِؤُا) kelimesi ta'lil bildiren (sebep bildiren) lâm (lâm-ı key) ile nasb edilmiştir; yani “uygun düşürsünler / denkleştirsinler diye” demektir. Bir kavim bir hususta tevâtu ettiğinde onun üzerinde birleşmiş ve mutabık kalmış olur. Yani haram ayların sayısı dört olarak kalsın diye bir ayı helal kıldıklarında mutlaka başka bir ayı haram kılıyorlardı. Doğru olan da budur; onların ayların sayısını beşe çıkardıkları yönündeki rivayet doğru değildir. Katâde şöyle demiştir: Onlar bilerek Safer ayına yöneldiler ve onu haram aylara ekleyerek haramlıkta Muharrem ayına bağladılar. Bunu Katâde'den Kutrub ve Taberî de nakletmiştir. Buna göre nesî, ziyade (artırma) manasına gelir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة التوبة (٩): آية ٣٨]
[Tevbe Sûresi (9): Âyet 38]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ (٣٨)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ (٣٨) } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, «Allah yolunda sefere çıkın» denilince yere çakılıp kaldınız? Ahireti bırakıp dünya hayatına mı razı oldunuz? Oysa dünya hayatının geçimliği, ahiretin yanında pek az bir şeyden ibarettir. (38)”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا لَكُمْ) " مَا" حَرْفُ اسْتِفْهَامٍ مَعْنَاهُ التَّقْرِيرُ وَالتَّوْبِيخُ التقدير: أي شي يمنعكم عن كذا كما تقول: مالك عَنْ فُلَانٍ مُعْرِضًا. وَلَا خِلَافَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ عِتَابًا عَلَى تَخَلُّفِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَكَانَتْ سَنَةَ تِسْعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ بَعْدَ الْفَتْحِ بِعَامٍ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُهَا فِي آخِرِ السُّورَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَالنَّفْرُ: هُوَ التَّنَقُّلُ بِسُرْعَةٍ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ لِأَمْرٍ يَحْدُثُ، يُقَالُ فِي ابْنِ آدَمَ: نَفَرَ إِلَى الام يَنْفِرُ نُفُورًا. وَقَوْمٌ نُفُورٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً" [الاسراء: ٤٦]. وَيُقَالُ فِي الدَّابَّةِ: نَفَرَتْ تَنْفُرُ (بِضَمِّ الْفَاءِ وكسر ها) نِفَارًا وَنُفُورًا. يُقَالُ: فِي الدَّابَّةِ نِفَارٌ، وَهُوَ اسْمٌ مِثْلُ الْحِرَانِ. وَنَفَرَ الْحَاجُّ مِنْ مِنًى نفرا. الثانية- قوله تعالى: (اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ) قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: مَعْنَاهُ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى نَعِيمِ الْأَرْضِ، أَوْ إِلَى الْإِقَامَةِ بِالْأَرْضِ. وَهُوَ تَوْبِيخٌ عَلَى تَرْكِ الْجِهَادِ وَعِتَابٌ عَلَى التَّقَاعُدِ عَنِ الْمُبَادَرَةِ إِلَى الْخُرُوجِ، وَهُوَ نَحْوُ مَنْ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ. وَأَصْلُهُ تَثَاقَلْتُمْ، أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الثَّاءِ لِقُرْبِهَا مِنْهَا، وَاحْتَاجَتْ إِلَى أَلِفِ الْوَصْلِ لِتَصِلَ إلى النطق بالساكن، ومثله" ادَّارَكُوا" [الأعراف: ٣٨] و" فَادَّارَأْتُمْ" [البقرة: ٧٢] و" اطَّيَّرْنا" [النمل: ٤٧] و" ازَّيَّنَتْ" [يونس: ٢٤]. وَأَنْشَدَ الْكِسَائِيُّ:
Bunda iki mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { مَا لَكُمْ } “Size ne oldu ki” buyruğundaki “mâ” (مَا) istifham harfidir, anlamı takrîr (itiraf ettirme) ve azarlamadır. Takdiri: Tıpkı “Falancadan yüz çevirmenin sebebi nedir?” dediğin gibi, “Sizi bundan alıkoyan şey nedir?” şeklindedir. Bu ayetin, hicretin dokuzuncu yılında, fetihten bir yıl sonra gerçekleşen Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalanların kınanması hakkında indiğinde hiçbir ihtilaf yoktur; inşallah sûrenin sonunda bunun zikri gelecektir. “en-Nefr” (النَّفْرُ) meydana gelen bir iş sebebiyle bir yerden bir yere hızla intikal etmektir. İnsanoğlu hakkında: “Nefere ile'l-emri yenfiru nüfûran” (işe koştu) denir. “Kavmün nüfûr” (kaçışan/harekete geçen topluluk) denir; Yüce Allah'ın: { وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً } “Arka dönüp kaçarlar” [İsrâ 46] buyruğu da bundandır. Hayvan hakkında ise: “Neferet tenfüru (fe harfinin dammesi ve kesresiyle) nifâran ve nüfûran” (ürkütüp kaçtı) denir. “Fid-dâbbeti nifâr” (hayvanda ürkeklik/serkeşlik var) denir ki huysuzluk (hırân) gibi bir isimdir. “Nefere'l-hâccü min Minâ nefren” (hacı Mina'dan ayrılıp intikal etti) denir. İkincisi- Yüce Allah'ın: { اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } “Yere çakılıp kaldınız” buyruğu; müfessirler şöyle demiştir: Bunun anlamı, yeryüzünün nimetlerine veya yerde ikamete meyledip ağırlaştınız demektir. Bu, cihadı terk etmeye yönelik bir azarlama ve sefere çıkmakta acele etmekten geri durmaya karşı bir kınamadır; nitekim yere çakılıp kalan (ahlede ile'l-ard) kimsenin durumu gibidir. Aslı “tesâkaltüm”dür (تَثَاقَلْتُمْ); te harfi mahreç yakınlığından ötürü se harfine idgam edilmiş ve sakin harfle telaffuza başlayabilmek için vasıl elifine ihtiyaç duyulmuştur. { ادَّارَكُوا } [A'râf 38], { فَادَّارَأْتُمْ } [Bakara 72], { اطَّيَّرْنا } [Neml 47] ve { ازَّيَّنَتْ } [Yûnus 24] kelimeleri de böyledir. Kisâî şu beyti okumuştur:
تُولِي الضَّجِيعَ إِذَا مَا اسْتَافَهَا خَصْرًا ... عَذْبَ الْمَذَاقِ إِذَا مَا اتَّابَعَ الْقُبَلُ
Yanında yatan kimse onu kokladığında, öpüşler peş peşe geldikçe ona tadı tatlı, serin [bir ağız/nefes] bahşeder.
وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ" تَثَاقَلْتُمْ" عَلَى الْأَصْلِ. حَكَاهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَكَانَتْ تَبُوكُ- وَدَعَا النَّاسَ إِلَيْهَا - فِي حَرَارَةِ الْقَيْظِ وَطِيبِ الثِّمَارِ وَبَرْدِ الظِّلَالِ- كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَلَى مَا يَأْتِي- فَاسْتَوْلَى عَلَى النَّاسِ الْكَسَلُ فَتَقَاعَدُوا وَتَثَاقَلُوا فَوَبَّخَهُمُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ هَذَا وَعَابَ عَلَيْهِمُ الْإِيثَارَ لِلدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ. وَمَعْنَى (أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ) أَيْ بَدَلًا، التَّقْدِيرُ: أَرَضِيتُمْ بِنَعِيمِ الدُّنْيَا بَدَلًا مِنْ نَعِيمِ الْآخِرَةِ فَ"- مِنَ" تَتَضَمَّنُ مَعْنَى الْبَدَلِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ" [الزخرف: ٦٠] أَيْ بَدَلًا مِنْكُمْ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
A'meş ise kelimenin aslı üzere “tesâkaltüm” (تَثَاقَلْتُمْ) şeklinde okumuştur. Bunu Mehdevî nakletmiştir. Tebük Gazvesi -ki insanları oraya çağırmıştı- ileride geleceği üzere sahih hadiste belirtildiği gibi şiddetli yaz sıcağında, meyvelerin olgunlaştığı ve gölgelerin tatlı olduğu bir zamanda gerçekleşmişti. Bu sebeple insanları tembellik bürüdü, geri durup ağır davrandılar. Allah Teâlâ da bu sözüyle onları azarladı ve dünyayı ahirete tercih etmelerini kınadı. { أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ } “Ahireti bırakıp dünya hayatına mı razı oldunuz?” buyruğunun manası; yani karşılık/bedel olarak demektir. Cümlenin takdiri: “Ahiret nimetine bedel olarak dünya nimetine mi razı oldunuz?” şeklindedir. Buradaki “min” (مِنَ) edatı, bedel anlamı içermektedir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ } “Dileseydik içinizden (sizin yerinize) yeryüzünde yerinizi alacak melekler var ederdik” [Zuhruf 60] buyruğunda da sizin yerinize/bedelinize demektir. Şair şöyle demiştir:
فَلَيْتَ لَنَا مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ شَرْبَةً ... مُبَرَّدَةً بَاتَتْ عَلَى طَهَيَانِ
Keşke zemzem suyu yerine bize bir yudum su olsaydı ... Tahayân üzerinde gecelemiş, soğutulmuş bir yudum su!
وَيُرْوَى مِنْ مَاءِ حَمْنَانَ. أَرَادَ: لَيْتَ لَنَا بَدَلًا مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ شَرْبَةً مُبَرَّدَةً. وَالطَّهَيَانُ: عُودٌ يُنْصَبُ فِي نَاحِيَةِ الدَّارِ لِلْهَوَاءِ، يُعَلَّقُ عَلَيْهِ الْمَاءُ حَتَّى يَبْرُدَ. عَاتَبَهُمُ اللَّهُ عَلَى إِيثَارِ الرَّاحَةِ فِي الدُّنْيَا عَلَى الرَّاحَةِ فِي الْآخِرَةِ، إِذْ لَا تُنَالُ رَاحَةُ الْآخِرَةِ إِلَّا بِنَصَبِ الدُّنْيَا. قَالَ ﷺ لِعَائِشَةَ وَقَدْ طَافَتْ رَاكِبَةً: (أَجْرُكِ عَلَى قدر نصبك). خرجه البخاري.
Şiir “Hamnân suyu yerine” şeklinde de rivayet edilir. Şair: “Keşke zemzem suyu yerine soğutulmuş bir yudum suyumuz olsaydı” demek istemiştir. “et-Tahayân” (الطَّهَيَانُ): Evin rüzgâr alan bir köşesine dikilen ve suyun soğuması için üzerine asıldığı ağaçtır/direktir. Allah Teâlâ, dünyadaki rahatlığı ahiretteki rahatlığa tercih ettikleri için onları kınamıştır; zira ahiretin rahatlığı ancak dünyanın meşakkatiyle elde edilir. Nitekim binit üzerinde tavaf eden Âişe'ye sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: {(أَجْرُكِ عَلَى قدر نصبك)} “Ecron, çektiğin meşakkat nispetindedir.” Bunu Buhârî tahriç etmiştir.
