Binûn

Berâe Suresi Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اذْهَبُوا فَاقْطَعُوا عَنِّي لِسَانَهُ) فَأَعْطَوْهُ حَتَّى رَضِيَ، فَكَانَ ذَلِكَ قَطْعَ لِسَانِهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَدْ ذُكِرَ فِي الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمِ النُّضَيْرُ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَلْقَمَةَ ابن كِلْدَةَ، أَخُو النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ الْمَقْتُولِ بِبَدْرٍ صَبْرًا. وَذَكَرَ آخَرُونَ أَنَّهُ فِيمَنْ هَاجَرَ إِلَى الْحَبَشَةِ، فَإِنْ كَانَ مِنْهُمْ فَمُحَالٌ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ، وَمَنْ هَاجَرَ إِلَى أَرْضِ، الْحَبَشَةِ فَهُوَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ مِمَّنْ رَسَخَ الْإِيمَانُ فِي قَلْبِهِ وَقَاتَلَ دُونَهُ، وَلَيْسَ مِمَّنْ يُؤَلَّفُ عَلَيْهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَاسْتَعْمَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَالِكَ بْنَ عَوْفِ بْنِ سَعْدِ [بْنِ يَرْبُوعٍ] النَّصْرِيَّ عَلَى مَنْ أَسْلَمَ مِنْ قَوْمِهِ مِنْ قَبَائِلِ قَيْسٍ، وأمره بمغاورة ثَقِيفٍ فَفَعَلَ وَضَيَّقَ عَلَيْهِمْ، وَحَسُنَ إِسْلَامُهُ وَإِسْلَامُ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ، حَاشَا عُيَيْنَةَ بْنَ حِصْنٍ فَلَمْ يَزَلْ مَغْمُوزًا عَلَيْهِ. وَسَائِرُ الْمُؤَلَّفَةِ مُتَفَاضِلُونَ، مِنْهُمُ الْخَيِّرُ الْفَاضِلُ الْمُجْتَمَعُ عَلَى فَضْلِهِ، كَالْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، وَحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، وَعِكْرِمَةَ بْنِ أَبِي جَهْلٍ، وَسُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو، وَمِنْهُمْ دُونُ هَؤُلَاءِ. وَقَدْ فَضَّلَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ وَسَائِرَ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَهُوَ أَعْلَمُ بِهِمْ. قَالَ مَالِكٌ: بَلَغَنِي أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ أَخْرَجَ مَا كَانَ أَعْطَاهُ النَّبِيُّ ﷺ فِي الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبَهُمْ فَتَصَدَّقَ بِهِ بَعْدَ ذَلِكَ. قُلْتُ: حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ وَحُوَيْطِبُ بْنُ عَبْدِ الْعُزَّى عَاشَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةً وَعِشْرِينَ سَنَةً سِتِّينَ فِي الْإِسْلَامِ وَسِتِّينَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ. وَسَمِعْتُ [الْإِمَامَ] شَيْخَنَا الْحَافِظَ أَبَا مُحَمَّدٍ عَبْدَ الْعَظِيمِ يَقُولُ: شَخْصَانِ مِنَ الصَّحَابَةِ عَاشَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ سِتِّينَ سَنَةً وَفِي الْإِسْلَامِ سِتِّينَ سَنَةً، وَمَاتَا بِالْمَدِينَةِ سَنَةَ أَرْبَعٍ وَخَمْسِينَ، أَحَدُهُمَا حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ، وَكَانَ مَوْلِدُهُ فِي جَوْفِ الْكَعْبَةِ قَبْلَ عَامِ الْفِيلِ بِثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً. وَالثَّانِي حَسَّانُ بْنُ ثَابِتِ بْنِ الْمُنْذِرِ بْنِ حَرَامٍ الْأَنْصَارِيُّ. وَذَكَرَ هَذَا أَيْضًا أَبُو عُمَرَ وَعُثْمَانُ الشَّهْرُزُورِيُّ فِي كِتَابِ مَعْرِفَةِ أَنْوَاعِ عِلْمِ الْحَدِيثِ لَهُ، وَلَمْ يَذْكُرَا غَيْرَهُمَا. وَحُوَيْطِبُ ذَكَرَهُ

Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Gidin ve onun dilini benden kesin!» buyurdu. Razı oluncaya kadar ona verdiler; işte bu onun dilinin kesilmesi oldu. Ebû Ömer şöyle demiştir: Müellefe-i kulûb arasında, Bedir'de esir olarak öldürülen Nadr b. el-Hâris'in kardeşi Nudayr b. el-Hâris b. Alkame b. Kelede de zikredilmiştir. Başkaları ise onun Habeşistan'a hicret edenler arasında olduğunu zikretmiştir. Şayet onlardan biri idiyse müellefe-i kulûbdan olması imkânsızdır; zira Habeş topraklarına hicret eden kimse, kalbinde imanın kökleştiği ve uğrunda savaştığı ilk muhacirlerdendir, kalbi İslâm'a ısındırılacak kimselerden değildir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Mâlik b. Avf b. Sa'd [b. Yerbû'] en-Nasrî'yi Kays kabilelerinden Müslüman olan kavminin başına âmil tayin etti ve ona Sakîf kabilesine akınlar düzenlemesini emretti. O da bunu yaptı ve onları sıkıştırdı. Onun İslâm'ı da, müellefe-i kulûbun İslâm'ı da güzelleşti; ancak Uyeyne b. Hısn müstesna; o daima şüphe ile karşılanan [bir kimse] olarak kaldı. Diğer müellefe-i kulûb ise birbirinden üstündür; aralarında el-Hâris b. Hişâm, Hakîm b. Hizâm, İkrime b. Ebî Cehl ve Süheyl b. Amr gibi fazileti üzerinde ittifak edilmiş hayırlı ve faziletli kimseler bulunduğu gibi, bunların daha aşağısında olanlar da vardır. Nitekim Allah, peygamberleri ve diğer mümin kullarını birbirine üstün kılmıştır; O onları en iyi bilendir. Mâlik şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Hakîm b. Hizâm, müellefe-i kulûb kapsamında Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine verdiklerini daha sonra [malı arasından] çıkarıp sadaka olarak vermiştir. Derim ki: Hakîm b. Hizâm ile Huveytıb b. Abdiluzzâ'nın her biri altmış yılı İslâm'da, altmış yılı da Câhiliye'de olmak üzere yüz yirmi yıl yaşamıştır. [İmam] hocamız Hâfız Ebû Muhammed Abdülazîm'in şöyle dediğini işittim: Sahâbeden iki kişi vardır ki Câhiliye'de altmış yıl, İslâm'da da altmış yıl yaşamış ve elli dört yılında Medine'de vefat etmişlerdir. Biri Hakîm b. Hizâm'dır; o, Fil yılından on üç yıl önce Kâbe'nin içinde doğmuştu. İkincisi ise Hassân b. Sâbit b. el-Münzir b. Harâm el-Ensârî'dir. Bunu Ebû Ömer ile Osman eş-Şehrezûrî de Ma'rifetü envâ'i ilmi'l-hadîs adlı eserinde zikretmiş olup bu ikisinden başkasını anmamışlardır. Huveytıb'ı ise

أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ فِي كِتَابِ الْوَفَا فِي شَرَفِ الْمُصْطَفَى. وَذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ فِي كِتَابِ الصَّحَابَةِ أَنَّهُ أَدْرَكَ الْإِسْلَامَ وَهُوَ ابْنُ سِتِّينَ سَنَةً، وَمَاتَ وَهُوَ ابْنُ مِائَةٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً. وذكر أيضا حمنن ابن عوف أخو عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، أَنَّهُ عَاشَ فِي الْإِسْلَامِ سِتِّينَ سَنَةً وَفِي الْجَاهِلِيَّةِ سِتِّينَ سَنَةً. وَقَدْ عُدَّ فِي الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ مُعَاوِيَةُ وَأَبُوهُ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ. أَمَّا مُعَاوِيَةُ فَبَعِيدٌ أَنْ يَكُونَ مِنْهُمْ، فَكَيْفَ يَكُونُ مِنْهُمْ وَقَدِ ائْتَمَنَهُ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى وَحْيِ اللَّهِ وَقِرَاءَتِهِ وَخَلَطَهُ بِنَفْسِهِ. وَأَمَّا حَالُهُ فِي أَيَّامِ أَبِي بَكْرٍ فَأَشْهَرُ مِنْ هَذَا وَأَظْهَرُ. وَأَمَّا أَبُوهُ فَلَا كَلَامَ فِيهِ أَنَّهُ كان منهم. وفي عدد هم اخْتِلَافٌ، وَبِالْجُمْلَةِ فَكُلُّهُمْ مُؤْمِنٌ وَلَمْ يَكُنْ فِيهِمْ كَافِرٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَأَحْكَمُ. الثالثة- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي بَقَائِهِمْ، فَقَالَ عُمَرُ وَالْحَسَنُ والشعبي وغير هم: انْقَطَعَ هَذَا الصِّنْفُ بِعِزِّ الْإِسْلَامِ وَظُهُورِهِ. وَهَذَا مَشْهُورٌ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ. قَالَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْحَنَفِيَّةِ: لَمَّا أَعَزَّ اللَّهُ الْإِسْلَامَ وَأَهْلَهُ وَقَطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِينَ- لَعَنَهُمُ اللَّهُ- اجْتَمَعَتِ الصَّحَابَةُ رِضْوَانُ اللَّهِ عَنْهُمْ أَجْمَعِينَ فِي خِلَافَةِ أَبِي بَكْرٍ ﵁ عَلَى سُقُوطِ سَهْمِهِمْ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: هُمْ بَاقُونَ لِأَنَّ الْإِمَامَ رُبَّمَا احْتَاجَ أَنْ يَسْتَأْلِفَ عَلَى الْإِسْلَامِ. وَإِنَّمَا قَطَعَهُمْ عُمَرُ لَمَّا رَأَى مِنْ إِعْزَازِ الدِّينِ. قَالَ يُونُسُ: سَأَلْتُ الزُّهْرِيَّ عَنْهُمْ فَقَالَ: لَا أَعْلَمُ نَسْخًا فِي ذَلِكَ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: فَعَلَى هَذَا الْحُكْمُ فِيهِمْ ثَابِتٌ، فَإِنْ كَانَ أَحَدٌ يُحْتَاجُ إِلَى تَأَلُّفِهِ وَيُخَافُ أَنْ تَلْحَقَ الْمُسْلِمِينَ مِنْهُ آفَةٌ أَوْ يُرْجَى أَنْ يَحْسُنَ إِسْلَامُهُ بَعْدُ دُفِعَ إِلَيْهِ. قَالَ الْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ: إِنِ احْتِيجَ إِلَيْهِمْ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ أُعْطُوا مِنَ الصَّدَقَةِ. وَقَالَ [الْقَاضِي] ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الَّذِي عِنْدِي أَنَّهُ إِنْ قَوِيَ الْإِسْلَامُ زَالُوا، وَإِنِ احْتِيجَ إِلَيْهِمْ أُعْطُوا سَهْمَهُمْ كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُعْطِيهِمْ، فَإِنَّ فِي الصَّحِيحِ: (بَدَأَ الْإِسْلَامُ غَرِيبًا وَسَيَعُودُ كَمَا بَدَأَ). الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- فإذا فزعنا عَلَى أَنَّهُ لَا يُرَدُّ إِلَيْهِمْ سَهْمُهُمْ فَإِنَّهُ يَرْجِعُ إِلَى سَائِرِ الْأَصْنَافِ أَوْ مَا يَرَاهُ الْإِمَامُ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: يُعْطَى نِصْفُ سَهْمِهِمْ لِعُمَّارِ الْمَسَاجِدِ. وَهَذَا مِمَّا يَدُلُّكَ عَلَى أَنَّ الْأَصْنَافَ الثَّمَانِيَةَ مَحَلٌّ لَا مُسْتَحِقُّونَ تَسْوِيَةً، وَلَوْ كَانُوا مُسْتَحِقِّينَ لَسَقَطَ سَهْمُهُمْ بِسُقُوطِهِمْ وَلَمْ يَرْجِعْ إِلَى غَيْرِهِمْ، كَمَا لَوْ أَوْصَى لِقَوْمٍ مُعَيَّنِينَ فَمَاتَ أحد هم لَمْ يَرْجِعْ نَصِيبُهُ إِلَى مَنْ بَقِيَ مِنْهُمْ. والله أعلم.

