Binûn

Berâe Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لاتَّبَعُوكَ وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٤٢)

{ لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ } “Eğer yakın bir menfaat ve kolay bir yolculuk olsaydı elbette sana uyarlardı; fakat o meşakkatli mesafe onlara uzak geldi. Bununla birlikte 'Gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık' diye Allah'a yemin edecekler. Kendilerini helake sürüklüyorlar. Allah onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir.” (42)

لَمَّا رَجَعَ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ أَظْهَرَ اللَّهُ نِفَاقَ قَوْمٍ. وَالْعَرَضُ: مَا يُعْرَضُ مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا. وَالْمَعْنَى: غَنِيمَةٌ قَرِيبَةٌ. أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ لَوْ دُعُوا إِلَى غَنِيمَةٍ لَاتَّبَعُوهُ." عَرَضاً" خَبَرُ كَانَ." قَرِيباً" نَعْتُهُ." وَسَفَراً قاصِداً" عَطْفٌ عَلَيْهِ. وَحُذِفَ اسْمُ كَانَ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ. التَّقْدِيرُ: لَوْ كَانَ الْمَدْعُوَّ إِلَيْهِ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا- أَيْ سَهْلًا مَعْلُومَ الطُّرُقِ- لَاتَّبَعُوكَ. وَهَذِهِ الْكِنَايَةُ لِلْمُنَافِقِينَ كَمَا ذَكَرْنَا، لِأَنَّهُمْ دَاخِلُونَ فِي جُمْلَةِ مَنْ خُوطِبَ بِالنَّفِيرِ. وَهَذَا مَوْجُودٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ يَذْكُرُونَ الْجُمْلَةَ ثُمَّ يَأْتُونَ بِالْإِضْمَارِ عَائِدًا عَلَى بَعْضِهَا، كَمَا قِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها" [مريم: ٧١] أَنَّهَا الْقِيَامَةُ. ثُمَّ قَالَ جَلَّ وَعَزَّ:" ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا" [مريم: ٧٢] يعني ﷿ جَهَنَّمَ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ السُّنَّةِ فِي الْمَعْنَى قَوْلُهُ ﵇: (لَوْ يَعْلَمُ أَحَدُهُمْ أنه يجد عظما سمينا

Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nden döndüğünde, Allah Teâlâ bir topluluğun nifakını ortaya çıkardı. Araz (الْعَرَضُ), dünya menfaatlerinden ortaya çıkan şeylerdir. Anlamı ise: [peşin] yakın bir ganimet demektir. [Allah Teâlâ], eğer bir ganimete çağrılsalardı onun peşinden gideceklerini haber vermiştir. "عَرَضاً" (arazan) kelimesi, kâne'nin haberidir. "قَرِيباً" (karîben) kelimesi onun sıfatıdır. "وَسَفَراً قاصِداً" (ve seferan kâsıden) ifadesi ise ona matuftur. Kâne'nin ismi ise sözün delaletinden ötürü hazfedilmiştir. Takdiri: 'لَوْ كَانَ الْمَدْعُوَّ إِلَيْهِ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا' yani [çağrıldıkları şey] yakın bir menfaat ve kolay, yolları bilinen bir yolculuk olsaydı sana uyarlardı, şeklindedir. Zikrettiğimiz üzere buradaki kinaye münafıklaradır; zira onlar genel seferberlik hitabına muhatap olanların kapsamına dâhildirler. Bu durum Arapların kelâmında mevcuttur; bütünü zikreder, sonra da bu bütünün bir kısmına dönen bir zamir getirirler. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا } [Meryem: 71] “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” kavlinde geçen [zamirin] kıyamet olduğu söylendiği gibi. Sonra Azîz ve Celîl olan [Allah]: { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا } [Meryem: 72] “Sonra takvâ sahiplerini kurtarırız; zalimleri ise orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız” buyurmuştur; [buradaki zamirle] Azîz ve Celîl olan [Allah] cehennemi kastetmektedir. Bu ayetin anlam bakımından Sünnet'teki benzeri, [Hz. Peygamber'in] aleyhisselâm şu buyruğudur: « لَوْ يَعْلَمُ أَحَدُهُمْ أَنَّهُ يَجِدُ عَظْمًا سَمِينًا » “Eğer onlardan biri semiz etli bir kemik bulacağını bilseydi...”

أَوْ مِرْمَاتَيْنِ حَسَنَتَيْنِ لَشَهِدَ الْعِشَاءَ (. يَقُولُ: لَوْ عَلِمَ أَحَدُهُمْ أَنَّهُ يَجِدُ شَيْئًا حَاضِرًا مُعَجَّلًا يَأْخُذُهُ لَأَتَى الْمَسْجِدَ مِنْ أَجْلِهِ.) وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ) حَكَى أَبُو عُبَيْدَةَ وَغَيْرُهُ أَنَّ الشُّقَّةَ السَّفَرُ إِلَى أَرْضٍ بَعِيدَةٍ. يُقَالُ: مِنْهُ شُقَّةٌ شَاقَّةٌ. وَالْمُرَادُ بِذَلِكَ كُلِّهِ غَزْوَةُ تَبُوكَ. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ أَنَّهُ يُقَالُ: شُقَّةٌ وَشِقَّةٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الشُّقَّةُ بِالضَّمِّ مِنَ الثِّيَابِ، وَالشُّقَّةِ أَيْضًا السَّفَرُ الْبَعِيدُ وَرُبَّمَا قَالُوهُ بِالْكَسْرِ. وَالشِّقَّةُ شَظِيَّةٌ تُشْظَى مِنْ لَوْحٍ أَوْ خَشَبَةٍ. يُقَالُ لِلْغَضْبَانِ: احْتَدَّ فَطَارَتْ مِنْهُ شِقَّةٌ، بِالْكَسرِ. (وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا) أَيْ لَوْ كَانَ لَنَا سَعَةٌ فِي الظَّهْرِ وَالْمَالِ. (لَخَرَجْنا مَعَكُمْ) نَظِيرُهُ" وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا" [آل عمران: ٩٧] فَسَّرَهَا النَّبِيُّ ﷺ فَقَالَ: (زَادٌ وَرَاحِلَةٌ) وَقَدْ تَقَدَّمَ. (يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ) أَيْ بِالْكَذِبِ وَالنِّفَاقِ. (وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ) فِي الاعتلال.

veya iki güzel koyun paçası bulacağını bilseydi mutlaka yatsı namazına gelirdi). Şöyle demektedir: Onlardan biri peşin ve hemen alacağı bir şey bulacağını bilseydi, sırf onun için mescide gelirdi. (وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ) {fakat o meşakkatli mesafe onlara uzak geldi} Ebû Ubeyde ve başkaları, şukka (الشُّقَّةُ) kelimesinin uzak bir diyara yapılan yolculuk olduğunu nakletmişlerdir. Bundan dolayı “şukkatun şâkkah” (meşakkatli ve uzak yol) denilir. Bütün bunlarla kastedilen ise Tebük Gazvesi'dir. El-Kisâî, bu kelimenin “şukka” ve “şikka” şeklinde de söylendiğini nakletmiştir. El-Cevherî şöyle der: Ötre ile şukka (الشُّقَّةُ), elbiselerden bir parçadır; şukka aynı zamanda uzak yolculuk anlamına da gelir, bazen kesre ile de söylerler. Kesre ile şikka (الشِّقَّةُ) ise tahtadan veya ağaçtan yarılan kıymıktır. Öfkeli kimse için, kesre ile: “Öfkelendi de ondan bir parça fırladı” denir. (وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا) {Bununla birlikte 'Gücümüz yetseydi...' diye Allah'a yemin edecekler} yani binek ve mal bakımından geniş imkânımız olsaydı. (لَخَرَجْنا مَعَكُمْ) {'...mutlaka sizinle beraber çıkardık'} Bunun bir benzeri: "وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا" [Âl-i İmrân: 97] ayetidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu tefsir ederek: (Azık ve binektir) buyurmuştur ve açıklaması daha önce geçmişti. (يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ) {Kendilerini helake sürüklüyorlar} yani yalan ve nifak ile. (وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ) {Allah onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir} mazeret ileri sürmelerinde.

[سورة التوبة (٩): آية ٤٣]

[Tevbe Sûresi (9): Âyet 43]

عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ (٤٣)

{ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ } “Allah seni affetsin; doğru söyleyenler sana iyice belli olmadan ve yalancıları bilip öğrenmeden önce onlara niçin izin verdin?” (43)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ) قِيلَ: هُوَ افْتِتَاحُ كَلَامٍ، كَمَا تَقُولُ: أَصْلَحَكَ اللَّهُ وَأَعَزَّكَ وَرَحِمَكَ! كَانَ كَذَا وَكَذَا. وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ:" عَفَا اللَّهُ عَنْكَ"، حَكَاهُ مَكِّيٌّ وَالْمَهْدَوِيُّ وَالنَّحَّاسُ. وَأَخْبَرَهُ بِالْعَفْوِ قَبْلَ الذَّنْبِ لِئَلَّا يَطِيرَ قَلْبُهُ فَرَقًا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى عَفَا اللَّهُ عَنْكَ مَا كَانَ مِنْ ذَنْبِكَ فِي أَنْ أَذِنْتَ لَهُمْ، فَلَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ:" عَفَا اللَّهُ عَنْكَ" عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، حَكَاهُ الْمَهْدَوِيُّ وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ. ثُمَّ قِيلَ: فِي الْإِذْنِ قَوْلَانِ: [الْأَوَّلُ [" لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ" فِي الْخُرُوجِ مَعَكَ، وَفِي خُرُوجِهِمْ بِلَا عِدَّةٍ وَنِيَّةٍ صَادِقَةٍ فَسَادٌ. [الثَّانِي [-" لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ" فِي الْقُعُودِ لَمَّا اعْتَلُّوا بِأَعْذَارٍ، ذكرهما الْقُشَيْرِيُّ قَالَ: وَهَذَا عِتَابُ تَلَطُّفٍ إِذْ قَالَ:" عَفَا اللَّهُ عَنْكَ". وَكَانَ ﵇ أَذِنَ مِنْ غَيْرِ وَحْيٍ نَزَلَ فِيهِ. قَالَ قَتَادَةُ وَعَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ: ثِنْتَانِ فَعَلَهُمَا النَّبِيُّ ﷺ] و [ لم يؤمر

Yüce Allah'ın: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetsin; onlara niçin izin verdin?” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Bu bir söze başlama ifadesidir; nitekim senin: “Allah seni ıslah etsin, seni aziz kılsın, sana merhamet etsin; şöyle şöyle oldu!” demen gibidir. Bu yoruma göre { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ } “Allah seni affetsin” [ifadesi] üzerinde vakıf yapmak (durmak) güzeldir. Bunu Mekkî, Mehdevî ve en-Nehhâs nakletmiştir. [Allah Teâlâ], korkudan yüreği ağzına gelmesin diye [işlenen] günahtan (hata sayılan fiilden) önce affı bildirmiştir. Bir diğer görüşe göre anlam şöyledir: “Onlara izin verme hususunda senden sadır olan günahını (hitanı) Allah affetti.” Bu takdire göre { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ } “Allah seni affetsin” [ifadesi] üzerinde durmak güzel olmaz. Bunu Mehdevî nakletmiş, en-Nehhâs da tercih etmiştir. Daha sonra izin konusunda iki görüş belirtilmiştir: Birincisi: “Seninle beraber [sefere] çıkmaları hususunda onlara niçin izin verdin?” Zira onların hazırlıksız ve samimi bir niyet taşımaksızın [sefere] çıkmalarında fesat vardır. İkincisi: “Mazeretler ileri sürdüklerinde [geride] oturmaları hususunda onlara niçin izin verdin?” Bu iki görüşü el-Kuşeyrî zikretmiş ve şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: “Allah seni affetsin” buyurması, lütufkâr bir azarlamadır (iltifatkâr bir sitemdir). [Hz. Peygamber] aleyhisselâm bu hususta inmiş bir vahiy olmaksızın izin vermişti. Katâde ve Amr b. Meymûn şöyle demiştir: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı iki şey vardır ki [ve] kendisi [bunlarla] emrolunmamıştı:

بِهِمَا: إِذْنُهُ لِطَائِفَةٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ فِي التَّخَلُّفِ عَنْهُ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يُمْضِيَ شَيْئًا إِلَّا بِوَحْيٍ وَأَخْذُهُ مِنَ الْأُسَارَى الْفِدْيَةَ فَعَاتَبَهُ اللَّهُ كَمَا تَسْمَعُونَ. قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّمَا بدر منه ترك الاولى فقدم الله له الْعَفْوَ عَلَى الْخِطَابِ الَّذِي هُوَ فِي صُورَةِ الْعِتَابِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ) أَيْ لِيَتَبَيَّنَ لَكَ مَنْ صَدَقَ مِمَّنْ نَافَقَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ يَعْرِفُ الْمُنَافِقِينَ وَإِنَّمَا عَرَفَهُمْ بَعْدَ نُزُولِ سُورَةِ] التَّوْبَةِ [. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هَؤُلَاءِ قَوْمٌ قَالُوا: نَسْتَأْذِنُ فِي الْجُلُوسِ فَإِنْ أَذِنَ لَنَا جَلَسْنَا وَإِنْ لَمْ يُؤْذَنْ لَنَا جَلَسْنَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: نَسَخَ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ فِي سُورَةِ" النُّورِ":" فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ" [النور: ٦٢]. ذكره النحاس في معاني القرآن له.

Münafıklardan bir topluluğa kendisinden geri kalmaları için izin vermesi -ki vahiy olmaksızın bir şeyi yürürlüğe koyması söz konusu değildi- ve esirlerden fidye almasıdır; bunun üzerine Allah işittiğiniz gibi onu azarlamıştır. Bazı ilim adamları şöyle demiştir: Ondan sadır olan şey sadece evlâ olanı terk etmekti; bu yüzden Allah azarlama sûretindeki hitaptan önce affı öne almıştır. Yüce Allah'ın: (حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ) {doğru söyleyenler sana iyice belli olmadan ve yalancıları bilip öğrenmeden önce} buyruğu, yani doğru söyleyenlerle münafıklık edenlerin sana açıkça belli olması için, demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in o gün münafıkları tanımamasından dolayı idi; onları ancak [Tevbe] Sûresi indikten sonra tanıdı. Mücâhid ise şöyle demiştir: Bunlar, “Oturup kalmak için izin isteyelim; şayet bize izin verirse otururuz, izin verilmezse yine de otururuz” diyen bir topluluktur. Katâde de şöyle demiştir: Nûr Sûresi'ndeki "فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ" [Nûr: 62] buyruğu ile bu ayet neshedilmiştir. Bunu en-Nehhâs kendi Meâni'l-Kur'ân adlı eserinde zikretmiştir.

[سورة التوبة (٩): الآيات ٤٤ الى ٤٥]

[Tevbe Sûresi (9): Âyetler 44-45]

لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤) إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥)

{ لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (44) إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (45) } “Allah'a ve ahiret gününe iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler. Allah takva sahiplerini çok iyi bilendir. (44) Senden ancak Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyen ve kalpleri şüpheye düşüp de kendi şüpheleri içinde bocalayıp duranlar izin ister. (45)”

إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥) قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ) أَيْ فِي الْقُعُودِ وَلَا فِي الْخُرُوجِ، بَلْ إِذَا أَمَرْتَ بِشَيْءٍ ابْتَدَرُوهُ، فَكَانَ الِاسْتِئْذَانُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مِنْ عَلَامَاتِ النِّفَاقِ لِغَيْرِ عُذْر، وَلِذَلِك قَالَ: (إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ). رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: (لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ) نَسَخَتْهَا الَّتِي فِي (النُّورِ) (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ- إِلَى قَوْلِهِ- غَفُورٌ رَحِيمٌ) " أَنْ يُجاهِدُوا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بإضمار في، عن الزجاج. وقيل: التقدير

{ إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (45) } “Senden ancak Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyen, kalpleri şüpheye düşüp de kendi şüpheleri içinde bocalayıp duranlar izin ister.” Yüce Allah'ın: { لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe iman edenler senden izin istemezler” buyruğu; yani ne [cihattan] geri kalmak için ne de [cihada] çıkmak için [izin istemezler], bilakis sen bir şey emrettiğin zaman derhal ona koşarlar demektir. Dolayısıyla o vakitte mazeretsiz olarak izin istemek nifak alametlerindendi. İşte bu sebeple: { إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ } “Senden ancak Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyen ve kalpleri şüpheye düşüp de kendi şüpheleri içinde bocalayıp duranlar izin ister” buyurmuştur. Ebû Dâvûd'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a iman edenler senden izin istemezler” ayetini, Nûr [Sûresi'nde] geçen: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah'a ve Resûlüne iman etmişlerdir...” -âyetinden-: { غَفُورٌ رَحِيمٌ } “...Gafûrdur, Rahîmdir” kavline kadar olan [ayet] neshetmiştir. ez-Zeccâc'dan [nakledildiğine göre]: { أَنْ يُجَاهِدُوا } “cihad etmekten” [ifadesi], gizli bir fî (فِي) [harf-i ceri] sebebiyle nasb mahallindedir. Şöyle de denilmiştir: [Bunun] takdiri,

كَرَاهِيَةَ أَنْ يُجَاهِدُوا، كَقَوْلِهِ:" يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا" [النساء: ١٧٦]. (وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ) شَكَّتْ فِي الدِّينِ. (فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ) أَيْ فِي شَكِّهِمْ يَذْهَبُونَ وَيَرْجِعُونَ.

Tıpkı Yüce Allah'ın: "يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا" [Nisâ: 176] buyruğunda olduğu gibi, cihad etmeyi kerih gördükleri için takdirindedir. (وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ) {ve kalpleri şüpheye düşüp} din konusunda şüpheye kapıldı. (فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ) {de kendi şüpheleri içinde bocalayıp duranlar} yani şüpheleri içerisinde bir o yana bir bu yana gidip gelirler.

[سورة التوبة (٩): آية ٤٦]

[Tevbe Sûresi (9): Âyet 46]

وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ (٤٦)

{ وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ } “Eğer sefere çıkmak isteselerdi elbette onun için bir hazırlık yaparlardı. Fakat Allah onların harekete geçmelerini istemedi de onları alıkoydu ve 'Oturup kalanlarla beraber oturun' denildi.” (46)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً) أَيْ لَوْ أَرَادُوا الْجِهَادَ لَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ السَّفَرِ. فَتَرْكُهُمُ الِاسْتِعْدَادَ دَلِيلٌ عَلَى إِرَادَتِهِمُ التَّخَلُّفَ. (وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ) أَيْ خُرُوجَهُمْ مَعَكَ. (فَثَبَّطَهُمْ) أَيْ حَبَسَهُمْ عَنْكَ وَخَذَلَهُمْ، لِأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ لَمْ يُؤْذَنْ لَنَا فِي الْجُلُوسِ أَفْسَدْنَا وَحَرَّضْنَا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ. وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا أَنَّ بَعْدَهُ" لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا". (وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ) قِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ، وَيَكُونُ هَذَا هُوَ الْإِذْنَ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ. قِيلَ: قَالَهُ النَّبِيُّ ﷺ غَضَبًا فَأَخَذُوا بِظَاهِرِ لَفْظِهِ وَقَالُوا. قَدْ أَذِنَ لَنَا. وَقِيلَ: هُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الْخِذْلَانِ، أَيْ أَوْقَعَ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمُ الْقُعُودَ. وَمَعْنَى (مَعَ الْقاعِدِينَ) أَيْ مَعَ أُولِي الضَّرَرِ وَالْعُمْيَانِ وَالزَّمْنَى والنسوان والصبيان.

Yüce Allah'ın: (وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً) {Eğer sefere çıkmak isteselerdi elbette onun için bir hazırlık yaparlardı} buyruğu, yani cihada çıkmak isteselerdi yolculuk hazırlığı yaparlardı demektir. Hazırlığı terk etmeleri, geride kalmayı istediklerinin delilidir. (وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ) {Fakat Allah onların harekete geçmelerini istemedi} yani seninle birlikte çıkmalarını hoş görmedi. (فَثَبَّطَهُمْ) {de onları alıkoydu} yani seni bırakıp geri kalmalarını sağladı ve onları yardımsız bıraktı; çünkü onlar: “Şayet oturup kalmamıza izin verilmezse fesat çıkarır ve müminleri kışkırtırız” demişlerdi. Bundan sonra gelen "لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا" ayeti de buna delalet etmektedir. (وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ) {ve 'Oturup kalanlarla beraber oturun' denildi} ifadesi hakkında: Bu, birbirlerine söyledikleri bir sözdür, denilmiştir. Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözü olduğu da söylenmiştir; bu durumda bu, daha önce zikri geçen izin olur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu öfkeyle söylediği, onların ise lafzın zahirini tutup “Bize izin verdi” dedikleri rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de bu, yardımsız bırakmaktan kinayedir; yani Allah onların kalplerine oturup kalma isteğini koymuştur. (مَعَ الْقاعِدِينَ) {Oturup kalanlarla beraber} ifadesinin anlamı ise; özür sahipleri, âmâlar, kötürümler, kadınlar ve çocuklarla beraber demektir.

[سورة التوبة (٩): آية ٤٧]

[Tevbe Sûresi (9): Âyet 47]

لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلاَّ خَبالاً وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧)

{ لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Eğer içinizde sefere çıksalardı, size bozgunculuktan başka bir şey katmazlar ve fitne çıkarmak isteyerek aranıza sokulup koşarlardı. İçinizde onlara kulak verenler de vardı. Allah zalimleri çok iyi bilendir.” (47)

هُوَ تَسْلِيَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي تَخَلُّفِ الْمُنَافِقِينَ عَنْهُمْ. وَالْخَبَالُ: الْفَسَادُ وَالنَّمِيمَةُ وَإِيقَاعُ الِاخْتِلَافِ وَالْأَرَاجِيفِ. وَهَذَا اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، أَيْ مَا زَادُوكُمْ قُوَّةً وَلَكِنْ طَلَبُوا الْخَبَالَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا يَزِيدُونَكُمْ فِيمَا يَتَرَدَّدُونَ [فِيهِ] مِنَ الرَّأْيِ إِلَّا خَبَالًا، فَلَا يكون الاستثناء منقطعا.

Bu [ayet], münafıkların kendilerinden geri kalması hususunda müminler için bir tesellidir. Habâl (الْخَبَالُ); bozgunculuk, laf taşıma (koğuculuk), ayrılık çıkarma ve asılsız haberler yaymaktır. Bu, munkatı' (kesintili) bir istisnadır; yani “Size güç katmazlardı, fakat bozgunculuk peşinde olurlardı” demektir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, “Görüş konusunda tereddüt ettikleri [şeyde] size bozgunculuktan başka bir şey artırmazlar” şeklindedir; bu takdirde istisna munkatı' olmaz.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ) الْمَعْنَى لَأَسْرَعُوا فِيمَا بَيْنَكُمْ بِالْإِفْسَادِ. وَالْإِيضَاعُ، سُرْعَةُ السَّيْرِ. وَقَالَ الرَّاجِزُ:

Yüce Allah'ın: (وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ) {ve fitne çıkarmak isteyerek aranıza sokulup koşarlardı} buyruğunun manası: Bozgunculuk yapmak için aranızda hızla koşarlardı, demektir. Îdâ' (الْإِيضَاعُ), hızlı yürümek/koşmaktır. Recez şairi şöyle demiştir:

يَا لَيْتَنِي فِيهَا جَذَعْ ... أَخُبَّ فِيهَا وَأَضَعْ

Keşke onda genç bir deve olsaydım da... onda tırıs koşup süratle gitseydim.