[سورة التوبة (٩): آية ٣٩]
[Tevbe Sûresi (9): Âyet 39]
إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)
{ إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩) } “Eğer sefere çıkmazsanız, (Allah) sizi can yakıcı bir azapla cezalandırır ve yerinize başka bir kavim getirir; siz ise O'na hiçbir zarar veremezsiniz. Allah her şeye hakkıyla kādirdir. (39)”
فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ- وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" إِلَّا تَنْفِرُوا" شَرْطٌ، فَلِذَلِكَ حُذِفَتْ مِنْهُ النُّونُ. وَالْجَوَابُ" يُعَذِّبْكُمْ"،" وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ" وَهَذَا تَهْدِيدٌ شَدِيدٌ وَوَعِيدٌ مُؤَكَّدٌ فِي تَرْكِ النَّفِيرِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَمِنْ مُحَقَّقَاتِ الْأُصُولِ أَنَّ الْأَمْرَ إِذَا وَرَدَ فَلَيْسَ فِي وُرُودِهِ أَكْثَرُ مِنِ اقْتِضَاءِ الْفِعْلِ. فَأَمَّا الْعِقَابُ عِنْدَ التَّرْكِ فَلَا يُؤْخَذُ مِنْ نَفْسِ الْأَمْرِ وَلَا يقتضيه
Bunda tek bir mesele vardır: O da Yüce Allah'ın: { إِلَّا تَنْفِرُوا } “Eğer sefere çıkmazsanız” buyruğunun şart olmasıdır; bu sebeple [fiilin sonundaki] nûn harfi hazfedilmiştir (düşürülmüştür). [Şartın] cevabı ise: { يُعَذِّبْكُمْ } “[Allah] sizi cezalandırır” ve { وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } “ve yerinize başka bir kavim getirir” [ifadeleridir]. Bu, sefere çıkmayı terk etme hususunda şiddetli bir tehdit ve kesin bir uyarıdır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Usûlün tahkik edilmiş kesin kaidelerindendir ki emir vârid olduğunda, onun gelişinde fiili gerektirmekten (iktizâ) başka bir anlam yoktur. Terk halinde ceza verilmesi meselesi ise bizzat emrin kendisinden çıkarılamaz ve [emir] bunu gerektirmez;
الِاقْتِضَاءُ، وَإِنَّمَا يَكُونُ الْعِقَابُ بِالْخَبَرِ عَنْهُ، كَقَوْلِهِ: إِنْ لَمْ تَفْعَلْ كَذَا عَذَّبْتُكَ بِكَذَا، كَمَا وَرَدَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. فَوَجَبَ بِمُقْتَضَاهَا النَّفِيرُ لِلْجِهَادِ وَالْخُرُوجُ إِلَى الْكُفَّارِ لِمُقَاتَلَتِهِمْ عَلَى أَنْ تكون كلمة الله هي العليا. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:" إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً" وَ" مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ" إلى قوله-" يَعْمَلُونَ" [التوبة: ١٢٠] نَسَخَتْهَا الْآيَةُ الَّتِي تَلِيهَا:" وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً" [التوبة: ١٢٢]. وَهُوَ قَوْلُ الضَّحَّاكِ وَالْحَسَنِ وَعِكْرِمَةَ." يُعَذِّبْكُمْ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ حَبْسُ الْمَطَرِ عَنْهُمْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فَإِنْ صَحَّ ذَلِكَ عَنْهُ فَهُوَ أَعْلَمُ مِنْ أَيْنَ قَالَهُ، وَإِلَّا فَالْعَذَابُ الْأَلِيمُ هُوَ فِي الدُّنْيَا بِاسْتِيلَاءِ الْعَدُوِّ وَبِالنَّارِ فِي الْآخِرَةِ. قُلْتُ: قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ خَرَّجَهُ الْإِمَامُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ نُفَيْعٍ قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ" إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً" قَالَ: فَأَمْسَكَ عَنْهُمُ الْمَطَرَ فَكَانَ عَذَابَهُمْ. وَذَكَرَهُ الْإِمَامُ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ عَطِيَّةَ مَرْفُوعًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: اسْتَنْفَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَبِيلَةً مِنَ الْقَبَائِلِ فَقَعَدَتْ، فَأَمْسَكَ اللَّهُ عنهم المطر وعذبها به. و" أليم" بِمَعْنَى مُؤْلِمٍ، أَيْ مُوجِعٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. (وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ) تَوَعَّدَ بِأَنْ يُبَدِّلَ لِرَسُولِهِ قَوْمًا لا يقعدون عند استنفاره أيا هم. قِيلَ: أَبْنَاءُ فَارِسٍ. وَقِيلَ: أَهْلُ الْيَمَنِ. (وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً) عَطْفٌ. وَالْهَاءُ قِيلَ لِلَّهِ تَعَالَى، وَقِيلَ لِلنَّبِيِّ ﷺ. وَالتَّثَاقُلُ عَنِ الْجِهَادِ مَعَ إِظْهَارِ الْكَرَاهَةِ حَرَامٌ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ. فَأَمَّا مِنْ غَيْرِ كَرَاهَةٍ فَمَنْ عَيَّنَهُ النَّبِيُّ ﷺ حَرُمَ عَلَيْهِ التَّثَاقُلُ وَإِنْ أَمِنَ مِنْهُمَا فَالْفَرْضُ فَرْضُ كِفَايَةٍ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ وُجُوبُ النَّفِيرِ عِنْدَ الْحَاجَةِ وَظُهُورِ الْكَفَرَةِ وَاشْتِدَادِ شَوْكَتِهِمْ. وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِدْعَاءِ فَعَلَى هَذَا لَا يَتَّجِهُ الْحَمْلُ عَلَى وَقْتِ ظُهُورِ الْمُشْرِكِينَ فَإِنَّ وُجُوبَ ذَلِكَ لَا يَخْتَصُّ بِالِاسْتِدْعَاءِ، لِأَنَّهُ مُتَعَيِّنٌ. وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فَالِاسْتِدْعَاءُ وَالِاسْتِنْفَارُ يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ مُوجِبًا شَيْئًا لَمْ يَجِبْ مِنْ قَبْلُ إِلَّا أَنَّ الْإِمَامَ إِذَا عَيَّنَ قَوْمًا وَنَدَبَهُمْ إِلَى الْجِهَادِ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ أَنْ يَتَثَاقَلُوا عِنْدَ التَّعْيِينِ وَيَصِيرُ بِتَعْيِينِهِ فَرْضًا عَلَى مَنْ عَيَّنَهُ لَا لِمَكَانِ الْجِهَادِ وَلَكِنْ لِطَاعَةِ الْإِمَامِ. وَاللَّهُ أعلم.
...[talep] etmektir. Cezalandırma ise ancak buna dair haber vermekle söz konusu olur; tıpkı bu ayette geldiği gibi: "Şayet şunu yapmazsan seni şununla cezalandırırım" denilmesi gibidir. Dolayısıyla bu [ayetin] gereğince cihad için sefere çıkmak ve Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye kâfirlerle savaşmak üzere [onların üzerine] yürümek farz olmuştur. Ebû Dâvûd, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Eğer sefere çıkmazsanız, (Allah) sizi can yakıcı bir azapla cezalandırır” ve { مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ } ... { يَعْمَلُونَ } “Medine halkına ... yaraşmaz” [Tevbe, 9/120] ayetlerini, hemen ardından gelen: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez” [Tevbe, 9/122] ayeti neshetmiştir. Bu [aynı zamanda] Dahhâk, el-Hasan ve İkrime'nin de görüşüdür. { يُعَذِّبْكُمْ } “Sizi cezalandırır” ifadesi hakkında İbn Abbâs: "Bu, onlardan yağmurun kesilmesidir" demiştir. İbnu'l-Arabî şöyle der: "Eğer bu rivayet ondan sahih ise, bunu nereden söylediğini o en iyi bilir. Aksi takdirde elîm (can yakıcı) azap; dünyada düşmanın istilasıyla, ahirette ise cehennem ateşiyle olur." Derim ki: İbn Abbâs'ın bu sözünü İmâm Ebû Dâvûd Sünen'inde İbn Nüfey'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a bu { إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Eğer sefere çıkmazsanız, (Allah) sizi can yakıcı bir azapla cezalandırır” ayetini sordum, o da: "Onlardan yağmuru kesti; işte onların azabı bu oldu" dedi. İmâm Ebû Muhammed b. Atiyye de bunu İbn Abbâs'tan merfû olarak zikredip şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kabilelerden bir kabileyi sefere çağırdı, onlar ise geri durdular. Bunun üzerine Allah onlardan yağmuru kesti ve onları bununla cezalandırdı. Elîm (أَلِيم) ise elem verici, yani can yakıcı demektir. Bunun açıklaması daha önce geçmişti. { وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } “ve yerinize başka bir kavim getirir” buyruğuyla, kendilerini sefere çağırdığında geri durmayacak kimseleri Resûlüne bedel olarak vereceğini tehdit etmiştir. Bunların Fars oğulları (İranlılar) olduğu söylendiği gibi Yemen ehli olduğu da söylenmiştir. { وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً } “siz ise O'na hiçbir zarar veremezsiniz” buyruğu matuftur. [Buradaki] zamirin Yüce Allah'a ait olduğu söylendiği gibi Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ait olduğu da söylenmiştir. İsteksizlik ve hoşnutsuzluk göstererek cihaddan geri kalmak herkese haramdır. İsteksizlik olmaksızın [geri kalmaya] gelince; Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat tayin ettiği kimsenin geri kalması haramdır. Bu iki durum da söz konusu olmadığında ise farz, farz-ı kifâyedir; bunu Kuşeyrî zikretmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu ayetten maksat, ihtiyaç hâsıl olduğunda, kâfirler üstünlük kurduğunda ve güçleri şiddetlendiğinde sefere çıkmanın farz oluşudur. Ayetin zahiri ise bunun bir davet/çağrı üzerine olduğuna delalet etmektedir. Buna göre [ayeti], müşriklerin üstün geldiği zamana hamletmek isabetli olmaz; zira o durumdaki farziyet çağrıya bağlı değildir, çünkü [zaten bizzat] farz-ı ayın olur. Bu sabit olduğuna göre, çağrı ve seferberlik emrinin önceden vacip olmayan bir şeyi vacip kılması uzak bir ihtimaldir; meğerki imam belirli bir topluluğu tayin edip cihada sevk etsin. [Bu durumda] imam tayin ettiğinde onların geri durması caiz olmaz ve imamın tayiniyle o kimseye farz hâline gelir; bu da bizzat cihad sebebiyle değil, imama itaat sebebiyledir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة التوبة (٩): آية ٤٠]
[Tevbe Sûresi (9): Âyet 40]
إِلاَّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠)
{ إِلاَّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠) } “Eğer siz ona yardım etmezseniz, kâfirler onu çıkardıklarında, ikinin ikincisi iken mağarada bulundukları sırada arkadaşına: «Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir» derken Allah ona zaten yardım etmişti. Nitekim Allah onun üzerine güven duygusu indirdi, onu sizin görmediğiniz ordularla destekledi ve kâfirlerin kelimesini (davasını) alçalttı. Allah'ın kelimesi ise en yüce olandır. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (40)”
فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا تَنْصُرُوهُ) يَقُولُ: تُعِينُوهُ بِالنَّفْرِ مَعَهُ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ. عَاتَبَهُمُ اللَّهُ بَعْدَ انْصِرَافِ نَبِيِّهِ ﵇ مِنْ تَبُوكَ. قَالَ النَّقَّاشُ: هَذِهِ أَوَّلُ آيَةٍ نَزَلَتْ مِنْ سُورَةِ [بَرَاءَةٌ]. وَالْمَعْنَى: إِنْ تَرَكْتُمْ نَصْرَهُ فَاللَّهُ يَتَكَفَّلُ بِهِ، إِذْ قَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنِ الْقِلَّةِ وَأَظْهَرَهُ عَلَى عَدُوِّهِ بِالْغَلَبَةِ وَالْعِزَّةِ. وَقِيلَ: فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ بِصَاحِبِهِ فِي الْغَارِ بِتَأْنِيسِهِ لَهُ وَحَمْلِهِ عَلَى عُنُقِهِ، وَبِوَفَائِهِ وَوِقَايَتِهِ لَهُ بِنَفْسِهِ وَمُوَاسَاتِهِ لَهُ بِمَالِهِ. قَالَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ: مَا صَحِبَ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ مِثْلُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ. وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ. خَرَجَ أَبُو بَكْرٍ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْمُعَاتَبَةِ الَّتِي فِي قَوْلِهِ:" إِلَّا تَنْصُرُوهُ" الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا) وَهُوَ خَرَجَ بِنَفْسِهِ فَارًّا، لَكِنْ بِإِلْجَائِهِمْ إِلَى ذَلِكَ حَتَّى فَعَلَهُ، فَنَسَبَ الْفِعْلَ إِلَيْهِمْ وَرَتَّبَ الْحُكْمَ فِيهِ عَلَيْهِمْ، فَلِهَذَا يُقْتَلُ الْمُكْرِهُ عَلَى الْقَتْلِ وَيَضْمَنُ الْمَالَ الْمُتْلَفَ بِالْإِكْرَاهِ، لِإِلْجَائِهِ الْقَاتِلَ وَالْمُتْلِفَ إِلَى الْقَتْلِ وَالْإِتْلَافِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثانِيَ اثْنَيْنِ) أَيْ أَحَدَ اثْنَيْنِ. وَهَذَا كَثَالِثِ ثَلَاثَةٍ وَرَابِعِ أَرْبَعَةٍ. فَإِذَا اخْتَلَفَ اللَّفْظُ فَقُلْتَ رَابِعُ ثَلَاثَةٍ وَخَامِسُ أَرْبَعَةٍ، فَالْمَعْنَى صَيَّرَ الثَّلَاثَةَ أَرْبَعَةً بِنَفْسِهِ وَالْأَرْبَعَةَ خَمْسَةً. وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، أَيْ أَخْرَجُوهُ مُنْفَرِدًا مِنْ جَمِيعِ النَّاسِ إِلَّا مِنْ أَبِي بَكْرٍ. وَالْعَامِلُ فِيهَا" نَصَرَهُ اللَّهُ" أَيْ نَصَرَهُ مُنْفَرِدًا وَنَصَرَهُ أَحَدُ اثْنَيْنِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: التَّقْدِيرُ فَخَرَجَ ثَانِي اثْنَيْنِ، مِثْلُ" وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً" [نوح: ١٧]. وقرا جمهور الناس
Bu [ayette] on bir mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { إِلَّا تَنْصُرُوهُ } “Eğer siz ona yardım etmezseniz” buyruğudur. Yani: Tebük Gazvesi'nde onunla birlikte sefere çıkarak ona yardım etmezseniz [demektir]. Allah, Peygamberi aleyhisselâm Tebük'ten döndükten sonra onları kınamıştır. en-Nakkâş şöyle demiştir: Bu, Berâe (Tevbe) Sûresi'nden ilk inen ayettir. Anlamı ise şudur: Eğer siz ona yardım etmeyi bırakırsanız Allah onu korumayı bizzat üstlenir; nitekim [sayıca] az olunan yerlerde de Allah ona yardım etmiş, üstünlük ve izzet bahşederek onu düşmanına karşı galip kılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Allah, mağaradaki arkadaşı vasıtasıyla; onun kendisine can yoldaşı olması, onu boynunda (omzunda) taşıması, vefası, canıyla onu koruması ve malıyla ona destek olması suretiyle ona yardım etmiştir. Leys b. Sa‘d şöyle demiştir: Peygamberlere aleyhimüsselâm, Ebû Bekir es-Sıddîk gibisi arkadaşlık etmemiştir. Süfyân b. Uyeyne de şöyle demiştir: Ebû Bekir, { إِلَّا تَنْصُرُوهُ } “Eğer siz ona yardım etmezseniz” buyruğundaki kınamadan bu ayet sayesinde hariç tutulmuştur. İkincisi: Yüce Allah'ın: { إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler onu çıkardıkları zaman” buyruğudur. Oysa o, [Mekke'den] kaçarak bizzat kendisi çıkmıştı. Fakat inkârcıların bunu yapmaya onu mecbur bırakmaları sebebiyle fiil onlara nispet edilmiş ve bu konudaki hüküm onlara bağlanmıştır. İşte bu sebeple, [birini haksız yere] cinayete zorlayan kimse öldürülür ve ikrah altında telef edilen malın tazminini üstlenir; çünkü katili ve malı telef edeni öldürmeye ve telef etmeye o mecbur bırakmıştır. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { ثانِيَ اثْنَيْنِ } “İkinin ikincisi olarak” buyruğudur. Yani iki kişiden biri [demektir]. Bu da “üçün üçüncüsü” ve “dördün dördüncüsü” [ifadeleri] gibidir. Şayet lafız farklı olursa ve sen: “üçün dördüncüsü” yahut “dördün beşincisi” dersen, anlam; kendisiyle üçü dört, dördü de beş yaptı şeklinde olur. Bu [kelime], hâl (durum bildiren öge) olarak mansuptur; yani bütün insanlardan ayrı olarak sadece Ebû Bekir ile birlikte onu çıkardılar [demektir]. Onda amel eden lafız ise { نَصَرَهُ اللَّهُ } “[şüphesiz] Allah ona yardım etmiştir” ifadesidir; yani [diğer insanlardan] tek başına olduğu halde ona yardım etti ve iki kişiden biri iken ona yardım etti [demektir]. Ali b. Süleyman ise şöyle demiştir: Takdiri; “böylece ikinin ikincisi olarak çıktı” şeklindedir; tıpkı { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “Ve Allah sizi yerden bir bitki gibi bitirdi” [Nûh: 17] ayetinde olduğu gibidir. İnsanların cumhuru (çoğunluğu)...