[Bunu] Ebü'l-Ferec el-Cevzî, Kitâbü'l-Vefâ fî Şerefi'l-Mustafâ adlı eserinde [zikretmiştir]. Ebû Ömer de sahâbe kitabında onun İslâm'a altmış yaşında iken ulaştığını ve yüz yirmi yaşında vefat ettiğini zikretmiştir. Yine Abdurrahman b. Avf'ın kardeşi Hamnen b. Avf'ın da altmış yıl İslâm'da, altmış yıl da Câhiliye'de yaşadığını zikretmiştir. Müellefe-i kulûb arasında Muâviye ile babası Ebû Süfyân b. Harb da sayılmıştır. Muâviye'ye gelince, onun onlardan (müellefe-i kulûbdan) olması uzak bir ihtimaldir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu Allah'ın vahyine ve onun okunmasına güvenilir kılmış ve onu kendisine yakın tutmuşken nasıl onlardan olabilir? Ebû Bekir'in [hilafet] günlerindeki durumu ise bundan daha meşhur ve daha açıktır. Babasına gelince, onun onlardan olduğu hususunda hiçbir şüphe yoktur. Onların sayısında ise ihtilaf vardır. Özetle, daha önce geçtiği üzere onların hepsi mümindir ve aralarında kâfir yoktur. Allah en iyi bilendir, mutlak hüküm ve hikmet sahibidir. Üçüncü [Mesele]- Âlimler onların [hükmünün] devam edip etmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ömer, Hasan, Şa'bî ve başkaları: «İslâm'ın güçlenmesi ve üstün gelmesiyle bu sınıf sona ermiştir» demişlerdir. Bu, Mâlik'in ve re'y ehlinin mezhebinde meşhur olan görüştür. Bazı Hanefî âlimleri şöyle demiştir: «Allah İslâm'ı ve mensuplarını aziz kılıp kâfirlerin -Allah onlara lânet etsin- kökünü kazıyınca sahâbîler -radıyallâhu anhum ecmaîn- Ebû Bekir'in (radıyallâhu anh) hilafetinde onların payının düşmesi hususunda icmâ etmişlerdir.» Âlimlerden bir grup da şöyle demiştir: «Onlar [hükmen] baki kalmaya devam ederler; zira devlet başkanı bazen İslâm'a ısındırmaya ihtiyaç duyabilir. Ömer ise onların payını ancak dinin güçlendiğini gördüğü için kesmiştir.» Yûnus şöyle dedi: ez-Zührî'ye onlardan sordum, o da: «Bu hususta [hükmü kaldıran] bir nesh olduğunu bilmiyorum» dedi. Ebû Ca'fer en-Nahhâs şöyle dedi: «Buna göre onlar hakkındaki hüküm sabittir. Şayet kalbi ısındırılmasına ihtiyaç duyulan, Müslümanlara ondan bir zarar gelmesinden korkulan yahut daha sonra İslâm'ının güzelleşeceği ümit edilen bir kimse olursa kendisine [bu pay] verilir.» Kâdı Abdülvehhâb da şöyle demiştir: «Belirli vakitlerde onlara ihtiyaç duyulursa zekâttan kendilerine verilir.» [Kâdı] İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: «Benim kanaatime göre İslâm güçlenirse onlar ortadan kalkar; şayet kendilerine ihtiyaç duyulursa Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) verdiği gibi payları verilir. Zira Sahîh'te [şöyle buyrulmuştur]: «İslâm garip olarak başladı ve başladığı gibi [garip haline] dönecektir.» On Dördüncü [Mesele]- Onlara paylarının geri verilmeyeceği esasına bina edersek, bu pay diğer sınıflara yahut devlet başkanının uygun göreceği yere aktarılır. ez-Zührî: «Onların payının yarısı mescitleri imar edenlere verilir» demiştir. Bu da sana göstermektedir ki sekiz sınıf, eşit hak sahipleri değil, [zekâtın ödeneceği] harcama kalemleridir. Şayet [bizzat] hak sahibi olsalardı, onların [şartlarının] düşmesiyle payları da düşer ve başkalarına aktarılmazdı; tıpkı belirli bir topluluğa vasiyette bulunulup da içlerinden biri vefat ettiğinde onun payının geriye kalanlara aktarılmaması gibi. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَفِي الرِّقابِ) أَيْ فِي فَكِّ الرِّقَابِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَغَيْرِهِ. فَيَجُوزُ لِلْإِمَامِ أَنْ يَشْتَرِيَ رِقَابًا مِنْ مَالِ الصَّدَقَةِ يُعْتِقُهَا عَنِ الْمُسْلِمِينَ، وَيَكُونُ وَلَاؤُهُمْ لِجَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ. وَإِنِ اشْتَرَاهُمْ صَاحِبُ الزَّكَاةِ وَأَعْتَقَهُمْ جَازَ. هَذَا تَحْصِيلُ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو عُبَيْدٍ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: لَا يَبْتَاعُ مِنْهَا صَاحِبُ الزَّكَاةِ نَسَمَةً يَعْتِقُهَا بِجَرِّ وَلَاءٍ. وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ وَرِوَايَةٍ عَنْ مَالِكٍ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ قَالَ:" وَفِي الرِّقابِ" فَإِذَا كَانَ لِلرِّقَابِ سَهْمٌ مِنَ الصَّدَقَاتِ كَانَ لَهُ أَنْ يَشْتَرِيَ رَقَبَةً فَيَعْتِقُهَا. وَلَا خِلَافَ بَيْنِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ لِلرَّجُلِ أَنْ يَشْتَرِيَ الْفَرَسَ فَيَحْمِلُ عَلَيْهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. فَإِذَا كَانَ لَهُ أَنْ يَشْتَرِيَ فَرَسًا بِالْكَمَالِ مِنَ الزَّكَاةِ جَازَ أَنْ يَشْتَرِيَ رَقَبَةً بِالْكَمَالِ، لَا فَرْقَ بَيْنَ ذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَفِي الرِّقابِ) الْأَصْلُ فِي الْوَلَاءِ، قَالَ مَالِكٌ: هِيَ الرَّقَبَةُ تُعْتَقُ وَوَلَاؤُهَا لِلْمُسْلِمِينَ، وَكَذَلِكَ إِنْ أَعْتَقَهَا الْإِمَامُ. وَقَدْ نَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنْ بَيْعِ الْوَلَاءِ وَعَنْ هِبَتِهِ. وَقَالَ ﵇: (الْوَلَاءُ لُحْمَةٌ كَلُحْمَةِ النَّسَبِ لَا يُبَاعُ وَلَا يُوهَبُ). وَقَالَ ﵇: (الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ). وَلَا تَرِثُ النِّسَاءُ مِنَ الْوَلَاءِ شَيْئًا، لِقَوْلِهِ ﵇: (لَا تَرِثُ النِّسَاءُ مِنَ الْوَلَاءِ شَيْئًا إِلَّا مَا أَعْتَقْنَ أَوْ أَعْتَقَ مَنْ أَعْتَقْنَ) وَقَدْ وَرَّثَ النَّبِيُّ ﷺ ابْنَةَ حَمْزَةَ مِنْ مَوْلًى لَهَا النِّصْفَ وَلِابْنَتِهِ النِّصْفَ. فَإِذَا تَرَكَ الْمُعْتِقُ أَوْلَادًا ذُكُورًا وَإِنَاثًا فَالْوَلَاءُ لِلذُّكُورِ مِنْ وَلَدِهِ دُونَ الْإِنَاثِ. وَهُوَ إِجْمَاعُ الصَّحَابَةِ ﵃. وَالْوَلَاءُ إِنَّمَا يُورَثُ بِالتَّعْصِيبِ الْمَحْضِ، وَالنِّسَاءُ لَا تَعْصِيبَ فِيهِنَّ فَلَمْ يَرِثْنَ مِنَ الْوَلَاءِ شَيْئًا. فَافْهَمْ تُصِبْ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتُلِفَ هَلْ يُعَانُ مِنْهَا الْمُكَاتَبُ، فَقِيلَ لَا. رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ مَالِكٍ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ لَمَّا ذَكَرَ الرَّقَبَةَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ الْعِتْقَ الْكَامِلَ، وَأَمَّا الْمُكَاتَبَ فَإِنَّمَا هُوَ دَاخِلٌ فِي كَلِمَةِ الْغَارِمِينَ بِمَا عَلَيْهِ مِنْ دَيْنِ الْكِتَابَةِ، فَلَا يَدْخُلُ فِي الرِّقَابِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ مِنْ رِوَايَةِ الْمَدَنِيِّينَ وَزِيَادٍ عَنْهُ: أَنَّهُ يُعَانُ مِنْهَا الْمُكَاتَبُ فِي آخِرِ كِتَابَتِهِ بِمَا يُعْتَقُ.

On Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın { وَفِي الرِّقابِ } âyeti, yani «kölelerin azat edilmesinde» demektir. Bunu İbn Abbâs ve İbn Ömer söylemiş olup Mâlik ve başkalarının da mezhebidir. Buna göre devlet başkanının zekât malından köle satın alıp Müslümanlar adına azat etmesi câizdir ve onların velâsı Müslümanlar topluluğuna ait olur. Zekât mükellefi kendisi satın alıp azat etse bu da câizdir. Mâlik mezhebinin hülasası budur; İbn Abbâs ve el-Hasan'dan da rivayet edilmiştir; Ahmed, İshâk ve Ebû Ubeyd de bu görüştedir. Ebû Sevr ise şöyle demiştir: «Zekât mükellefi, velâsını kendisine çekmek üzere zekâttan köle satın alıp azat edemez.» Bu, eş-Şâfiî'nin, rey ehlinin ve Mâlik'ten gelen bir rivayetin görüşüdür. Sahih olan ise birinci görüştür; çünkü Yüce Allah { وَفِي الرِّقابِ } «ve köleler uğrunda» buyurmuştur. Kölelerin zekâtta bir payı olduğuna göre, köleyi satın alıp azat etme yetkisi de vardır. İlim ehli arasında, kişinin bir at satın alıp Allah yolunda savaşa tahsis edebileceği konusunda hiçbir ihtilaf yoktur. Zekâttan tamamen bir at satın alma hakkı olduğuna göre, tamamen bir köle satın alması da câizdir; bunun arasında bir fark yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. On Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın { وَفِي الرِّقابِ } âyetinde velâ konusunda asıl olan şudur: Mâlik şöyle demiştir: «O, velâsı Müslümanlara ait olmak üzere azat edilen köledir; devlet başkanının azat etmesi durumunda da böyledir.» Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) velânın satılmasını ve hibe edilmesini yasaklamıştır. Yine o (aleyhisselâm): «Velâ, nesep bağı gibi bir bağdır; satılmaz ve hibe edilmez» buyurmuştur. Yine o (aleyhisselâm): «Velâ, ancak azat edene aittir» buyurmuştur. Kadınlar velâdan hiçbir şeye vâris olamazlar; zira o (aleyhisselâm): «Kadınlar, bizzat azat ettikleri veya azat ettiklerinin azat ettiği kimseler müstesna, velâdan hiçbir şeye vâris olamazlar» buyurmuştur. Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem), Hamza'nın kızını, azatlısına [kalan mirasın] yarısına, [azatlının] kızını da yarısına vâris kılmıştır. Şayet azat eden kimse geride erkek ve kız çocuklar bırakırsa, velâ kızlara değil erkek çocuklarına aittir. Bu, sahâbenin (radıyallâhu anhüm) icmâıdır. Velâya ancak sırf asabe olmakla vâris olunur; kadınlarda ise [aslen] asabelik yoktur, bu sebeple velâdan hiçbir şeye vâris olamazlar. Bunu iyi anla ki isabet edesin. On Yedinci [Mesele]- Mükâteb köleye bundan yardım edilip edilmeyeceği hususunda ihtilaf edilmiştir. «Edilmez» denilmiştir. Bu, Mâlik'ten rivayet edilmiştir; çünkü Yüce Allah köleyi zikrettiğinde tam bir azat etmeyi murad ettiğini göstermiştir. Mükâteb ise üzerindeki kitâbet borcundan dolayı borçlular (gârimîn) kavramına dahildir, dolayısıyla «rikāb» [köleler] kapsamına girmez. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Medinelilerin ve Ziyâd'ın Mâlik'ten yaptığı rivayette ise şöyle nakledilmiştir: Mükâteb köleye, azat olmasını sağlayacak şekilde kitâbet borcunun sonunda zekâttan yardım edilir.