يُقَالُ: وَضَعَ الْبَعِيرُ إِذَا عَدَا، يَضَعُ وَضْعًا وَوُضُوعًا إِذَا أَسْرَعَ السَّيْرَ. وَأَوْضَعْتُهُ حَمَلْتُهُ عَلَى الْعَدْوِ. وَقِيلَ: الْإِيضَاعُ سَيْرٌ مِثْلُ الْخَبَبِ. وَالْخَلَلُ الْفُرْجَةُ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ، وَالْجَمْعُ الْخِلَالُ، أَيِ الْفُرَجُ الَّتِي تَكُونُ بَيْنَ الصُّفُوفِ. أَيْ لَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ بِالنَّمِيمَةِ وَإِفْسَادِ ذَاتِ الْبَيْنِ. (يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ) مَفْعُولٌ ثَانٍ. وَالْمَعْنَى يَطْلُبُونَ لَكُمُ الْفِتْنَةَ، أَيِ الْإِفْسَادَ وَالتَّحْرِيضَ. وَيُقَالُ: أَبْغَيْتُهُ كَذَا أَعَنْتُهُ عَلَى طَلَبِهِ، وَبَغَيْتُهُ كَذَا طَلَبْتُهُ لَهُ. وَقِيلَ: الْفِتْنَةُ هُنَا الشِّرْكُ. (وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ) أَيْ عُيُونٌ لَهُمْ يَنْقُلُونَ إِلَيْهِمُ الْأَخْبَارَ مِنْكُمْ. قَتَادَةُ: وَفِيكُمْ مَنْ يَقْبَلُ مِنْهُمْ قَوْلَهُمْ وَيُطِيعُهُمْ. النَّحَّاسُ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّهُ الْأَغْلَبُ مِنْ مَعْنَيَيْهِ أَنَّ مَعْنَى سماع يسمع الكلام: ومثله" سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ" [المائدة: ٤١]. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: لَا يَكَادُ يُقَالُ فِيهِ إِلَّا سامع، مثل قائل.

Deve koştuğunda “vada'a'l-baîru” denilir; yürüyüşünü hızlandırdığında “yada'u vad'an ve vudû'an” denir. “Evda'tuhu” ise onu koşmaya sevk ettim demektir. Îdâ'ın, tiris yürüyüş (habeb) gibi bir yürüyüş olduğu da söylenmiştir. Halel (الْخَلَلُ), iki şey arasındaki aralıktır; çoğulu hilâl (الْخِلَالُ) gelir; yani saflar arasında bulunan aralıklardır. Manası: Koğuculuk yaparak ve aranızı bozarak aranızda hızla dolaşırlardı, demektir. (يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ) {fitne çıkarmak isteyerek} ikinci mef'ûldür. Anlamı ise: Sizin için fitne, yani bozgunculuk ve kışkırtma ararlar, demektir. Bir kimsenin bir şeyi aramasına yardım ettiğinde “ebğaytuhu kezâ”, onun adına bir şey aradığında ise “bağaytuhu kezâ” denir. Buradaki fitnenin şirk olduğu da söylenmiştir. (وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ) {İçinizde onlara kulak verenler de vardı} yani sizden onlara haber taşıyan casusları vardı. Katâde şöyle demiştir: İçinizde onların sözünü kabul eden ve onlara itaat edenler vardı. En-Nehhâs şöyle der: Birinci görüş daha evlâdır; çünkü semmâ' (سَمَّاع) kelimesinin iki anlamından en yaygın olanı sözü dinleyendir; nitekim: "سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ" [Mâide: 41] ayeti de böyledir. İkinci görüşte ise tıpkı “kâil” yerine “kavvâl” denmemesi gibi hemen hemen ancak “sâmi'” denilir.

[سورة التوبة (٩): آية ٤٨]

[Tevbe Sûresi (9): Âyet 48]

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كارِهُونَ (٤٨)

{ لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَارِهُونَ } “Andolsun ki onlar daha önce de fitne çıkarmak istemişler ve gerçek gelip Allah'ın emri üstün çıkıncaya kadar senin aleyhine türlü dolaplar çevirmişlerdi; hem de onlar bundan hiç hoşlanmadıkları halde.” (48)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ) أَيْ لَقَدْ طَلَبُوا الْإِفْسَادَ وَالْخَبَالَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَظْهَرَ أَمْرُهُمْ، وَيَنْزِلَ الْوَحْيُ بِمَا أَسَرُّوهُ وَبِمَا سَيَفْعَلُونَهُ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: أَرَادَ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ، وَقَفُوا عَلَى ثَنِيَّةِ الْوَدَاعِ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ لِيَفْتِكُوا بِالنَّبِيِّ ﷺ. (وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ) أَيْ صَرَفُوهَا وَأَجَالُوا الرَّأْيَ فِي إِبْطَالِ مَا جِئْتَ بِهِ (حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ) أي دينه" وَهُمْ كارِهُونَ"

Yüce Allah'ın: { لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ } “Andolsun ki onlar daha önce de fitne çıkarmak istemişlerdi” buyruğu; yani durumları açığa çıkmadan ve gizledikleri ile yapacakları şeyler hakkında vahiy inmeden önce de bozgunculuk ve fesat peşine düşmüşlerdi, demektir. İbn Cüreyc şöyle demiştir: [Ayetle] Akabe gecesinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e suikast düzenlemek üzere Seniyyetü'l-Vedâ‘ mevkiinde bekleyen münafıklardan on iki adam kastedilmiştir. { وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ } “Ve senin aleyhine türlü dolaplar çevirmişlerdi” buyruğu; yani işleri ters yüz etmişler ve getirdiğin şeyi boşa çıkarmak için türlü fikir ve planlar yürütmüşlerdi, demektir. { حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ } “Nihayet hak gelip Allah'ın emri üstün çıkıncaya kadar” yani O'nun dini galip gelinceye kadar; { وَهُمْ كَارِهُونَ } “Hem de onlar bundan hiç hoşlanmadıkları halde” [demektir].

[سورة التوبة (٩): الآيات ٤٩ الى ٥٠]

[Tevbe Sûresi (9): Âyetler 49-50]

وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٤٩) إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ (49) إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (50) } “Onlardan kimi de 'Bana izin ver, beni fitneye düşürme' der. Bilesiniz ki onlar zaten fitnenin ta içine düşmüşlerdir. Şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır. (49) Sana bir iyilik ulaşırsa bu onları üzer. Sana bir musibet dokunursa 'Biz tedbirimizi önceden almıştık' derler ve sevinç içinde dönüp giderler. (50)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي) مِنْ أَذِنَ يَأْذَنُ. وَإِذَا أَمَرْتَ زِدْتَ هَمْزَةً مَكْسُورَةً وَبَعْدَهَا هَمْزَةٌ هِيَ فَاءُ الْفِعْلِ، وَلَا يَجْتَمِعُ هَمْزَتَانِ فَأُبْدِلَتْ مِنَ الثانية ياء لكسرة ما قبلها فقلت ائذن. فَإِذَا وَصَلْتَ زَالَتِ الْعِلَّةُ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ هَمْزَتَيْنِ، ثُمَّ هَمَزْتَ فَقُلْتَ:" وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي" وَرَوَى وَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ" وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ اوْذَنْ لِي" خَفَّفَ الْهَمْزَةَ. قَالَ النحاس: يقال ائذن لفلان ثم ائذن لَهُ هِجَاءُ الْأُولَى وَالثَّانِيَةِ وَاحِدٌ بِأَلِفٍ وَيَاءٍ قبل الذال في الخط. فإن قلت: ائذن لِفُلَانٍ وَأْذَنْ لِغَيْرِهِ كَانَ الثَّانِي بِغَيْرِ يَاءٍ وَكَذَا الْفَاءُ. وَالْفَرْقُ بَيْنَ ثُمَّ وَالْوَاوُ أَنَّ ثُمَّ يُوقَفُ عَلَيْهَا وَتَنْفَصِلُ وَالْوَاوُ وَالْفَاءُ لَا يُوقَفُ عَلَيْهِمَا وَلَا يَنْفَصِلَانِ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلْجَدِّ بْنِ قَيْسٍ أَخِي بَنِي سَلِمَةَ لَمَّا أَرَادَ الْخُرُوجَ إِلَى تَبُوكَ: (يَا جَدُّ، هَلْ لَكَ فِي جِلَادِ بَنِي الْأَصْفَرِ تَتَّخِذُ مِنْهُمْ سَرَارِيَّ وَوُصَفَاءَ) فَقَالَ الْجَدُّ: قَدْ عَرَفَ قَوْمِي أَنِّي مُغَرَمٌ بِالنِّسَاءِ، وَإِنِّي أَخْشَى إِنْ رَأَيْتُ بَنِي الْأَصْفَرِ أَلَّا أَصْبِرَ عَنْهُنَّ فَلَا تَفْتِنِّي وَأْذَنْ لِي فِي الْقُعُودِ وَأُعِينُكَ بِمَالِيَ فَأَعْرَضَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: (قَدْ أَذِنْتُ لَكَ) فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. أَيْ لَا تَفْتِنِّي بِصَبَاحَةِ وُجُوهِهِمْ، وَلَمْ يَكُنْ بِهِ عِلَّةٌ إِلَّا النِّفَاقَ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَالْأَصْفَرُ رَجُلٌ مِنَ الْحَبَشَةِ كَانَتْ لَهُ بَنَاتٌ لَمْ يَكُنْ فِي وَقْتِهِنَّ أَجْمَلُ مِنْهُنَّ وَكَانَ بِبِلَادِ الرُّومِ. وَقِيلَ: سُمُّوا بِذَلِكَ لِأَنَّ الْحَبَشَةَ غَلَبَتْ عَلَى الرُّومِ، وَوَلَدَتْ لَهُمْ بَنَاتٍ فَأَخَذْنَ مِنْ بَيَاضِ الرُّومِ وَسَوَادِ الْحَبَشَةِ، فَكُنَّ صُفْرًا لُعْسًا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فِي قَوْلِ ابْنِ ابن إِسْحَاقَ فُتُورٌ. وَأَسْنَدَ الطَّبَرِيُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ

Yüce Allah'ın: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي } “Onlardan kimi de 'Bana izin ver...' der” buyruğu: [Bu kelime] “ezine-ye'zenü” (أَذِنَ يَأْذَنُ) fiilindendir. Emir kipine aktardığında kesreli bir hemze eklersin; ardından gelen hemze ise fiilin ilk kök harfidir (fâü'l-fi'l). İki hemze bir arada bulunamayacağından, ikincisi kendisinden önceki hemzenin kesresinden ötürü yâ harfine dönüştürülür ve “i'zen” (ائذن) dersin. Vasıl (ulama) yaptığında ise iki hemzenin bir araya gelme illeti ortadan kalkar; ardından hemzeli okur ve: “Ve minhum men yekūlü'zen lî” dersin. Verş ise Nâfi'den “Ve minhum men yekūlûzen lî” (وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ اوْذَنْ لِي) şeklinde rivayet etmiş ve hemzeyi hafifletmiştir (teshil etmiştir). en-Nehhâs şöyle demiştir: “Filancaya izin ver, sonra ona da izin ver” anlamında “i'zen li-fulânin sümme'zen lehû” denilir; birincisinin ve ikincisinin yazılışı aynı olup yazı bakımından zâl harfinden önce bir elif ve yâ iledir. Şayet: “İ'zen li-fulânin ve'zen li-ğayrihî” (Filancaya izin ver, başkasına da izin ver) dersen, ikincisi yâ harfi olmaksızın yazılır; fâ harfi de böyledir. “Sümme” (ثُمَّ) ile “vâv” (وَ) arasındaki fark şudur: “Sümme” üzerinde durulabilir (vakıf yapılabilir) ve [kelimeden] ayrı yazılır; “vâv” ve “fâ” üzerinde ise durulmaz ve [kelimeden] ayrılmazlar. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Tebük'e çıkmak istediğinde Benî Selime'nin mensubu el-Cedd b. Kays'a: «Ey Cedd! Benü'l-Asfar ile vuruşmaya ve onlardan cariyeler ile köleler edinmeye var mısın?» buyurdu. Bunun üzerine el-Cedd: “Kavmim benim kadınlara pek düşkün olduğumu bilir. Benü'l-Asfar'ı [Rum kadınlarını] gördüğüm takdirde kendime hâkim olamamaktan korkarım; beni fitneye düşürme, savaşa katılmayıp geride kalmam için bana izin ver, sana malımla destek olayım” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan yüz çevirdi ve: «Sana izin verdim» buyurdu. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Yani: “Onların yüzlerinin güzelliğiyle beni fitneye düşürme” [demek istemiştir]; oysa onda nifaktan başka hiçbir hastalık/özür yoktu. el-Mehdevî şöyle demiştir: “el-Asfar”, Habeşlilerden bir adamdı; kendi döneminde onlardan daha güzeli bulunmayan kızları vardı ve Rum diyarında ikamet etmekteydi. Şöyle de denilmiştir: Habeşliler Rumlara galip gelip onlardan kız çocukları dünyaya getirdikleri, bu kızlar da Rumların beyazlığı ile Habeşlilerin siyahlığını alarak esmer ve tatlı koyu dudaklı (lu's) oldukları için bu adı almışlardır. İbn Atiyye şöyle demiştir: İbn İshâk'ın bu sözünde bir zayıflık/tutarsızlık vardır. et-Taberî ise Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in...

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: (اغْزُوا تَغْنَمُوا بنات الأصفر) فقال له الجد: ائذن لَنَا وَلَا تَفْتِنَّا بِالنِّسَاءِ. وَهَذَا مَنْزَعٌ غَيْرُ الْأَوَّلِ، وَهُوَ أَشْبَهُ بِالنِّفَاقِ وَالْمُحَادَّةِ. وَلَمَّا نَزَلَتْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِبَنِي سَلِمَةَ- وَكَانَ الْجَدُّ بْنُ قَيْسٍ مِنْهُمْ: (مَنْ سَيِّدُكُمْ يَا بَنِي سَلِمَةَ)؟ قَالُوا: جَدُّ بْنُ قَيْسٍ، غَيْرَ أَنَّهُ بَخِيلٌ جَبَانٌ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (وَأَيُّ دَاءٍ أَدْوَى مِنَ الْبُخْلِ بَلْ سَيِّدُكُمُ الْفَتَى الْأَبْيَضُ بِشْرُ بْنُ الْبَرَاءِ بْنِ مَعْرُورٍ). فَقَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ الْأَنْصَارِيُّ فِيهِ:

sallallâhu aleyhi ve sellem: (Gazaya çıkın ki Benü'l-Asfar'ın kızlarını ganimet olarak alasınız) buyurduğunu, bunun üzerine Ced'in ona: “Bize izin ver ve kadınlarla bizi fitneye düşürme” dediğini rivayet etmiştir. Bu yaklaşım birincisinden farklıdır; nifaka ve karşı gelmeye daha çok benzemektedir. Bu ayet indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem -Ced b. Kays da onlardan biri olduğu için- Benû Selime'ye: (Ey Benû Selime, sizin seyyidiniz kimdir?) diye sordu. Onlar: “Cimri ve korkak olması dışında Ced b. Kays'tır” dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Cimrilikten daha kötü bir hastalık var mıdır? Aksine sizin seyyidiniz şu beyaz tenli genç Bişr b. Berâ b. Ma'rûr'dur) buyurdu. Bunun üzerine Hassân b. Sâbit el-Ensârî onun hakkında şöyle demiştir:

وَسُوِّدَ بِشْرُ بْنُ الْبَرَاءِ لِجُودِهِ ... وَحُقَّ لِبِشْرِ بْنِ الْبَرَا أَنْ يُسَوَّدَا

Cömertliğinden ötürü Bişr b. Berâ efendi kılındı... Zaten Bişr b. Berâ'ya da efendi olmak yaraşırdı.

إِذَا مَا أَتَاهُ الْوَفْدُ أَذْهَبَ مَالَهُ ... وَقَالَ خُذُوهُ إِنَّنِي عَائِدٌ غَدَا

Ona bir heyet geldiğinde malını harcar... ve 'Alın bunu, ben yarın yine kazanırım' derdi.

(أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا) أَيْ فِي الْإِثْمِ وَالْمَعْصِيَةِ وَقَعُوا. وَهِيَ النِّفَاقُ وَالتَّخَلُّفُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. (وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ) أَيْ مَسِيرُهُمْ إِلَى النَّارِ، فَهِيَ تُحْدِقُ بِهِمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ) شَرْطٌ وَمُجَازَاةٌ، وَكَذَا" وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا" عَطْفٌ عَلَيْهِ. وَالْحَسَنَةُ: الْغَنِيمَةُ وَالظَّفَرُ. وَالْمُصِيبَةُ الِانْهِزَامُ. وَمَعْنَى قَوْلِهِمْ: (أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ) أَيِ احْتَطْنَا لِأَنْفُسِنَا، وَأَخَذْنَا بِالْحَزْمِ فَلَمْ نَخْرُجْ إِلَى الْقِتَالِ. (وَيَتَوَلَّوْا) أَيْ عَنِ الْإِيمَانِ. (وَهُمْ فَرِحُونَ) أي معجبون بذلك.

(أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا) {Bilesiniz ki onlar zaten fitnenin ta içine düşmüşlerdir} yani günahın ve isyanın içine düşmüşlerdir. Bu da nifak ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalmaktır. (وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ) {Şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır} yani onların varış yeri ateştir ve o onları çepeçevre kuşatmaktadır. Yüce Allah'ın: (إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ) {Sana bir iyilik ulaşırsa bu onları üzer} buyruğu şart ve cezadır. Aynı şekilde "وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا" {Sana bir musibet dokunursa 'Biz tedbirimizi önceden almıştık' derler ve dönüp giderler} ifadesi de ona matuftur. Hasene (iyilik), ganimet ve zaferdir. Musibet ise hezimettir. Onların: (أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ) {tedbirimizi önceden almıştık} sözünün anlamı: Kendimizi sağlama aldık, ihtiyatlı davrandık da savaşa çıkmadık, demektir. (وَيَتَوَلَّوْا) {ve dönüp giderler} yani imandan yüz çevirirler. (وَهُمْ فَرِحُونَ) {ve sevinç içinde} yani bundan dolayı böbürlenerek.

[سورة التوبة (٩): آية ٥١]

[Tevbe Sûresi (9): Âyet 51]

قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلاَّ مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١)

{ قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “De ki: 'Bizim başımıza ancak Allah'ın bizim için yazdığı şeyler gelir. O bizim mevlamızdır. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.'” (51)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا) قِيلَ: فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ. وَقِيلَ: مَا أَخْبَرَنَا بِهِ فِي كِتَابِهِ مِنْ أَنَّا إِمَّا أَنْ نَظْفَرَ فَيَكُونُ الظَّفَرُ حُسْنَى لنا، وإما أن نقتل

Yüce Allah'ın: { قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا } “De ki: 'Bizim başımıza ancak Allah'ın bizim için yazdığı şeyler gelir'” buyruğu hakkında; [bunun] Levh-i Mahfûz'da [yazılmış olanlar olduğu] söylenmiştir. [Bunun], Kitabı'nda bize bildirdiği üzere, ya zafer kazanıp zaferin bizim için bir güzellik olacağı ya da öldürüleceğimiz...

فَتَكُونُ الشَّهَادَةُ أَعْظَمَ حُسْنَى لَنَا. وَالْمَعْنَى كُلُّ شي بِقَضَاءٍ وَقَدَرٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي [الْأَعْرَافِ] أَنَّ العلم والقدر والكتاب سواء. (هُوَ مَوْلانا) أي ناصرنا. والتوكل تفويض الامر إليه. وقراءة الجمهور" يُصِيبَنا" نصب بلن. وَحَكَى أَبُو عُبَيْدَةَ أَنَّ مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَجْزِمُ بِهَا. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ" هَلْ يُصِيبُنَا" وَحُكِيَ عَنْ أَعْيَنَ قَاضِي الرَّيِّ أَنَّهُ قَرَأَ (قُلْ لَنْ يُصِيبَنا) بِنُونٍ مُشَدَّدَةٍ. وَهَذَا لَحْنٌ، لَا يُؤَكَّدُ بِالنُّونِ مَا كَانَ خَبَرًا، وَلَوْ كَانَ هَذَا فِي قِرَاءَةِ طَلْحَةَ لَجَازَ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ" [الحج: ١٥].

ve şehadet bizim için daha büyük bir güzellik olacaktır, denilmiştir. Anlamı ise: Her şey kaza ve kader iledir. [A'râf Sûresi]'nde ilim, kader ve kitabın aynı anlamda olduğu daha önce geçmişti. (هُوَ مَوْلانا) {O bizim mevlamızdır} yani yardımcımızdır. Tevekkül ise işi O'na havale etmektir. Cumhurun kıraatinde "يُصِيبَنا", "لن" edatı sebebiyle mansubdur. Ebû Ubeyde, Araplardan bazılarının onunla meczum okuduğunu nakletmiştir. Talha b. Musarrif ise "هَلْ يُصِيبُنَا" şeklinde okumuştur. Rey kadısı A'yen'den ise şeddeli nûn ile (قُلْ لَنْ يُصِيبَنَّا) şeklinde okuduğu nakledilmiştir; fakat bu bir dil kuralı hatasıdır (lahn), zira haber cümlesi olan fiil nûn ile tekit edilmez. Şayet bu, Talha'nın kıraatinde olsaydı caiz olurdu. Nitekim Yüce Allah: "هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ" [Hac: 15] buyurmuştur.

[سورة التوبة (٩): آية ٥٢]

[Tevbe Sûresi (9): Âyet 52]

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢)

{ قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ } “De ki: 'Bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetiyorsunuz? Biz ise Allah'ın kendi katından bir azapla yahut bizim ellerimizle sizi cezalandırmasını gözetiyoruz. Öyleyse gözetleyin, biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz.'” (52)

قَوْلُهُ تَعَالَى" قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا" وَالْكُوفِيُّونَ يُدْغِمُونَ اللَّامَ فِي التَّاءِ. فَأَمَّا لَامُ الْمَعْرِفَةِ فَلَا يَجُوزُ إِلَّا الْإِدْغَامُ، كَمَا قَالَ ﷿:" التَّائِبُونَ" [التوبة: ١١٢] لِكَثْرَةِ لَامِ الْمَعْرِفَةِ فِي كَلَامِهِمْ. وَلَا يَجُوزُ الإدغام في قوله:" قُلْ تَعالَوْا" [الانعام: ١٥١] لِأَنَّ" قُلْ" مُعْتَلٌّ، فَلَمْ يَجْمَعُوا عَلَيْهِ عِلَّتَيْنِ. وَالتَّرَبُّصُ الِانْتِظَارُ. يُقَالُ: تَرَبَّصَ بِالطَّعَامِ أَيِ انْتَظَرَ بِهِ إِلَى حِينِ الْغَلَاءِ. وَالْحُسْنَى تَأْنِيثُ الْأَحْسَنِ. وَوَاحِدُ الْحُسْنَيَيْنِ حُسْنَى، وَالْجَمْعُ الْحُسْنَى. وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَنْطِقَ بِهِ إِلَّا مُعَرَّفًا. لَا يُقَالُ: رَأَيْتُ امْرَأَةً حُسْنَى. وَالْمُرَادُ بِالْحُسْنَيَيْنِ الْغَنِيمَةُ وَالشَّهَادَةُ، عن ابن عباس ومجاهد وغير هما. وَاللَّفْظُ اسْتِفْهَامٌ وَالْمَعْنَى تَوْبِيخٌ. (وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ) أَيْ عُقُوبَةٍ تُهْلِكُكُمْ كَمَا أَصَابَ الْأُمَمَ الْخَالِيَةَ مِنْ قَبْلِكُمْ. (أَوْ بِأَيْدِينا) أَيْ يُؤْذَنُ لَنَا فِي قِتَالِكُمْ. (فَتَرَبَّصُوا) تَهْدِيدٌ وَوَعِيدٌ. أَيِ انْتَظِرُوا مَوَاعِدَ الشيطان إنا منتظرون مواعد الله.