" ثانِيَ" بِنَصْبِ الْيَاءِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: لَا يُعْرَفُ غَيْرُ هَذَا. وَقَرَأَتْ فِرْقَةٌ" ثَانِي" بِسُكُونِ الْيَاءِ. قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ: حَكَاهَا أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ وَوَجْهُهُ أَنَّهُ سَكَّنَ الْيَاءَ تَشْبِيهًا لَهَا بِالْأَلِفِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَهِيَ كَقِرَاءَةِ الْحَسَنِ" مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا" وَكَقَوْلِ جَرِيرٍ:
{ ثانِيَ } kelimesini yâ harfinin fethasıyla okumuştur. Ebû Hâtim: “Bundan başkası bilinmemektedir” demiştir. Bir topluluk ise yâ harfinin sükûnuyla “sânî” (ثَانِي) şeklinde okumuştur. İbn Cinnî: “Bunu Ebû Amr b. el-Alâ nakletmiştir; gerekçesi ise elife benzeterek yâ harfini sakin kılmasıdır” demiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu okuyuş, Hasen'in { مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا } kıraati ile Cerîr'in şu sözü gibidir:
هُوَ الْخَلِيفَةُ فَارْضَوْا مَا رَضِي لَكُمْ ... مَاضِي الْعَزِيمَةِ مَا فِي حُكْمِهِ جَنَفَ
Halife odur, öyleyse sizin için razı olduğuna razı olun ... Azmi kesindir, hükmünde hiçbir haksızlık yoktur.
الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِذْ هُما فِي الْغارِ) الْغَارُ: ثُقْبٌ فِي الْجَبَلِ، يَعْنِي غَارَ ثَوْرٍ. وَلَمَّا رَأَتْ قُرَيْشٌ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَدْ صَارُوا إِلَى الْمَدِينَةِ قَالُوا: هَذَا شَرٌّ شَاغِلٌ لَا يُطَاقُ، فَأَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ عَلَى قَتْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَبَيَّتُوهُ وَرَصَدُوهُ عَلَى بَابِ مَنْزِلِهِ طُولَ لَيْلَتِهِمْ لِيَقْتُلُوهُ إِذَا خَرَجَ، فَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ أَنْ يَنَامَ عَلَى فِرَاشِهِ، وَدَعَا اللَّهَ أَنْ يُعَمِّيَ عَلَيْهِمْ أَثَرَهُ، فَطَمَسَ اللَّهُ عَلَى أَبْصَارِهِمْ فَخَرَجَ وَقَدْ غَشِيَهُمُ النَّوْمُ، فَوَضَعَ عَلَى رؤوسهم تُرَابًا وَنَهَضَ فَلَمَّا أَصْبَحُوا خَرَجَ عَلَيْهِمْ عَلِيٌّ ﵁ وَأَخْبَرَهُمْ أَنْ لَيْسَ فِي الدَّارِ أَحَدٌ فَعَلِمُوا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ فَاتَ وَنَجَا. وَتَوَاعَدَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَعَ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ لِلْهِجْرَةِ، فَدَفَعَا رَاحِلَتَيْهِمَا إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَرْقَطَ. وَيُقَالُ ابْنُ أُرَيْقِطٍ، وَكَانَ كَافِرًا لَكِنَّهُمَا وَثِقَا بِهِ، وَكَانَ دَلِيلًا بِالطُّرُقِ فَاسْتَأْجَرَاهُ لِيَدُلَّ بِهِمَا إِلَى الْمَدِينَةِ. وَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ من خَوْخَةٍ فِي ظَهْرِ دَارِ أَبِي بَكْرٍ الَّتِي فِي بَنِي جُمَحٍ وَنَهَضَا نَحْوَ الْغَارِ فِي جَبَلِ ثَوْرٍ، وَأَمَرَ أَبُو بَكْرٍ ابْنَهُ عَبْدَ اللَّهِ أَنْ يَسْتَمِعَ مَا يَقُولُ النَّاسُ، وَأَمَرَ مَوْلَاهُ عَامِرَ بْنَ فُهَيْرَةَ أَنْ يَرْعَى غَنَمَهُ وَيُرِيحَهَا عَلَيْهِمَا لَيْلًا فَيَأْخُذُ مِنْهَا حَاجَتَهُمَا. ثُمَّ نَهَضَا فَدَخَلَا الْغَارَ. وَكَانَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ تَأْتِيهِمَا بِالطَّعَامِ وَيَأْتِيهِمَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ بِالْأَخْبَارِ، ثُمَّ يَتْلُوهُمَا عَامِرُ بن فهيرة بالغنم فيعفي آثار هما. فَلَمَّا فَقَدَتْهُ قُرَيْشٌ جَعَلَتْ تَطْلُبُهُ بِقَائِفٍ مَعْرُوفٍ بِقِفَاءِ الْأَثَرِ، حَتَّى وَقَفَ عَلَى الْغَارِ فَقَالَ: هُنَا انْقَطَعَ الْأَثَرُ. فَنَظَرُوا فَإِذَا بِالْعَنْكَبُوتِ قَدْ نَسَجَ عَلَى فَمِ الْغَارِ مِنْ سَاعَتِهِ، وَلِهَذَا نَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنْ قَتْلِهِ فَلَمَّا رَأَوْا نَسْجَ الْعَنْكَبُوتِ أَيْقَنُوا أَنْ لَا أَحَدَ فِيهِ فَرَجَعُوا وَجَعَلُوا فِي النَّبِيِّ ﷺ مِائَةَ نَاقَةٍ لِمَنْ رده عليهم.
Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: { إِذْ هُما فِي الْغارِ } “İkisi mağarada iken” buyruğu: Gâr (الْغَارُ), dağdaki kovuk/oyuk demektir; yani Sevr Mağarası kastedilmektedir. Kureyşliler Müslümanların Medine'ye yerleştiğini görünce: “Bu, dayanılmaz, meşgul edici bir şerdir” dediler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmek üzere fikir birliğine vardılar. Geceleyin evini kuşatıp dışarı çıktığında öldürmek için bütün gece kapısında pusu kurdular. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali b. Ebî Tâlib'e kendi yatağında yatmasını emretti ve izini onlara gizlemesi için Allah'a dua etti. Allah da onların gözlerini perdeledi ve üzerlerine uyku çökmüşken aralarından çıkıp gitti. Başlarının üzerine toprak saçarak oradan ayrıldı. Sabah olunca Ali radıyallâhu anh karşılarına çıktı ve evde kimsenin olmadığını haber verdi. Böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ellerinden kurtulup kurtuluşa erdiğini anladılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, hicret için Ebû Bekir es-Sıddîk ile sözleşti; bineklerini Abdullah b. Erkat'a -İbn Ureykıt da denir- teslim ettiler. Kendisi kâfir idi, fakat ona güvenmişlerdi; yolları iyi bilen bir rehber olduğu için kendilerine Medine yolunu göstermesi üzere onu kiraladılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir'in Benî Cumeh yurdundaki evinin arkasında bulunan küçük bir kapıdan çıktı ve Sevr Dağı'ndaki mağaraya doğru hareket ettiler. Ebû Bekir oğlu Abdullah'a insanların ne konuştuklarını dinlemesini, azatlısı Âmir b. Füheyre'ye de koyunlarını otlatıp geceleyin yanlarına getirmesini emretti; böylece [sütünden] ihtiyaçlarını karşılıyorlardı. Sonra yürüyüp mağaraya girdiler. Ebû Bekir es-Sıddîk'ın kızı Esmâ onlara yiyecek getiriyor, Ebû Bekir'in oğlu Abdullah haberleri ulaştırıyordu. Ardından Âmir b. Füheyre koyunlarla onların peşinden gelerek ayak izlerini siliyordu. Kureyş onu kaybedince, iz sürmesiyle tanınan bir iz sürücü (kāif) ile onu aramaya koyuldu. İz sürücü nihayet mağaranın başına kadar gelip: “İz burada kesildi” dedi. Baktıklarında bir örümceğin tam o anda mağaranın ağzına ağ örmüş olduğunu gördüler. İşte bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem örümceğin öldürülmesini yasaklamıştır. Örümceğin ağını görünce içeride hiç kimsenin olmadığına kesin kanaat getirip geri döndüler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendilerine getirecek kimseye yüz deve [ödül] vadettiler.