وَعَلَى هَذَا جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" وَفِي الرِّقابِ". وَبِهِ قَالَ ابْنُ وهب والشافعي والليث والنخعي وغير هم. وَحَكَى عَلِيُّ بْنُ مُوسَى الْقُمِّيُّ الْحَنَفِيُّ فِي أَحْكَامِهِ: أَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُكَاتَبَ مُرَادٌ. وَاخْتَلَفُوا فِي عِتْقِ الرِّقَابِ، قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ:" وَذَكَرَ وَجْهًا بَيَّنَهُ فِي مَنْعِ ذَلِكَ فَقَالَ: إِنَّ الْعِتْقَ إِبْطَالُ مِلْكٍ وَلَيْسَ بِتَمْلِيكٍ، وَمَا يُدْفَعُ إِلَى الْمُكَاتَبِ تَمْلِيكٌ، وَمِنْ حَقِّ الصَّدَقَةِ أَلَّا تَجْزِيَ إِلَّا إِذَا جَرَى فِيهَا التَّمْلِيكُ. وَقَوَّى ذَلِكَ بِأَنَّهُ لَوْ دَفَعَ مِنَ الزَّكَاةِ عَنِ الْغَارِمِ فِي دَيْنِهِ بِغَيْرِ أَمْرِهِ لَمْ يَجْزِهِ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَمْلِكْ فَلَأَنْ لَا يَجْزِي ذَلِكَ فِي الْعِتْقِ أَوْلَى. وَذُكِرَ أَنَّ فِي الْعِتْقِ جَرَّ الْوَلَاءِ إِلَى نَفْسِهِ وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ فِي دَفْعِهِ لِلْمُكَاتَبِ. وَذُكِرَ أَنَّ ثَمَنَ الْعَبْدِ إِذَا دَفَعَهُ إِلَى الْعَبْدِ لَمْ يَمْلِكْهُ الْعَبْدُ، وَإِنْ دَفَعَهُ إِلَى سَيِّدِهِ فَقَدْ مَلَّكَهُ الْعِتْقَ. وَإِنْ دَفَعَهُ بَعْدَ الشِّرَاءِ وَالْعِتْقِ فَهُوَ قَاضٍ دَيْنًا، وَذَلِكَ لَا يَجْزِي فِي الزَّكَاةِ". قُلْتُ: قَدْ وَرَدَ حَدِيثٌ يَنُصُّ عَلَى مَعْنَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ جَوَازِ عِتْقِ الرَّقَبَةِ وَإِعَانَةِ الْمَكَاتَبِ مَعًا أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: دُلَّنِي عَلَى عَمَلٍ يُقَرِّبُنِي مِنَ الْجَنَّةِ وَيُبَاعِدُنِي مِنَ النَّارِ. قَالَ: (لَئِنْ كُنْتَ أَقَصَرْتَ الْخُطْبَةَ لَقَدْ أَعْرَضْتَ الْمَسْأَلَةَ أَعْتِقِ النَّسَمَةَ وَفُكَّ الرَّقَبَةَ). فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أو ليستا واحدا؟ قال: (لا، عتق النسمة أن تنفرد بِعِتْقِهَا وَفَكُّ الرَّقَبَةِ أَنْ تُعِينَ فِي ثَمَنِهَا) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِي فَكِّ الْأُسَارَى مِنْهَا، فَقَالَ أَصْبَغُ: لَا يَجُوزُ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ قَاسِمٍ. وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: يَجُوزُ، لِأَنَّهَا رَقَبَةٌ مُلِكَتْ بِمِلْكِ الرِّقِّ فَهِيَ تَخْرُجُ مِنْ رِقٍّ إِلَى عِتْقٍ، وَكَانَ ذَلِكَ أَحَقَّ وَأَوْلَى مِنْ فِكَاكِ الرِّقَابِ الَّذِي بِأَيْدِينَا، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ فَكُّ الْمُسْلِمِ عَنْ رِقِّ الْمُسْلِمِ عِبَادَةً وَجَائِزًا مِنَ الصَّدَقَةِ، فَأَحْرَى وَأَوْلَى أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ فِي فَكِّ الْمُسْلِمِ عَنْ رِقِّ الْكَافِرِ وَذُلِّهِ. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْغارِمِينَ) هُمُ الَّذِينَ رَكِبَهُمُ الدَّيْنُ وَلَا وَفَاءَ عِنْدَهُمْ بِهِ، وَلَا خِلَافَ فِيهِ. اللَّهُمَّ إِلَّا مَنِ أد ان فِي سَفَاهَةٍ فَإِنَّهُ لَا يُعْطَى مِنْهَا وَلَا من غير ها إلا أن

Yüce Allah'ın { وَفِي الرِّقابِ } âyetinin tevilinde ilim ehlinin cumhuru bu görüştedir. İbn Vehb, eş-Şâfiî, el-Leys, en-Nehaî ve başkaları da bunu söylemiştir. Hanefîlerden Ali b. Mûsâ el-Kummî Ahkâm'ında şöyle nakletmiştir: Onlar mükâtebin kastedildiği hususunda icmâ etmişlerdir; kölelerin bizzat azat edilmesi konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: «Bunun engellenmesi hususunda açıkladığı bir gerekçe zikretmiş ve şöyle demiştir: Köle azat etmek mülkiyeti iptal etmektir, mülk kılmak (temlik) değildir. Mükâtebe verilen ise temliktir; zekâtın hakkı ise ancak içinde temlik gerçekleştiğinde geçerli olmasıdır. Bunu şu delille pekiştirmiştir: Şayet bir kimse borçlunun izni olmadan onun borcunu zekâttan ödese, temlik gerçekleşmediği için bu geçerli olmaz; öyleyse azat etmede geçerli olmaması daha evladır. Yine azat etmede velâyı kendine çekme durumu olduğunu, bunun ise mükâtebe vermede gerçekleşmediğini zikretmiştir. Ayrıca kölenin bedeli köleye verildiğinde kölenin buna malik olamayacağını; efendisine verildiğinde ise ona azadı mülk kılmış olacağını belirtmiştir. Satın alma ve azat etme işleminden sonra verirse borç ödemiş olur ki bu da zekâtta geçerli değildir.» Derim ki: Zikrettiğimiz köle azat etmenin ve mükâtebe yardım etmenin birlikte câiz olduğu manasını açıkça belirten bir hadis vârid olmuştur; bunu ed-Dârekutnî, el-Berâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Bir adam Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: «Beni cennete yaklaştıracak ve cehennemden uzaklaştıracak bir amele delalet et» dedi. Buyurdu ki: «Sözü kısa tuttun ama meseleyi çok geniş tuttun: Canı azat et ve köleyi hürriyetine kavuştur.» Adam: «Ey Allah'ın Resûlü, bu ikisi bir değil midir?» dedi. Buyurdu ki: «Hayır, canı azat etmek tek başına onu azat etmendir; köleyi hürriyetine kavuşturmak ise onun bedeline yardım etmendir...» Hadisi zikretti. On Sekizinci [Mesele]- Zekâttan esirlerin kurtarılması hususunda ihtilaf etmişlerdir; Asbağ: «Câiz değildir» demiştir. Bu, İbnü'l-Kāsım'ın da görüşüdür. İbn Habîb ise: «Câizdir; çünkü o kölelik mülkiyetiyle sahip olunmuş bir candır, dolayısıyla kölelikten hürriyete çıkarılacaktır. Bu durum, elimizdeki kölelerin azat edilmesinden daha haklı ve daha önceliklidir. Zira Müslümanı bir Müslümanın köleliğinden kurtarmak bir ibadet ve zekâttan verilmesi câiz ise, Müslümanı kâfirin köleliğinden ve zilletinden kurtarmada bunun yapılması evleviyetle daha lâyıktır» demiştir. On Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın { وَالْغارِمِينَ } âyeti, borç altında ezilen ve bunu ödeyecek imkânı bulunmayan kimselerdir; bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur. Ancak sefihlik/günah uğruna borçlanan kimse müstesna;