Yüce Allah'ın: { قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا } “De ki: Bizim için ... gözetliyor musunuz?” buyruğunda Kûfeliler, lâm harfini tâ harfine idğam ederler (katarlar). Belirlilik takısı olan lâma (lâm-ı ma'rife) gelince onda idğamdan başkası caiz değildir. Nitekim aziz ve celil olan Allah: { التَّائِبُونَ } “Tövbe edenler...” [Tevbe, 112] buyurmuştur. Zira onların konuşmalarında harf-i tarif çokça yer alır. { قُلْ تَعَالَوْا } “De ki: Gelin...” [En'âm, 151] kavlinde ise idğam caiz değildir; çünkü 'kul' (قُلْ) illetlidir (mu'teldir), bu sebeple onun üzerinde iki illeti bir araya getirmemişlerdir. Terabbus (التَّرَبُّصُ), beklemek demektir. 'تَرَبَّصَ بِالطَّعَامِ' denilir ki 'yiyeceği pahalanma vaktine kadar bekletti' anlamına gelir. el-Husnâ (الْحُسْنَى), el-Ahsen (الْأَحْسَن) kelimesinin müennesidir (dişilidir). el-Husneyeyn (الْحُسْنَيَيْنِ) ikilisinin tekili husnâ (حُسْنَى), çoğulu ise el-husnâ'dır (الْحُسْنَى). Bu kelime ancak marife (harf-i tarifli) olarak telaffuz edilebilir; 'رَأَيْتُ امْرَأَةً حُسْنَى' (Güzel bir kadın gördüm) denilemez. İki güzellikten (el-Husneyeyn) maksat ise ganimet ve şehadettir; bu [açıklama] İbn Abbâs, Mücâhid ve bu ikisi dışındakilerden rivayet edilmiştir. İfadenin lafzı soru (istifham) olmakla birlikte anlamı kınamadır (tevbih). { وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ } “Biz ise Allah'ın kendi katından bir azapla ... sizi cezalandırmasını gözetiyoruz” yani sizden önceki geçmiş ümmetlerin başına geldiği gibi sizi helak edecek bir ceza [vermesini bekliyoruz]. { أَوْ بِأَيْدِينَا } “Yahut bizim ellerimizle” yani sizinle savaşmamız hususunda bize izin verilmesini [bekliyoruz]. { فَتَرَبَّصُوا } “Öyleyse gözetleyin” ifadesi bir tehdit ve azaptır. Yani siz şeytanın vadettiklerini bekleyedurun, muhakkak ki biz de Allah'ın vadettiklerini beklemekteyiz.

[سورة التوبة (٩): آية ٥٣]

[Tevbe Sûresi (9): Âyet 53]

قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ (٥٣)

{ قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ } “De ki: 'İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir. Çünkü siz yoldan çıkmış fâsık bir topluluk oldunuz.'” (53)

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ [الْأُولَى] قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي الْجَدِّ بْنِ قَيْسٍ إِذْ قَالَ ائْذَنْ لِي فِي الْقُعُودِ وَهَذَا مَالِي أُعِينُكَ بِهِ. وَلَفْظُ" أَنْفِقُوا" أَمْرٌ، وَمَعْنَاهُ الشَّرْطُ وَالْجَزَاءُ. وَهَكَذَا تَسْتَعْمِلُ العرب في مثل هذا تأتي بأو كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Burada dört mesele vardır: [Birincisi:] İbn Abbâs der ki: Bu ayet, “Geride kalmam için bana izin ver, işte malım, sana bununla yardım edeyim” diyen Ced b. Kays hakkında inmiştir. "أَنْفِقُوا" {infak edin} lafzı emir olup anlamı şart ve cezadır. Araplar bu tür durumlarda böyle kullanır ve şairin şu sözünde olduğu gibi “ev” (veya/ister) getirirler:

أَسِيئِي بِنَا أَوْ أَحْسِنِي لَا مَلُومَةً ... لَدَيْنَا وَلَا مَقْلِيَّةً إِنْ تَقَلَّتِ

Bize ister kötülük et ister iyilik; nefret etsen bile katımızda ne kınanırsın ne de sevgiden mahrum kalırsın.

وَالْمَعْنَى إِنْ أَسَأْتِ أَوْ أَحْسَنْتِ فَنَحْنُ عَلَى مَا تَعْرِفِينَ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: إِنْ أَنْفَقْتُمْ طَائِعِينَ أَوْ مُكْرَهِينَ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْكُمْ. ثُمَّ بَيَّنَ ﷿ لِمَ لَا يُقْبَلُ مِنْهُمْ فَقَالَ:" وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ" [التوبة: ٥٤] فَكَانَ فِي هَذَا أَدَلُّ دَلِيلٍ وَهِيَ: الثَّانِيَةُ- عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْكَافِرِ إِذَا كَانَتْ بِرًّا كَصِلَةِ الْقَرَابَةِ وَجَبْرِ الْكَسِيرِ وَإِغَاثَةِ الْمَلْهُوفِ لَا يُثَابُ عَلَيْهَا وَلَا يَنْتَفِعُ بِهَا فِي الْآخِرَةِ، بَيْدَ أَنَّهُ يُطْعَمُ بِهَا فِي الدُّنْيَا. دَلِيلُهُ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، ابْنُ جُدْعَانَ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَصِلُ الرَّحِمَ وَيُطْعِمُ الْمِسْكِينَ فَهَلْ ذَلِكَ نَافِعُهُ؟ قَالَ: (لَا يَنْفَعُهُ، إِنَّهُ لَمْ يَقُلْ يَوْمًا رَبِّ اغْفِرْ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ). وَرُوِيَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مُؤْمِنًا حَسَنَةً يُعْطَى بِهَا فِي الدُّنْيَا وَيُجْزَى بِهَا فِي الْآخِرَةِ وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيُطْعَمُ بِحَسَنَاتٍ مَا عَمِلَ لِلَّهِ بِهَا فِي الدُّنْيَا حَتَّى إِذَا أَفْضَى إِلَى الْآخِرَةِ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَسَنَةٌ يُجْزَى بِهَا (. وَهَذَا نَصٌّ. ثُمَّ قِيلَ: هَلْ بِحُكْمِ هَذَا الْوَعْدِ الصَّادِقِ لَا بُدَّ أَنْ يُطْعَمَ الْكَافِرُ وَيُعْطَى بِحَسَنَاتِهِ فِي الدُّنْيَا أَوْ ذَلِكَ مُقَيَّدٌ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ:" عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ" [الاسراء: ١٨] وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ مِنَ الْقَوْلَيْنِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَتَسْمِيَةُ مَا يَصْدُرُ عَنِ الْكَافِرِ حَسَنَةً إِنَّمَا هو بحسب

[Beytin] anlamı: Bize ister kötülük et ister iyilik, biz senin bildiğin gibiyiz, demektir. Ayetin anlamı ise şöyledir: İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul olunmayacaktır. Sonra aziz ve celil olan [Allah], infaklarının onlardan niçin kabul edilmediğini açıklayarak şöyle buyurdu: { وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ } “Harcamalarının kendilerinden kabul edilmesine engel olan tek şey, Allah’ı ve Resûlü’nü inkâr etmiş olmalarıdır.” [et-Tevbe: 54] İşte bunda -ki bu [mesele]: İkincisidir- kâfirin akrabalık bağını gözetmek, düşkünün elinden tutmak ve darda kalana yardım etmek gibi iyi amellerine âhirette sevap verilmeyeceğine ve bu amellerin ona hiçbir fayda sağlamayacağına, ancak bunlara karşılık dünyada rızıklandırılacağına en açık bir delil vardır. Bunun delili, Müslim'in Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiği şu hadistir: Âişe dedi ki: “Ey Allah'ın Resûlü! İbn Cüd‘ân Cahiliye döneminde akrabalık bağını gözetir ve yoksulu doyururdu; bu ona fayda verir mi?” dedim. Resûlullah: « لَا يَنْفَعُهُ، إِنَّهُ لَمْ يَقُلْ يَوْمًا رَبِّ اغْفِرْ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ » «Ona bir fayda vermez; çünkü o bir gün bile 'Rabbim, din (hesap) gününde günahımı bağışla' dememiştir» buyurdu. Enes'ten rivayet edildiğine göre de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مُؤْمِنًا حَسَنَةً يُعْطَى بِهَا فِي الدُّنْيَا وَيُجْزَى بِهَا فِي الْآخِرَةِ وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيُطْعَمُ بِحَسَنَاتٍ مَا عَمِلَ لِلَّهِ بِهَا فِي الدُّنْيَا حَتَّى إِذَا أَفْضَى إِلَى الْآخِرَةِ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَسَنَةٌ يُجْزَى بِهَا » «Şüphesiz Allah hiçbir müminin iyiliğini zayi etmez (haksızlık yapmaz); dünyada o iyilik sebebiyle kendisine ihsanda bulunulur, âhirette de onunla mükâfatlandırılır. Kâfire gelince, Allah için dünyada yaptığı iyilikleri sebebiyle dünyada rızıklandırılır; nihayet âhirete intikal ettiğinde mükâfatlandırılacağı hiçbir iyiliği kalmamış olur.» Bu [husus] açık bir nassdır. Sonra şöyle denilmiştir: Acaba bu doğru vaat gereğince kâfirin yaptığı iyilikler karşılığında dünyada mutlaka rızıklandırılması ve kendisine ihsanda bulunulması zorunlu mudur, yoksa bu [durum], { عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ } “Orada dilediğimiz kimseye dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz.” [el-İsrâ: 18] buyruğunda zikredilen Allah'ın dilemesiyle mi kayıtlıdır? İki görüşten sahih olanı [ikincisi] budur; doğrusunu en iyi Allah bilir. Kâfirden sâdır olan amellerin 'iyilik' (hasene) diye adlandırılması ise ancak...

ظَنِّ الْكَافِرِ، وَإِلَّا فَلَا يَصِحُّ مِنْهُ قُرْبَةٌ، لِعَدَمِ شَرْطِهَا الْمُصَحِّحِ لَهَا وَهُوَ الْإِيمَانُ. أَوْ سُمِّيَتْ حَسَنَةً لِأَنَّهَا تُشْبِهُ صُورَةَ حَسَنَةِ الْمُؤْمِنِ ظَاهِرًا. قَوْلَانِ أَيْضًا. الثَّالِثَةُ- فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ أَنَّهُ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أي وسول اللَّهِ، أَرَأَيْتَ أُمُورًا كُنْتُ أَتَحَنَّثُ بِهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ صَدَقَةٍ أَوْ عَتَاقَةٍ أَوْ صِلَةِ رَحِمٍ أَفِيهَا أَجْرٌ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَسْلَمْتَ عَلَى مَا أَسْلَفْتَ مِنْ خَيْرٍ) قُلْنَا قَوْلُهُ: (أَسْلَمْتَ عَلَى مَا أَسْلَفْتَ مِنْ خَيْرٍ) مُخَالِفٌ ظَاهِرُهُ لِلْأُصُولِ، لِأَنَّ الْكَافِرَ لَا يَصِحُّ مِنْهُ التَّقَرُّبُ لِلَّهِ تَعَالَى فَيَكُونُ مُثَابًا عَلَى طَاعَتِهِ، لِأَنَّ مِنْ شَرْطِ الْمُتَقَرِّبِ أَنْ يَكُونَ عَارِفًا بِالْمُتَقَرَّبِ إِلَيْهِ، فَإِذَا عَدِمَ الشَّرْطَ انْتَفَى صِحَّةُ الْمَشْرُوطِ. فَكَانَ الْمَعْنَى فِي الْحَدِيثِ: إِنَّكَ اكْتَسَبْتَ طِبَاعًا جَمِيلَةً فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَكْسَبَتْكَ عَادَةً جَمِيلَةً فِي الْإِسْلَامِ. وَذَلِكَ أَنَّ حَكِيمًا ﵁ عَاشَ مِائَةً وَعِشْرِينَ سَنَةً، سِتِّينَ فِي الْإِسْلَامِ وَسِتِّينَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَأَعْتَقَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِائَةَ رَقَبَةٍ وَحَمَلَ عَلَى مِائَةِ بَعِيرٍ؟ وَكَذَلِكَ فَعَلَ فِي الْإِسْلَامِ. وَهَذَا وَاضِحٌ. وَقَدْ قِيلَ: لَا يَبْعُدُ فِي كَرَمِ اللَّهِ أَنْ يُثِيبَهُ عَلَى فِعْلِهِ ذَلِكَ بِالْإِسْلَامِ، كَمَا يُسْقِطُ عَنْهُ مَا ارْتَكَبَهُ فِي حَالِ كُفْرِهِ مِنَ الْآثَامِ. وَإِنَّمَا لَا يُثَابُ مَنْ لَمْ يُسْلِمْ وَلَا تَابَ، وَمَاتَ كَافِرًا. وَهَذَا ظَاهِرُ الْحَدِيثِ. وَهُوَ الصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَلَيْسَ عَدَمُ شَرْطِ الْإِيمَانِ فِي عَدَمِ ثَوَابِ مَا يَفْعَلُهُ مِنَ الْخَيْرِ ثُمَّ أَسْلَمَ وَمَاتَ مُسْلِمًا بِشَرْطٍ عَقْلِيٍّ لَا يَتَبَدَّلُ، وَاللَّهُ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يُضِيعَ عَمَلَهُ إِذَا حَسُنَ إِسْلَامُهُ. وَقَدْ تَأَوَّلَ الْحَرْبِيُّ الْحَدِيثَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى فَقَالَ: (أَسْلَمْتَ عَلَى مَا أَسْلَفْتَ)، أَيْ مَا تَقَدَّمَ لَكَ مِنْ خَيْرٍ عَمِلْتَهُ فَذَلِكَ لَكَ. كَمَا تَقُولُ: أَسْلَمْتُ عَلَى أَلْفِ دِرْهَمٍ، أَيْ عَلَى أَنْ أَحْرَزَهَا لِنَفْسِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ رَوَى مُسْلِمٌ عَنِ الْعَبَّاسِ قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ [إِنَّ] أَبَا طَالِبٍ كَانَ يَحُوطُكَ وَيَنْصُرُكَ، فَهَلْ نَفَعَهُ ذَلِكَ؟ قَالَ: (نَعَمْ وَجَدْتُهُ فِي غَمَرَاتٍ مِنَ النَّارِ فَأَخْرَجْتُهُ إِلَى ضَحْضَاحٍ). قِيلَ لَهُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُخَفَّفَ عَنِ الْكَافِرِ بَعْضُ الْعَذَابِ

kâfirin zannına göredir; aksi takdirde onu geçerli kılacak şart olan iman bulunmadığı için ondan hiçbir kurbet (ibadet ve yakınlaşma) sahih olmaz. Yahut zahiren müminin iyiliğinin suretine benzediği için buna hasene (iyilik) adı verilmiştir. Bunlar da iki ayrı görüştür. Üçüncüsü- Eğer şöyle denilirse: Müslim, Hakîm b. Hizâm'dan rivayet etmiştir ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Ey Allah'ın Resûlü! Câhiliye döneminde yaptığım sadaka vermek, köle azat etmek veya akrabalık bağını gözetmek gibi ibadet maksatlı birtakım ameller hakkında ne dersiniz, bunlarda bir ecir var mıdır?» diye sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: « أَسْلَمْتَ عَلَى مَا أَسْلَفْتَ مِنْ خَيْرٍ » «Daha önce yapmış olduğun hayırlar üzere Müslüman oldun» buyurdu. Biz deriz ki: Onun « أَسْلَمْتَ عَلَى مَا أَسْلَفْتَ مِنْ خَيْرٍ » «Daha önce yapmış olduğun hayırlar üzere Müslüman oldun» sözünün zahiri asıllara (usul kaidelerine) aykırıdır; zira kâfirden Yüce Allah'a yakınlaşma (takarrub) sahih olmaz ki itaatine karşılık sevap alabilsin. Çünkü kurbette bulunan kimsenin, kendisine yaklaşılanı (Allah'ı) bilip tanıması şarttır. Şart ortadan kalktığında şart koşulanın sıhhati de ortadan kalkar. Dolayısıyla hadisteki mana şudur: Sen Câhiliye devrinde güzel huylar edindin, bunlar da İslam'da sana güzel bir alışkanlık kazandırdı. Nitekim Hakîm radıyallâhu anh yüz yirmi yıl yaşadı; altmış yılı İslam'da, altmış yılı da Câhiliye'de geçti. Câhiliye devrinde yüz köle azat etti ve yüz deve bağışladı; aynı şeyleri İslam'da da yaptı. Bu durum gayet açıktır. Şöyle de denilmiştir: Kâfirlik halindeyken işlediği günahları İslam ile sildiği gibi, Allah'ın kereminden bu ameline İslam sebebiyle sevap vermesi de uzak bir ihtimal değildir. Sevap verilmeyen kimse, yalnızca Müslüman olmayıp tövbe etmeyen ve kâfir olarak ölen kimsedir. Hadisin zahiri de budur. Doğru olan da inşaallah budur. Bir kimsenin [küfür halindeyken] işlediği hayırdan sevap almaması hususundaki iman şartının yokluğu, daha sonra Müslüman olup Müslüman olarak ölmesi durumunda değişmez bir aklî şart değildir. Müslümanlığı güzelleştiğinde Allah, onun amelini zayi etmeyecek kadar kerem sahibidir. el-Harbî de bu hadisi bu manaya tevil ederek şöyle demiştir: « أَسْلَمْتَ عَلَى مَا أَسْلَفْتَ » «Daha önce yapmış olduğun üzere Müslüman oldun», yani daha önce işlediğin hayırdan ne varsa o senindir. Tıpkı: "Bin dirhem üzere Müslüman oldum" yani onu kendime kazandım denmesi gibidir. En doğrusunu Allah bilir. Dördüncüsü- Eğer şöyle denilirse: Müslim, el-Abbâs'tan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! [Şüphesiz] Ebû Tâlib seni koruyup gözetiyor ve sana yardım ediyordu, bunun ona bir faydası oldu mu?" dedim. Buyurdu ki: « نَعَمْ وَجَدْتُهُ فِي غَمَرَاتٍ مِنَ النَّارِ فَأَخْرَجْتُهُ إِلَى ضَحْضَاحٍ » «Evet, ben onu ateşin derinliklerinde buldum da onu [topuklara kadar gelen] sığ bir yere çıkardım.» Kendisine şöyle cevap verilir: Kâfirin azabının bir kısmının hafifletilmesi uzak bir ihtimal değildir

بِمَا عَمِلَ مِنَ الْخَيْرِ، لَكِنْ مَعَ انْضِمَامِ شَفَاعَةٍ، كَمَا جَاءَ فِي أَبِي طَالِبٍ. فَأَمَّا غَيْرُهُ فَقَدْ أَخْبَرَ التَّنْزِيلُ بِقَوْلِهِ:" فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ" [المدثر: ٤٨]. وَقَالَ مُخْبِرًا عَنِ الْكَافِرِينَ:" فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ. وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ" [الشعراء: ١٠٠، ١٠١]. وَقَدْ رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ذُكِرَ عِنْدَهُ عَمُّهُ أَبُو طَالِبٍ فَقَالَ: (لَعَلَّهُ تَنْفَعُهُ شَفَاعَتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُجْعَلُ فِي ضَحْضَاحٍ مِنَ النَّارِ يَبْلُغُ كَعْبَيْهِ يَغْلِي مِنْهُ دِمَاغُهُ). مِنْ حَدِيثِ الْعَبَّاسِ [﵁]: (وَلَوْلَا أَنَا لَكَانَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ) أَيْ كافرين.

azabının bir kısmının hafifletilmesi uzak bir ihtimal değildir; ancak bu, tıpkı Ebû Tâlib hakkında geldiği gibi bir şefaatin eklenmesiyle olur. Ondan başkasına gelince, indirilen kitap: "فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ" [Müddessir: 48] buyruğu ile haber vermiştir. Kâfirlerden haber vererek de şöyle buyurmuştur: "فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ. وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ" [Şuarâ: 100-101]. Nitekim Müslim, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında amcası Ebû Tâlib anılmış, o da şöyle buyurmuştur: (Kıyamet gününde şefaatimin ona fayda vermesi ve bundan ötürü topuklarına kadar ulaşan ve beynini kaynatan sığ bir ateşe konulması umulur). Abbâs [radıyallâhu anh] hadisinden: (Eğer ben olmasaydım o kesinlikle cehennemin en alt tabakasında olurdu). Yüce Allah'ın: (إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ) {Çünkü siz fâsık bir topluluk oldunuz} buyruğu, yani kâfirler idiniz demektir.

[سورة التوبة (٩): آية ٥٤]

[Tevbe Sûresi (9): Âyet 54]

وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسالى وَلا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كارِهُونَ (٥٤)

{ وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَى وَلَا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ } “Harcamalarının kendilerinden kabul edilmesine engel olan şey; onların Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmeleri, namaza ancak üşene üşene gelmeleri ve harcamalarını da ancak istemeye istemeye yapmalarıdır.” (54)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى-[قَوْلُهُ تَعَالَى]: (وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ) " أَنْ" الْأُولَى فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، وَالثَّانِيَةُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ. وَالْمَعْنَى: وَمَا مَنَعَهُمْ مِنْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا كُفْرُهُمْ وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ" أَنْ يُقْبَلَ مِنْهُمْ" بِالْيَاءِ، لِأَنَّ النَّفَقَاتِ وَالْإِنْفَاقَ وَاحِدٌ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسالى) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنْ كَانَ فِي جَمَاعَةٍ صَلَّى وَإِنِ انْفَرَدَ لَمْ يُصَلِّ، وَهُوَ الَّذِي لَا يَرْجُو عَلَى الصَّلَاةِ ثَوَابًا وَلَا يَخْشَى فِي تَرْكِهَا عِقَابًا. فَالنِّفَاقُ يُورِثُ الْكَسَلَ فِي الْعِبَادَةِ لَا مَحَالَةَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي [النِّسَاءِ] الْقَوْلُ فِي هَذَا كُلِّهِ. وَقَدْ ذَكَرْنَا هُنَاكَ حَدِيثَ الْعَلَاءِ مُوعَبًا. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كارِهُونَ) لِأَنَّهُمْ يَعُدُّونَهَا مَغْرَمًا وَمَنْعَهَا مَغْنَمًا وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَهِيَ غَيْرُ مُتَقَبَّلَةٍ وَلَا مُثَابٍ عَلَيْهَا حَسْبَ مَا تَقَدَّمَ.

Bunda üç mesele vardır: Birincisi: [Yüce Allah'ın şu buyruğudur]: { وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ } “Harcamalarının kendilerinden kabul edilmesine engel olan şey; ancak onların...” [ifadesindeki] birinci “en” (أَنْ) nasb mahallinde, ikincisi ise ref‘ mahallindedir. Anlamı şudur: Harcamalarının kendilerinden kabul edilmesine engel olan şey, sadece onların küfürleridir. Kûfeliler, harcamalar (en-nefekât) ile infak aynı manaya geldiği için [fiili] “ye” ile “en yukbele minhum” (أَنْ يُقْبَلَ مِنْهُمْ) şeklinde okumuşlardır. İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسالى } “Namaza ancak üşene üşene gelirler” buyruğudur. İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: “[Münafık] cemaat içinde bulunursa namaz kılar, yalnız kalırsa kılmaz. O, namaz karşılığında bir sevap ummayan, onu terk ettiğinde de bir cezadan korkmayan kimsedir.” Dolayısıyla nifak, ibadette kaçınılmaz olarak tembellik doğurur. Bütün bunlara dair açıklama [en-Nisâ Sûresi'nde] geçmişti. Orada el-Alâ hadisini eksiksiz olarak zikretmiştik. Hamd Allah'a mahsustur. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَلا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كارِهُونَ } “Harcamalarını da ancak istemeye istemeye yaparlar” buyruğudur. Çünkü onlar [harcamayı] bir zarar/cereme, vermemeyi ise bir kazanç sayarlar. Durum böyle olunca, daha önce geçtiği üzere bu [harcama] ne kabul edilir ne de buna bir sevap verilir.

[سورة التوبة (٩): الآيات ٥٥ الى ٥٦]

[Tevbe Sûresi (9): Âyetler 55-56]

فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٥٥) وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦)

{ فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٥٥) وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦) } “Onların malları da evlatları da seni imrendirmesin! Allah bunlarla ancak kendilerine dünya hayatında azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını murat etmektedir. (55) Onlar kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler; oysa onlar sizden değillerdir, ancak onlar korkak bir topluluktur. (56)”

أَيْ لَا تَسْتَحْسِنْ مَا أَعْطَيْنَاهُمْ وَلَا تَمِلْ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ اسْتِدْرَاجٌ" إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها" قَالَ الْحَسَنُ: الْمَعْنَى بِإِخْرَاجِ الزَّكَاةِ وَالْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَهَذَا اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالْمَعْنَى فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا إِنَّمَا يَرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْآخِرَةِ. وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَقِيلَ: يُعَذِّبُهُمْ بِالتَّعَبِ فِي الْجَمْعِ. وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ وَقَوْلِ الْحَسَنِ لَا تَقْدِيمَ فِيهِ وَلَا تَأْخِيرَ، وَهُوَ حَسَنٌ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا لِأَنَّهُمْ مُنَافِقُونَ، فَهُمْ يُنْفِقُونَ كَارِهِينَ فَيُعَذَّبُونَ بِمَا يُنْفِقُونَ. (وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ) نَصٌّ فِي أَنَّ اللَّهَ يُرِيدُ أَنْ يَمُوتُوا كَافِرِينَ، سَبَقَ بِذَلِكَ الْقَضَاءُ. (وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ) بَيَّنَ أَنَّ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُنَافِقِينَ الْحَلِفَ بِأَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ. نَظِيرُهُ" إِذا جاءَكَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ" [المنافقون: ١] الْآيَةَ. وَالْفَرَقُ الْخَوْفُ، أَيْ يَخَافُونَ أَنْ يُظْهِرُوا ما هم عليه فيقتلوا.