الْخَبَرُ مَشْهُورٌ، وَقِصَّةُ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فِي ذَلِكَ مَذْكُورَةٌ. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَثَوْبَانَ [﵄]: أَنَّ اللَّهَ ﷿ أَمَرَ حَمَامَةً فَبَاضَتْ عَلَى نَسْجِ الْعَنْكَبُوتِ، وَجَعَلَتْ تَرْقُدُ عَلَى بِيضِهَا، فَلَمَّا نَظَرَ الْكُفَّارُ إِلَيْهَا رَدَّهُمْ ذَلِكَ عَنِ الْغَارِ. الْخَامِسَةُ- رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: اسْتَأْجَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ رَجُلًا مِنْ بَنِي الدِّيلِ هَادِيًا خِرِّيتًا، وَهُوَ عَلَى دِينِ كُفَّارِ قُرَيْشٍ فَدَفَعَا إليه راحلتيهما وأعداه غَارَ ثَوْرٍ بَعْدَ ثَلَاثِ لَيَالٍ فَأَتَاهُمَا بِرَاحِلَتَيْهِمَا صَبِيحَةَ ثَلَاثٍ فَارْتَحَلَا وَارْتَحَلَ مَعَهُمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ وَالدَّلِيلُ الدِّيلِيُّ فَأَخَذَ بِهِمْ طَرِيقَ السَّاحِلِ. قَالَ الْمُهَلَّبُ: فِيهِ مِنَ الْفِقْهِ ائْتِمَانُ أَهْلِ الشِّرْكِ عَلَى السِّرِّ وَالْمَالِ إِذَا عُلِمَ مِنْهُمْ وَفَاءٌ وَمُرُوءَةٌ كَمَا ائْتَمَنَ النَّبِيُّ ﷺ هَذَا الْمُشْرِكَ عَلَى سِرِّهِ فِي الْخُرُوجِ مِنْ مَكَّةَ وَعَلَى النَّاقَتَيْنِ. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: فِيهِ اسْتِئْجَارُ الْمُسْلِمِينَ الْكُفَّارَ عَلَى هِدَايَةِ الطَّرِيقِ. وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي تَرْجَمَتِهِ: [بَابُ اسْتِئْجَارِ الْمُشْرِكِينَ عِنْدَ الضَّرُورَةِ أَوْ إِذَا لَمْ يُوجَدْ أَهْلُ الْإِسْلَامِ [قَالَ ابْنُ بَطَّالٍ: إِنَّمَا قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي تَرْجَمَتِهِ] أَوْ إِذَا لَمْ يُوجَدْ أَهْلُ الْإِسْلَامِ [مِنْ أَجْلِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ إِنَّمَا عَامَلَ أَهْلَ خَيْبَرَ عَلَى الْعَمَلِ فِي أَرْضِهَا إِذْ لَمْ يُوجَدْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مَنْ يَنُوبُ مَنَابَهُمْ فِي عَمَلِ الْأَرْضِ، حَتَّى قَوِيَ الْإِسْلَامُ وَاسْتُغْنِيَ عَنْهُمْ أَجْلَاهُمْ عمر. وعامة الفقهاء يجيزون استئجار هم عند الضرورة وغير ها. وَفِيهِ: اسْتِئْجَارُ الرَّجُلَيْنِ الرَّجُلَ الْوَاحِدَ عَلَى عَمَلٍ وَاحِدٍ لَهُمَا. وَفِيهِ: دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الْفِرَارِ بِالدِّينِ خَوْفًا مِنَ الْعَدُوِّ، وَالِاسْتِخْفَاءِ فِي الْغِيرَانِ وغير ها أَلَّا يُلْقِيَ الْإِنْسَانُ بِيَدِهِ إِلَى الْعَدُوِّ تَوَكُّلًا عَلَى اللَّهِ وَاسْتِسْلَامًا لَهُ. وَلَوْ شَاءَ رَبُّكُمْ لَعَصَمَهُ مَعَ كَوْنِهِ مَعَهُمْ وَلَكِنَّهَا سُنَّةُ اللَّهِ في الأنبياء وغير هم، وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا. وَهَذَا أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى فَسَادِ مَنْ مَنَعَ ذَلِكَ وَقَالَ: مَنْ خَافَ مَعَ اللَّهِ سِوَاهُ كَانَ ذَلِكَ نَقْصًا فِي تَوَكُّلِهِ، وَلَمْ يُؤْمِنْ بِالْقَدَرِ. وَهَذَا كُلُّهُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، وَلِلَّهِ الْحَمْدُ وَالْهِدَايَةُ
Haber meşhurdur; Sürâka b. Mâlik b. Cu'şüm'ün bu konudaki kıssası [da kaynaklarda] zikredilmiştir. Ebü'd-Derdâ ve Sevbân'dan [radıyallâhu anhümâ] rivayet edildiğine göre Yüce Allah bir güvercine emretmiş, o da örümcek ağının üzerine yumurtlamış ve yumurtalarının üzerine kuluçkaya yatmıştır. Kâfirler ona bakınca bu [durum] onları mağaradan geri çevirmiştir. Beşincisi- Buhârî, Âişe'den [radıyallâhu anhâ] şöyle rivayet etmiştir: « Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir, Benî Dîl'den [yolları iyi bilen] mahir bir kılavuz kiraladılar. O, Kureyş kâfirlerinin dini üzereydi. İkisi binek develerini ona teslim edip üç gece sonra Sevr Mağarası'nda buluşmak üzere sözleştiler. O da üç günün sabahında binekleriyle birlikte yanlarına geldi. Bunun üzerine yola koyuldular; Âmir b. Füheyre ile Dîlli kılavuz da onlarla birlikte yola çıktı. Kılavuz onları sahil yolundan götürdü. » el-Mühelleb şöyle demiştir: Bu hadiste fıkıh açısından şu hüküm vardır: Vefalı ve mürüvvet sahibi oldukları bilindiği takdirde şirk ehline sır ve mal emanet edilebilir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu müşriğe Mekke'den çıkışındaki sırrını ve iki deveyi emanet etmiştir. İbnü'l-Münzir ise şöyle demiştir: Bunda, Müslümanların yol göstermesi için kâfirleri kiralamalarının [caiz olduğuna dair delil] vardır. Buhârî de [Sahîh'indeki] bab başlığında şöyle demiştir: [Zaruret hâlinde veya Müslümanlar bulunmadığında müşriklerin kiralanması babı]. İbn Battâl şöyle demiştir: Buhârî'nin bab başlığında [veya Müslümanlar bulunmadığında] demesinin sebebi şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Hayber halkı ile arazilerinin işlenmesi hususunda ancak Müslümanlar arasında onların yerini tutacak kimse bulunmadığı için böyle bir muamele yapmıştır. Nihayet İslam güçlenip onlara ihtiyaç kalmayınca Ömer onları [oradan] sürgüne göndermiştir. Fakihlerin geneli ise zaruret hâlinde de zaruret olmaksızın da onların kiralanmasını caiz görmektedir. Yine bu hadiste: İki kişinin, kendilerine ait tek bir iş için bir kişiyi kiralaması [hükmü] vardır. Ayrıca bunda: Düşmandan korkulduğunda dinini korumak için kaçmanın, mağaralarda ve başka yerlerde gizlenmenin caiz olduğuna, insanın Allah'a tevekkül ve teslimiyet gerekçesiyle kendini kendi eliyle düşmana teslim etmemesi gerektiğine dair delil vardır. Rabbiniz dileseydi, o [müşriklerin] aralarında bulunduğu hâlde de onu korurdu; lâkin bu, peygamberler ve diğer insanlar hakkında Allah'ın bir kanunudur (sünnetidir); Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın. Bu husus; bunu yasaklayıp "Kim Allah ile beraber bir başkasından korkarsa bu onun tevekkülündeki bir eksikliktir ve o kadere iman etmemiştir" diyen kimsenin [görüşünün] bâtıl olduğuna en açık delildir. Bütün bunlar ayetin anlamı kapsamındadır; hamd ve hidayet Allah'a aittir.
السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا) هَذِهِ الْآيَةُ تَضَمَّنَتْ فَضَائِلَ الصِّدِّيقِ ﵁. رَوَى أَصْبَغُ وَأَبُو زَيْدٍ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ" ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا" هُوَ الصِّدِّيقُ. فَحَقَّقَ اللَّهُ تَعَالَى قَوْلَهُ لَهُ بِكَلَامِهِ وَوَصَفَ الصُّحْبَةَ فِي كِتَابِهِ. قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَنْ أَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ عُمَرُ وَعُثْمَانُ أَوْ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَهُوَ كَذَّابٌ مُبْتَدِعٌ. وَمَنْ أَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَهُوَ كَافِرٌ، لِأَنَّهُ رَدَّ نَصَّ الْقُرْآنِ. وَمَعْنَى" إِنَّ اللَّهَ مَعَنا" أَيْ بِالنَّصْرِ وَالرِّعَايَةِ وَالْحِفْظِ وَالْكِلَاءَةِ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ وَالْحَارِثُ بْنُ أَبِي أُسَامَةَ قَالَا: حَدَّثَنَا عَفَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ قَالَ أَخْبَرَنَا ثَابِتٌ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ حَدَّثَهُ قَالَ: قُلْتُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَنَحْنُ فِي الْغَارِ: لَوْ أن أحد هم نَظَرَ إِلَى قَدَمَيْهِ لَأَبْصَرَنَا تَحْتَ قَدَمَيْهِ، فَقَالَ: (يَا أَبَا بَكْرٍ مَا ظَنُّكَ بِاثْنَيْنِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا). قَالَ الْمُحَاسِبِيُّ: يَعْنِي مَعَهُمَا بِالنَّصْرِ وَالدِّفَاعِ، لَا عَلَى مَعْنَى مَا عَمَّ بِهِ الْخَلَائِقَ، فَقَالَ:" مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ" [المجادلة: ٧]. فَمَعْنَاهُ الْعُمُومُ أَنَّهُ يَسْمَعُ وَيَرَى مِنَ الْكُفَّارِ وَالْمُؤْمِنِينَ. السَّابِعَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَالَتِ الْإِمَامِيَّةُ قَبَّحَهَا اللَّهُ: حُزْنُ أَبِي بَكْرٍ فِي الْغَارِ دَلِيلٌ عَلَى جَهْلِهِ وَنَقْصِهِ وَضَعْفِ قَلْبِهِ وَخُرْقِهِ. وَأَجَابَ عُلَمَاؤُنَا عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّ إِضَافَةَ الْحُزْنِ إِلَيْهِ لَيْسَ بِنَقْصٍ، كَمَا لَمْ يَنْقُصْ إِبْرَاهِيمُ حِينَ قَالَ عَنْهُ:" نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ" [هود: ٧٠]. وَلَمْ يَنْقُصْ مُوسَى قَوْلُهُ:" فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى. قُلْنا لَا تَخَفْ" [طه ٦٧، ٦٨]. وَفِي لُوطٍ:" وَلا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ" [العنكبوت: ٣٣]. فَهَؤُلَاءِ الْعُظَمَاءُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ قَدْ وُجِدَتْ عِنْدَهُمُ التَّقِيَّةُ نَصًّا وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ طَعْنًا عَلَيْهِمْ وَوَصْفًا لَهُمْ بِالنَّقْصِ، وَكَذَلِكَ فِي أَبِي بَكْرٍ. ثُمَّ هِيَ عِنْدَ الصِّدِّيقِ احْتِمَالٌ، فَإِنَّهُ قال: لو أن أحد هم نَظَرَ تَحْتَ قَدَمَيْهِ لَأَبْصَرَنَا. جَوَابٌ ثَانٍ- إِنَّ حُزْنَ الصِّدِّيقِ إِنَّمَا كَانَ خَوْفًا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ أَنْ يَصِلَ إِلَيْهِ ضرر،
Altıncısı- Yüce Allah'ın: { إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Arkadaşına: 'Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir' diyordu” buyruğu: Bu ayet es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın faziletlerini içermektedir. Asbağ ve Ebû Zeyd'in İbnü'l-Kāsım'dan, onun da Mâlik'ten rivayet ettiğine göre: { ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “İkinin ikincisi olarak mağarada bulundukları sırada arkadaşına: 'Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir' diyordu” ayetinde [kastedilen kişi] es-Sıddîk'tır. Yüce Allah, kelâmıyla onun için bu sözü tescillemiş ve Kitab'ında [onun Peygamber ile olan] arkadaşlığını nitelemiştir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Ömer'in, Osman'ın veya sahabeden herhangi birinin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkadaşı/sahabisi olduğunu inkâr eden kimse yalancı bir bidatçidir. Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkadaşı olduğunu inkâr eden kimse ise kâfirdir; çünkü o, Kur'an'ın açık nassını reddetmiştir. “Allah bizimle beraberdir” ifadesinin anlamı ise; yardım, gözetim, koruma ve himayesiyle [beraberdir] demektir. Tirmizî ve el-Hâris b. Ebî Üsâme rivayet edip dediler ki: Bize Affân anlattı, dedi ki: Bize Hemmâm anlattı, dedi ki: Bize Sâbit, Enes'ten haber verdi; Ebû Bekir ona şöyle anlatmıştır: Mağarada bulunduğumuz sırada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Onlardan biri ayaklarının dibine bakacak olsa, mutlaka bizi ayaklarının altında görür” dedim. Bunun üzerine: « يَا أَبَا بَكْرٍ مَا ظَنُّكَ بِاثْنَيْنِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا » «Ey Ebû Bekir! Üçüncüleri Allah olan iki kişi hakkında ne zannedersin?» buyurdu. el-Muhâsibî şöyle demiştir: Yani yaratılmışların tümünü kuşattığı şu buyruğundaki gibi genel anlamda değil, yardım ve müdafaasıyla onların yanındadır: { مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ } “Üç kişinin gizli konuştuğu bir yerde dördüncüleri mutlaka O'dur” [Mücâdele 7]. Zira buradaki mânâ, kâfirlerden ve müminlerden [olup biteni] işitmesi ve görmesi bakımından geneldir. Yedincisi- İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: İmamiyye -Allah onları kahretsin- şöyle demiştir: “Ebû Bekir'in mağaradaki hüznü; onun cehaletine, eksikliğine, kalbinin zayıflığına ve akıl kıtlığına delildir.” Âlimlerimiz buna şöyle cevap vermiştir: Ona hüznün isnat edilmiş olması bir eksiklik değildir; nitekim İbrâhim hakkında: { نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ } “Onları yadırgadı ve içine bir korku düştü. Dediler ki: 'Korkma!'” [Hûd 70] buyrulduğunda bu onun için bir eksiklik olmadığı gibi; Mûsâ hakkında: { فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى. قُلْنا لَا تَخَفْ } “Mûsâ içinde bir korku duydu. 'Korkma!' dedik” [Tâhâ 67-68] buyruğu da onun için bir eksiklik olmamıştır. Lût hakkında da: { وَلا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ } “Üzülme! Çünkü biz seni de aileni de kurtaracağız” [Ankebût 33] buyrulmuştur. İşte Allah'ın salâtları üzerlerine olsun bu yüce şahsiyetlerde [korku ve] sakınma hâli açık nasla sabit olmuş ve bu durum onlara yönelik bir kınama veya eksiklik nitelemesi sayılmamıştır; Ebû Bekir hakkında da durum böyledir. Kaldı ki bu durum es-Sıddîk hakkında sadece bir ihtimaldir; zira o: “Onlardan biri ayaklarının altına baksa mutlaka bizi görür” demiştir. İkinci bir cevap ise: es-Sıddîk'ın üzüntüsü, yalnızca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir zarar erişir endişesinden kaynaklanmaktaydı;
وَلَمْ يَكُنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَعْصُومًا وَإِنَّمَا نَزَلَ عَلَيْهِ" وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ" [المائدة: ٦٧] بِالْمَدِينَةِ [. الثَّامِنَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَالَ لَنَا أَبُو الْفَضَائِلِ الْعَدْلُ قَالَ لَنَا جَمَالُ الْإِسْلَامِ أَبُو الْقَاسِمِ قَالَ مُوسَى ﷺ:" كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ" [الشعراء: ٦٢] وَقَالَ فِي مُحَمَّدٍ ﷺ:" لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا" لَا جَرَمَ لَمَّا كَانَ اللَّهُ مَعَ مُوسَى وَحْدَهُ ارْتَدَّ أصحابه بعده، فرجع من عند ربه ووجد هم يَعْبُدُونَ الْعِجْلَ. وَلَمَّا قَالَ فِي مُحَمَّدٍ ﷺ" لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا" بَقِيَ أَبُو بَكْرٍ مُهْتَدِيًا مُوَحِّدًا عَالِمًا جَازِمًا قَائِمًا بِالْأَمْرِ وَلَمْ يَتَطَرَّقْ إِلَيْهِ اخْتِلَالٌ. التَّاسِعَةُ- خَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ نُبَيْطِ بْنِ شُرَيْطٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ عُبَيْدٍ- لَهُ صُحْبَةٌ- قَالَ: أُغْمِيَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ... ، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ: وَاجْتَمَعَ الْمُهَاجِرُونَ يَتَشَاوَرُونَ فَقَالُوا: انْطَلِقُوا بِنَا إِلَى إِخْوَانِنَا مِنَ الْأَنْصَارِ نُدْخِلُهُمْ مَعَنَا فِي هَذَا الْأَمْرِ. فَقَالَتِ الْأَنْصَارُ: مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ. فَقَالَ عُمَرُ ﵁: مَنْ لَهُ مِثْلُ هَذِهِ الثَّلَاثِ" ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا" مَنْ" هُما"؟ قَالَ: ثُمَّ بَسَطَ يَدَهُ فَبَايَعَهُ وَبَايَعَهُ النَّاسُ بَيْعَةً حَسَنَةً جَمِيلَةً. قُلْتُ: وَلِهَذَا قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ" مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخَلِيفَةَ بَعْدَ النَّبِيِّ ﷺ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ [﵁]، لِأَنَّ الْخَلِيفَةَ لَا يَكُونُ أَبَدًا إِلَّا ثَانِيًا. وَسَمِعْتُ شَيْخَنَا الْإِمَامَ أَبَا الْعَبَّاسِ أَحْمَدَ بْنَ عُمَرَ يَقُولُ: إِنَّمَا اسْتَحَقَّ الصِّدِّيقُ أَنْ يُقَالَ لَهُ ثَانِي اثْنَيْنِ لِقِيَامِهِ بَعْدَ النَّبِيِّ ﷺ بِالْأَمْرِ، كَقِيَامِ النَّبِيِّ ﷺ بِهِ أَوَّلًا. وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا مَاتَ ارْتَدَّتِ الْعَرَبُ كُلُّهَا، وَلَمْ يَبْقَ الْإِسْلَامُ إلا بالمد ينه وَمَكَّةَ وَجُوَاثَا، فَقَامَ أَبُو بَكْرٍ يَدْعُو النَّاسَ إلى الإسلام ويقاتلهم على
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o vakitte [henüz insanlardan] korunmuş (masum) değildi; zira: { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” [el-Mâide 5/67] ayeti ancak Medine'de nazil olmuştur. Sekizincisi- İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bize Ebü'l-Fedâil el-Adl haber verip dedi ki: Bize Cemâlü'l-İslâm Ebü'l-Kāsım anlattı: Mûsâ aleyhisselâm: { كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Hayır! Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir, bana yol gösterecektir” [eş-Şuarâ 26/62] demişti. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ise: { لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir” buyrulmuştur. Kuşkusuz Allah yalnızca Mûsâ ile beraber olunca, onun ardından kavmi dinden döndü; o da Rabbinin huzurundan geri döndüğünde onları buzağıya tapar buldu. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ise { لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir” buyrulduğundan dolayı Ebû Bekir hidayet üzere, muvahhid, âlim, kararlı ve bu emri (dini) ayakta tutan biri olarak kaldı ve kendisine hiçbir sarsıntı ve zaaf arız olmadı. Dokuzuncusu- Tirmizî, ashaptan olan Sâlim b. Ubeyd yoluyla Nübeyt b. Şurayt'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem baygınlık geçirdi...» deyip hadisi zikretti. Bu rivayette şu da yer almaktadır: Muhacirler istişare etmek üzere toplandılar ve: «Gelin, Ensâr kardeşlerimizin yanına gidelim de onları da bu işe dahil edelim» dediler. Ensâr: «Bizden bir emir, sizden de bir emir olsun» dedi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh şöyle dedi: «Şu üç özelliğe sahip olan kim vardır: { ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “İkinin ikincisi olarak ikisi mağarada iken hani arkadaşına: «Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir» diyordu”; o ikisi kimdir?» [Râvi] dedi ki: Sonra Ömer elini uzattı ve ona biat etti; insanlar da ona pek güzel ve hayırlı bir biat ile biat ettiler. Derim ki: Bundan dolayı bazı âlimler şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ } “İkinin ikincisi olarak ikisi mağarada iken” buyruğunda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra halifenin Ebû Bekir es-Sıddîk [radıyallâhu anh] olduğuna delalet eden bir husus vardır; zira halife daima ancak ikinci olur. Şeyhimiz İmam Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Ömer'i şöyle derken işittim: Sıddîk'ın “ikinin ikincisi” diye isimlendirilmeyi hak etmesi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra bu dini ayakta tutması sebebiyledir; tıpkı ilk başta bu dini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ayakta tuttuğu gibi. Şöyle ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde bütün Araplar dinden döndü; İslâm sadece Medine, Mekke ve Cüvâsâ'da kaldı. Ebû Bekir kalkıp insanları İslâm'a davet etti ve
الدُّخُولِ فِي الدِّينِ كَمَا فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ، فَاسْتَحَقَّ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ أَنْ يُقَالَ فِي حَقِّهِ ثَانِيَ اثْنَيْنِ. قُلْتُ- وَقَدْ جَاءَ فِي السُّنَّةِ أَحَادِيثُ صَحِيحَةٌ، يَدُلُّ ظَاهِرُهَا عَلَى أَنَّهُ الْخَلِيفَةُ بَعْدَهُ، وَقَدِ انْعَقَدَ الْإِجْمَاعُ عَلَى ذَلِكَ وَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ مُخَالِفٌ. وَالْقَادِحُ فِي خِلَافَتِهِ مَقْطُوعٌ بِخَطَئِهِ وَتَفْسِيقِهِ. وَهَلْ يَكْفُرُ أَمْ لَا، يُخْتَلَفُ فِيهِ، وَالْأَظْهَرُ تَكْفِيرُهُ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا الْمَعْنَى مَزِيدُ بَيَانٍ فِي سُورَةِ [الْفَتْحِ] إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَالَّذِي يُقْطَعُ بِهِ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَأَقْوَالِ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ وَيَجِبُ أَنْ تُؤْمِنَ بِهِ الْقُلُوبُ وَالْأَفْئِدَةُ فَضْلُ الصِّدِّيقِ عَلَى جَمِيعِ الصَّحَابَةِ. وَلَا مُبَالَاةَ بِأَقْوَالِ أَهْلِ الشِّيَعِ وَلَا أَهْلِ الْبِدَعِ، فَإِنَّهُمْ بَيْنَ مُكَفَّرٍ تُضْرَبُ رَقَبَتُهُ، وَبَيْنَ مُبْتَدِعٍ مُفَسَّقٍ لَا تُقْبَلُ كَلِمَتُهُ. ثُمَّ بَعْدَ الصِّدِّيقِ عُمَرُ الْفَارُوقُ، ثُمَّ بَعْدَهُ عُثْمَانُ. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كُنَّا نُخَيِّرُ بَيْنَ النَّاسِ فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَنُخَيِّرُ أَبَا بَكْرٍ ثُمَّ عُمَرَ ثُمَّ عُثْمَانَ. وَاخْتَلَفَ أَئِمَّةُ أَهْلِ السَّلَفِ فِي عُثْمَانَ وَعَلِيٍّ، فَالْجُمْهُورُ مِنْهُمْ عَلَى تَقْدِيمِ عُثْمَانَ. وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ تَوَقَّفَ فِي ذَلِكَ. وَرُوِيَ عَنْهُ [أَيْضًا] أَنَّهُ رَجَعَ إِلَى مَا عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ. وَهُوَ الْأَصَحُّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ) فيه قولان: أحد هما: عَلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَالثَّانِي: عَلَى أَبِي بَكْرٍ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَالَ عُلَمَاؤُنَا وَهُوَ الْأَقْوَى، لِأَنَّهُ خَافَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الْقَوْمِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ بِتَأْمِينِ النَّبِيِّ ﷺ، فَسَكَنَ جَأْشُهُ وَذَهَبَ رَوْعُهُ وَحَصَلَ الْأَمْنُ وَأَنْبَتَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ثُمَامَةً، وَأَلْهَمَ الْوَكْرَ هُنَاكَ حَمَامَةً وَأَرْسَلَ الْعَنْكَبُوتَ فَنَسَجَتْ بَيْتًا عَلَيْهِ. فَمَا أَضْعَفَ هَذِهِ الْجُنُودَ فِي ظَاهِرِ الْحِسِّ وَمَا أَقْوَاهَا فِي بَاطِنِ الْمَعْنَى! وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِعُمَرَ حِينَ تَغَامَرَ مَعَ الصِّدِّيقِ: (هَلْ أَنْتُمْ تَارِكُو لِي صَاحِبِي إِنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ قَالُوا كَذَبْتَ وَقَالَ أبو بكر صدقت) رواه أبو الدرداء.