يتوب.

Tevbe eder.

وَيُعْطَى مِنْهَا مَنْ لَهُ مَالٌ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ مُحِيطٌ بِهِ مَا يَقْضِي بِهِ دَيْنَهُ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ فَهُوَ فَقِيرٌ وَغَارِمٌ فَيُعْطَى بِالْوَصْفَيْنِ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: أُصِيبَ رَجُلٌ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي ثِمَارٍ ابْتَاعَهَا فَكَثُرَ دَيْنُهُ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (تَصَدَّقُوا عَلَيْهِ). فَتَصَدَّقَ النَّاسُ عَلَيْهِ فَلَمْ يَبْلُغْ ذَلِكَ وَفَاءَ دَيْنِهِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِغُرَمَائِهِ: (خُذُوا مَا وَجَدْتُمْ وَلَيْسَ لَكُمْ إِلَّا ذَلِكَ). الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- وَيَجُوزُ لِلْمُتَحَمِّلِ فِي صَلَاحٍ وَبِرٍّ أَنْ يُعْطَى مِنَ الصَّدَقَةِ مَا يُؤَدِّي مَا تَحَمَّلَ بِهِ إِذَا وَجَبَ عَلَيْهِ وَإِنْ كَانَ غَنِيًّا، إِذَا كَانَ ذَلِكَ يُجْحِفُ بِمَالِهِ كَالْغَرِيمِ. وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِهِ وَأَحْمَدَ بن حنبل وغير هم. وَاحْتَجَّ مَنْ ذَهَبَ هَذَا الْمَذْهَبَ بِحَدِيثِ قَبِيصَةَ بْنِ مُخَارِقٍ قَالَ: تَحَمَّلْتُ حَمَالَةً فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ أَسْأَلُهُ فِيهَا فَقَالَ: (أَقِمْ حَتَّى تَأْتِيَنَا الصَّدَقَةُ فَنَأْمُرُ لَكَ بِهَا- ثُمَّ قَالَ- يَا قَبِيصَةُ إِنَّ الْمَسْأَلَةَ لَا تَحِلُّ إِلَّا لِأَحَدِ ثَلَاثَةٍ رَجُلٍ تَحَمَّلَ حَمَالَةً فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُصِيبَهَا ثُمَّ يُمْسِكُ وَرَجُلٍ أَصَابَتْهُ جَائِحَةٌ اجْتَاحَتْ مَالَهُ فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ- أَوْ قَالَ سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ- وَرَجُلٍ أَصَابَتْهُ فَاقَةٌ حتى يقوم ثَلَاثَةٌ مِنْ ذَوِي الْحِجَا مِنْ قَوْمِهِ لَقَدْ أَصَابَتْ فُلَانًا فَاقَةٌ فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ- أَوْ قَالَ سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ- فَمَا سِوَاهُنَّ مِنَ الْمَسْأَلَةِ يَا قَبِيصَةُ سُحْتًا يَأْكُلُهَا صَاحِبُهَا سُحْتًا (. فَقَوْلُهُ:) ثُمَّ يُمْسِكُ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ غَنِيٌّ، لِأَنَّ الْفَقِيرَ لَيْسَ عَلَيْهِ أَنْ يُمْسِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرُوِيَ عَنْهُ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: (إِنَّ الْمَسْأَلَةَ لا تحل إلا لاحد ثلاثة ذوي فَقْرٍ مُدْقِعٍ أَوْ لِذِي غُرْمٍ مُفْظِعٍ أَوْ لِذِي دَمٍ مُوجِعٍ). وَرُوِيَ عَنْهُ ﵇: (لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ إِلَّا لِخَمْسَةٍ) الْحَدِيثَ. وسيأتي.

Malı olup da borcu malını aşan kimseye bu zekâttan borcunu ödeyeceği miktar verilir. Eğer hiç malı olmayıp borcu varsa, o hem fakir hem de borçlu (gârim) durumundadır; dolayısıyla her iki vasfından ötürü kendisine verilir. Müslim, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) döneminde bir adam satın aldığı meyvelerde zarara uğradı ve borcu çoğaldı. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ona sadaka verin» buyurdu. İnsanlar da ona sadaka verdiler; ancak bu miktar borcunu ödemeye yetmedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun alacaklılarına: «Bulduğunuzu alın, bundan başkası sizin için yoktur» buyurdu. Yirminci [Mesele]- İnsanların arasını düzeltmek ve iyilik yapmak maksadıyla bir borcu üstlenen kimseye, ödemesi gereken miktar kesinleştiğinde -tıpkı borçlu (gârim) gibi bu borç kendi malını tüketecek boyuttaysa- zengin olsa dahi üstlendiği borcu ödeyebileceği kadarı zekâttan verilebilir. Bu, eş-Şâfiî ve ashabının, Ahmed b. Hanbel'in ve başkalarının görüşüdür. Bu görüşü savunanlar, Kabîsa b. Muhârik'in şu hadisini delil getirmişlerdir: O şöyle demiştir: [İki kabilenin arasını bulmak için] bir diyet borcunu üstlenmiştim; bu hususta [yardım] istemek üzere Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e geldim. Şöyle buyurdu: «Bize sadaka (zekât) gelinceye kadar bekle, sana ondan verilmesini emredelim». Sonra şöyle buyurdu: «Ey Kabîsa! [İnsanlardan bir şey] istemek ancak şu üç kişiden birine helaldir: Bir borç üstlenen kimse; o miktarı elde edinceye kadar istemesi helal olur, ardından [istemeyi] bırakır. Malını helak eden bir afete maruz kalan kimse; asgari bir geçim imkânı -veya geçimini sağlayacak bir tutar- elde edinceye kadar istemesi helal olur. Bir de fakirliğe uğrayan ve kavminden akıl sahibi üç kişinin: ‘Gerçekten filancaya bir fakirlik isabet etti’ diye şahitlik ettiği kimsedir; o da asgari bir geçim imkânı -veya geçimini sağlayacak bir tutar- elde edinceye kadar istemesi helal olur. Ey Kabîsa! Bunların dışındaki istemeler ise haramdır (suhtur); sahibi onu haram olarak yer!» Hadisteki «ardından [istemeyi] bırakır» ifadesi, onun zengin olduğuna delildir; zira fakir olan birinin istemeyi bırakması gerekmez. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Nebî (aleyhisselâm)'dan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: «[İnsanlardan bir şey] istemek ancak şu üç kişiden birine helaldir: İnsanı toprağa düşürecek derecede şiddetli fakirlik çeken kimse, bel büken ağır bir borç altında ezilen kimse yahut can yakan bir kan davası borcunu üstlenen kimse.» Yine ondan (aleyhisselâm): «Zengine sadaka helal değildir, ancak beş kişi müstesna...» hadisi rivayet edilmiştir. Bu hadis ileride gelecektir.

الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَاخْتَلَفُوا، هَلْ يُقْضَى مِنْهَا دَيْنُ الْمَيِّتِ أَمْ لَا، فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُؤَدَّى مِنَ الصَّدَقَةِ دَيْنُ مَيِّتٍ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمَوَّازِ. قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: وَلَا يُعْطَى مِنْهَا مَنْ عَلَيْهِ كَفَّارَةٌ وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنْ حُقُوقِ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنَّمَا الْغَارِمُ مَنْ عَلَيْهِ دَيْنٌ يُسْجَنُ فِيهِ. وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا وَغَيْرُهُمْ: يُقْضَى مِنْهَا دَيْنُ الْمَيِّتِ لِأَنَّهُ مِنَ الْغَارِمِينَ، قَالَ ﷺ: (أَنَا أَوْلَى بِكُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ نَفْسِهِ مَنْ تَرَكَ مَالًا فَلِأَهْلِهِ وَمَنْ تَرَكَ دَيْنًا أَوْ ضَيَاعًا فَإِلَيَّ وَعَلَيَّ). الثانية والعشرون- قوله تعالى: (وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ) وَهُمُ الْغُزَاةُ وَمَوْضِعُ الرِّبَاطِ، يُعْطَوْنَ مَا يُنْفِقُونَ فِي غَزْوِهِمْ كَانُوا أَغْنِيَاءَ أَوْ فُقَرَاءَ. وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ تَحْصِيلُ مَذْهَبِ مَالِكٍ ﵀. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: الْحُجَّاجُ وَالْعُمَّارُ. وَيُؤْثَرُ عَنْ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ رَحِمَهُمَا اللَّهُ أَنَّهُمَا قَالَا: سَبِيلُ اللَّهِ الْحَجُّ. وَفِي الْبُخَارِيِّ: وَيُذْكَرُ عَنْ أَبِي لَاسٍ: حَمَلَنَا النَّبِيُّ ﷺ عَلَى إِبِلِ الصَّدَقَةِ لِلْحَجِّ، وَيُذْكَرُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: يَعْتِقُ مِنْ [زَكَاةِ] مَالِهِ وَيُعْطِي فِي الْحَجِّ. خَرَّجَ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْغَنِيِّ الْحَافِظُ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَيَّاشُ حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ مَالِكُ بن يحيى حدثنا يزيد بن ها رون أَخْبَرَنَا مَهْدِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أبي يعقوب عن عبد الرحمن ابن أَبِي نُعْمٍ وَيُكَنَّى أَبَا الْحَكَمِ قَالَ: كُنْتُ جَالِسًا مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ لَهُ: يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ، إِنَّ زَوْجِي أَوْصَى بِمَالِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. قَالَ ابْنُ عُمَرَ: فَهُوَ كَمَا قَالَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. فَقُلْتُ لَهُ: مَا زِدْتَهَا فِيمَا سَأَلَتْ عَنْهُ إِلَّا غَمًّا. قَالَ: فَمَا تَأْمُرُنِي يا ابن أبي نعم، آمر ها أَنْ تَدْفَعَهُ إِلَى هَؤُلَاءِ الْجُيُوشِ الَّذِينَ يَخْرُجُونَ فَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَيَقْطَعُونَ السَّبِيلَ! قَالَ: قُلْتُ فما تأمر ها. قَالَ: آمُرُهَا أَنْ تَدْفَعَهُ إِلَى قَوْمٍ صَالِحِينَ، إِلَى حُجَّاجِ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ، أُولَئِكَ وَفْدُ الرَّحْمَنِ، أُولَئِكَ وَفْدُ الرَّحْمَنِ، أُولَئِكَ وَفْدُ الرَّحْمَنِ، لَيْسُوا كَوَفْدِ الشَّيْطَانِ، ثَلَاثًا يَقُولُهَا. قُلْتُ: يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَمَا وَفْدُ الشَّيْطَانِ؟ قَالَ: قَوْمٌ يَدْخُلُونَ عَلَى هَؤُلَاءِ الْأُمَرَاءِ فَيُنَمُّونَ إِلَيْهِمُ الْحَدِيثَ، وَيَسْعَوْنَ فِي الْمُسْلِمِينَ بِالْكَذِبِ، فَيُجَازُونَ الْجَوَائِزَ ويعطون عليه العطايا.

Yirmi Birinci [Mesele]- [Âlimler], zekâttan ölünün borcunun ödenip ödenmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: "Ölünün borcu sadakadan (zekâttan) ödenmez." Bu, İbnü'l-Mevvâz'ın da görüşüdür. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: "Üzerinde keffâret ve benzeri Allah Teâlâ'nın hakları bulunan kimseye de bundan verilmez. Borçlu (gârim), ancak ödemediği takdirde hapsedileceği bir borcu bulunan kimsedir." Bizim âlimlerimiz [Mâlikîler] ve başkaları ise şöyle demiştir: "Ölünün borcu zekâttan ödenir; çünkü o da borçlulardandır." Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أَنَا أَوْلَى بِكُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ نَفْسِهِ مَنْ تَرَكَ مَالًا فَلِأَهْلِهِ وَمَنْ تَرَكَ دَيْنًا أَوْ ضَيَاعًا فَإِلَيَّ وَعَلَيَّ » «Ben her mümine kendi nefsinden daha evlâyım. Kim bir mal bırakırsa o ailesinindir; kim de bir borç veya bakıma muhtaç çoluk çocuk bırakırsa o bana aittir ve [bakımı/ödenmesi] benim üzerimedir.» Yirmi İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın { وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda” kavli: Bunlar gaziler ve ribât (sınır nöbeti) yeridir. İster zengin ister fakir olsunlar, gazvelerinde harcayacakları miktar kendilerine verilir. İlim adamlarının çoğunluğunun görüşü budur; Mâlik'in radıyallâhu anh mezhebinin hülasası da böyledir. İbn Ömer ise: "Hacılar ve umrecilerdir" demiştir. Ahmed ve İshâk'tan (rahimehumallâh) da: "Allah yolu hacdır" dedikleri rivayet edilmiştir. Buhârî'de şöyle zikredilir: Ebû Lâs'tan şöyle rivayet olunmuştur: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bizi hac için zekât develerine bindirdi.» İbn Abbâs'tan da şöyle zikredilmektedir: "[Kişi] malının [zekâtından] köle âzât eder ve hacca pay verir." Hâfız Ebû Muhammed Abdülganî tahric edip şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Muhammed el-Hayyâş rivayet etti, bize Ebû Gassân Mâlik b. Yahyâ rivayet etti, bize Yezîd b. Hârûn rivayet etti, bize Mehdî b. Meymûn, Muhammed b. Ebî Ya'kūb'dan, o da künyesi Ebü'l-Hakem olan Abdurrahman b. Ebî Nu'm'dan naklen bildirdi; o şöyle demiştir: Ben Abdullah b. Ömer ile birlikte oturuyordum. Yanına bir kadın gelip ona: "Ey Ebû Abdirrahman! Kocam malını Allah yolunda [harcanmak üzere] vasiyet etti" dedi. İbn Ömer: "O halde kocasının dediği gibi Allah yolundadır" dedi. Bunun üzerine ben ona: "Sorusu hususunda kadının kederini artırmaktan başka bir şey yapmadın" dedim. İbn Ömer: "Bana ne emredersin ey İbn Ebî Nu'm! Kadına [bu vasiyeti], yeryüzünde bozgunculuk çıkarıp yol kesen şu ordulara vermesini mi emredeyim!" dedi. Ben de: "Peki, kadına ne yapmasını emredersin?" dedim. Şöyle dedi: "Ona bunu salih bir topluluğa, Beytullâhi'l-Harâm'ın hacılarına vermesini emrederim. Onlar Rahmân'ın kafilesidir (vefd), onlar Rahmân'ın kafilesidir, onlar Rahmân'ın kafilesidir; şeytanın kafilesi gibi değillerdir" diyerek bunu üç defa söyledi. Ben: "Ey Ebû Abdirrahman, şeytanın kafilesi nedir?" dedim. Şöyle dedi: "Şu yöneticilerin yanına girip onlara laf taşıyan, Müslümanlar aleyhine yalanlarla koğuculuk yapan ve bunun karşılığında mükâfatlar alıp kendilerine ihsanlar verilen topluluktur."