Yani onlara verdiklerimizi güzel bulma ve ona meyletme; çünkü bu bir istidrâcdır (tedricen felakete sürüklemedir). { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها } “Allah bunlarla ancak kendilerine azap etmeyi murat etmektedir” [buyruğu hakkında] el-Hasen şöyle demiştir: Mana; zekât çıkarmak ve Allah yolunda infak etmekledir. et-Taberî’nin tercihi de budur. İbn Abbâs ve Katâde ise şöyle demişlerdir: Sözde takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; mana şöyledir: “Onların malları da evlatları da dünya hayatında seni imrendirmesin; Allah bunlarla ancak âhirette onlara azap etmeyi murat etmektedir.” en-Nahhâs'ın belirttiğine göre bu, Arap dili ehlinin çoğunluğunun görüşüdür. [Bir diğer görüşe göre]: Onları [malı] toplamadaki yorgunlukla azaplandırır, denilmiştir. Bu yoruma ve el-Hasen’in görüşüne göre ise ayette takdim ve tehir yoktur ve bu da güzel bir görüştür. [Yine] denilmiştir ki mana: Onların malları da evlatları da seni imrendirmesin; Allah onlara dünyada bunlarla ancak [şunun için] azap etmeyi murat etmektedir: Çünkü onlar münafıktırlar; istemeyerek infak ederler ve infak ettikleri şeylerle azap görürler. { وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ } “ve canlarının kâfir olarak çıkmasını [murat etmektedir]” ifadesi, kaza-i ilâhî bu şekilde cereyan ettiği için Allah'ın onların kâfir olarak ölmelerini murat ettiğine dair açık bir nasstır. { وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ } “Onlar kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler” buyruğu, mümin olduklarına dair yemin etmenin münafıkların ahlakından olduğunu açıklamaktadır. Bunun bir benzeri: { إِذا جاءَكَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ } “Münafıklar sana geldikleri vakit: «Şahitlik ederiz ki sen muhakkak Allah'ın Resûlüsün» derler” [Münâfikûn: 1] ayetidir. Farak (الْفَرَقُ) ise korku demektir; yani onlar üzerlerinde bulundukları [küfür] halini açığa vurup da öldürülmekten korkarlar.

[سورة التوبة (٩): آية ٥٧]

[Tevbe Sûresi (9): Âyet 57]

لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧)

{ لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧) } “Eğer bir sığınak yahut mağaralar ya da girilecek bir delik bulsalardı, başlarını alıp koşarak hemen oraya yönelirlerdi.” (57)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً) كَذَا الْوَقْفُ عَلَيْهِ. وَفِي الْخَطِّ بِأَلِفَيْنِ: الْأُولَى هَمْزَةٌ، وَالثَّانِيَةُ عِوَضٌ مِنَ التَّنْوِينِ، وَكَذَا [رَأَيْتُ] جُزْءًا. وَالْمَلْجَأُ الْحِصْنُ، عَنْ قَتَادَةَ وَغَيْرِهِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: الْحِرْزُ، وَهُمَا سَوَاءٌ. يُقَالُ: لَجَأْتُ إِلَيْهِ لَجَأَ (بِالتَّحْرِيكِ) وَمَلْجَأً وَالْتَجَأْتُ إِلَيْهِ

Yüce Allah'ın: { لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً } “Eğer bir sığınak bulsalardı” buyruğunda vakıf (duruş) böyledir. Yazıda iki elifledir: Birincisi hemzedir, ikincisi ise tenvinin bedelidir (yerine gelmiştir). [Gördüm anlamına gelen] { رَأَيْتُ جُزْءًا } “cüz'en gördüm” ifadesi de böyledir. Katâde ve başkalarından nakledildiğine göre el-melce' (الْمَلْجَأُ), kale (sağlam sığınak) demektir. İbn Abbâs: "el-Hırz (korunak)" demiştir ki ikisi de aynı manadadır. [Arapçada]: “Ona sığındım” anlamında [mastarın harfleri] harekeli olarak lece'tü ileyhi lece'en (لَجَأْتُ إِلَيْهِ لَجَأَ) ve melce'en (مَلْجَأً) ile iltece'tü ileyh (وَالْتَجَأْتُ إِلَيْهِ)...

بِمَعْنًى. وَالْمَوْضِعُ أَيْضًا لَجَأً وَمَلْجَأً. وَالتَّلْجِئَةُ الْإِكْرَاهُ. وَأَلْجَأْتُهُ إِلَى الشَّيْءِ اضْطَرَرْتُهُ إِلَيْهِ. وَأَلْجَأْتُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ أَسْنَدْتُهُ. وَعَمْرُو بْنُ لَجَأَ التَّمِيمِيُّ الشَّاعِرُ عَنِ الْجَوْهَرِيِّ. (أَوْ مَغَارَاتٍ) جَمْعُ مَغَارَةٍ، مِنْ غَارَ يَغِيرُ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَغَارَ يُغِيرُ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

hepsi aynı manadadır. Mekân için de lece' (لَجَأً) ve melce' (مَلْجَأً) denir. Telcie (التَّلْجِئَةُ), zorlamak demektir. Bir şeyi ona zorla yaptırdığımda elce'tühû ile’ş-şey'i (أَلْجَأْتُهُ إِلَى الشَّيْءِ) denir. İşimi Allah'a havale ettiğimde ise elce'tü emrî ilallâh (أَلْجَأْتُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ) denir. Şair Amr b. Lece' et-Temîmî de el-Cevherî'den nakledilmiştir. { أَوْ مَغَارَاتٍ } “yahut mağaralar”, gâre yeğîru (غَارَ يَغِيرُ) fiilinden gelen meğârah (مَغَارَة) kelimesinin çoğuludur. el-Ahfeş şöyle demiştir: Tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi eğâre yüğîru (أَغَارَ يُغِيرُ) fiilinden olması da caizdir:

الْحَمْدُ لِلَّهِ مُمْسَانَا وَمُصْبَحَنَا

Akşamımıza ve sabahımıza hamdolsun Allah'a.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمَغَارَاتُ الْغِيرَانُ وَالسَّرَادِيبُ، وَهِيَ الْمَوَاضِعُ الَّتِي يُسْتَتَرُ فِيهَا، وَمِنْهُ غَارَ الْمَاءُ وَغَارَتِ الْعَيْنُ. (أَوْ مُدَّخَلًا) مُفْتَعَلٌ مِنَ الدُّخُولِ، أَيْ مَسْلَكًا نَخْتَفِي بِالدُّخُولِ فِيهِ، وَأَعَادَهُ لِاخْتِلَافِ اللَّفْظِ. قَالَ النَّحَّاسُ: الْأَصْلُ فِيهِ مُدْتَخَلٌ، قُلِبَتِ التَّاءُ دَالًا، لِأَنَّ الدَّالَ مَجْهُورَةٌ وَالتَّاءَ مَهْمُوسَةٌ وَهُمَا مِنْ مَخْرَجٍ وَاحِدٍ. وَقِيلَ: الْأَصْلُ فِيهِ مُتَدَخَّلٌ عَلَى مُتَفَعَّلٍ، كَمَا فِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ:" أَوْ مُتَدَخَّلًا" وَمَعْنَاهُ دُخُولٌ بَعْدَ دُخُولٍ، أَيْ قَوْمًا يَدْخُلُونَ مَعَهُمْ. الْمَهْدَوِيُّ: مُتَدَخِّلًا مِنْ تَدَخَّلَ مِثْلَ تَفَعَّلَ إِذَا تَكَلَّفَ الدُّخُولُ. وَعَنْ أُبَيٍّ أَيْضًا: مُنْدَخَلًا مِنِ انْدَخَلَ، وَهُوَ شَاذٌّ، لِأَنَّ ثُلَاثِيَّهُ غَيْرُ مُتَعَدٍّ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ وَأَصْحَابِهِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ:" أَوْ مَدْخَلًا" بِفَتْحِ الْمِيمِ وَإِسْكَانِ الدَّالِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيُقْرَأُ" أَوْ مُدْخَلًا" بِضَمِّ الْمِيمِ وَإِسْكَانِ الدَّالِ. الْأَوَّلُ مِنْ دَخَلَ يَدْخُلُ. وَالثَّانِي مِنْ أَدْخَلَ يُدْخِلُ. كَذَا الْمَصْدَرُ وَالْمَكَانُ وَالزَّمَانُ كَمَا أَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

İbn Abbâs şöyle demiştir: Mağaralar (الْمَغَارَاتُ); inler ve dehlizlerdir, bunlar içinde gizlenilen yerlerdir. “Su yere battı” (غَارَ الْمَاءُ) ve “göz çukura kaçtı” (غَارَتِ الْعَيْنُ) ifadeleri de bundandır. { أَوْ مُدَّخَلًا } “ya da girilecek bir delik”, duhûl (دُخُول) kökünden müfteal (مُفْتَعَل) veznindedir; yani içine girerek saklanacağımız bir geçittir. Lafız farklılığından ötürü onu tekrar zikretmiştir. en-Nahhâs şöyle demiştir: Bunun aslı müdtehal (مُدْتَخَلٌ) biçimindedir; dâl harfi mehcûr (ötümlü), tâ harfi ise mehmûs (ötümsüz) olup her ikisi de aynı mahreçten geldiği için tâ harfi dâl'e dönüştürülmüştür. Bir görüşe göre ise Übeyy'in “أَوْ مُتَدَخَّلًا” kıraatinde olduğu gibi mütefa‘‘al (مُتَفَعَّل) vezninde mütedahhal (مُتَدَخَّلٌ) biçimindedir. Bunun manası da peş peşe giriş, yani kendileriyle beraber girecekleri bir topluluk demektir. el-Mehdevî: Mütedahhil (مُتَدَخِّلًا), girmeye zorlanıldığında tefa‘‘ale (تَفَعَّلَ) vezni gibi tedahhale (تَدَخَّلَ) kökündendir demiştir. Übeyy'den ayrıca indehale (انْدَخَلَ) fiilinden mündahal (مُنْدَخَلًا) şeklinde de rivayet edilmiştir; Sîbeveyh ve arkadaşlarına göre bunun sülâsîsi (üç harfli kökü) geçişli olmadığı için bu şâz bir kıraattir. el-Hasen, İbn Ebî İshâk ve İbn Muhaysın, mîm harfinin fethası ve dâl harfinin sükûnu ile “أَوْ مَدْخَلًا” şeklinde okumuşlardır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Mîm harfinin dammesi ve dâl harfinin sükûnu ile “أَوْ مُدْخَلًا” şeklinde de okunur. İlki dehale yedhulu (دَخَلَ يَدْخُلُ) fiilinden, ikincisi ise edhale yüdhilu (أَدْخَلَ يُدْخِلُ) fiilindendir. Sîbeveyh'in şu beyti okuduğu gibi masdar, mekân ve zaman isimleri de böyledir:

مُغَارَ ابْنِ هَمَّامٍ عَلَى حَيِّ خَثْعَمَا

Hemmâm'ın oğlunun Has'am kabilesine baskın yapışı gibi.

وَرُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ وَعِيسَى وَالْأَعْمَشِ" أَوْ مُدَّخَّلًا" بِتَشْدِيدِ الدَّالِ وَالْخَاءِ. وَالْجُمْهُورُ بِتَشْدِيدِ الدَّالِ وَحْدَهَا، أَيْ مَكَانًا يُدْخِلُونَ فِيهِ أَنْفُسَهُمْ. فَهَذِهِ سِتُّ قِرَاءَاتٍ. (لَوَلَّوْا إِلَيْهِ)

Katâde, Îsâ ve el-A‘meş’ten hem dâl hem de hâ harfinin şeddesiyle “ev muddahhalen” (أَوْ مُدَّخَّلًا) şeklinde rivayet edilmiştir. Cumhûr ise sadece dâl harfinin şeddesiyle [“ev muddahalen”] okumuştur; yani kendilerini içine sokacakları bir yer [demektir]. İşte bunlar altı kıraattir. { لَوَلَّوْا إِلَيْهِ } “hemen ona yönelirlerdi”

أَيْ لَرَجَعُوا إِلَيْهِ. (وَهُمْ يَجْمَحُونَ) أَيْ يُسْرِعُونَ، لا يرد وجوههم شي. مِنْ جَمَحَ الْفَرَسُ إِذَا لَمْ يَرُدُّهُ اللِّجَامُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

yani hemen oraya dönerlerdi demektir. { وَهُمْ يَجْمَحُونَ } “başlarını alıp koşarak”; yani yüzlerini hiçbir şeyin çeviremeyeceği şekilde hızla koşarak [giderlerdi]. Bu da dizginin durduramadığı at için kullanılan cemeha’l-feras (جَمَحَ الْفَرَسُ) tabirindendir. Şair şöyle demiştir:

سَبُوحًا جَمُوحًا وَإِحْضَارُهَا ... كَمَعْمَعَةِ السَّعَفِ الْمُوقَدِ

Rahat yürüyen, ele avuca sığmaz [bir at]; hızlı koşması ise... Tutuşturulmuş hurma yapraklarının hışırtısı gibidir.

وَالْمَعْنَى: لَوْ وَجَدُوا شَيْئًا مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ لَوَلَّوْا إِلَيْهِ مُسْرِعِينَ هَرَبًا مِنَ المسلمين.

Mana şöyledir: Eğer anılan bu şeylerden birini bulabilselerdi, Müslümanlardan kaçarak hemen hızla oraya yönelirlerdi.

[سورة التوبة (٩): آية ٥٨]

[Tevbe Sûresi (9): Âyet 58]

وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨) } “İçlerinden sadakalar konusunda seni ayıplayıp çekiştirenler de vardır. Onlara bundan verilirse razı olurlar; şayet onlara bundan verilmezse bir de bakarsın ki hemen öfkeleniverirler.” (58)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ" أَيْ يَطْعَنُ عَلَيْكَ، عَنْ قَتَادَةَ. الْحَسَنُ: يَعِيبُكَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ يَرُوزُكَ»

Yüce Allah'ın: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ } “İçlerinden sadakalar konusunda seni ayıplayıp çekiştirenler de vardır” buyruğu; Katâde'den rivayetle, senin aleyhinde ileri geri konuşur demektir. el-Hasen: Seni ayıplar, kusur bulur demiştir. Mücâhid ise: Seni dener,

وَيَسْأَلُكَ. النَّحَّاسُ: وَالْقَوْلُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ قَوْلُ قَتَادَةَ وَالْحَسَنِ. يُقَالُ: لَمَزَهُ يَلْمِزُهُ إِذَا عَابَهُ. وَاللَّمْزُ فِي اللُّغَةِ الْعَيْبُ فِي السِّرِّ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: اللَّمْزُ الْعَيْبُ، وَأَصْلُهُ الْإِشَارَةُ بِالْعَيْنِ وَنَحْوِهَا، وَقَدْ لمزه يلمزه ويلمزه وقرى بِهِمَا" وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ". وَرَجُلٌ لَمَّازٌ وَلُمَزَةٌ أَيْ عَيَّابٌ. وَيُقَالُ أَيْضًا: لَمَزَهُ يَلْمِزُهُ إِذَا دَفَعَهُ وَضَرَبَهُ. وَالْهَمْزُ مِثْلُ اللَّمْزِ. وَالْهَامِزُ وَالْهَمَّازُ الْعَيَّابُ، وَالْهُمَزَةُ مِثْلُهُ. يُقَالُ: رَجُلٌ هُمَزَةٌ وَامْرَأَةٌ هُمَزَةٌ أَيْضًا. وَهَمَزَهُ أَيْ دَفَعَهُ وَضَرَبَهُ. ثُمَّ قِيلَ: اللَّمْزُ فِي الْوَجْهِ، وَالْهَمْزُ بِظَهْرِ الْغَيْبِ. وَصَفَ اللَّهُ قَوْمًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّهُمْ عَابُوا النَّبِيَّ ﷺ فِي تَفْرِيقِ الصَّدَقَاتِ، وَزَعَمُوا أَنَّهُمْ فُقَرَاءُ لِيُعْطِيَهُمْ. قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقْسِمُ مَالًا إِذْ جَاءَهُ حُرْقُوصُ بْنُ زُهَيْرٍ أَصْلُ الْخَوَارِجِ، وَيُقَالُ لَهُ ذُو الْخُوَيْصِرَةِ التَّمِيمِيُّ، فَقَالَ: اعْدِلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَقَالَ: (وَيْلُكَ وَمَنْ يَعْدِلُ إِذَا لَمْ أَعْدِلْ) فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. حَدِيثٌ صَحِيحٌ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ. وَعِنْدَهَا قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: دَعْنِي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَقْتُلْ هَذَا الْمُنَافِقَ. فَقَالَ: (مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ يَتَحَدَّثَ النَّاسُ أَنِّي أَقْتُلُ أَصْحَابِي إِنَّ هَذَا وَأَصْحَابَهُ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا يُجَاوِزُ حَنَاجِرَهُمْ يَمْرُقُونَ منه كما يمرق السهم من الرمية (.

...ve senden talep eder. en-Nehhâs şöyle demiştir: Dil ehline göre muteber olan görüş, Katâde ve el-Hasen'in görüşüdür. [Arapçada] bir kimseyi ayıplayıp kusur bulduğunda: «لَمَزَهُ يَلْمِزُهُ» (Lemezehu yelmizuhu) denir. Lügatte 'lemz' (اللَّمْزُ), gizlice ayıplamak/kusur bulmaktır. el-Cevherî şöyle demiştir: 'Lemz' ayıplamaktır; aslı ise göz ve benzeriyle [kaş-göz işareti yaparak] ima etmektir. Fiil olarak hem 'lemeze yelmizuhu' (لَمَزَهُ يَلْمِزُهُ) hem de 'yelmuzuhu' (يَلْمُزُهُ) şeklinde kullanılır. Nitekim: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ } “İçlerinden sadakalar konusunda seni ayıplayıp çekiştirenler de vardır” [ayeti] her iki kıraatle de okunmuştur. 'Lemmâz' (لَمَّاز) ve 'lümeze' (لُمَزَة) adam ise çokça ayıplayan, kusur arayan kimse demektir. Yine [bir kimseyi] ittiğinde ve vurduğunda: «لَمَزَهُ يَلْمِزُهُ» (Lemezehu yelmizuhu) denir. 'Hemz' (الْهَمْزُ) de 'lemz' gibidir. 'Hâmiz' (الْهَامِزُ) ve 'hemmâz' (الْهَمَّازُ) çokça ayıplayan demektir; 'hümeze' (الْهُمَزَةُ) de böyledir. Hem 'raculün hümeze' (رَجُلٌ هُمَزَةٌ) hem de 'imraetün hümeze' (امْرَأَةٌ هُمَزَةٌ) denir. 'Hemezehû' (هَمَزَهُ) ise onu itti ve ona vurdu anlamına gelir. Ayrıca şöyle de denilmiştir: 'Lemz' yüz yüze iken [yapılan ayıplama], 'hemz' ise arkadan çekiştirip gıybet etmektir. Allah, münafıklardan bir topluluğu, sadakaların taksimi konusunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ayıplamakla ve kendilerine versin diye fakir olduklarını iddia etmekle nitelemiştir. Ebû Saîd el-Hudrî şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir mal taksim ederken, Hâricîlerin elebaşısı olan ve kendisine Zü'l-Huveysıra et-Temîmî denilen Hurkûs b. Züheyr geldi ve: «Ey Allah'ın Resûlü, adaletli ol!» dedi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Yazıklar olsun sana! Ben adaletli davranmazsam başka kim adaletli davranır?» buyurdu ve ayet nazil oldu. Bu sahih bir hadis olup Müslim tarafından mana olarak rivayet edilmiştir. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh: «Ey Allah'ın Resûlü, beni bırak da şu münafığı öldüreyim!» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İnsanların, benim ashâbımı öldürttüğümü konuşmalarından Allah'a sığınırım. Şüphesiz bu ve arkadaşları Kur'an okurlar; fakat [Kur'an] onların boğazlarından aşağı geçmez. Onlar, okun avı delip geçtiği gibi [dinden] çıkıp giderler.»

[سورة التوبة (٩): آية ٥٩]

[Tevbe Sûresi (9): Âyet 59]

وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ (٥٩)

{ وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ (٥٩) } “Eğer onlar Allah ve Resûlü'nün kendilerine verdiğine razı olsalardı ve: «Allah bize yeter; Allah lütfundan bize yine verecektir, Resûlü de... Şüphesiz biz ancak Allah'a rağbet edenleriz» deselerdi [kendileri için elbette daha hayırlı olurdu].” (59)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتاهُمُ اللَّهُ" جَوَابُ" لَوْ" محذوف، التقدير لكان خيرا لهم.

Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتاهُمُ اللَّهُ } “Eğer onlar Allah'ın kendilerine verdiğine razı olsalardı” buyruğunda “لَوْ” edatının cevabı mahzuftur; takdiri ise “kendileri için elbette daha hayırlı olurdu” (لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ) şeklindedir.