... dine girmesi hususunda davet etmesi, tıpkı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı gibiydi. Bu cihetten dolayı onun hakkında "ikinin ikincisi" denilmeyi hak etmiştir. Derim ki: Sünnette, zahiri onun kendisinden sonraki halife olduğuna delalet eden sahih hadisler gelmiştir. Bu hususta icmâ gerçekleşmiş ve onlardan (sahabeden) hiçbir muhalif kalmamıştır. Onun halifeliğini kınayan ve ayıplayan kimsenin hatalı ve fâsık olduğuna kesin olarak hükmedilir. Kâfir olup olmayacağı hususunda ise ihtilaf edilmiştir; daha zahir olan görüş ise onun tekfir edilmesidir. Bu mananın daha geniş açıklaması inşallah Fetih suresinde gelecektir. Kitaptan, Sünnetten ve ümmetin âlimlerinin sözlerinden kesin olarak bilinen ve kalpler ile gönüllerin inanması vacip olan husus, Sıddîk'ın bütün sahabeye olan üstünlüğüdür. Şia mensuplarının ve bidat ehlinin sözlerine ise hiç itibar edilmez; zira onlar ya boynu vurulacak tekfir edilmiş kimselerdir yahut sözü kabul edilmeyecek fâsık kılınmış bidatçılardır. Sıddîk'tan sonra Ömer el-Fârûk, ondan sonra da Osman gelir. Buhârî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında insanlar arasında [fazilet bakımından] tercih yapar, Ebû Bekir'i, sonra Ömer'i, sonra da Osman'ı seçerdik.» Selef imamları Osman ile Ali [arasındaki fazilet sıralaması] hakkında ihtilaf etmişlerdir; cumhûr ise Osman'ı öne alma görüşündedir. Mâlik'ten bu hususta tevakkuf ettiği (görüş belirtmediği) rivayet edilmiştir. [Ayrıca] ondan cumhûrun görüşüne döndüğü de rivayet edilmiştir ki inşallah en sahih olanı budur. Onuncusu- Yüce Allah'ın: { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ } “Bunun üzerine Allah ona sekînetini (huzur ve güvenini) indirdi” buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e [indirdi]. İkincisi: Ebû Bekir'e [indirdi]. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Âlimlerimiz bunun en güçlü görüş olduğunu söylemişlerdir; zira o (Ebû Bekir), o topluluktan ötürü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için endişelenmişti. Bunun üzerine Allah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e güvence vererek ona sekînetini indirdi. Böylece onun gönlü yatıştı, korkusu gitti ve emniyet hasıl oldu. Yüce Allah bir çöl çalısı (sumâme) bitirdi, oradaki yuvaya bir güvercini sevk etti ve örümceği gönderdi; o da üzerine bir ağ ördü. Duyuların zahirinde bu ordular ne kadar zayıf, fakat bâtınî manada ne kadar da güçlüdür! İşte bu manadan ötürü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Sıddîk ile tartıştığı vakit Ömer'e şöyle buyurmuştur: «Siz benim için arkadaşımı bırakmayacak mısınız? Bütün insanlar “Yalan söyledin” derken Ebû Bekir “Doğru söyledin” demişti.» Bunu Ebû'd-Derdâ rivayet etmiştir.
الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها) أَيْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. وَالْكِنَايَةُ فِي قَوْلِهِ" وَأَيَّدَهُ" تَرْجِعُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَالضَّمِيرَانِ يَخْتَلِفَانِ، وَهَذَا كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ. (وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى) أَيْ كَلِمَةَ الشِّرْكِ. (وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا) قِيلَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَقِيلَ: وَعْدُ النَّصْرِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَعْقُوبُ" وَكَلِمَةُ اللَّهِ" بِالنَّصْبِ حَمْلًا عَلَى" جَعَلَ" وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ قِرَاءَةَ النَّصْبِ بَعِيدَةٌ، قَالَ: لِأَنَّكَ تَقُولُ أَعْتَقَ فُلَانٌ غُلَامَ أَبِيهِ، وَلَا تَقُولُ غُلَامَ أَبِي فُلَانٍ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ نَحْوًا مِنْ هَذَا. قَالَ: كَانَ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ وَكَلِمَتَهُ هِيَ الْعُلْيَا. قَالَ النَّحَّاسُ: الَّذِي ذَكَرَهُ الْفَرَّاءُ لَا يُشْبِهُ الْآيَةَ، وَلَكِنْ يُشْبِهُهَا مَا أَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:
On birincisi- Yüce Allah'ın: { وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها } “Onu sizin görmediğiniz ordularla destekledi” buyruğu; yani meleklerle [destekledi] demektir. { وَأَيَّدَهُ } ifadesindeki zamir Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e râcidir. İki zamir farklı kimselere dönmektedir; bu durum Kur'ân'da ve Arap kelamında pek çoktur. { وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى } “Ve kâfirlerin kelimesini alçalttı” yani şirk kelimesini [alçalttı]. { وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا } “Allah'ın kelimesi ise en yüce olandır” ifadesindeki kelimeden maksadın 'Lâ ilâhe illallâh' olduğu söylenmiştir; zafer vaadi olduğu da söylenmiştir. A'meş ve Ya'kūb { وَكَلِمَةَ اللَّهِ } lafzını { جَعَلَ } fiiline atıfla mansub olarak okumuşlardır; diğerleri ise müstakil bir cümle (isti'nâf) olarak merfû okumuşlardır. Ferrâ, mansub okuyuşun uzak bir ihtimal olduğunu iddia etmiş ve şöyle demiştir: Çünkü sen “Falanca babasının kölesini azat etti” dersin, fakat “Falancanın babasının kölesini” demezsin. Ebû Hâtim de buna benzer bir söz söylemiş ve: “'Ve kelimetehû hiye'l-ulyâ' denilmesi gerekirdi” demiştir. Nehhâs ise şöyle demiştir: Ferrâ'nın zikrettiği husus ayete benzememektedir; ancak Sîbeveyh'in şu okuduğu beyit ona benzemektedir:
لَا أَرَى الْمَوْتَ يَسْبِقُ الْمَوْتَ شَيْءٌ ... نَغَّصَ الْمَوْتُ ذَا الْغِنَى وَالْفَقِيرَا
Ölümün önüne hiçbir şeyin geçebileceğini görmüyorum ... Ölüm zenginin de fakirin de ağzının tadını kaçırdı.
فَهَذَا حَسَنٌ جَيِّدٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ، بَلْ يَقُولُ النَّحْوِيُّونَ الْحُذَّاقُ: فِي إِعَادَةِ الذِّكْرِ فِي مِثْلِ هَذَا فَائِدَةٌ وَهِيَ أَنَّ فِيهِ مَعْنَى التَّعْظِيمِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها. وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها" [الزلزلة: ١، ٢] فَهَذَا لَا إِشْكَالَ فِيهِ. وَجَمْعُ الْكَلِمَةِ كَلِمٌ. وَتَمِيمٌ تَقُولُ: هِيَ كِلْمَةٌ بِكَسْرِ الْكَافِ. وَحَكَى الْفَرَّاءُ فِيهَا ثَلَاثَ لُغَاتٍ: كَلِمَةٌ وَكِلْمَةٌ وَكَلْمَةٌ مِثْلَ كَبِدٍ وَكِبْدٍ وَكَبْدٍ، وَوَرِقٍ وَوِرْقٍ وَوَرْقٍ. والكلمة أيضا القصيدة بطولها، قاله الجوهري.
Bu güzel ve düzgündür, bunda hiçbir müşkillik yoktur. Hatta mahir nahivciler şöyle der: Bu tür yerlerde ismin açıkça tekrar edilmesinde bir fayda vardır ki o da tazim (yüceltme) manası taşımasıdır. Nitekim Yüce Allah: { إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها. وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها } “Yer o dehşetli sarsıntısıyla sarsıldığı ve yer ağırlıklarını dışarı attığı zaman” [Zilzâl 1-2] buyurmuştur; dolayısıyla bunda hiçbir müşkillik yoktur. “el-Kelime” (الْكَلِمَةُ) kelimesinin çoğulu “kelim”dir (كَلِمٌ). Temîm kabilesi kâf harfinin kesresiyle “kilmeh” (كِلْمَةٌ) der. Ferrâ bu kelimede üç lügat nakletmiştir: Kebid (كَبِد), kibd (كِبْد) ve kebd (كَبْد); varak (وَرَق), virk (وِرْق) ve vark (وَرْق) gibi “kelime” (كَلِمَةٌ), “kilme” (كِلْمَةٌ) ve “kelme” (كَلْمَةٌ) şeklindedir. Kelime ayrıca baştan sona bütün bir kasideye de denir; bunu Cevherî söylemiştir.
[سورة التوبة (٩): آية ٤١]
[Tevbe Sûresi (9): Âyet 41]
انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالاً وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١)
{ انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالاً وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١) } “İster hafif ister ağır (gerek hafif gerek ağırlıklı olarak) sefere çıkın; mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihad edin. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır. (41)”
فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رَوَى سُفْيَانُ عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي مَالِكٍ الْغِفَارِيِّ قَالَ: أَوَّلُ مَا نَزَلَ مِنْ سُورَةِ بَرَاءَةٌ" انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا". وَقَالَ أَبُو الضحا كَذَلِكَ أَيْضًا. قَالَ: ثُمَّ نَزَلَ أَوَّلُهَا وَآخِرُهَا.
Bu [ayette] yedi mesele vardır: Birincisi- Süfyân, Husayn b. Abdirrahmân'dan, o da Ebû Mâlik el-Gıfârî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Berâe sûresinden ilk inen ayet: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } “İster hafif ister ağır sefere çıkın” ayetidir. Ebü'd-Duhâ da aynı şekilde söylemiş ve: "Sonra sûrenin başı ve sonu indi" demiştir.
الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَفِيهِ عَشَرَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- يُذْكَرُ عن ابن عباس" فَانْفِرُوا ثُباتٍ" [النساء: ١٧]: سَرَايَا مُتَفَرِّقِينَ. [الثَّانِي [رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَقَتَادَةَ: نِشَاطًا وَغَيْرَ نِشَاطٍ. [الثَّالِثُ [الْخَفِيفُ: الْغَنِيُّ، وَالثَّقِيلُ: الْفَقِيرُ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. [الرَّابِعُ [الْخَفِيفُ: الشَّابُّ، وَالثَّقِيلُ: الشَّيْخُ، قَالَهُ الْحَسَنُ. [الْخَامِسُ [مَشَاغِيلُ وَغَيْرَ مَشَاغِيلَ، قَالَهُ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ وَالْحَكَمُ بن عتبة. [السَّادِسُ [الثَّقِيلُ: الَّذِي لَهُ عِيَالٌ، وَالْخَفِيفُ: الَّذِي لَا عِيَالَ لَهُ، قَالَهُ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ. [السَّابِعُ [الثَّقِيلُ: الَّذِي لَهُ ضَيْعَةٌ يَكْرَهُ أَنْ يَدَعَهَا، وَالْخَفِيفُ: الَّذِي لَا ضَيْعَةَ لَهُ، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ. [الثَّامِنُ [الْخِفَافُ: الرِّجَالُ، وَالثِّقَالُ: الْفُرْسَانُ، قَالَهُ الْأَوْزَاعِيُّ. [التَّاسِعُ [الْخِفَافُ: الَّذِينَ يَسْبِقُونَ إِلَى الْحَرْبِ كَالطَّلِيعَةِ وَهُوَ مُقَدَّمُ الْجَيْشِ وَالثِّقَالُ: الْجَيْشُ بأسره] الْعَاشِرُ [الْخَفِيفُ: الشُّجَاعُ، وَالثَّقِيلُ: الْجَبَانُ، حَكَاهُ النَّقَّاشُ. وَالصَّحِيحُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ النَّاسَ أُمِرُوا جُمْلَةً أَيِ انْفِرُوا خَفَّتْ عَلَيْكُمُ الْحَرَكَةُ أَوْ ثَقُلَتْ. وَرُوِيَ أَنَّ ابْنَ أُمِّ مَكْتُومٍ جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ لَهُ: أَعَلَيَّ أَنْ أَنْفِرَ؟ فَقَالَ: (نَعَمْ) حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى" لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ" [النور: ٦١]. وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ إِنَّمَا هِيَ عَلَى مَعْنَى الْمِثَالِ فِي الثِّقَلِ وَالْخِفَّةِ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتُلِفَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقِيلَ إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى " [التوبة: ٩١]. وقيل: الناسخ لها قوله:" فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ" [التوبة: ١٢٢]. وَالصَّحِيحُ أَنَّهَا لَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ. رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ أَبِي طَلْحَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا" قَالَ شُبَّانًا وَكُهُولًا، مَا سَمِعَ اللَّهُ عُذْرَ أَحَدٍ. فَخَرَجَ إِلَى الشَّامِ فَجَاهَدَ حَتَّى مَاتَ ﵁. وَرَوَى حَمَّادٌ عَنْ ثَابِتٍ وَعَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ أَبَا طَلْحَةَ قَرَأَ سُورَةَ [بَرَاءَةٌ] فَأَتَى عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ" انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا" فَقَالَ: أَيْ بَنِيَّ جَهِّزُونِي جَهِّزُونِي فَقَالَ بَنُوهُ: يَرْحَمُكَ اللَّهُ! لَقَدْ غَزَوْتَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ حَتَّى مَاتَ وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ حتى
İkincisi- Yüce Allah'ın: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } buyruğundaki [hıfâfen ve sikâlen kelimeleri] hal olarak nasbedilmiştir. Bu hususta on görüş vardır: Birincisi- İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre: { فَانْفِرُوا ثُباتٍ } [ifadesi]: Ayrı ayrı müfrezeler halinde [sefere çıkın demektir]. [İkincisi]- Yine İbn Abbâs ve Katâde'den: İstekli ve isteksiz olarak, diye rivayet edilmiştir. [Üçüncüsü]- Hafif: Zengin, ağır: Fakirdir; bunu Mücâhid söylemiştir. [Dördüncüsü]- Hafif: Genç, ağır: Yaşlıdır; bunu el-Hasan söylemiştir. [Beşincisi]- Meşguliyeti olanlar ve meşguliyeti olmayanlar [demektir]; bunu Zeyd b. Alî ve el-Hakem b. Uteybe söylemiştir. [Altıncısı]- Ağır: Çoluk çocuğu olan, hafif: Çoluk çocuğu olmayandır; bunu Zeyd b. Eslem söylemiştir. [Yedincisi]- Ağır: Bırakmak istemediği bir mülkü/arazisi olan, hafif: Mülkü/arazisi olmayandır; bunu İbn Zeyd söylemiştir. [Sekizincisi]- Hafifler: Yayalar, ağırlar: Süvarilerdir; bunu el-Evzâî söylemiştir. [Dokuzuncusu]- Hafifler: Ordunun öncüsü olan telye gibi savaşa ilk koşanlar, ağırlar ise: Ordunun tamamıdır. [Onuncusu]- Hafif: Cesur, ağır: Korkaktır; bunu en-Nakkâş nakletmiştir. Ayetin anlamı hususundaki sahih olan görüş şudur: İnsanlara toptan emredilmiştir; yani hareket etmek size ister hafif gelsin ister ağır gelsin sefere çıkın [demektir]. Rivayet edildiğine göre İbn Ümmü Mektûm, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Benim de sefere çıkmam gerekir mi?” diye sormuş, o da: «Evet» buyurmuştur; ta ki Yüce Allah: { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ } “Köre bir sorumluluk yoktur” [ayetini] indirene kadar. Bu görüşler ağırlık ve hafiflik konusunda sadece birer misal kabilindendir. Üçüncüsü- Bu ayet hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre bu ayet, Yüce Allah'ın: { لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى } “Zayıflara ve hastalara hiçbir günah yoktur” buyruğu ile neshedilmiştir. Bir diğer görüşe göre onu nesheden: { فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ } “Her fırkadan bir grubun sefere çıkması gerekmez miydi?” buyruğudur. Sahih olan ise neshedilmemiş olmasıdır. İbn Abbâs, Ebû Talha'dan Yüce Allah'ın: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Gençler ve olgun yaştakiler olarak [sefere çıkın; zira] Allah hiçbir kimsenin mazeretini kabul etmemiştir.” Bunun üzerine [Ebû Talha] Şam'a çıktı ve vefat edene kadar cihad etti -radıyallâhu anh-. Hammâd'ın Sâbit'ten, onun da Ali b. Zeyd kanalıyla Enes'ten rivayet ettiğine göre Ebû Talha [Berâe] Sûresi'ni okuyup bu: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } ayetine gelince: “Ey oğullarım! Beni hazırlayın, beni hazırlayın!” dedi. Oğulları da: “Allah sana rahmet etsin! Sen Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile vefat edinceye kadar, Ebû Bekir ile de...”
مَاتَ وَمَعَ عُمَرَ حَتَّى مَاتَ فَنَحْنُ نَغْزُو عَنْكَ. قَالَ. لَا، جَهِّزُونِي. فَغَزَا فِي الْبَحْرِ فَمَاتَ فِي الْبَحْرِ، فَلَمْ يَجِدُوا لَهُ جَزِيرَةً يَدْفِنُونَهُ فِيهَا إِلَّا بَعْدَ سَبْعَةِ أَيَّامٍ فَدَفَنُوهُ فِيهَا، وَلَمْ يَتَغَيَّرْ ﵁. وَأَسْنَدَ الطَّبَرِيُّ عَمَّنْ رَأَى الْمِقْدَادَ بْنَ الْأَسْوَدِ بِحِمْصٍ عَلَى تَابُوتِ صَرَّافٍ، وَقَدْ فَضَلَ عَلَى التَّابُوتِ مِنْ سَمِنِهِ وَهُوَ يَتَجَهَّزُ لِلْغَزْوِ. فَقِيلَ لَهُ: لَقَدْ عَذَرَكَ اللَّهُ. فَقَالَ: أَتَتْ عَلَيْنَا سُورَةُ الْبَعُوثِ" انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا". وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: خَرَجَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ إِلَى الْغَزْوِ وَقَدْ ذَهَبَتْ إِحْدَى عَيْنَيْهِ. فَقِيلَ لَهُ: إِنَّكَ عَلِيلٌ. فَقَالَ: اسْتَنْفَرَ اللَّهُ الْخَفِيفَ وَالثَّقِيلَ، فَإِنْ لَمْ يُمْكِنِّي الْحَرْبُ كَثَّرْتُ السَّوَادَ وَحَفِظْتُ الْمَتَاعَ. وَرُوِيَ أَنَّ بَعْضَ النَّاسِ رَأَى فِي غَزَوَاتِ الشَّامِ رَجُلًا قَدْ سَقَطَ حَاجِبَاهُ عَلَى عَيْنَيْهِ مِنَ الْكِبَرِ، فَقَالَ لَهُ: يَا عَمُّ إِنَّ اللَّهَ قَدْ عذرك فقال: يا بن أَخِي، قَدْ أُمِرْنَا بِالنَّفْرِ خِفَافًا وَثِقَالًا. وَلَقَدْ قَالَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ ﵁ واسمه عمرويوم أُحُدٍ: أَنَا رَجُلٌ أَعْمَى، فَسَلِّمُوا لِي اللِّوَاءَ، فَإِنَّهُ إِذَا انْهَزَمَ حَامِلُ اللِّوَاءِ انْهَزَمَ الْجَيْشُ، وَأَنَا مَا أَدْرِي مَنْ يَقْصِدُنِي بِسَيْفِهِ فَمَا أبرح فأخذ اللواء يومئذ مصعب ابن عُمَيْرٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي [آلِ عِمْرَانَ] بَيَانُهُ. فَلِهَذَا وَمَا كَانَ مِثْلَهُ مِمَّا رُوِيَ عَنِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ. قُلْنَا: إِنَّ النَّسْخَ لَا يَصِحُّ. وَقَدْ تَكُونُ حَالَةً يَجِبُ فِيهَا نَفِيرُ الْكُلِّ، وَهِيَ: الرَّابِعَةُ- وَذَلِكَ إِذَا تَعَيَّنَ الْجِهَادُ بِغَلَبَةِ الْعَدُوِّ عَلَى قُطْرٍ مِنَ الْأَقْطَارِ، أَوْ بِحُلُولِهِ بِالْعُقْرِ، فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ وَجَبَ عَلَى جَمِيعِ أَهْلِ تِلْكَ الدَّارِ أَنْ يَنْفِرُوا وَيَخْرُجُوا إِلَيْهِ خِفَافًا وَثِقَالًا، شَبَابًا وَشُيُوخًا، كُلٌّ عَلَى قَدْرِ طَاقَتِهِ، مَنْ كَانَ لَهُ أَبٌ بِغَيْرِ إِذْنِهِ وَمَنْ لَا أَبَ لَهُ، وَلَا يَتَخَلَّفْ أَحَدٌ يَقْدِرُ عَلَى الْخُرُوجِ، مِنْ مُقَاتِلٍ أَوْ مُكَثِّرٍ. فَإِنْ عَجَزَ أَهْلُ تِلْكَ الْبَلْدَةِ عَنِ القيام بعدو هم كان على من قاربهم وجاور هم أَنْ يَخْرُجُوا عَلَى حَسَبِ مَا لَزِمَ أَهْلَ تِلْكَ الْبَلْدَةِ، حَتَّى يَعْلَمُوا أَنَّ فِيهِمْ طَاقَةً عَلَى الْقِيَامِ بِهِمْ وَمُدَافَعَتِهِمْ. وَكَذَلِكَ كُلُّ مَنْ علم بضعفهم عن عدو هم وَعَلِمَ أَنَّهُ يُدْرِكُهُمْ وَيُمْكِنُهُ غِيَاثُهُمْ لَزِمَهُ أَيْضًا الْخُرُوجُ إِلَيْهِمْ، فَالْمُسْلِمُونَ كُلُّهُمْ يَدٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ، حَتَّى إِذَا قَامَ بِدَفْعِ الْعَدُوِّ أَهْلُ النَّاحِيَةِ الَّتِي نَزَلَ الْعَدُوُّ عَلَيْهَا وَاحْتَلَّ بِهَا سَقَطَ الْفَرْضُ عَنِ الْآخَرِينَ. وَلَوْ قَارَبَ الْعَدُوُّ
[Önceki cümlenin devamı]: ...vefat edinceye kadar [savaştın] ve Ömer ile vefat edinceye kadar [savaştın], artık senin yerine biz savaşa çıkalım" dediler. O: "Hayır, benim teçhizatımı hazırlayın" dedi. Bunun üzerine deniz seferine çıktı ve denizde vefat etti. Yedi gün geçmeden onu defnedecek bir ada bulamadılar; [sonunda bir ada bularak] onu oraya defnettiler ve [cesedi] hiç bozulmamıştı radıyallâhu anh. Taberî, Mikdâd b. el-Esved'i Humus'ta bir sarraf sandığı üzerinde gören kimseden isnadla rivayet etti ki; şişmanlığından dolayı sandıktan taşmış bir haldeydi ve sefere hazırlanıyordu. Kendisine: "Allah seni mazur saymıştır" denilince, o şöyle dedi: "Bize Ba's Sûresi'ndeki { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } “Gerek hafif gerek ağır sefere çıkın” ayeti ulaştı." Zührî dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb, bir gözü görmez olduğu halde savaşa çıktı. Kendisine: "Sen hastasın (özürlüsün)" denilince şöyle dedi: "Allah hem hafif hem ağır olanı sefere çağırmıştır. Eğer bizzat savaşamazsam karaltıyı çoğaltır (sayıyı artırır) ve eşyaları korurum." Rivayet edildiğine göre Şam gazvelerinde bir kimse, yaşlılıktan kaşları gözlerinin üzerine sarkmış bir adam gördü ve ona: "Ey amca, Allah seni mazur saymıştır" dedi. O da: "Ey kardeşimin oğlu! Bize hafif ve ağır olarak sefere çıkmamız emredildi" dedi. İbn Ümmü Mektûm radıyallâhu anh -ki adı Amr'dır- Uhud günü şöyle demişti: "Ben âmâ bir adamım, sancağı bana verin; zira sancaktar hezimete uğrarsa ordu hezimete uğrar. Bana gelince, kılıcıyla bana kimin yöneldiğini bilmem ve bu yüzden yerimden de ayrılmam." O gün sancağı, Âl-i İmrân Sûresi'nde açıklaması geçtiği üzere Mus'ab b. Umeyr aldı. İşte sahabe ve tâbiînden rivayet edilen bu ve benzeri rivayetlerden dolayı biz dedik ki: [Bu ayetin hükmünün] neshedilmiş olması sahih değildir. Bazen herkesin sefere çıkmasının vacip olduğu bir durum olabilir ki bu da: Dördüncüsü- Düşmanın [İslâm] beldelerinden birine galebe çalması veya yurtlarının içine kadar girmesiyle cihadın taayyün etmesidir (farz-ı ayn haline gelmesidir). Bu durumda o belde halkının tamamının; gerek hafif gerek ağır, gerek genç gerek yaşlı, herkesin gücü yettiğince, babası olanın babasının izni olmaksızın, babası olmayanın da sefere çıkması ve düşmanın karşısına gitmesi vacip olur. Savaşabilecek ya da [sadece] kalabalığı artırabilecek durumdaki hiç kimse çıkmaktan geri duramaz. Şayet o beldenin halkı düşmana karşı koymaktan aciz kalırsa, o belde halkına gereken yükümlülük, düşmana karşı koymaya ve onları püskürtmeye güçlerinin yettiği anlaşılıncaya kadar, onlara yakın ve komşu olanlara terettüp eder. Aynı şekilde, onların düşman karşısında zayıf düştüğünü bilen ve onlara yetişip yardım ulaştırması mümkün olan herkese de onların yanına çıkmak vacip olur. Zira müslümanların hepsi kendilerinden başkalarına karşı tek bir el (yekvücut) gibidirler. Nihayet düşmanın konakladığı ve işgal ettiği bölge halkı düşmanı defetmeyi başardığında, farziyet diğerlerinin üzerinden düşer. Düşman yaklaşacak olsa...