[سورة التوبة (٩): آية ٦٠]

[Tevbe Sûresi (9): Âyet 60]

إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠)

{ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠) } “Sadakalar (zekâtlar); Allah'tan bir farz olarak ancak fakirler, yoksullar, onun üzerinde çalışan görevliler, kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar, kölelik altındakiler, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar içindir. Allah her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (60)

فِيهِ ثَلَاثُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ) خَصَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بَعْضَ النَّاسِ بِالْأَمْوَالِ دُونَ بَعْضٍ نِعْمَةً مِنْهُ عَلَيْهِمْ، وَجَعَلَ شُكْرَ ذَلِكَ مِنْهُمْ إِخْرَاجَ سَهْمٍ يُؤَدُّونَهُ إِلَى مَنْ لَا مَالَ لَهُ، نِيَابَةً عَنْهُ سُبْحَانَهُ فِيمَا ضَمِنَهُ بِقَوْلِهِ:" وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها" [هود: ٦]. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لِلْفُقَراءِ" تَبْيِينٌ لِمَصَارِفِ الصَّدَقَاتِ وَالْمَحَلِّ، حَتَّى لَا تَخْرُجَ عَنْهُمْ. ثُمَّ الِاخْتِيَارُ إِلَى مَنْ يُقْسَمُ، هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِمَا. كَمَا يُقَالُ: السَّرْجُ لِلدَّابَّةِ وَالْبَابِ لِلدَّارِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: اللَّامُ لَامُ التَّمْلِيكِ، كَقَوْلِكَ: الْمَالُ لِزَيْدٍ وَعَمْرٍو وَبَكْرٍ، فَلَا بُدَّ مِنَ التَّسْوِيَةِ بَيْنَ الْمَذْكُورِينَ. قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ: وَهَذَا كَمَا لَوْ أَوْصَى لِأَصْنَافٍ مُعَيَّنِينَ أَوْ لِقَوْمٍ مُعَيَّنِينَ. وَاحْتَجُّوا بِلَفْظَةِ" إِنَّمَا" وَأَنَّهَا تَقْتَضِي الْحَصْرَ فِي وُقُوفِ الصَّدَقَاتِ عَلَى الثَّمَانِيَةِ الْأَصْنَافِ وَعَضَّدُوا هَذَا بِحَدِيثِ زِيَادِ بْنِ الْحَارِثِ الصُّدَائِيِّ قَالَ: أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يَبْعَثُ إِلَى قَوْمِي جَيْشًا فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ احْبِسْ جَيْشَكَ فَأَنَا لَكَ بِإِسْلَامِهِمْ وَطَاعَتِهِمْ، وَكَتَبْتُ إِلَى قَوْمِي فَجَاءَ إِسْلَامُهُمْ وَطَاعَتُهُمْ. فقال رسول الله صلى الله عليه

Bu ayette otuz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ } “Sadakalar (zekâtlar) ancak fakirler içindir...” buyruğudur. Allah Sübhânehu, kendilerine bir nimet olarak insanların bir kısmına diğerlerine vermediği malları tahsis etmiş; bunun şükrü olarak da { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın” [Hûd, 6] buyruğuyla bizzat tekeffül ettiği rızık hususunda Kendi adına vekâleten, malı olmayan kimselere ödeyecekleri bir pay ayırmalarını [şükür vesilesi] kılmıştır. İkincisi: Yüce Allah'ın “Fakirler içindir” buyruğu, sadakaların sarf yerlerini ve merciini, onların dışına çıkılmaması için açıklamaktadır. Sonrasında kime taksim edileceği tercihe bağlıdır. Bu, Mâlik'in, Ebû Hanîfe'nin ve her ikisinin ashabının görüşüdür. Nitekim “Eyer binit içindir, kapı ev içindir” denilmesi böyledir. Şâfiî ise şöyle demiştir: [Buradaki] lâm harfi temlik (mülk kılma) lâmıdır; tıpkı senin “Mal Zeyd, Amr ve Bekr'indir” demen gibi olup, zikredilenler arasında eşitlik sağlanması zorunludur. Şâfiî ve ashabı şöyle demiştir: Bu, tıpkı belirli sınıflara veya belirli bir topluluğa vasiyette bulunulması gibidir. Onlar “İnnemâ (ancak/sadece)” lafzını delil getirerek bunun, sadakaların sekiz sınıfla sınırlandırılmasını gerektirdiğini söylemişler ve bu görüşlerini Ziyâd b. el-Hâris es-Sudâî'nin şu hadisiyle desteklemişlerdir: O şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kavmime bir ordu gönderirken onun yanına vardım ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Ordunu durdur; ben onların Müslüman olmalarına ve itaat etmelerine kefilim” dedim. Kavmime mektup yazdım, onların da İslam'a girdikleri ve itaat ettikleri haberi geldi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem):

وَسَلَّمَ: (يَا أَخَا صُدَاءَ الْمُطَاعَ فِي قَوْمِهِ). قَالَ: قُلْتُ بَلْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَهَدَاهُمْ، قال: ثم جاءه رجل يسأل عَنِ الصَّدَقَاتِ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَرْضَ فِي الصَّدَقَاتِ بِحُكْمِ نَبِيٍّ وَلَا غَيْرِهِ حَتَّى جَزَّأَهَا ثَمَانِيَةَ أَجْزَاءٍ فَإِنْ كُنْتَ مِنْ أَهْلِ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ أَعْطَيْتُكَ) رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ. وَاللَّفْظُ لِلدَّارَقُطْنِيِّ. وَحُكِيَ عَنْ زَيْنِ الْعَابِدِينَ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ قَدْرَ مَا يُدْفَعُ مِنَ الزَّكَاةِ وَمَا تَقَعُ بِهِ الْكِفَايَةُ لِهَذِهِ الْأَصْنَافِ، وَجَعَلَهُ حَقًّا لِجَمِيعِهِمْ، فَمَنْ مَنَعَهُمْ ذَلِكَ فهو الظالم لهم رزقهم. وتمسك علماؤنا بقول تَعَالَى:" إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ" [البقرة: ٢٧١]. وَالصَّدَقَةُ مَتَى أُطْلِقَتْ فِي الْقُرْآنِ فَهِيَ صَدَقَةُ الْفَرْضِ. وَقَالَ ﷺ: (أُمِرْتُ أن آخذ الصدقة من أغنيائكم وارد ها عَلَى فُقَرَائِكُمْ). وَهَذَا نَصٌّ فِي ذِكْرِ أَحَدِ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ قُرْآنًا وَسُنَّةً، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَعَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَحُذَيْفَةَ. وَقَالَ بِهِ مِنَ التَّابِعِينَ جَمَاعَةٌ. قَالُوا: جَائِزٌ أَنْ يَدْفَعَهَا إِلَى الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ، وَإِلَى أَيِّ صِنْفٍ مِنْهَا دُفِعَتْ جَازَ. رَوَى الْمِنْهَالُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ عَنْ حُذَيْفَةَ فِي قَوْلِهِ:" إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ" قَالَ: إِنَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ هَذِهِ الصَّدَقَاتِ لِتُعْرَفَ وَأَيُّ صِنْفٍ منها أعطيت أجزأك. وروى سعيد ابن جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ" قَالَ: فِي أَيِّهَا وَضَعْتَ أَجْزَأَ عَنْكَ. وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَإِبْرَاهِيمَ وَغَيْرِهِمَا. قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: حَتَّى ادَّعَى مَالِكٌ الْإِجْمَاعَ عَلَى ذَلِكَ. قُلْتُ: يُرِيدُ إِجْمَاعَ الصَّحَابَةِ، فَإِنَّهُ لَا يُعْلَمُ لَهُمْ مُخَالِفٌ مِنْهُمْ عَلَى مَا قَالَ أَبُو عُمَرَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالَّذِي جَعَلْنَاهُ فَيْصَلًا بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ أَنَّ الْأُمَّةَ اتَّفَقَتْ عَلَى أَنَّهُ لَوْ أُعْطِيَ كُلُّ صِنْفٍ حَظَّهُ لَمْ يَجِبْ تَعْمِيمُهُ، فَكَذَلِكَ تَعْمِيمُ الْأَصْنَافِ مِثْلُهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ عُلَمَاءُ اللُّغَةِ وَأَهْلُ الْفِقْهِ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الْفَقِيرِ وَالْمِسْكِينِ عَلَى تِسْعَةِ أَقْوَالٍ: فَذَهَبَ يَعْقُوبُ بْنُ السِّكِّيتِ وَالْقُتَبِيُّ وَيُونُسُ بْنُ حَبِيبٍ إِلَى أَنَّ الْفَقِيرَ أَحْسَنُ حَالًا من

[...ve aleyhi] ve sellem: «Ey kavmi arasında sözü dinlenen Sudâ'lı kardeş!» [buyurdu]. [Ziyâd] dedi ki: Ben, "Aksine Allah onlara lütufta bulundu ve onları hidayete erdirdi" dedim. Dedi ki: Sonra ona bir adam gelip zekât istedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah, zekâtlar konusunda ne bir peygamberin ne de bir başkasının hükmüne razı olmadı; nihayet onu sekiz kısma ayırdı. Eğer sen bu kısımlardan [birine mensup] isen sana veririm.» Bunu Ebû Dâvûd ve ed-Dârekutnî rivayet etmiştir; lafız ed-Dârekutnî'ye aittir. Zeynelâbidîn'den şöyle dediği nakledilmiştir: "Yüce Allah zekâttan ne kadar verileceğini ve bu sınıflara neyin yeteceğini bildi ve bunu hepsinin hakkı kıldı. Kim onları bundan mahrum bırakırsa, onların rızkı hususunda onlara zulmetmiş olur." Âlimlerimiz, Yüce Allah'ın: { إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهو خَيْرٌ لَكُمْ } “Sadakaları açıkça verirseniz bu ne güzeldir! Eğer onları gizler ve fakirlere verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” [el-Bakara: 271] buyruğuna tutunmuşlardır. Sadaka [kelimesi] Kur'an'da mutlak olarak kullanıldığında, o farz olan sadakadır (zekâttır). [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: «Zekâtı zenginlerinizden alıp fakirlerinize vermem emrolundu.» Bu, sekiz sınıftan birinin Kur'an ve Sünnet'te zikredildiğine dair açık bir nasstır. Bu, Ömer b. el-Hattâb, Ali, İbn Abbâs ve Huzeyfe'nin görüşüdür. Tâbiînden bir topluluk da bu görüşü benimsemiştir. Onlar şöyle demişlerdir: "[Zekâtı] sekiz sınıfa birden vermek câiz olduğu gibi, bunlardan herhangi bir sınıfa verildiğinde de câizdir." Minhâl b. Amr, Zirr b. Hubeyş'ten, o da Huzeyfe'den Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ } “Sadakalar ancak fakirler ve miskinler içindir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allah bu sadakaları ancak bilinsin diye zikretmiştir; bunlardan hangi sınıfa verirsen bu senin için yeterli olur." Saîd b. Cübeyr de İbn Abbâs'tan { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ } “Sadakalar ancak fakirler ve miskinler içindir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bunlardan hangisine verirsen senin adına yeterli olur." Bu aynı zamanda el-Hasan, İbrâhîm ve başkalarının da görüşüdür. el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: "Hatta Mâlik bu konuda icmâ olduğunu iddia etmiştir." Ben derim ki: Sahâbenin icmâını kastetmektedir; zira Ebû Ömer'in belirttiğine göre sahâbe arasından onlara muhalif olan hiç kimse bilinmemektedir. En doğrusunu Allah bilir. İbnü'l-Arabî [şöyle demiştir]: "Bizimle onlar arasında hakem/ölçü kıldığımız husus şudur: Ümmet, her sınıfa payı verildiğinde o sınıfın bütün fertlerini kapsamanın vâcip olmadığı konusunda ittifak etmiştir. Aynı şekilde sınıfların tamamını kapsamak da böyledir." En doğrusunu Allah bilir. Üçüncüsü- Dil âlimleri ve fıkıh ehli, fakir ile miskin arasındaki fark konusunda dokuz görüşe ayrılmıştır: Ya'kûb b. es-Sikkît, el-Kutebî ve Yûnus b. Habîb, fakirin durumunun [miskine göre] daha iyi olduğu görüşüne varmışlardır.

الْمِسْكِينِ. قَالُوا: الْفَقِيرُ هُوَ الَّذِي لَهُ بَعْضُ ما يكفيه ويقيمه، والمسكين الذي لا شي لَهُ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِ الرَّاعِي:

Onlar şöyle demişlerdir: Fakir, kendisine yetecek ve geçimini sağlayacak bir kısım şeyi olan kimsedir; miskin ise hiçbir şeyi olmayan kimsedir. er-Râî'nin şu beytini de delil getirmişlerdir:

أَمَّا الْفَقِيرُ الَّذِي كَانَتْ حَلُوبَتُهُ ... وَفْقَ الْعِيَالِ فَلَمْ يُتْرَكْ لَهُ سَبَدُ

O fakire gelince; sağımlık hayvanı ailesinin yeteceği kadardı da ona tek bir kıl bile bırakılmadı.

وَذَهَبَ إِلَى هَذَا قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ وَالْحَدِيثِ مِنْهُمْ أَبُو حَنِيفَةَ وَالْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ، وَالْوَفْقُ مِنَ الْمُوَافَقَةِ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ كَالِالْتِحَامِ، يُقَالُ: حَلُوبَتُهُ وَفْقَ عِيَالِهِ أَيْ لَهَا لَبَنٌ قَدْرَ كِفَايَتِهِمْ لَا فَضْلَ فِيهِ، عَنِ الْجَوْهَرِيِّ. وَقَالَ آخَرُونَ بِالْعَكْسِ، فَجَعَلُوا الْمِسْكِينَ أَحْسَنَ حَالًا مِنَ الْفَقِيرِ. وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ" [الكهف: ٧٩]. فَأَخْبَرَ أَنَّ لَهُمْ سَفِينَةً مِنْ سُفُنِ الْبَحْرِ. وَرُبَّمَا سَاوَتْ جُمْلَةً مِنَ الْمَالِ. وَعَضَّدُوهُ بِمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ تَعَوَّذَ مِنَ الْفَقْرِ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ:" اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مِسْكِينًا وَأَمِتْنِي مِسْكِينًا". فَلَوْ كَانَ الْمِسْكِينُ أَسْوَأَ حَالًا مِنَ الْفَقِيرِ لَتَنَاقَضَ الْخَبَرَانِ، إِذْ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَتَعَوَّذَ مِنَ الْفَقْرِ ثُمَّ يَسْأَلُ مَا هُوَ أَسْوَأَ حَالًا مِنْهُ، وقد استجاب الله دعاءه وقبضه وله مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ، وَلَكِنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ تَمَامَ الْكِفَايَةِ، وَلِذَلِكَ رَهَنَ دِرْعَهُ. قَالُوا: وَأَمَّا بَيْتُ الرَّاعِي فَلَا حُجَّةَ فِيهِ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا ذَكَرَ أَنَّ الْفَقِيرَ كَانَتْ لَهُ حَلُوبَةٌ فِي حَالٍ. قَالُوا: وَالْفَقِيرُ مَعْنَاهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْمَفْقُورُ الَّذِي نُزِعَتْ فِقَرُهُ مِنْ ظَهْرِهِ مِنْ شِدَّةِ الْفَقْرِ فَلَا حَالَ أَشَدُّ مِنْ هَذِهِ. وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ" لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ" [البقرة: ٢٧٣]. وَاسْتَشْهَدُوا بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:

Dil ve hadis ehlinden Ebû Hanîfe ve el-Kâdî Abdülvehhâb'ın da aralarında bulunduğu bir topluluk bu görüşe varmıştır. el-Vefk (الْوَفْقُ), bitişme gibi iki şeyin birbirine muvafakat etmesinden gelir; el-Cevherî'den nakledildiğine göre halûbetühû vefku ıyâlihî (حَلُوبَتُهُ وَفْقَ عِيَالِهِ) yani “sağımlık hayvanı ailesinin kifayeti kadardır, onda fazlalık yoktur” denilir. Başkaları ise bunun aksini söyleyerek miskini fakirden daha iyi durumda kabul etmişlerdir. Bunlar Yüce Allah'ın: { أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ } “O gemiye gelince; denizde çalışan yoksullara aitti” [Kehf: 79] buyruğunu delil getirmişlerdir; çünkü onların deniz gemilerinden bir gemiye sahip olduklarını haber vermiştir, oysa gemi bazen yüklü bir mal değerinde olabilir. Bunu Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilen onun fakirlikten sığındığı hadisiyle desteklemişlerdir. Ondan ayrıca şöyle buyurduğu da rivayet edilmiştir: “Allah'ım, beni miskin olarak yaşat, miskin olarak canımı al.” Eğer miskin fakirden daha kötü durumda olsaydı iki haber birbiriyle çelişirdi; zira fakirlikten sığınıp da ondan daha kötü durumda olan bir şeyi istemesi imkânsızdır. Nitekim Allah onun duasını kabul etmiş ve Allah'ın kendisine ganimet kıldığı şeylerden malı varken onun canını almıştır, ancak yanında tam bir yeterlilik yoktu, bundan ötürü de zırhını rehin bırakmıştı. Şöyle demişlerdir: er-Râî'nin beytine gelince, onda bir delil yoktur; çünkü o sadece fakirin bir durumda sağımlık hayvanı olduğunu zikretmiştir. [Yine] şöyle demişlerdir: Arap kelamında fakirin manası, fakirliğin şiddetinden ötürü sırtının omurları (fıkaru) sökülmüş mefkûr (kırık sırtlı) demektir; bundan daha şiddetli bir hal ise yoktur. Allah da onlar hakkında: { لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremezler” [Bakara: 273] buyruğuyla haber vermiştir. Şairin şu beytini de şahit getirmişlerdir:

لَمَّا رَأَى لُبَدَ النُّسُورِ تَطَايَرَتْ ... رَفَعَ الْقَوَادِمَ كَالْفَقِيرِ الْأَعْزَلِ

Akbabaların kanat tüylerinin uçuştuğunu görünce... Sırtı kırılmış ve silahsız bir fakir gibi ön kanatlarını kaldırdı.

أَيْ لَمْ يُطِقِ الطَّيَرَانَ فَصَارَ بِمَنْزِلَةِ مَنِ انْقَطَعَ صُلْبُهُ وَلَصِقَ بِالْأَرْضِ. ذَهَبَ إِلَى هَذَا الْأَصْمَعِيُّ وَغَيْرُهُ، وَحَكَاهُ الطَّحَاوِيُّ عَنِ الْكُوفِيِّينَ. وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشافعي وأكثر أصحابه. وللشافعي

Yani uçmaya güç yetiremedi de beli kırılıp yere yapışan kimse durumuna geldi. el-Asmaî ve başkaları bu görüşe gitmiş, et-Tahâvî de bunu Kûfelilerden nakletmiştir. Bu, eş-Şâfiî'nin iki görüşünden biri ve ashabının çoğunun [görüşüdür]. eş-Şâfiî'nin

قَوْلٌ آخَرُ: أَنَّ الْفَقِيرَ وَالْمِسْكِينَ سَوَاءٌ، لَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا فِي الْمَعْنَى وَإِنِ افْتَرَقَا فِي الِاسْمِ، وَهُوَ الْقَوْلُ الثَّالِثُ. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ ابْنُ الْقَاسِمِ وَسَائِرُ أَصْحَابِ مَالِكٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو يُوسُفَ. قُلْتُ: ظَاهِرُ اللَّفْظِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمِسْكِينَ غَيْرُ الْفَقِيرِ، وَأَنَّهُمَا صِنْفَانِ، إِلَّا أَنَّ أَحَدَ الصِّنْفَيْنِ أَشَدُّ حَاجَةً مِنَ الْآخَرِ، فَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ يَقْرُبُ قَوْلُ مَنْ جَعَلَهُمَا صِنْفًا وَاحِدًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَلَا حُجَّةَ فِي قَوْلِ مَنِ احْتَجَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ" [الكهف: ٧٩] لِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَأْجَرَةً لَهُمْ، كَمَا يُقَالُ: هَذِهِ دَارُ فُلَانٍ إِذَا كَانَ سَاكِنَهَا وَإِنْ كَانَتْ لِغَيْرِهِ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى فِي وَصْفِ أَهْلِ النَّارِ:" وَلَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ" [الحج: ٢١] فَأَضَافَهَا إِلَيْهِمْ. وَقَالَ تَعَالَى:" وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ" [النساء: ٥]. وَقَالَ ﷺ: (مَنْ بَاعَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ) وَهُوَ كَثِيرٌ جِدًّا يُضَافُ الشَّيْءُ إِلَيْهِ وَلَيْسَ لَهُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: بَابُ الدَّارِ. وَجُلُّ الدَّابَّةِ، وَسَرْجُ الْفَرَسِ، وَشَبَهُهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يُسَمُّوا مَسَاكِينَ عَلَى جِهَةِ الرَّحْمَةِ وَالِاسْتِعْطَافِ، كَمَا يُقَالُ لِمَنِ امْتُحِنَ بِنَكْبَةٍ أَوْ دُفِعَ إِلَى بَلِيَّةٍ مِسْكِينٌ. وَفِي الْحَدِيثِ (مَسَاكِينُ أَهْلِ النَّارِ) وَقَالَ الشَّاعِرُ:

diğer bir görüşü ise şöyledir: Fakir ile miskin birdir; isimleri farklı olsa da manada aralarında fark yoktur; bu da üçüncü görüştür. İbnü'l-Kâsım ve Mâlik'in diğer ashabı bu görüşe gitmiştir; Ebû Yûsuf da bunu söylemiştir. Derim ki: Lafzın zahiri, miskinin fakirden farklı olduğuna ve ikisinin ayrı iki sınıf olduğuna delalet eder; ancak iki sınıftan biri diğerinden daha şiddetli ihtiyaç sahibidir. Bu bakımdan ikisini tek sınıf sayanların görüşü de [hakikate] yaklaşmaktadır, doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ } “O gemiye gelince; yoksullara aitti” [Kehf: 79] buyruğunu delil getiren kimsenin sözünde bir delil yoktur; çünkü onun kiralık bir gemi olması muhtemeldir, nitekim başkasına ait olsa bile bir kimse orada oturduğu zaman “Bu, falanın evidir” denilir. Yüce Allah cehennemliklerin vasfında: { وَلَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ } “Onlar için demirden kamçılar da vardır” [Hac: 21] buyurarak bunları onlara izafe etmiştir. Yine Yüce Allah: { وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ } “Mallarınızı akılsızlara vermeyin” [Nisâ: 5] buyurmuştur. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de: «Kim yanında malı olan bir köleyi satarsa...» buyurmuştur; bir şeyin kendisine ait olmadığı halde birine izafe edilmesi [Arapçada] pek çoktur. Nitekim: “Evin kapısı”, “hayvanın çulu”, “atın eyeri” ve benzeri sözleri de bundandır. Merhamet ve acıma kabilinden miskinler olarak isimlendirilmeleri de caizdir; tıpkı bir felakete uğrayan veya bir musibete sürüklenen kimseye “miskin” denilmesi gibi. Hadiste de: «Cehennem ehlinin miskinleri» denilmiştir. Şair de şöyle demiştir:

مَسَاكِينُ أَهْلِ الْحُبِّ حَتَّى قُبُورُهُمْ ... عَلَيْهَا تُرَابُ الذُّلِّ بَيْنَ الْمَقَابِرِ

Aşk ehlinin miskinleri; kabirleri bile... Kabirler arasında üzerlerinde zillet tozu taşır.

وَأَمَّا مَا تَأَوَّلُوهُ مِنْ قَوْلِهِ ﵇: (اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مِسْكِينًا) الْحَدِيثَ. رَوَاهُ أَنَسٌ، فَلَيْسَ كَذَلِكَ، وإنما المعنى ها هنا: التَّوَاضُعُ لِلَّهِ الَّذِي لَا جَبَرُوتَ فِيهِ وَلَا نَخْوَةَ، وَلَا كِبْرَ وَلَا بَطَرَ، وَلَا تَكَبُّرَ وَلَا أَشَرَ. وَلَقَدْ أَحْسَنَ أَبُو الْعَتَاهِيَةِ حَيْثُ قَالَ:

Onun (aleyhisselâm): (اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مِسْكِينًا) “Allah'ım, beni miskin olarak yaşat...” hadisinden yaptıkları tefsire gelince -bunu Enes rivayet etmiştir- durum öyle değildir; buradaki mana ancak şudur: İçinde zorbalık, gurur, kibir, şımarıklık, böbürlenme ve taşkınlık bulunmayan, Allah'a karşı bir tevazudur. Ebü'l-Atâhiye ne güzel söylemiştir:

إِذَا أَرَدْتَ شَرِيفَ الْقَوْمِ كُلِّهِمِ ... فَانْظُرْ إِلَى مَلِكٍ فِي زِيٍّ مِسْكِينِ

Bütün insanların en şereflisini görmek istersen... Miskin kılığındaki bir hükümdara bak.

ذَاكَ الَّذِي عَظُمَتْ فِي اللَّهِ رَغْبَتُهُ ... وَذَاكَ يَصْلُحُ لِلدُّنْيَا وَلِلدِّينِ

İşte Allah'a rağbeti pek büyük olan odur... Dünyaya da dine de elverişli olan odur.

وَلَيْسَ بِالسَّائِلِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ كَرِهَ السُّؤَالَ وَنَهَى عَنْهُ، وَقَالَ فِي امْرَأَةٍ سَوْدَاءَ أَبَتْ أَنْ تَزُولَ [لَهُ] عَنِ الطَّرِيقِ: (دَعُوهَا فَإِنَّهَا جَبَّارَةٌ) وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:" لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ" [البقرة: ٢٧٣] فلا يمتنع أن يكون لهم شي. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ أَصْحَابُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيُّ فِي أَنَّهُمَا سَوَاءٌ حَسَنٌ. وَيَقْرُبُ مِنْهُ

[Miskin], dilenen (isteyen) kimse değildir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem istemeyi (dilenmeyi) hoş görmemiş ve bunu yasaklamıştır. Nitekim kendisi için yoldan çekilmekten kaçınan siyah bir kadın hakkında: «دَعُوهَا فَإِنَّهَا جَبَّارَةٌ» «Onu bırakın, şüphesiz o kibirli/zorba biridir.» [kendisine] buyurmuştur. Yüce Allah'ın: { لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ } “[Sadakalar], kendilerini Allah yoluna adayan, yeryüzünde dolaşıp [kazanmaya] güç yetiremeyen fakirler içindir” [el-Bakara: 273] buyruğuna gelince; onların bir şeylere sahip olmaları [fakir sayılmalarına] engel teşkil etmez. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Mâlik'in mezhepdaşları ile eş-Şâfiî'nin, bu ikisinin (fakir ile miskinin) aynı olduğu yönündeki görüşleri de güzeldir. Buna yakın olan...

مَا قَالَهُ مَالِكٌ فِي كِتَابِ ابْنِ سَحْنُونٍ، قَالَ: الْفَقِيرُ الْمُحْتَاجُ الْمُتَعَفِّفُ، وَالْمِسْكِينُ السَّائِلُ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَالَهُ الزُّهْرِيُّ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ شَعْبَانَ وَهُوَ الْقَوْلُ الرَّابِعُ. وَقَوْلٌ خَامِسٌ- قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ: الْفَقِيرُ الَّذِي لَهُ الْمَسْكَنُ وَالْخَادِمُ إِلَى مَنْ هُوَ أَسْفَلَ مِنْ ذَلِكَ. وَالْمِسْكِينُ الَّذِي لَا مَالَ لَهُ. قُلْتُ: وَهَذَا الْقَوْلُ عَكْسُ مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، وَسَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: أَلَسْنَا مِنْ فُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ؟ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ: أَلَكَ امْرَأَةٌ تَأْوِي إِلَيْهَا؟ قَالَ نَعَمْ. قَالَ: أَلَكَ مَسْكَنٌ تَسْكُنُهُ؟ قَالَ نَعَمْ. قَالَ: فَأَنْتَ مِنَ الْأَغْنِيَاءِ. قَالَ: فَإِنَّ لِي خَادِمًا قَالَ: فَأَنْتَ مِنَ الْمُلُوكِ. وَقَوْلٌ سَادِسٌ: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْفُقَرَاءُ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ، وَالْمَسَاكِينُ مِنَ الْأَعْرَابِ الَّذِينَ لَمْ يُهَاجِرُوا وقال الضَّحَّاكُ. وَقَوْلٌ سَابِعٌ- وَهُوَ أَنَّ الْمِسْكِينَ الَّذِي يَخْشَعُ وَيَسْتَكِنُّ وَإِنْ لَمْ يَسْأَلْ. وَالْفَقِيرُ الَّذِي يَتَحَمَّلُ وَيَقْبَلُ الشَّيْءَ سِرًّا وَلَا يَخْشَعُ، قَالَهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ. وَقَوْلٌ ثَامِنٌ قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ وَالزُّهْرِيُّ- الْمَسَاكِينُ الطَّوَّافُونَ، وَالْفُقَرَاءُ فُقَرَاءُ الْمُسْلِمِينَ. وَقَوْلٌ تَاسِعٌ قَالَهُ عِكْرِمَةُ أَيْضًا- أَنَّ الفقراء فقراء المسلمين، والمساكين فقراء أهل الكتاب. وَسَيَأْتِي. الرَّابِعَةُ- وَهِيَ فَائِدَةُ الْخِلَافِ فِي الْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ، هَلْ هُمَا صِنْفٌ وَاحِدٌ أَوْ أَكْثَرُ تَظْهَرُ فِيمَنْ أَوْصَى بِثُلُثِ مَالِهِ لِفُلَانٍ وَلِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ، فَمَنْ قَالَ هُمَا صِنْفٌ وَاحِدٌ قَالَ: يَكُونُ لِفُلَانٍ نِصْفُ الثُّلُثِ وَلِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ نِصْفُ الثُّلُثِ الثَّانِي. وَمَنْ قَالَ هُمَا صِنْفَانِ يَقْسِمُ الثُّلُثَ بَيْنَهُمْ أَثْلَاثًا. الْخَامِسَةُ- وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حَدِّ الْفَقْرِ الَّذِي يَجُوزُ مَعَهُ الْأَخْذُ- بَعْدَ إِجْمَاعِ أَكْثَرُ مَنْ يُحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ- أَنَّ من له دارا وخادما لَا يَسْتَغْنِيَ عَنْهُمَا أَنَّ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنَ الزَّكَاةِ، وَلِلْمُعْطِي أَنْ يُعْطِيَهُ. وَكَانَ مَالِكٌ يَقُولُ: إِنْ لَمْ يَكُنْ فِي ثَمَنِ الدَّارِ وَالْخَادِمِ فَضْلَةٌ عَمَّا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْهُمَا جَازَ لَهُ الْأَخْذُ وَإِلَّا لَمْ يَجُزْ، ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَبِقَوْلِ مَالِكٍ قَالَ النَّخَعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: مَنْ مَعَهُ عِشْرُونَ دِينَارًا أَوْ مائتا درهم فلا يأخذ من الزكاة.

... Mâlik'in İbn Sahnûn'un kitabında belirttiği görüştür. O şöyle demiştir: "Fakir, [insanlara el açmaktan] sakınan (müteaffif) ihtiyaç sahibidir; miskin ise dilenendir." Bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş, ez-Zührî tarafından söylenmiş ve İbn Şa'bân tarafından da tercih edilmiştir ki bu dördüncü görüştür. Beşinci görüş: Muhammed b. Mesleme şöyle demiştir: "Fakir; evi ve hizmetçisi olan kimseden, bundan daha aşağı durumda olan kimseye kadar [herkes]dir. Miskin ise hiçbir malı olmayan kimsedir." Derim ki: Bu görüş, Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Amr'dan sabit olan rivayetin tam aksinedir: Bir adam ona soru sorup: "Biz muhacirlerin fakirlerinden değil miyiz?" deyince Abdullah ona: "Kendisine sığındığın bir hanımın var mı?" dedi. [Adam:] "Evet" dedi. [Abdullah:] "İçinde oturduğun bir evin var mı?" dedi. [Adam:] "Evet" dedi. [Abdullah:] "O halde sen zenginlerdensin" dedi. [Adam:] "Benim bir hizmetçim de var" deyince [Abdullah:] "O halde sen krallardansın" dedi. Altıncı görüş: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Fakirler muhacirlerden olanlar, miskinler ise hicret etmemiş bedevilerdendir." Dahhâk da böyle demiştir. Yedinci görüş: Miskin, dilenmese bile boyun büken ve alçakgönüllü davranan kimsedir; fakir ise [ihtiyacını] gizleyip katlanan, [verilen] şeyi gizlice kabul eden ve boyun bükmeyendir. Bunu Ubeydullah b. el-Hasan söylemiştir. Sekizinci görüş: Mücâhid, İkrime ve ez-Zührî'nin söylediği görüştür: "Miskinler [insanlar arasında dolaşıp] dilenenler (tavvâfûn), fakirler ise Müslümanların fakirleridir." Dokuzuncu görüş: Yine İkrime'nin söylediği görüştür: "Fakirler Müslümanların fakirleri, miskinler ise Ehl-i Kitâb'ın fakirleridir." Bu konu ileride gelecektir. Dördüncü [Mesele]: Fakirler ve miskinlerin tek bir sınıf mı yoksa daha fazla mı olduğu konusundaki ihtilafın faydası, malının üçte birini falancaya, fakirlere ve miskinlere vasiyet eden kimsenin durumunda ortaya çıkar. Bunların tek bir sınıf olduğunu söyleyen kimse: "Üçte birin yarısı falancaya, diğer yarısı ise fakirler ve miskinlere aittir" der. Bunların iki ayrı sınıf olduğunu söyleyen kimse ise üçte biri aralarında üç eşit paya böler. Beşinci [Mesele]: İlim ehlinden görüşü nakledilenlerin çoğunun, vazgeçemeyeceği bir evi ve bir hizmetçisi bulunan kimsenin zekâttan alabileceği ve [zekât] verenin de ona verebileceği yönündeki icmâından sonra âlimler, kendisiyle birlikte [zekât] almanın caiz olduğu fakirlik sınırı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle derdi: "Eğer evin ve hizmetçinin değerinde, onun bunlara duyduğu ihtiyaçtan arta kalan bir fazlalık yoksa [zekât] alması caizdir; aksi takdirde caiz değildir." Bunu İbnü'l-Münzir zikretmiştir. en-Nehaî ve es-Sevrî de Mâlik'in görüşünü benimsemiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: "Yanında yirmi dinar veya iki yüz dirhem [değerinde malı] bulunan kimse zekâttan alamaz."

فَاعْتَبَرَ النِّصَابَ لِقَوْلِهِ ﵇: (أُمِرْتُ أَنْ آخُذَ الصَّدَقَةَ من أغنيائكم وارد ها فِي فُقَرَائِكُمْ). وَهَذَا وَاضِحٌ، وَرَوَاهُ الْمُغِيرَةُ عَنْ مالك. وقال الثوري وأحمد وإسحاق وغير هم: لا يأخذ من له خمسون در هما أو قدر ها مِنَ الذَّهَبِ، وَلَا يُعْطَى مِنْهَا أَكْثَرَ مِنْ خمسين در هما إِلَّا أَنْ يَكُونَ غَارِمًا، قَالَهُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عبد الله ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِرَجُلٍ لَهُ خَمْسُونَ دِرْهَمًا). فِي إِسْنَادِهِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ ضَعِيفٌ، وَعَنْهُ بَكْرُ بْنُ خُنَيْسٍ ضَعِيفٌ أيضا. ورواه حكيم ابن جُبَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ نَحْوَهُ، وَقَالَ: خمسون در هما. وَحَكِيمُ بْنُ جُبَيْرٍ ضَعِيفٌ تَرَكَهُ شُعْبَةُ وَغَيْرُهُ، قاله الدَّارَقُطْنِيُّ ﵀. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: هَذَا الْحَدِيثُ يَدُورُ عَلَى حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ وَهُوَ مَتْرُوكٌ. وَعَنْ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ قَالَا: لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِمَنْ لَهُ خَمْسُونَ دِرْهَمًا أَوْ قِيمَتُهَا مِنَ الذَّهَبِ، ذَكَرَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: لَا يَأْخُذُ مَنْ لَهُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا. وَرَوَاهُ الْوَاقِدِيُّ عَنْ مَالِكٍ. وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: (مَنْ سَأَلَ النَّاسَ وَهُوَ غَنِيٌّ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَفِي وَجْهِهِ كُدُوحٌ وَخُدُوشٌ). فَقِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا غِنَاؤُهُ؟ قَالَ: (أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا). وَفِي حَدِيثِ مَالِكٌ عَنْ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي أَسَدٍ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" مَنْ سَأَلَ مِنْكُمْ وَلَهُ أُوقِيَّةٌ أَوْ عِدْلُهَا فَقَدْ سَأَلَ إِلْحَافًا وَالْأُوقِيَّةُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا (. وَالْمَشْهُورُ عَنْ مَالِكٍ مَا رَوَاهُ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْهُ أَنَّهُ سُئِلَ: هَلْ يُعْطَى مِنَ الزَّكَاةِ مَنْ لَهُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا؟ قَالَ نَعَمْ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْأَوَّلُ قَوِيًّا عَلَى الِاكْتِسَابِ حَسَنَ التَّصَرُّفِ. وَالثَّانِي ضَعِيفًا عَنِ الِاكْتِسَابِ، أَوْ مَنْ لَهُ عِيَالٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ. مَنْ كَانَ قَوِيًّا عَلَى الْكَسْبِ وَالتَّحَرُّفِ مَعَ قُوَّةِ الْبَدَنِ وَحُسْنِ التَّصَرُّفِ حَتَّى يُغْنِيَهُ ذَلِكَ عَنِ النَّاسِ فَالصَّدَقَةُ عَلَيْهِ حَرَامٌ. وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ النَّبِيِّ ﷺ (لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ وَلَا لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ) رَوَاهُ عَبْدُ الله بن عمر،

[Muhammed b. Mesleme], Peygamber'in (aleyhisselâm): « أُمِرْتُ أَنْ آخُذَ الصَّدَقَةَ من أغنيائكم وارد ها فِي فُقَرَائِكُمْ » «Sadakayı zenginlerinizden alıp fakirlerinize vermekle emrolundum» buyruğundan dolayı nisabı esas almıştır. Bu [hüküm] açıktır ve bunu el-Muğîre, Mâlik'ten rivayet etmiştir. es-Sevrî, Ahmed, İshâk ve başkaları ise şöyle demiştir: “Elli dirhemi veya bu değerde altını olan kimse [sadaka/zekât] alamaz; borçlu olması müstesna, ona bundan [zekâttan] elli dirhemden fazlası da verilmez.” Bunu Ahmed ve İshâk söylemiştir. Bu görüşün delili, ed-Dârekutnî'nin Abdullah b. Mes‘ûd'dan rivayet ettiği, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu hadistir: « لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِرَجُلٍ لَهُ خَمْسُونَ دِرْهَمًا » «Sadaka elli dirhemi olan bir adama helal olmaz.» Bu hadisin senedinde yer alan Abdurrahman b. İshâk zayıftır; ondan rivayet eden Bekr b. Hunneys de aynı şekilde zayıftır. Bunu Hakîm b. Cübeyr de Muhammed b. Abdirrahmân b. Yezîd'den, o babasından, o Abdullah'tan, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) benzer şekilde rivayet etmiş ve: “Elli dirhem” demiştir. Hakîm b. Cübeyr zayıftır; Şu‘be ve başkaları onu terk etmiştir; bunu ed-Dârekutnî (rahimehullâh) ifade etmiştir. Ebû Ömer de şöyle demiştir: “Bu hadis Hakîm b. Cübeyr etrafında dönmektedir, o ise metrûktur.” Ali ve Abdullah'tan [b. Mes‘ûd]: “Elli dirhemi veya bu değerde altını olan kimseye sadaka helal olmaz” dedikleri rivayet edilmiş olup bunu ed-Dârekutnî zikretmiştir. el-Hasan el-Basrî ise: “Kırk dirhemi olan kimse [sadaka] alamaz” demiştir. Bunu el-Vâkıdî, Mâlik'ten rivayet etmiştir. Bu görüşün delili de ed-Dârekutnî'nin Abdullah b. Mes‘ûd'dan rivayet ettiği şu hadistir: Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: « مَنْ سَأَلَ النَّاسَ وَهُوَ غَنِيٌّ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَفِي وَجْهِهِ كُدُوحٌ وَخُدُوشٌ » «Zengin olduğu halde insanlardan [dilenerek bir şey] isteyen kimse, kıyamet gününde yüzünde bere ve tırmık izleriyle gelir.» Kendisine: “Ey Allah'ın Resûlü, zenginliği ne kadardır?” diye soruldu; o da: « أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا » «Kırk dirhemdir» buyurdu. Mâlik'in Zeyd b. Eslem'den, onun Atâ b. Yesâr'dan, onun da Benî Esed'den bir adamdan naklettiği hadiste ise Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: « مَنْ سَأَلَ مِنْكُمْ وَلَهُ أُوقِيَّةٌ أَوْ عِدْلُهَا فَقَدْ سَأَلَ إِلْحَافًا وَالْأُوقِيَّةُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا » «Sizden bir ukıyyesi yahut dengi [malı] olduğu halde [bir şey] isteyen kimse, muhakkak ki yüzsüzlük ederek istemiş olur. Ukıyye ise kırk dirhemdir.» Mâlik'ten meşhur olan ise İbnü'l-Kâsım'ın kendisinden rivayet ettiği şu husustur: Kendisine: “Kırk dirhemi olan kimseye zekâttan verilir mi?” diye sorulmuş, o da: “Evet” demiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Birincisinin [yasaklananın] kazanmaya gücü yeten ve tasarrufu iyi olan kimse olması; ikincisinin [zekât verilenin] ise kazanmaktan aciz veya çoluk çocuk sahibi kimse olması muhtemeldir. Doğrusunu Allah bilir. eş-Şâfiî ve Ebû Sevr ise şöyle demiştir: Beden gücü ve iyi tasarruf yeteneğiyle birlikte, kendisini insanlardan müstağni kılacak derecede kazanmaya ve çalışmaya gücü yeten kimseye sadaka haramdır. [Buna dair] Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu hadisini delil getirmiştir: « لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ وَلَا لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ » «Sadaka, ne bir zengine ne de eli ayağı düzgün, güç kuvvet sahibi kimseye helaldir.» Bunu Abdullah b. Ömer rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ. وَرَوَى جَابِرٌ قَالَ: جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ صَدَقَةٌ فَرَكِبَهُ النَّاسُ، فَقَالَ: (إِنَّهَا لَا تَصْلُحُ لِغَنِيٍّ وَلَا لِصَحِيحٍ وَلَا لِعَامِلٍ) أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ قَالَ: أَخْبَرَنِي رَجُلَانِ أَنَّهُمَا أَتَيَا النَّبِيِّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَهُوَ يَقْسِمُ الصَّدَقَةَ فَسَأَلَاهُ مِنْهَا، فَرَفَعَ فِينَا النَّظَرَ وَخَفَضَهُ، فَرَآنَا جَلْدَيْنِ فَقَالَ: (إِنْ شِئْتُمَا أَعْطَيْتُكُمَا وَلَا حَظَّ فِيهَا لِغَنِيٍّ وَلَا لِقَوِيٍّ مُكْتَسِبٍ). وَلِأَنَّهُ قَدْ صَارَ غَنِيًّا بِكَسْبِهِ كَغِنَى غَيْرِهِ بِمَالِهِ فَصَارَ كُلٌّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا غَنِيًّا عَنْ الْمَسْأَلَةِ. وَقَالَهُ ابْنُ خويز منداد، وَحَكَاهُ عَنِ الْمَذْهَبِ. وَهَذَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يُعَوَّلَ عَلَيْهِ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُعْطِيهَا الْفُقَرَاءَ وَوُقُوفُهَا عَلَى الزَّمِنِ بَاطِلٌ. قَالَ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ فِي جَامِعِهِ: إِذَا كَانَ الرَّجُلُ قَوِيًّا مُحْتَاجًا وَلَمْ يَكُنْ عنده شي فَتُصُدِّقَ عَلَيْهِ أَجْزَأَ عَنِ الْمُتَصَدِّقِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَوَجْهُ الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى الْمَسْأَلَةِ. وَقَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: وَالظَّاهِرُ يَقْتَضِي جَوَازَ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ فَقِيرٌ مَعَ قُوَّتِهِ وَصِحَّةِ بَدَنِهِ. وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ. وَقَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ: مَنْ لَا يَكُونُ لَهُ مَا يَكْفِيهِ وَيُقِيمُهُ سَنَةً فَإِنَّهُ يُعْطَى الزَّكَاةَ. وَحُجَّتُهُ مَا رَوَاهُ ابْنُ شِهَابٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَدَّخِرُ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ قُوتَ سَنَةٍ، ثُمَّ يَجْعَلُ مَا سِوَى ذَلِكَ فِي الْكُرَاعِ وَالسِّلَاحِ مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَوَجَدَكَ عائِلًا فَأَغْنى " [الضحى: ٨]. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لِكُلِّ وَاحِدٍ أَنْ يَأْخُذَ مِنَ الصَّدَقَةِ فِيمَا لَا بُدَّ لَهُ مِنْهُ. وَقَالَ قَوْمٌ: مَنْ عِنْدَهُ عَشَاءُ لَيْلَةٍ فَهُوَ غَنِيٌّ وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ. وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (مَنْ سَأَلَ مَسْأَلَةً عَنْ ظَهْرِ غِنًى اسْتَكْثَرَ بِهَا مِنْ رَضْفِ جَهَنَّمَ) قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا ظَهْرُ الْغِنَى؟ قَالَ: (عَشَاءُ لَيْلَةٍ) أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَقَالَ: فِي إِسْنَادِهِ عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ وَهُوَ مَتْرُوكٌ. وَأَخْرَجَهُ أَبُو داود عن سهل ابن الْحَنْظَلِيَّةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَفِيهِ: (مَنْ سَأَلَ وَعِنْدَهُ مَا يُغْنِيهِ فَإِنَّمَا يَسْتَكْثِرُ مِنَ النَّارِ). وَقَالَ النُّفَيْلِيُّ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ (مِنْ جَمْرِ جَهَنَّمَ). فَقَالُوا: يَا رَسُولَ الله وما يغنيه؟

Bunu Ebû Dâvûd, et-Tirmizî ve ed-Dârekutnî rivayet etmiştir. Câbir'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir sadaka getirildi, insanlar üzerine üşüştü. Bunun üzerine o şöyle buyurdu: «Şüphesiz bu, zengine de bedenen sağlıklı olana da çalışıp kazanana da helal olmaz.» Bunu ed-Dârekutnî rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd'un Ubeydullâh b. Adiy b. el-Hıyâr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bana iki adam haber verdi ki kendileri Veda Haccı'nda sadaka taksim etmekte olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip ondan [zekât] istediler. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] gözlerini bize doğru dikip yukarıdan aşağı süzdü; bizi güçlü kuvvetli görünce şöyle buyurdu: «İsterseniz size veririm; ancak bunda zenginin de kazanmaya gücü yeten güçlünün de nasibi yoktur.» Çünkü o, başkasının malıyla zengin olması gibi kazancıyla zengin hâle gelmiştir; böylece her ikisi de istemekten müstağni olmuştur. Bunu İbn Huveyzimendâd söylemiş ve [Mâlikî] mezhebinden nakletmiştir. Buna itimat edilmemesi gerekir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu fakirlere veriyordu ve [zekâtı] yalnızca kötürümlere hasretmek bâtıldır. Ebû Îsâ et-Tirmizî el-Câmi‘ adlı eserinde şöyle demiştir: İlim ehline göre bir kimse güçlü kuvvetli olup muhtaç olursa ve yanında hiçbir şey bulunmaz da kendisine sadaka verilirse bu, sadakayı veren kimse adına yeterli olur. Bazı ilim ehline göre hadisin yönü, isteme (dilenme) hususundadır. el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: Zahir olan bunun caiz olmasını gerektirir; çünkü o, gücüne ve bedeninin sıhhatine rağmen fakirdir. Ebû Hanîfe ve ashabı da bu görüştedir. Ubeydullâh b. el-Hasan şöyle demiştir: Kendisine bir yıl yetecek ve onu ayakta tutacak şeyi olmayan kimseye zekât verilir. Bunun delili ise İbn Şihâb'ın Mâlik b. Evs b. el-Hadesân'dan, onun da Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın kendisine fey olarak verdiklerinden bir yıllık nafakasını ayırır, sonra bunun dışındakileri atlara ve silaha tahsis ederdi; ayrıca Yüce Allah'ın { وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَى } “Seni fakir bulup zengin etmedi mi?” [ed-Duhâ 93/8] ayetidir. Bazı ilim ehli şöyle demiştir: Kendisi için kaçınılmaz olan hususlarda herkesin sadakadan alması caizdir. Bir grup da: «Yanında bir gecelik akşam yemeği olan kimse zengindir» demiştir; bu Hz. Ali'den de rivayet edilmiştir. Onlar Hz. Ali'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: «Kim zenginlikten ötürü [ihtiyacı yokken] bir şey isterse, bununla cehennemin kızgın taşlarını çoğaltmış olur.» «Ey Allah'ın Resûlü, zenginlik nedir?» dediler. Şöyle buyurdu: «Bir gecelik akşam yemeğidir.» Bunu ed-Dârekutnî rivayet etmiş ve: «İsnadında Amr b. Hâlid vardır, o metrûktur» demiştir. Bunu Ebû Dâvûd, Sehl b. el-Hanzaliyye'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir; içinde [şu ifade] yer almaktadır: «Kim yanında kendisini müstağni kılacak şey varken isterse, ancak ateşi çoğaltmış olur.» en-Nüfeylî başka bir yerde «cehennem közünden» demiştir. «Ey Allah'ın Resûlü, onu müstağni kılan nedir?» dediler.