دَارَ الْإِسْلَامِ وَلَمْ يَدْخُلُوهَا لَزِمَهُمْ أَيْضًا الْخُرُوجُ إِلَيْهِ، حَتَّى يَظْهَرَ دِينُ اللَّهِ وَتُحْمَى الْبَيْضَةُ وَتُحْفَظُ الْحَوْزَةُ وَيُخْزَى الْعَدُوُّ. وَلَا خِلَافَ فِي هَذَا. وَقِسْمٌ ثَانٍ مِنْ وَاجِبِ الْجِهَادِ- فَرْضٌ أَيْضًا عَلَى الْإِمَامِ إِغْزَاءُ طَائِفَةٍ إِلَى الْعَدُوِّ كُلَّ سَنَةٍ مَرَّةً يَخْرُجُ مَعَهُمْ بِنَفْسِهِ أَوْ يخرج من يثق به ليدعو هم إلى الإسلام ويرغبهم، ويكف أذا هم وَيُظْهِرَ دِينَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ حَتَّى يَدْخُلُوا فِي الْإِسْلَامِ أَوْ يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ. وَمِنَ الْجِهَادِ أَيْضًا مَا هُوَ نَافِلَةٌ وَهُوَ إِخْرَاجُ الْإِمَامِ طَائِفَةً بَعْدَ طَائِفَةٍ وَبَعْثُ السَّرَايَا فِي أَوْقَاتِ الْغِرَّةِ وَعِنْدَ إِمْكَانِ الْفُرْصَةِ وَالْإِرْصَادِ لَهُمْ بِالرِّبَاطِ فِي مَوْضِعِ الْخَوْفِ وَإِظْهَارِ الْقُوَّةِ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَصْنَعُ الْوَاحِدُ إِذَا قَصَّرَ الْجَمِيعُ، وَهِيَ: الْخَامِسَةُ- قِيلَ لَهُ: يَعْمِدُ إِلَى أَسِيرٍ وَاحِدٍ فَيَفْدِيهِ، فَإِنَّهُ إِذَا فَدَى الْوَاحِدَ فَقَدْ أَدَّى فِي الْوَاحِدِ أَكْثَرَ مِمَّا كَانَ يَلْزَمُهُ فِي الْجَمَاعَةِ، فَإِنَّ الْأَغْنِيَاءَ لَوِ اقْتَسَمُوا فِدَاءَ الْأُسَارَى مَا أَدَّى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ إِلَّا أَقَلَّ مِنْ دِرْهَمٍ. وَيَغْزُو بِنَفْسِهِ إِنْ قَدَرَ وَإِلَّا جَهَّزَ غَازِيًا. قَالَ ﷺ: (مَنْ جَهَّزَ غَازِيًا فَقَدْ غَزَا وَمَنْ خَلَفَهُ فِي أَهْلِهِ بِخَيْرٍ فَقَدْ غَزَا) أَخْرَجَهُ الصَّحِيحُ. وَذَلِكَ لِأَنَّ مَكَانَهُ لَا يُغْنِي وَمَالَهُ لَا يَكْفِي. السَّادِسَةُ- رُوِيَ أَنَّ بَعْضَ الْمُلُوكِ عَاهَدَ كُفَّارًا عَلَى أَلَّا يَحْبِسُوا أَسِيرًا، فَدَخَلَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ جِهَةَ بِلَادِهِمْ فَمَرَّ عَلَى بَيْتٍ مُغْلَقٍ، فَنَادَتْهُ امْرَأَةٌ إِنِّي أَسِيرَةٌ فَأَبْلِغْ صَاحِبَكَ خَبَرِي فَلَمَّا اجْتَمَعَ بِهِ وَاسْتَطْعَمَهُ عِنْدَهُ وَتَجَاذَبَا ذَيْلَ الْحَدِيثِ انْتَهَى الْخَبَرُ إِلَى هَذِهِ الْمُعَذَّبَةِ فَمَا أَكْمَلَ حَدِيثَهُ حَتَّى قَامَ الْأَمِيرُ عَلَى قَدَمَيْهِ وَخَرَجَ غَازِيًا مِنْ فَوْرِهِ وَمَشَى إِلَى الثَّغْرِ حَتَّى أَخْرَجَ الْأَسِيرَةَ وَاسْتَوْلَى عَلَى الْمَوْضِعِ ﵁. ذَكَرَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وقال: ولقد نزل بنا العدوقصمه اللَّهُ- سَنَةَ سَبْعٍ وَعِشْرِينَ وَخَمْسِمِائَةٍ فَجَاسَ دِيَارَنَا وَأَسَرَ خِيرَتَنَا وَتَوَسَّطَ بِلَادَنَا فِي عَدَدٍ هَالَ النَّاسَ عَدَدُهُ وَكَانَ كَثِيرًا وَإِنْ لَمْ يَبْلُغْ مَا حَدَّدُوهُ. فَقُلْتُ لِلْوَالِي وَالْمُوَلَّى عَلَيْهِ: هَذَا عَدُوُّ اللَّهِ قَدْ حَصَلَ فِي الشَّرَكِ وَالشَّبْكَةِ فَلْتَكُنْ عِنْدَكُمْ بَرَكَةٌ، وَلِتَظْهَرْ مِنْكُمْ إِلَى نُصْرَةِ الدِّينِ الْمُتَعَيَّنَةِ عَلَيْكُمْ حَرَكَةٌ فَلْيَخْرُجْ إِلَيْهِ جَمِيعُ النَّاسِ حَتَّى لَا يَبْقَى مِنْهُمْ أَحَدٌ فِي جميع الأقطار فيحاط
[Dâru'l-İslâm'a yaklaşır] ve henüz oraya girmemiş olsalar bile, Allah'ın dini üstün gelinceye, İslâm yurdu korununcaya, sınırları muhafaza edilinceye ve düşman zelil kılınıncaya kadar onların üzerine [sefere] çıkmaları yine kendilerine farzdır. Bu hususta hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Cihadın farz olan ikinci kısmı ise şudur: İmamın (devlet başkanının) her yıl bir defa düşmana karşı bir müfreze göndermesi de farzdır; [imam] bizzat kendisi onlarla birlikte çıkar yahut onları İslâm'a davet etmesi, teşvik etmesi, eziyetlerini engellemesi ve İslâm'a girinceye veya boyun eğerek cizyeyi bizzat elleriyle verinceye kadar Allah'ın dinini onlara karşı üstün kılması için güvendiği bir kimseyi gönderir. Cihadın nâfile olan kısmı da vardır ki bu; imamın birbiri ardınca müfrezeler çıkarması, gaflet anlarında ve fırsat bulunduğunda seriyyeler göndermesi, tehlikeli bölgelerde ribât (nöbet) tutarak onları gözetlemesi ve güç gösterisinde bulunmasıdır. Eğer: “Herkes kusur ettiğinde (vazifesini terk ettiğinde) tek bir kişi ne yapar?” denilirse -ki bu beşinci meseledir-, ona şöyle cevap verilir: Tek bir esiri hedef alarak onun fidyesini öder; zira o tek bir esirin fidyesini ödediğinde, topluluk içindeyken kendisine düşecek olandan daha fazlasını tek başına yerine getirmiş olur. Çünkü zenginler esirlerin fidyesini aralarında taksim etselerdi, her birine bir dirhemden daha azı düşerdi. Gücü yeterse bizzat kendisi gazaya çıkar; yetmezse bir gaziyi teçhiz eder (donatır). Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ جَهَّزَ غَازِيًا فَقَدْ غَزَا وَمَنْ خَلَفَهُ فِي أَهْلِهِ بِخَيْرٍ فَقَدْ غَزَا » «Kim bir gaziyi teçhiz ederse bizzat gaza etmiş gibi olur; kim de bir gazinin ardından ailesine güzelce bakıp gözetirse o da bizzat gaza etmiş gibi olur.» Bunu Sahîh tahric etmiştir. Bu da onun şahsının [cihada] yetmediği ve malının kâfi gelmediği durumlar içindir. Altıncısı- Rivayet edildiğine göre hükümdarlardan biri kâfirlerle hiçbir esiri hapsetmemeleri şartıyla antlaşma yapmıştı. Müslümanlardan bir adam onların memleketine girdi ve kilitli bir evin önünden geçti. İçeriden bir kadın ona: “Ben esirim, benim haberimi sahibine (hükümdara) ilet!” diye seslendi. Adam hükümdarla bir araya gelip onun yanında yemek yediğinde ve aralarında söze daldıklarında konu bu eziyet çeken kadına geldi. Adam sözünü henüz bitirmemişti ki hükümdar ayağa fırladı ve derhal gazaya çıktı; sınıra kadar ilerleyip o esir kadını kurtardı ve orayı ele geçirdi -Allah ondan razı olsun-. İbnü'l-Arabî bunu zikretmiş ve şöyle demiştir: “Beş yüz yirmi yedi senesinde düşman -Allah onları kahretsin- üzerimize indi, beldelerimizi çiğnedi, seçkinlerimizi esir etti ve insanların gözünü korkutan bir kalabalıkla -her ne kadar abartılan sayıya ulaşmasa da oldukça kalabalık bir kuvvetle- memleketimizin bağrına kadar girdi. Ben de valiye ve halka: ‘İşte bu Allah'ın düşmanı tuzağa ve ağa düşmüştür; haydi gayret gösterin, üzerinize bizzat farz olan dine yardım hususunda sizden bir hareketlilik ortaya çıksın! Bütün beldelerde hiç kimse kalmayacak şekilde bütün insanlar onun üzerine yürüsün ki etrafı kuşatılsın...’ dedim.
بِهِ فَإِنَّهُ هَالِكٌ لَا مَحَالَةَ إِنْ يَسَّرَكُمُ اللَّهُ لَهُ فَغَلَبَتِ الذُّنُوبُ وَرَجَفَتِ الْقُلُوبُ بِالْمَعَاصِي وَصَارَ كُلُّ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ ثَعْلَبًا يَأْوِي إِلَى وِجَارِهِ وَإِنْ رَأَى الْمَكِيدَةَ بِجَارِهِ. فَإِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ. وَحَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجاهِدُوا) أَمْرٌ بِالْجِهَادِ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْجَهْدِ (بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ) رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (جَاهِدُوا الْمُشْرِكِينَ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَأَلْسِنَتِكُمْ). وَهَذَا وَصْفٌ لِأَكْمَلِ مَا يكون من الجهاد وأنقعه عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. فَحَضَّ عَلَى كَمَالِ الْأَوْصَافِ، وَقَدَّمَ الْأَمْوَالَ فِي الذِّكْرِ إِذْ هِيَ أَوَّلُ مَصْرِفٍ وَقْتَ التَّجْهِيزِ. فَرَتَّبَ الْأَمْرَ كَمَا هُوَ نفسه.
[Önceki cümlenin devamı]: ...onun etrafı sarılsın; zira Allah sizi ona muvaffak kılarsa o muhakkak helak olacaktır. Fakat günahlar galebe çaldı, kalpler isyanlar sebebiyle titredi ve komşusunun tuzağa düştüğünü görse bile insanlardan her biri inine çekilen bir tilkiye dönüştü. Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz. Allah bize yeter, O ne güzel vekildir. Yedincisi- Yüce Allah'ın: (وَجاهِدُوا) buyruğu cihad etmeyi emretmektedir; bu da el-cehd (güç sarf etmek) kökünden türemiştir. (بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ) buyruğu ile ilgili olarak Ebû Dâvûd, Enes'ten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (Müşriklere karşı mallarınızla, canlarınızla ve dillerinizle cihad edin). Bu, cihadın en mükemmel ve Allah Teâlâ katında en faydalı şeklinin niteliğidir. Böylece vasıfların kemaline teşvik etmiş ve hazırlık anında ilk harcama yeri olduğu için zikirde malları öne almıştır. Emri bizatihi mahiyetine göre tertip etmiştir.
[سورة التوبة (٩): آية ٤٢]
[Tevbe Sûresi (9): Âyet 42]