وَقَالَ النُّفَيْلِيُّ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: وَمَا الْغِنَى الَّذِي لَا تَنْبَغِي مَعَهُ الْمَسْأَلَةُ؟ قَالَ: (قَدْرُ مَا يُغَدِّيهِ وَيُعَشِّيهِ). وَقَالَ النُّفَيْلِيُّ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: (أَنْ يَكُونَ لَهُ شِبَعُ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ أَوْ لَيْلَةٍ وَيَوْمٍ). قُلْتُ: فَهَذَا مَا جَاءَ فِي بَيَانِ الْفَقْرِ الَّذِي يَجُوزُ مَعَهُ الْأَخْذُ. وَمُطْلَقُ لَفْظِ الْفُقَرَاءِ لَا يَقْتَضِي الِاخْتِصَاصَ بِالْمُسْلِمِينَ دُونَ أَهْلِ الذِّمَّةِ، وَلَكِنْ تَظَاهَرَتِ الْأَخْبَارُ فِي أَنَّ الصَّدَقَاتِ تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَاءِ الْمُسْلِمِينَ فَتُرَدُّ فِي فُقَرَائِهِمْ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: الْفُقَرَاءُ فُقَرَاءُ الْمُسْلِمِينَ، وَالْمَسَاكِينُ فُقَرَاءُ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْعَبْسِيُّ: رَأَى عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ذِمِّيًّا مَكْفُوفًا مَطْرُوحًا عَلَى بَابِ الْمَدِينَةِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: مالك؟ قَالَ: اسْتَكْرُونِي فِي هَذِهِ الْجِزْيَةِ، حَتَّى إِذَا كُفَّ بَصَرِي تَرَكُونِي وَلَيْسَ لِي أَحَدٌ يَعُودُ عَلَيَّ بِشَيْءٍ. فَقَالَ عُمَرُ: مَا أُنْصِفْتَ إِذًا، فَأَمَرَ لَهُ بِقُوَّتِهِ وَمَا يُصْلِحُهُ. ثُمَّ قَالَ: هَذَا مِنَ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى [فِيهِمْ]:" إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ" الْآيَةَ. وَهُمْ زَمْنَى أَهْلِ الْكِتَابِ) وَلَمَّا قَالَ تَعَالَى:" إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ" الْآيَةَ، وَقَابَلَ الْجُمْلَةَ بِالْجُمْلَةِ وَهِيَ جُمْلَةُ الصَّدَقَةِ بِجُمْلَةِ الْمَصْرِفِ بَيَّنَ النَّبِيُّ ﷺ ذَلِكَ، فَقَالَ لِمُعَاذٍ حِينَ أَرْسَلَهُ إِلَى الْيَمَنِ: (أَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ فَتُرَدُّ فِي فُقَرَائِهِمْ). فَاخْتُصَّ أَهْلُ كُلِّ بَلَدٍ بِزَكَاةِ بَلَدِهِ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ أَنَّ زِيَادًا أَوْ بَعْضَ الْأُمَرَاءِ بَعَثَ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ عَلَى الصَّدَقَةِ، فَلَمَّا رَجَعَ قَالَ لِعِمْرَانَ: أَيْنَ الْمَالُ؟ قَالَ: وَلِلْمَالِ أَرْسَلْتَنِي! أَخَذْنَاهَا مِنْ حَيْثُ كُنَّا نَأْخُذُهَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ووضعنا ها حَيْثُ كُنَّا نَضَعُهَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ [عَنْ أَبِيهِ] قَالَ: قَدِمَ عَلَيْنَا مُصَدِّقُ النَّبِيِّ ﷺ فَأَخَذَ الصَّدَقَةَ مِنْ أَغْنِيَائِنَا فَجَعَلَهَا فِي فُقَرَائِنَا فَكُنْتُ غُلَامًا يَتِيمًا فَأَعْطَانِي مِنْهَا قَلُوصًا. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثُ ابْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ.

en-Nufeylî başka bir yerde şöyle demiştir: "Kendisinin varlığı hâlinde [başkalarından bir şey] istemenin uygun olmadığı zenginlik nedir?" O: «Kendisini sabah ve akşam doyuracak miktar[dır]» dedi. en-Nufeylî başka bir yerde de: «Kendisine bir gün bir gece veya bir gece bir gün yetecek doyumu bulunmasıdır» demiştir. Ben [Kurtubî] derim ki: İşte bu, kendisiyle birlikte [sadaka/zekât] almanın caiz olduğu fakirliğin beyanı hakkında vârid olandır. "Fakirler" lafzının mutlak oluşu, zimmîler hariç tutulup sadece Müslümanlara tahsis edilmesini gerektirmez; ancak sadakaların Müslümanların zenginlerinden alınıp fakirlerine verileceği hususundaki rivayetler birbirini desteklercesine çoktur. İkrime şöyle demiştir: "Fakirler Müslümanların fakirleridir, miskinler ise Ehl-i kitabın fakirleridir." Ebû Bekir el-Absî şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb, Medine kapısına bırakılmış âmâ bir zimmî gördü ve ona: "Neyin var?" dedi. O da: "Bu cizye konusunda beni çalıştırdılar, nihayet gözlerim kör olunca beni terk ettiler ve bana bir şey verecek hiç kimsem kalmadı" dedi. Bunun üzerine Ömer: "Sana adil davranılmamış!" dedi ve onun için azığı ile durumunu düzeltecek şeyin verilmesini emretti. Sonra da şöyle dedi: "Bu, Allah Teâlâ'nın [haklarında]: { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ } “Sadakalar [zekâtlar] ancak fakirler ve miskinler içindir...” buyurduğu kimselerdendir. Onlar da Ehl-i kitabın düşkünleridir (zemnâ)." Allah Teâlâ: { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ } “Sadakalar ancak fakirler ve miskinler içindir...” ayetini buyurup bir bütünü diğer bir bütünle, yani sadaka grubunu harcanacak yer (masrif) grubu ile karşı karşıya getirince, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu açıklamış ve Muâz'ı Yemen'e gönderdiği vakit ona şöyle buyurmuştur: «Onlara, Allah'ın kendilerine zenginlerinden alınıp fakirlerine verilecek bir sadakayı farz kıldığını haber ver.» Böylece her beldenin ahalisi kendi beldesinin zekâtına tahsis kılınmıştır. Ebû Dâvûd'un rivayet ettiğine göre Ziyâd veya emirlerden biri İmrân b. Husayn'ı zekât toplamak üzere gönderdi. İmrân geri döndüğünde ona: "Mal nerede?" dedi. [İmrân]: "Beni mal [toplayıp getirmem] için mi gönderdin! Biz onu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında nereden alıyorsak oradan aldık ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında nereye koyuyorsak oraya koyduk" dedi. ed-Dârekutnî ve et-Tirmizî'nin Avn b. Ebî Cuhayfe'den, [o da babasından] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zekât memuru bize geldi; sadakayı zenginlerimizden alıp fakirlerimize verdi. Ben de yetim bir çocuktum; bana ondan bir genç dişi deve (kalûs) verdi." et-Tirmizî: "Bu konuda İbn Abbâs'tan da rivayet vardır; İbn Ebî Cuhayfe hadisi hasen bir hadistir" demiştir.

السَّادِسَةُ- وَقَدِ اخْتَلَفَتِ الْعُلَمَاءُ فِي نَقْلِ الزَّكَاةِ عن موضعها على ثلاثة أقوال لَا تُنْقَلُ، قَالَهُ سَحْنُونٌ وَابْنُ الْقَاسِمِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ لِمَا ذَكَرْنَاهُ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ أَيْضًا: وَإِنْ نُقِلَ بَعْضُهَا لِضَرُورَةٍ رَأَيْتُهُ صَوَابًا. وَرُوِيَ عَنْ سَحْنُونٍ أَنَّهُ قَالَ: وَلَوْ بَلَغَ الْإِمَامَ أَنَّ بِبَعْضِ الْبِلَادِ حَاجَةً شَدِيدَةً جَازَ لَهُ نَقْلُ بَعْضِ الصَّدَقَةِ الْمُسْتَحَقَّةِ لِغَيْرِهِ إِلَيْهِ، فَإِنَّ الْحَاجَةَ إِذَا نَزَلَتْ وَجَبَ تَقْدِيمُهَا عَلَى مَنْ لَيْسَ بِمُحْتَاجٍ (وَالْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ لَا يُسْلِمُهُ وَلَا يَظْلِمُهُ). وَالْقَوْلُ الثَّانِي تُنْقَلُ. وَقَالَهُ مَالِكٌ أَيْضًا. وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ مَا رُوِيَ أَنَّ مُعَاذًا قَالَ لِأَهْلِ الْيَمَنِ: ايِتُونِي بِخَمِيسٍ أَوْ لَبِيسٍ آخُذُهُ مِنْكُمْ مَكَانَ الذُّرَةِ وَالشَّعِيرِ فِي الصَّدَقَةِ فَإِنَّهُ أَيْسَرُ عَلَيْكُمْ وَأَنْفَعُ لِلْمُهَاجِرِينَ بِالْمَدِينَةِ. أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَغَيْرُهُ. وَالْخَمِيسُ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ، وَهُوَ هنا الثوب طوله خمس أَذْرُعٍ. وَيُقَالُ: سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّ أَوَّلَ مَنْ عَمِلَهُ الْخِمْسُ مَلِكٌ مِنْ مُلُوكِ الْيَمَنِ، ذَكَرَهُ ابْنُ فَارِسٍ فِي الْمُجْمَلِ وَالْجَوْهَرِيُّ أَيْضًا. وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ دَلِيلَانِ: أَحَدُهُمَا: مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ نَقْلِ الزَّكَاةِ مِنَ الْيَمَنِ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَيَتَوَلَّى النَّبِيُّ ﷺ قِسْمَتَهَا. وَيَعْضُدُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ" وَلَمْ يَفْصِلْ بَيْنَ فَقِيرِ بَلَدٍ وَفَقِيرِ آخَرَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِي- أَخْذُ الْقِيمَةِ فِي الزَّكَاةِ. وَقَدِ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ مَالِكٍ فِي إِخْرَاجِ الْقِيَمِ فِي الزَّكَاةِ، فَأَجَازَ ذَلِكَ مَرَّةً وَمَنَعَ مِنْهُ أُخْرَى، فَوَجْهُ الْجَوَازِ- وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ- هَذَا الْحَدِيثُ. وَثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (مَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ [مِنَ الْإِبِلِ [صَدَقَةُ الْجَذَعَةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ [جَذَعَةٌ] وَعِنْدَهُ حِقَّةٌ فَإِنَّهُ تُؤْخَذُ مِنْهُ وَمَا اسْتَيْسَرْنَا مِنْ شَاتَيْنِ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا). الْحَدِيثَ. وَقَالَ ﷺ: (أَغْنُوهُمْ عَنْ سُؤَالِ هَذَا الْيَوْمَ) يَعْنِي يَوْمَ الْفِطْرَ. وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنْ يُغْنَوْا بِمَا يسد حاجتهم، فأي شي سَدَّ حَاجَتَهُمْ جَازَ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:" خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً" [التوبة: ١٠٣] ولم يخص شيئا من شي. وَلَا يُدْفَعُ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ سُكْنَى دَارٍ بَدَلَ الزَّكَاةِ، مِثْلَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْهِ خَمْسَةُ دَرَاهِمَ فَأَسْكَنَ فِيهَا فَقِيرًا شَهْرًا فَإِنَّهُ لَا يجوز. قال: لان السكنى ليس بمال.

Altıncısı- Âlimler, zekâtın bulunduğu yerden başka bir yere nakledilmesi hususunda üç farklı görüş belirtmişlerdir: [Birincisi], nakledilemez. Bunu Sahnûn ve İbnü'l-Kāsım söylemiştir; zikrettiğimiz deliller sebebiyle sahih olan da budur. İbnü'l-Kāsım ayrıca şöyle demiştir: «Bir zaruretten ötürü bir kısmı nakledilirse bunu isabetli görürüm.» Sahnûn'dan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Şayet devlet başkanına bazı beldelerde şiddetli bir ihtiyaç bulunduğu haberi ulaşırsa, başkasına ait olan sadakanın (zekâtın) bir kısmını oraya nakletmesi caizdir. Çünkü bir ihtiyaç baş gösterdiğinde, ihtiyaç sahibi olmayana nispetle ona öncelik vermek vaciptir. «Müslüman Müslümanın kardeşidir; onu [düşmana] teslim etmez ve ona zulmetmez.»» İkinci görüş: Nakledilir. Bunu Mâlik de söylemiştir. Bu görüşün delili, Muâz'ın Yemen halkına şöyle dediğine dair rivayettir: «Sadaka olarak bana mısır ve arpa yerine hamîs (beş arşınlık kumaş) yahut elbise getirin; çünkü bu sizin için daha kolay, Medine'deki Muhacirler için ise daha faydalıdır.» Bunu ed-Dârekutnî ve başkaları tahric etmiştir. Hamîs (الخميس) müşterek bir lafızdır; buradaki anlamı uzunluğu beş arşın olan kumaştır. Denildi ki: Ona bu ismin verilmesi, onu ilk yapan kimsenin Yemen krallarından biri olan Hıms (الخمس) olmasındandır. Bunu İbn Fâris el-Mücmel'de ve aynı şekilde el-Cevherî de zikretmiştir. Bu hadiste iki delil bulunmaktadır: Birincisi: Zikrettiğimiz üzere zekâtın Yemen'den Medine'ye nakledilmesi ve taksimini Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) üstlenmesidir. Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ } “Sadakalar (zekâtlar) ancak fakirler içindir” buyruğu da bunu desteklemektedir; zira [ayet] bir beldenin fakiri ile başka bir beldenin fakiri arasında ayrım yapmamıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İkincisi: Zekâtta kıymet (bedel) alınmasıdır. Zekâtta kıymetlerin ödenmesi hususunda Mâlik'ten farklı rivayetler nakledilmiştir; bir keresinde buna cevaz vermiş, başka bir seferinde ise menetmiştir. Cevazın vechi -ki bu Ebû Hanîfe'nin de görüşüdür- bu hadistir. Sahîh-i Buhârî'de Enes'ten sabit olan bir hadiste Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Kimin develeri ceza'a [zekâtı vermeyi] gerektirecek miktara ulaşır [da] yanında ceza'a bulunmaz [fakat] hıkka bulunursa, ondan [bu hıkka] alınır ve kolayımıza gelen iki koyun yahut yirmi dirhem [ilave edilir]...» Hadisin devamı vardır. Yine [Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Onları bu günün (yani fıtır bayramı gününün) istemesinden müstağni kılınız» buyurmuştur. Maksadı ise onların ihtiyaçlarını giderecek şeylerle zenginleştirilmeleridir; dolayısıyla ihtiyaçlarını gideren her şey caizdir. Nitekim Yüce Allah: { خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından sadaka (zekât) al” [et-Tevbe: 103] buyurmuş ve hiçbir şeyi diğerinden ayırt etmemiştir. Ebû Hanîfe'ye göre zekât yerine bir evin süknâsı (oturma hakkı) verilemez; örneğin kişinin üzerine beş dirhem [zekât] vacip olsa da bir fakiri bir ay o evde oturtsa bu caiz olmaz. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: «Çünkü süknâ (oturma hakkı) bir mal değildir.»

وَوَجْهُ قَوْلِهِ: لَا تَجْزِي الْقِيَمُ- وَهُوَ ظَاهِرُ الْمَذْهَبِ- فَلِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (فِي خَمْسٍ مِنَ الْإِبِلِ شَاةٌ وَفِي أَرْبَعِينَ شَاةً شَاةٌ) فَنَصَّ عَلَى الشَّاةِ، فَإِذَا لَمْ يَأْتِ بِهَا لَمْ يَأْتِ بِمَأْمُورٍ بِهِ، وَإِذَا لَمْ يَأْتِ بِالْمَأْمُورِ بِهِ فَالْأَمْرُ بَاقٍ عَلَيْهِ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ- وَهُوَ أَنَّ سَهْمَ الْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ يُقْسَمُ فِي الْمَوْضِعِ، وَسَائِرَ السِّهَامِ تُنْقَلُ بِاجْتِهَادِ الْإِمَامِ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةُ- وَهَلِ الْمُعْتَبَرُ مَكَانُ الْمَالِ وَقْتَ تَمَامِ الْحَوْلِ فَتُفَرَّقُ الصَّدَقَةُ فِيهِ، أَوْ مَكَانُ الْمَالِكِ إِذْ هُوَ الْمُخَاطَبُ، قَوْلَانِ. وَاخْتَارَ الثَّانِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ فِي أَحْكَامِهِ قَالَ: لِأَنَّ الْإِنْسَانَ هُوَ الْمُخَاطَبُ بِإِخْرَاجِهَا فَصَارَ الْمَالُ تَبَعًا لَهُ، فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْحُكْمُ فِيهِ بِحَيْثُ الْمُخَاطَبُ. كَابْنِ السَّبِيلِ فَإِنَّهُ يَكُونُ غَنِيًّا فِي بَلَدِهِ فَقِيرًا فِي بَلَدٍ آخَرَ، فَيَكُونُ الْحُكْمُ لَهُ حَيْثُ هُوَ. مسألة: وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ مَالِكٍ فِيمَنْ أَعْطَى فَقِيرًا مُسْلِمًا فَانْكَشَفَ فِي ثَانِي حَالٍ أَنَّهُ أَعْطَى عَبْدًا أَوْ كَافِرًا أَوْ غَنِيًّا، فَقَالَ مَرَّةً: تَجْزِيهِ وَمَرَّةً لَا تَجْزِيهِ. وَجْهُ الْجَوَازِ- وَهُوَ الْأَصَحُّ- مَا رَوَاهُ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (قَالَ رَجُلٌ لَأَتَصَدَّقَنَّ اللَّيْلَةَ بِصَدَقَةٍ فَخَرَجَ بِصَدَقَتِهِ فَوَضَعَهَا فِي يَدِ زَانِيَةٍ فَأَصْبَحُوا يَتَحَدَّثُونَ تُصُدِّقَ اللَّيْلَةَ عَلَى زَانِيَةٍ قَالَ اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ عَلَى زَانِيَةٍ لَأَتَصَدَّقَنَّ بِصَدَقَةٍ فَخَرَجَ بِصَدَقَتِهِ فَوَضَعَهَا فِي يَدِ غَنِيٍّ فَأَصْبَحُوا يَتَحَدَّثُونَ تُصُدِّقَ عَلَى غَنِيٍّ قَالَ اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ عَلَى غَنِيٍّ لَأَتَصَدَّقَنَّ بِصَدَقَةٍ فَخَرَجَ بِصَدَقَتِهِ فَوَضَعَهَا فِي يَدِ سَارِقٍ فَأَصْبَحُوا يَتَحَدَّثُونَ تُصُدِّقَ عَلَى سَارِقٍ فَقَالَ اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ عَلَى زَانِيَةٍ وَعَلَى غَنِيٍّ وَعَلَى سَارِقٍ فَأُتِيَ فَقِيلَ لَهُ أَمَّا صَدَقَتُكَ فَقَدْ قُبِلَتْ أَمَّا الزَّانِيَةُ فَلَعَلَّهَا تَسْتَعِفُّ بِهَا عَنْ زِنَاهَا وَلَعَلَّ الْغَنِيَّ يَعْتَبِرُ فَيُنْفِقُ مِمَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ وَلَعَلَّ السَّارِقَ يَسْتَعِفُّ بِهَا عَنْ سَرِقَتِهِ (. وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا أَخْرَجَ زَكَاةَ مَالِهِ فَأَعْطَاهَا أَبَاهُ، فَلَمَّا أَصْبَحَ عَلِمَ بِذَلِكَ، فَسَأَلَ النَّبِيُّ ﷺ فَقَالَ لَهُ:) قَدْ كُتِبَ لَكَ أَجْرُ زَكَاتِكَ وَأَجْرُ صِلَةِ الرَّحِمِ فَلَكَ أَجْرَانِ (. وَمِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى أَنَّهُ سَوَّغَ لَهُ الِاجْتِهَادَ فِي الْمُعْطَى، فَإِذَا اجْتَهَدَ وَأَعْطَى مَنْ يَظُنُّهُ مِنْ أَهْلِهَا فَقَدْ أَتَى بالواجب عليه.

Onun: “Kıymetler geçerli olmaz” sözünün vechi ise -ki mezhebin zahiri budur- Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Beş devede bir koyun, kırk koyunda bir koyun vardır» buyurarak bizzat koyun üzerine nass getirmesidir; dolayısıyla onu getirmediği vakit emrolunan şeyi yerine getirmemiş olur, emrolunan şeyi getirmediğinde ise emir onun üzerinde baki kalır. Üçüncü görüş: Fakirlerin ve miskinlerin payı bulunduğu yerde paylaştırılır, diğer paylar ise devlet başkanının ictihadıyla nakledilir. Birinci görüş ise daha sahihtir. Doğrusunu Allah bilir. Yedincisi- İtibar edilecek olan, yılın tamamlandığı andaki malın bulunduğu yer midir ve sadaka orada mı dağıtılır; yoksa mükellef olan kimse olduğu için mal sahibinin bulunduğu yer midir? İki görüş vardır. İkincisini Ebû Abdillâh Muhammed b. Huveyzimendâd Ahkâm'ında tercih etmiş ve şöyle demiştir: Çünkü zekâtı çıkarmakla mükellef olan insandır, dolayısıyla mal ona tâbi olmuştur; bu sebeple hükmün onda mükellefin bulunduğu yere göre olması vacip olur. Tıpkı yolcu (ibnü's-sebîl) gibi; zira o kendi beldesinde zengin, başka bir beldede ise fakir olur ve hüküm onun için bulunduğu yere göredir. Mesele: Müslüman bir fakire zekât verip sonradan onun köle, kâfir veya zengin olduğu ortaya çıkan kimse hakkında Mâlik'ten farklı rivayetler gelmiştir; bir defasında “onun yerine geçerlidir”, bir defasında ise “onun yerine geçerli değildir” demiştir. Caiz olmasının vechi -ki en sahih olanı budur- Müslim'in Ebû Hüreyre'den, onun da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiği şu hadistir: «Bir adam: “Bu gece kesinlikle bir sadaka vereceğim” dedi ve sadakasıyla çıkıp onu bir fahişenin eline koydu. Sabah olunca insanlar: “Bu gece bir fahişeye sadaka verilmiş” diye konuşmaya başladılar. Adam: “Allah'ım, bir fahişeye [verdiğimden ötürü] sana hamdolsun; kesinlikle bir sadaka daha vereceğim” dedi ve sadakasıyla çıkıp onu bir zenginin eline koydu. Sabah olunca: “Bir zengine sadaka verilmiş” diye konuşmaya başladılar. Adam: “Allah'ım, bir zengine [verdiğimden ötürü] sana hamdolsun; kesinlikle bir sadaka daha vereceğim” dedi ve sadakasıyla çıkıp onu bir hırsızın eline koydu. Sabah olunca: “Bir hırsıza sadaka verilmiş” diye konuşmaya başladılar. Bunun üzerine adam: “Allah'ım, fahişeye, zengine ve hırsıza [verdiğimden ötürü] sana hamdolsun” dedi. Rüyasında ona gelinip denildi ki: “Sadakana gelince, o kabul edilmiştir; fahişeye gelince, umulur ki o bununla zinasından iffet gösterir; zengine gelince, umulur ki o ibret alır da Allah'ın kendisine verdiğinden infak eder; hırsıza gelince, umulur ki o bununla hırsızlığından vazgeçer.”» Bir adamın malının zekâtını çıkarıp babasına verdiği, sabah olunca durumu öğrenip Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) sorduğu, onun da kendisine: «Sana zekâtının ecri ve sıla-i rahim ecri yazılmıştır; senin için iki ecir vardır» buyurduğu rivayet edilmiştir. Mana yönünden ise; kendisine zekât verilen kimse hususunda ictihad etmesine cevaz verilmiştir; dolayısıyla ictihad edip de ehil olduğunu zannettiği kimseye verirse üzerine vacip olanı yerine getirmiş olur.

وَوَجْهُ قَوْلِهِ: لَا يَجْزِي. أَنَّهُ لَمْ يَضَعْهَا فِي مُسْتَحَقِّهَا، فَأَشْبَهَ الْعَمْدَ، وَلِأَنَّ الْعَمْدَ وَالْخَطَأَ فِي ضَمَانِ الْأَمْوَالِ وَاحِدٌ فَوَجَبَ أَنْ يَضْمَنَ مَا أَتْلَفَ، عَلَى الْمَسَاكِينِ حَتَّى يُوصِلَهُ إِلَيْهِمْ. الثَّامِنَةُ- فَإِنْ أَخْرَجَ الزَّكَاةَ عِنْدَ مَحِلِّهَا فَهَلَكَتْ مِنْ غَيْرِ تَفْرِيطٍ لَمْ يَضْمَنْ، لِأَنَّهُ وَكِيلٌ لِلْفُقَرَاءِ. فَإِنْ أَخْرَجَهَا بَعْدَ ذَلِكَ بِمُدَّةٍ فَهَلَكَتْ ضَمِنَ، لِتَأْخِيرِهَا عَنْ مَحَلِّهَا فَتَعَلَّقَتْ بِذِمَّتِهِ فَلِذَلِكَ ضَمِنَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. التَّاسِعَةُ- وَإِذَا كَانَ الْإِمَامُ يَعْدِلُ فِي الْأَخْذِ وَالصَّرْفِ لَمْ يَسُغْ لِلْمَالِكِ أَنْ يَتَوَلَّى الصَّرْفَ بِنَفْسِهِ فِي النَّاضِّ وَلَا فِي غَيْرِهِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ زَكَاةَ النَّاضِّ عَلَى أَرْبَابِهِ. وَقَالَ ابْنُ الْمَاجِشُونَ: ذَلِكَ إِذَا كَانَ الصَّرْفُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ خَاصَّةٍ، فَإِنِ احْتِيجَ إِلَى صَرْفِهَا لِغَيْرِهِمَا مِنَ الْأَصْنَافِ فَلَا يُفَرِّقُ عَلَيْهِمْ إِلَّا الْإِمَامُ. وَفُرُوعُ هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ، هَذِهِ أُمَّهَاتُهَا. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْعامِلِينَ عَلَيْها) يَعْنِي السُّعَاةَ وَالْجُبَاةَ الَّذِينَ يَبْعَثُهُمُ الْإِمَامُ لِتَحْصِيلِ الزَّكَاةِ بِالتَّوْكِيلِ عَلَى ذَلِكَ. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيُّ قَالَ: اسْتَعْمَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رَجُلًا مِنَ الْأَسْدِ عَلَى صَدَقَاتِ بَنِي سُلَيْمٍ يُدْعَى ابْنَ اللُّتْبِيَّةِ، فَلَمَّا جَاءَ حَاسَبَهُ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمِقْدَارِ الَّذِي يَأْخُذُونَهُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: قَالَ مُجَاهِدٌ وَالشَّافِعِيُّ: هُوَ الثُّمُنُ. ابْنُ عُمَرَ وَمَالِكٌ: يُعْطَوْنَ قَدْرَ عَمَلِهِمْ مِنَ الْأُجْرَةِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ. قَالُوا: لِأَنَّهُ عَطَّلَ نَفْسَهُ لِمَصْلَحَةِ الْفُقَرَاءِ، فَكَانَتْ كِفَايَتُهُ وَكِفَايَةُ أَعْوَانِهِ فِي مَالِهِمْ، كَالْمَرْأَةِ لَمَّا عَطَّلَتْ نَفْسَهَا لِحَقِّ الزَّوْجِ كَانَتْ نَفَقَتُهَا وَنَفَقَةُ أَتْبَاعِهَا مِنْ خَادِمٍ أَوْ خَادِمَيْنِ عَلَى زَوْجِهَا. وَلَا تُقَدَّرُ بِالثُّمُنِ، بَلْ تُعْتَبَرُ الْكِفَايَةُ ثُمُنًا كَانَ أَوْ أَكْثَرَ، كَرِزْقِ الْقَاضِي. وَلَا تُعْتَبَرُ كِفَايَةُ الْأَعْوَانِ فِي زَمَانِنَا لِأَنَّهُ إِسْرَافٌ مَحْضٌ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ- يُعْطَوْنَ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا قَوْلٌ صَحِيحٌ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ

Onun: “Geçerli olmaz” sözünün gerekçesi ise zekâtı hak sahibine vermemiş olmasıdır. Bu durum kasıtlı davranışa benzer. Ayrıca malların tazmininde kasıt ile hata birdir; dolayısıyla [zekât mükellefinin] zayi ettiği şeyi, yoksullara ulaştırıncaya kadar onlar adına tazmin etmesi vacip olmuştur. Sekizincisi- Şayet [mükellef] zekâtı vaktinde [ayırıp] çıkarır ve bu [zekât malı] kusuru olmaksızın helak olursa, fakirlerin vekili konumunda olduğu için tazmin etmez. Eğer zekâtı bundan bir müddet sonra çıkarır ve helak olursa, vaktinden tehir ettiği ve bu sebeple borcu zimmetine taalluk ettiği için tazmin eder. Doğrusunu Allah bilir. Dokuzuncusu- İmam (devlet başkanı) zekâtı alma ve dağıtma konusunda adaletle hareket ediyorsa, mal sahibinin nakit parada da diğer mallarda da dağıtımı bizzat üstlenmesi caiz olmaz. Nakit paranın zekâtının [dağıtımının] sahiplerine ait olduğu da söylenmiştir. İbnü'l-Mâcişûn şöyle demiştir: “Bu, dağıtımın özellikle fakirlere ve miskinlere yapılması durumundadır. Şayet bu ikisi dışındaki sınıflara dağıtılması gerekirse, bunu ancak imam dağıtır.” Bu babın füru meseleleri pek çoktur, temel esasları ise bunlardır. Onuncusu- Yüce Allah'ın: { وَالْعامِلِينَ عَلَيْها } “zekât işinde çalışanlar” kavli, imamın bu hususta vekil kılarak zekâtı tahsil etmek üzere gönderdiği tahsildarlar ve memurlar demektir. Buhârî, Ebû Humeyd es-Sâidî'den şöyle rivayet etmiştir: « اسْتَعْمَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رَجُلًا مِنَ الْأَسْدِ عَلَى صَدَقَاتِ بَنِي سُلَيْمٍ يُدْعَى ابْنَ اللُّتْبِيَّةِ، فَلَمَّا جَاءَ حَاسَبَهُ » «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ezd kabilesinden İbnü'l-Lütbiyye denilen bir adamı Benî Süleym'in zekâtlarını toplamakla görevlendirdi. [Memur vazifesini tamamlayıp] geldiğinde [Resûlullah] onu hesaba çekti.» Âlimler onların alacağı miktar konusunda üç görüşe ayrılmışlardır: Mücâhid ve Şâfiî: “Bu [miktar sekiz paydan] sekizde birdir” demişlerdir. İbn Ömer ve Mâlik: “Onlara yaptıkları iş miktarınca ücret verilir” demişlerdir ki bu, Ebû Hanîfe ve ashabının da görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir: “Çünkü o, fakirlerin maslahatı için kendisini [diğer işlerden] alıkoymuştur; dolayısıyla onun ve yardımcılarının geçimi onların malından karşılanır. Nitekim kadın kocasının hakkı için kendisini [evine] hasrettiğinde, kendisinin ve bir veya iki hizmetçi gibi maiyetinin nafakası kocasının üzerine olur. Bu miktar sekizde bir ile takdir edilmez; aksine sekizde bir olsun daha fazla olsun yeterli miktar esas alınır, tıpkı kadı tahsisatı gibi. Günümüzde ise yardımcıların geçimi dikkate alınmaz; çünkü bu sırf israftır.” Üçüncü görüş: Onlara beytülmâlden verilir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Bu, İbn... rivayetiyle Mâlik b. Enes'ten gelen sahih bir görüştür.”

أَبِي أُوَيْسٍ وَدَاوُدَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ زَنْبُوعَةَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ دَلِيلًا، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ أَخْبَرَ بِسَهْمِهِمْ فِيهَا نَصًّا فَكَيْفَ يُخْلَفُونَ عَنْهُ اسْتِقْرَاءً وَسَبْرًا. وَالصَّحِيحُ الِاجْتِهَادُ فِي قَدْرِ الْأُجْرَةِ، لِأَنَّ الْبَيَانَ فِي تَعْدِيدِ الْأَصْنَافِ إِنَّمَا كَانَ لِلْمَحَلِّ لَا لِلْمُسْتَحَقِّ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْعَامِلِ إِذَا كَانَ هَاشِمِيًّا، فَمَنَعَهُ أَبُو حَنِيفَةَ لِقَوْلِهِ ﵇: (إِنَّ الصَّدَقَةَ لَا تَحِلُّ لِآلِ مُحَمَّدٍ إِنَّمَا هِيَ أَوْسَاخُ النَّاسِ). وَهَذِهِ صَدَقَةٌ مِنْ وَجْهٍ، لِأَنَّهَا جُزْءٌ مِنَ الصَّدَقَةِ فَتَلْحَقُ بِالصَّدَقَةِ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ كَرَامَةً وَتَنْزِيهًا لِقَرَابَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنْ غُسَالَةِ النَّاسِ. وَأَجَازَ عَمَلَهُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ، وَيُعْطَى أَجْرَ عِمَالَتِهِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ مُصَدِّقًا، وَبَعَثَهُ عَامِلًا إِلَى الْيَمَنِ عَلَى الزَّكَاةِ، وَوَلَّى جَمَاعَةً مِنْ بَنِي هَاشِمٍ وَوَلَّى الْخُلَفَاءَ بَعْدَهُ كَذَلِكَ. وَلِأَنَّهُ أَجِيرٌ عَلَى عَمَلٍ مُبَاحٍ فَوَجَبَ أَنْ يَسْتَوِيَ فِيهِ الْهَاشِمِيُّ وَغَيْرُهُ اعْتِبَارًا بِسَائِرِ الصِّنَاعَاتِ. قَالَتِ الْحَنَفِيَّةُ: حَدِيثُ عَلِيٍّ لَيْسَ فِيهِ أَنَّهُ فَرَضَ لَهُ مِنَ الصَّدَقَةِ، فَإِنْ فَرَضَ لَهُ مِنْ غَيْرِهَا جَازَ. وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- وَدَلَّ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالْعامِلِينَ عَلَيْها" عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ مِنْ فُرُوضِ الْكِفَايَاتِ كَالسَّاعِي وَالْكَاتِبِ وَالْقَسَّامِ وَالْعَاشِرِ وَغَيْرِهِمْ فَالْقَائِمُ بِهِ يَجُوزُ لَهُ أَخْذُ الْأُجْرَةِ عَلَيْهِ. وَمِنْ ذَلِكَ الْإِمَامَةُ، فَإِنَّ الصَّلَاةَ وَإِنْ كَانَتْ مُتَوَجِّهَةً عَلَى جَمِيعِ الْخَلْقِ فَإِنَّ تَقَدُّمَ بَعْضِهِمْ بِهِمْ مِنْ فُرُوضِ الْكِفَايَاتِ، فَلَا جَرَمَ يَجُوزُ أَخْذُ الْأُجْرَةِ عَلَيْهَا. وَهَذَا أَصْلُ الْبَابِ، وَإِلَيْهِ أَشَارَ النَّبِيُّ ﷺ بقوله: (ما تركت بعد نفقة نسائي ومئونة عَامِلِي فَهُوَ صَدَقَةٌ) قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. الثَّانِيَةَ عشرة- قوله تعالى: لَا ذِكْرَ لِلْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ فِي التَّنْزِيلِ فِي غَيْرِ قَسْمِ الصَّدَقَاتِ، وَهُمْ قَوْمٌ كَانُوا فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ مِمَّنْ يُظْهِرُ الْإِسْلَامَ، يُتَأَلَّفُونَ بِدَفْعِ سَهْمٍ مِنَ الصَّدَقَةِ إِلَيْهِمْ لِضَعْفِ يَقِينِهِمْ. قَالَ الزُّهْرِيُّ: الْمُؤَلَّفَةُ مَنْ أَسْلَمَ مِنْ يَهُودِيٍّ أَوْ نَصْرَانِيٍّ وَإِنْ كَانَ غَنِيًّا. وَقَالَ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ: اخْتُلِفَ فِي صِفَتِهِمْ، فَقِيلَ: هُمْ صِنْفٌ مِنَ الكفار

... Ebû Üveys ve Dâvûd b. Saîd b. Zenbû‘a'nın [rivayeti olup], delil yönünden zayıftır. Zira Allah Teâlâ, zekâttaki paylarını nass ile bildirmiştir; öyleyse istikrâ (tümevarım) ve sebr (sınama/ayıklama) yoluyla onlar bundan nasıl mahrum bırakılabilir? Doğru olan, ücretin miktarında ictihad edilmesidir; çünkü sınıfların sayılması hususundaki açıklama -daha önce geçtiği üzere- müstehak olanı değil, sadece mahalli (sarf yerini) belirtmek içindir. Âmilin Hâşimî olması durumunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hanîfe, Peygamber'in (aleyhisselâm): «إِنَّ الصَّدَقَةَ لَا تَحِلُّ لِآلِ مُحَمَّدٍ إِنَّمَا هِيَ أَوْسَاخُ النَّاسِ» «Şüphesiz sadaka Âl-i Muhammed'e helal değildir; o ancak insanların kirleridir» buyurması sebebiyle bunu caiz görmemiştir. Bu da bir yönden sadakadır; çünkü sadakanın bir cüzüdür; dolayısıyla Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) akrabalarını insanların yıkanmış kirlerinden tenzih etmek ve [onlara] ikramda bulunmak maksadıyla her bakımdan sadaka hükmüne dâhil edilir. Mâlik ve Şâfiî ise onun [bu vazifede] çalışmasını caiz görmüşlerdir ve kendisine âmillik ücreti verilir. Çünkü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), Ali b. Ebî Tâlib'i zekât toplayıcısı olarak göndermiş, onu Yemen'e zekât âmili olarak tayin etmiş, Hâşimoğulları'ndan bir topluluğu da görevlendirmiştir; ondan sonraki halifeler de aynı şekilde görevlendirmişlerdir. Ayrıca o, mubah bir amel üzerine tutulmuş bir ecirdir (ücretlidir); dolayısıyla diğer mesleklere kıyasla Hâşimî olan ile olmayanın bunda eşit olması gerekir. Hanefîler ise şöyle demiştir: Hz. Ali hadisinde, kendisine sadakadan bir pay takdir edildiği yer almamaktadır; şayet ona sadaka dışından bir pay verilirse bu caizdir. Bu [görüş], Mâlik'ten de rivayet edilmiştir. On Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَالْعامِلِينَ عَلَيْها } “[Zekât] işinde çalışanlar...” buyruğu; zekât toplayıcı, kâtip, taksimci, âşir (ondalık toplayan) ve benzerleri gibi farz-ı kifâyelerden olan her işte, bu vazifeyi üstlenen kimsenin bunun karşılığında ücret almasının caiz olduğuna delalet etmiştir. İmamlık da bu kabildendir; nitekim namaz bütün mükelleflere teveccüh etmiş olsa da içlerinden birinin onlara imam olarak öne geçmesi farz-ı kifâyelerdendir; dolayısıyla bunun karşılığında ücret alınması şüphesiz caizdir. Bu meselenin esası budur ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «مَا تَرَكْتُ بَعْدَ نَفَقَةِ نِسَائِي وَمَئُونَةِ عَامِلِي فَهُوَ صَدَقَةٌ» «Kadınlarımın nafakası ve âmilimin masrafından sonra geriye bıraktığım her şey sadakadır» sözüyle buna işaret etmiştir; bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. On İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın buyruğu: Müellefe-i kulûb, Kur'ân-ı Kerîm'de sadakaların taksimi dışında zikredilmemiştir. Bunlar, İslâm'ın ilk dönemlerinde İslâm'ı zahiren benimseyip de yakînlerinin zayıflığı sebebiyle kendilerine sadakadan bir pay verilerek kalpleri [İslâm'a] ısındırılan bir topluluktur. Zührî şöyle demiştir: Müellefe, zengin dahi olsa Yahudi veya Hristiyan iken Müslüman olan kimsedir. Müteahhirînden bazıları ise şöyle demiştir: Onların vasfı hakkında ihtilaf edilmiştir; nitekim bir görüşe göre onlar kâfirlerden bir fırkadır...

يُعْطَوْنَ لِيُتَأَلَّفُوا عَلَى الْإِسْلَامِ، وَكَانُوا لَا يُسْلِمُونَ بِالْقَهْرِ وَالسَّيْفِ، وَلَكِنْ يُسْلِمُونَ بِالْعَطَاءِ وَالْإِحْسَانِ. وَقِيلَ: هُمْ قَوْمٌ أَسْلَمُوا فِي الظَّاهِرِ وَلَمْ تَسْتَيْقِنْ قُلُوبُهُمْ، فَيُعْطَوْنَ لِيَتَمَكَّنَ الْإِسْلَامُ فِي صُدُورِهِمْ. وَقِيلَ: هُمْ قَوْمٌ مِنْ عُظَمَاءِ الْمُشْرِكِينَ لَهُمْ أَتْبَاعٌ يُعْطَوْنَ لِيَتَأَلَّفُوا أَتْبَاعَهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ. قَالَ: وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ مُتَقَارِبَةٌ وَالْقَصْدُ بِجَمِيعِهَا الْإِعْطَاءُ لِمَنْ لَا يَتَمَكَّنُ إِسْلَامُهُ حَقِيقَةً إِلَّا بِالْعَطَاءِ، فَكَأَنَّهُ ضَرْبٌ مِنَ الْجِهَادِ. وَالْمُشْرِكُونَ ثَلَاثَةُ أَصْنَافٍ: صِنْفٌ يَرْجِعُ بِإِقَامَةِ الْبُرْهَانِ. وَصِنْفٌ بِالْقَهْرِ. وَصِنْفٌ بِالْإِحْسَانِ. وَالْإِمَامُ النَّاظِرُ لِلْمُسْلِمِينَ يَسْتَعْمِلُ مَعَ كُلِّ صِنْفٍ مَا يَرَاهُ سَبَبًا لِنَجَاتِهِ وَتَخْلِيصِهِ مِنَ الْكُفْرِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَعْنِي لِلْأَنْصَارِ-: (فَإِنِّي أُعْطِي رِجَالًا حَدِيثِي عَهْدٍ بِكُفْرٍ أَتَأَلَّفُهُمْ) الْحَدِيثَ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: أَعْطَاهُمْ يَتَأَلَّفُهُمْ وَيَتَأَلَّفُ بِهِمْ قَوْمَهُمْ. وَكَانُوا أَشْرَافًا، فَأَعْطَى أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ مِائَةَ بَعِيرٍ، وَأَعْطَى ابْنَهُ مِائَةَ بَعِيرٍ، وَأَعْطَى حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ مِائَةَ بَعِيرٍ، وأعطى الحارث ابن هِشَامٍ مِائَةَ بَعِيرٍ، وَأَعْطَى سُهَيْلَ بْنَ عَمْرٍو مِائَةَ بَعِيرٍ، وَأَعْطَى حُوَيْطِبَ بْنَ عَبْدِ الْعُزَّى مِائَةَ بَعِيرٍ، وَأَعْطَى صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ مِائَةَ بَعِيرٍ. وَكَذَلِكَ أَعْطَى مَالِكَ بْنَ عَوْفٍ وَالْعَلَاءَ بْنَ جَارِيَةَ. قَالَ: فَهَؤُلَاءِ أَصْحَابُ الْمِئِينَ. وَأَعْطَى رِجَالًا مِنْ قُرَيْشٍ دُونَ الْمِائَةِ مِنْهُمْ مَخْرَمَةُ بْنُ نَوْفَلٍ الزُّهْرِيُّ وَعُمَيْرُ بْنُ وَهْبٍ الْجُمَحِيُّ، وَهِشَامُ بْنُ عَمْرٍو الْعَامِرِيُّ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: فَهَؤُلَاءِ لَا أَعْرِفُ مَا أَعْطَاهُمْ. وَأَعْطَى سَعِيدَ بْنَ يَرْبُوعٍ خَمْسِينَ بَعِيرًا، وَأَعْطَى عَبَّاسَ بْنَ مِرْدَاسٍ السُّلَمِيَّ أَبَاعِرَ قَلِيلَةً فَسَخِطَهَا. فَقَالَ فِي ذَلِكَ:

İslâm'a ısındırılsınlar diye kendilerine verilir; onlar zorlama ve kılıçla Müslüman olmuyor, ancak ihsan ve bağışla Müslüman oluyorlardı. Bir görüşe göre ise onlar zahiren Müslüman olmuş fakat kalpleri henüz tam yakîne ermemiş bir topluluktur; kalplerinde İslâm yerleşsin diye kendilerine verilir. Bir diğer görüşe göre ise onlar, tâbileri olan müşriklerin ileri gelenlerinden bir topluluktur; tâbileri İslâm'a ısındırılsın diye kendilerine verilir. Dedi ki: Bu görüşler birbirine yakındır ve hepsinde amaç, İslâm'ı ancak bağış ile tam anlamıyla yerleşecek olan kimseye vermektir; bu sanki bir nevi cihattır. Müşrikler ise üç sınıftır: Bir sınıf delil getirilerek döner. Bir sınıf zor kullanılarak. Bir sınıf da ihsan ile. Müslümanların işlerini gözeten devlet başkanı, her sınıf hakkında onun küfürden kurtuluşuna ve necâtına sebep göreceği yöntemi uygular. Sahîh-i Müslim'de Enes hadisinde yer aldığına göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) -yani Ensâr'a- şöyle buyurmuştur: «Ben henüz küfürden yeni kurtulmuş adamların kalplerini ısındırmak için veriyorum...» hadis. İbn İshâk şöyle demiştir: Kendilerini ve onlar vasıtasıyla kavimlerini ısındırmak için onlara verdi. Bunlar da eşraftandılar; Ebû Süfyân b. Harb'e yüz deve verdi, oğluna yüz deve verdi, Hakîm b. Hizâm'a yüz deve verdi, el-Hâris b. Hişâm'a yüz deve verdi, Süheyl b. Amr'a yüz deve verdi, Huveytıb b. Abdiluzzâ'ya yüz deve verdi, Safvân b. Ümeyye'ye yüz deve verdi. Mâlik b. Avf ile el-Alâ b. Câriye'ye de aynı şekilde verdi. Dedi ki: İşte bunlar yüz deve alanlardır. Kureyş'ten bazı adamlara ise yüzden daha az verdi; aralarında Mahreme b. Nevfel ez-Zührî, Umeyr b. Vehb el-Cumahî ve Hişâm b. Amr el-Âmirî vardı. İbn İshâk dedi ki: Bunlara ne verdiğini bilmiyorum. Saîd b. Yerbû'a elli deve verdi, Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî'ye ise az sayıda deve verdi, o da buna kızdı. Bu hususta şöyle dedi:

كَانَتْ نِهَابًا تَلَافَيْتُهَا ... بِكَرِّي عَلَى الْمُهْرِ فِي الْأَجْرَعِ

O ganimetlerdi; kumlu düzlükte atımı hücum ettirerek telafi ettiğim,

وَإِيقَاظِيَ الْقَوْمَ أَنْ يَرْقُدُوا ... إِذَا هَجَعَ النَّاسُ لَمْ أَهْجَعِ

Ve uyumasınlar diye kavmimi uyandırdığım [ganimetlerdi]... İnsanlar uyuduğunda ben uyumadım.

فَأَصْبَحَ نَهْبِي وَنَهْبُ العبيد ... بَيْنَ عُيَيْنَةَ وَالْأَقْرَعِ

Benim ve Ubeyd'in ganimeti; Uyeyne ile el-Akra‘ arasında paylaşıldı.

وَقَدْ كُنْتُ فِي الْحَرْبِ ذَا تُدْرَإِ ... فَلَمْ أُعْطَ شَيْئًا وَلَمْ أُمْنَعِ

Oysa ben savaşta korunulacak bir siper idim... Bana ne bir şey verildi ne de büsbütün mahrum edildim.

»

»

إِلَّا أَفَائِلَ أُعْطِيتُهَا ... عَدِيدَ قَوَائِمِهِ الْأَرْبَعِ

Ancak bana verilen küçük develerdir... Dört ayağının sayısınca.

وَمَا كَانَ حِصْنٌ وَلَا حَابِسٌ ... يَفُوقَانِ مِرْدَاسَ فِي الْمَجْمَعِ

Ne Hısn ne de Hâbis... Toplulukta Mirdâs'tan üstün değildi.

وَمَا كُنْتُ دُونَ امْرِئٍ مِنْهُمَا ... وَمَنْ تَضَعُ الْيَوْمَ لَا يُرْفَعِ

Ben ikisinden de aşağı bir kimse değildim... Bugün alçalttığın kimse de [bir daha] yükseltilmez.