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ: وَيُعْطَى مِنَ الصَّدَقَةِ فِي الْكُرَاعِ وَالسِّلَاحِ وَمَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْ آلَاتِ الْحَرْبِ، وَكَفِّ الْعَدُوِّ عَنِ الْحَوْزَةِ، لِأَنَّهُ كُلَّهُ مِنْ سَبِيلِ الْغَزْوِ وَمَنْفَعَتِهِ. وَقَدْ أَعْطَى النَّبِيُّ ﷺ مِائَةَ نَاقَةٍ فِي نَازِلَةِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ إِطْفَاءً لِلثَّائِرَةِ. قُلْتُ: أَخْرَجَ هَذَا الْحَدِيثَ أَبُو دَاوُدَ عَنْ بَشِيرِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ سَهْلُ بْنُ أَبِي حَثْمَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَدَاهُ مِائَةً مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ، يَعْنِي دِيَةَ الْأَنْصَارِيِّ الَّذِي قُتِلَ بِخَيْبَرَ، وَقَالَ عِيسَى بْنُ دِينَارٍ: تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَازٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، قَدِ احْتَاجَ فِي غَزْوَتِهِ وَغَابَ عَنْهُ غَنَاؤُهُ وَوَفْرُهُ. قَالَ: وَلَا تَحِلُّ لِمَنْ كَانَ مَعَهُ مَالُهُ مِنَ الْغُزَاةِ، إِنَّمَا تَحِلُّ لِمَنْ كَانَ مَالُهُ غَائِبًا عَنْهُ مِنْهُمْ. وَهَذَا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَجُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَصَاحِبَاهُ: لَا يُعْطَى الْغَازِي إِلَّا إِذَا كَانَ فَقِيرًا مُنْقَطِعًا بِهِ. وَهَذِهِ زِيَادَةٌ عَلَى النَّصِّ، وَالزِّيَادَةُ عِنْدَهُ عَلَى النَّصِّ نَسْخٌ، وَالنَّسْخُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِقُرْآنٍ أَوْ خَبَرٍ مُتَوَاتِرٍ، وَذَلِكَ مَعْدُومٌ هُنَا، بَلْ فِي صَحِيحِ السُّنَّةِ خِلَافُ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ ﵇: (لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ إِلَّا لِخَمْسَةٍ لِغَازٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ لِعَامِلٍ عَلَيْهَا أَوْ لِغَارِمٍ أَوْ لِرَجُلٍ اشْتَرَاهَا بِمَالِهِ أَوْ لِرَجُلٍ لَهُ جَارٌ مِسْكِينٌ فَتَصَدَّقَ عَلَى الْمِسْكِينِ فَأَهْدَى الْمِسْكِينُ لِلْغَنِيِّ (. رَوَاهُ مَالِكٌ مُرْسَلًا عَنْ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ. وَرَفَعَهُ مَعْمَرٌ عَنْ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. فَكَانَ هَذَا الْحَدِيثُ مُفَسِّرًا لِمَعْنَى الْآيَةِ، وَأَنَّهُ يَجُوزُ لِبَعْضِ الْأَغْنِيَاءِ أَخْذُهَا، وَمُفَسِّرًا لِقَوْلِهِ ﵇: (لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ وَلَا لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ) لِأَنَّ قَوْلَهُ هَذَا مُجْمَلٌ لَيْسَ عَلَى عُمُومِهِ بِدَلِيلِ الْخَمْسَةِ الْأَغْنِيَاءِ الْمَذْكُورِينَ. وَكَانَ ابْنُ الْقَاسِمِ يَقُولُ: لَا يَجُوزُ لِغَنِيٍّ أَنْ يَأْخُذَ مِنَ الصَّدَقَةِ مَا يَسْتَعِينُ بِهِ عَلَى الْجِهَادِ وَيُنْفِقُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَإِنَّمَا يَجُوزُ ذَلِكَ لِفَقِيرٍ. قَالَ: وَكَذَلِكَ الْغَارِمُ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنَ الصَّدَقَةِ مَا يَقِي بِهِ مَالَهُ وَيُؤَدِّي مِنْهَا دَيْنَهُ وَهُوَ عَنْهَا غَنِيٌّ. قَالَ: وَإِذَا احْتَاجَ الْغَازِي فِي غَزْوَتِهِ وَهُوَ غَنِيٌّ لَهُ مَالٌ غَابَ عَنْهُ لَمْ يَأْخُذْ مِنَ الصَّدَقَةِ شَيْئًا يَسْتَقْرِضُ، فَإِذَا بَلَغَ بَلَدَهُ أَدَّى ذَلِكَ مِنْ مَالِهِ. هَذَا كُلُّهُ ذَكَرَهُ ابْنُ حَبِيبٍ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، وَزَعَمَ أَنَّ ابْنَ نَافِعٍ وَغَيْرَهُ خَالَفُوهُ فِي ذَلِكَ. وَرَوَى أَبُو زَيْدٍ وَغَيْرُهُ

Muhammed b. Abdilhakem şöyle demiştir: Zekâttan binek atlarına, silahlara, ihtiyaç duyulan savaş aletlerine ve düşmanın İslâm yurduna girmesini engellemeye pay verilir; çünkü bunların hepsi gazve yolundan ve onun menfaatindendir. Nitekim Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem), fitne ateşini söndürmek maksadıyla Sehl b. Ebî Hasme hadisesinde yüz deveyi [zekâttan] vermiştir. Derim ki: Bu hadisi Ebû Dâvûd, Beşîr b. Yesâr'dan rivayet etmiştir: Ensâr'dan Sehl b. Ebî Hasme denilen bir adam ona, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Hayber'de öldürülen Ensârî'nin diyetini zekât develerinden yüz deve olarak ödediğini haber vermiştir. Îsâ b. Dînâr şöyle demiştir: Allah yolunda savaşan gaziye, şayet gazvesinde muhtaç düşer, zenginliği ve malı yanında bulunmazsa zekât helâl olur. Dedi ki: Yanında malı bulunan gazilere helâl olmaz; ancak malı uzakta kalmış olanlara helâl olur. Bu; eş-Şâfiî, Ahmed, İshâk ve ilim ehlinin cumhurunun mezhebidir. Ebû Hanîfe ve iki talebesi ise şöyle demiştir: Gaziye ancak fakir ve yolda kalmış ise verilir. Bu görüş ise nassa ziyadedir; onlara göre nassa ziyade nesihtir, nesih ise ancak Kur'an veya mütevâtir haberle olur ki burada bu mevcut değildir. Bilakis sahih sünnette bunun hilafı vârid olmuştur; nitekim o (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «Sadaka zengine helâl olmaz, ancak beş kişi müstesna: Allah yolunda savaşan gazi, zekât memuru, borçlu, malıyla zekât malını satın alan adam veya yoksul bir komşusu olup da yoksula sadaka verilen ve yoksulun da zengine hediye ettiği adam.» Bunu Mâlik mürsel olarak Zeyd b. Eslem'den, o da Atâ b. Yesâr'dan rivayet etmiştir. Ma'mer ise Zeyd b. Eslem'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den merfû olarak rivayet etmiştir. Dolayısıyla bu hadis, âyetin manasını tefsir etmekte ve bazı zenginlerin zekâtı almasının câiz olduğunu açıklamaktadır; aynı zamanda onun (aleyhisselâm): «Sadaka zengine de eli ayağı tutan güçlü kuvvetliye de helâl olmaz» hadisini tefsir etmektedir; çünkü bu sözü zikredilen beş zengin deliliyle mutlak umumiyetinde olmayıp mücmeldir. İbnü'l-Kāsım şöyle derdi: Zengine, cihatta yardım alacağı ve Allah yolunda harcayacağı zekâtı alması câiz değildir; bu ancak fakir için câizdir. Dedi ki: Aynı şekilde borçlunun da zekâta muhtaç değilken malını korumak ve borcunu ondan ödemek için zekât alması câiz değildir. Dedi ki: Gazi gazvesinde muhtaç düşer de uzakta bir malı bulunursa, zekâttan bir şey almaz; borçlanır, memleketine varınca da bunu malından öder. Bütün bunları İbn Habîb, İbnü'l-Kāsım'dan zikretmiş ve İbn Nâfi' ile başkalarının bu hususta ona muhalefet ettiğini ileri sürmüştür. Ebû Zeyd ve başkaları ise

عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ أَنَّهُ قَالَ: يُعْطَى مِنَ الزَّكَاةِ الْغَازِي وَإِنْ كَانَ مَعَهُ فِي غَزَاتِهِ مَا يَكْفِيهِ مِنْ مَالِهِ وَهُوَ غَنِيٌّ فِي بَلَدِهِ. وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، لِظَاهِرِ الْحَدِيثِ: (لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ إِلَّا لِخَمْسَةٍ). وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ يُعْطَى مِنْهَا الْغُزَاةُ وَمَوَاضِعُ الرِّبَاطِ فُقَرَاءَ كَانُوا أَوْ أَغْنِيَاءَ. الثَّالِثَةُ والعشرون- قوله تعالى: (وَابْنِ السَّبِيلِ) السَّبِيلُ الطَّرِيقُ، وَنُسِبَ الْمُسَافِرُ إِلَيْهَا لِمُلَازَمَتِهِ إِيَّاهَا وَمُرُورِهِ عَلَيْهَا، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

İbnü'l-Kāsım'dan şöyle rivayet etmiştir: Memleketinde zengin olup da gazvesinde yanında kendine yetecek malı bulunsa dahi gaziye zekâttan verilir. Sahih olan da budur; çünkü hadisin zâhiri şöyledir: «Zengine sadaka helâl olmaz, ancak beş kişi müstesna.» İbn Vehb de Mâlik'ten, fakir olsun zengin olsun gazilere ve ribât yerlerine zekâttan verileceğini rivayet etmiştir. Yirmi Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın { وَابْنِ السَّبِيلِ } âyetinde geçen «es-sebîl» yol demektir; yolcu da ona mülazemet etmesi ve üzerinden geçip gitmesi sebebiyle yola nispet edilmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:

إِنْ تَسْأَلُونِي عَنِ الْهَوَى فَأَنَا الْهَوَى ... وَابْنُ الْهَوَى وَأَخُو الْهَوَى وَأَبُوهُ

Bana sevdadan sorarsanız, ben sevdanın ta kendisiyim... Sevdanın oğlu, sevdanın kardeşi ve onun babasıyım.

وَالْمُرَادُ الَّذِي انْقَطَعَتْ بِهِ الْأَسْبَابُ فِي سَفَرِهِ عَنْ بَلَدِهِ وَمُسْتَقَرِّهِ وَمَالِهِ، فَإِنَّهُ يُعْطَى مِنْهَا وَإِنْ كَانَ غَنِيًّا فِي بَلَدِهِ، وَلَا يَلْزَمُهُ أَنْ يَشْغَلَ ذِمَّتَهُ بِالسَّلَفِ. وَقَالَ مَالِكٌ فِي كِتَابِ ابْنِ سَحْنُونٍ: إِذَا وَجَدَ مَنْ يُسَلِّفُهُ فَلَا يُعْطَى. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، فَإِنَّهُ لَا يَلْزَمُهُ أَنْ يَدْخُلَ تَحْتَ مِنَّةِ أَحَدٍ وَقَدْ وَجَدَ مِنَّةَ اللَّهِ تَعَالَى. فَإِنْ كَانَ لَهُ مَا يُغْنِيهِ فَفِي جَوَازِ الْأَخْذِ لَهُ لِكَوْنِهِ ابْنَ السَّبِيلِ رِوَايَتَانِ: الْمَشْهُورُ أَنَّهُ لَا يُعْطَى، فَإِنْ أَخَذَ فَلَا يَلْزَمُهُ رَدُّهُ إِذَا صَارَ إِلَى بَلَدِهِ وَلَا إِخْرَاجُهُ. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- فَإِنْ جَاءَ وَادَّعَى وَصْفًا مِنَ الْأَوْصَافِ، هَلْ يُقْبَلُ قَوْلُهُ أَمْ لَا وَيُقَالُ لَهُ أَثْبِتْ مَا تَقُولُ. فَأَمَّا الدَّيْنُ فَلَا بُدَّ أَنْ يُثْبِتَهُ، وَأَمَّا سَائِرُ الصِّفَاتِ فَظَاهِرُ الْحَالِ يَشْهَدُ لَهُ وَيُكْتَفَى بِهِ فِيهَا. وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ حَدِيثَانِ صَحِيحَانِ أَخْرَجَهُمَا أَهْلُ الصَّحِيحِ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ جَرِيرٍ [عَنْ أَبِيهِ] قَالَ: كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ فِي صَدْرِ النَّهَارِ، قَالَ: فَجَاءَهُ قَوْمٌ حُفَاةٌ عُرَاةٌ مُجْتَابِي النِّمَارِ أَوِ الْعَبَاءِ مُتَقَلِّدِي السُّيُوفِ، عَامَّتُهُمْ مِنْ مُضَرَ بَلْ كُلُّهُمْ مِنْ مُضَرَ، فَتَمَعَّرَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِمَا رَأَى بِهِمْ مِنَ الْفَاقَةِ، فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ فَأَمَرَ بِلَالًا فَأَذَّنَ وَأَقَامَ فَصَلَّى، ثُمَّ خَطَبَ فَقَالَ:" يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ"- الْآيَةَ إلى قوله-" رَقِيباً" [النساء: ١] وَالْآيَةُ الَّتِي فِي الْحَشْرِ" وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ" [الحشر: ١٨] تصدق رجل من ديناره من درهمه مِنْ ثَوْبِهِ مِنْ صَاعِ بُرِّهِ- حَتَّى قَالَ- ولو بشق تمرة. قال: فجاء رجل

[İbnü's-sebîlden] maksat; yolculuğunda memleketinden, ikametgâhından ve malından [ulaşım ve geçim] imkânları kesilmiş olan kimsedir. Kendi memleketinde zengin dahi olsa ona zekâttan verilir; borç alarak zimmetini meşgul etmesi gerekmez. Mâlik, İbn Sahnûn'un Kitâb'ında şöyle demiştir: "Kendisine borç verecek birini bulursa [zekâttan] verilmez." Birinci görüş daha sahihtir; zira Yüce Allah'ın lütfunu bulmuşken bir kimsenin minneti altına girmesi gerekmez. Eğer [yanında] kendisine yetecek [malı] bulunuyorsa, yolda kalmış (ibnü's-sebîl) olması sebebiyle zekât almasının caiz olup olmadığı hususunda iki rivayet vardır: Meşhur olan, kendisine verilmeyeceğidir. Şayet almışsa, memleketine vardığında onu iade etmesi veya [başkasına sadaka olarak] çıkarması gerekmez. Yirmi Dördüncü [Mesele]- Bir kimse gelip [zekât almayı gerektiren] bu vasıflardan birini iddia etse, sözü kabul edilir mi, yoksa kendisine "Söylediğini ispat et" mi denir? Borçluluk durumuna gelince, bunu mutlaka ispat etmesi gerekir; diğer vasıflara gelince, hâlin zâhiri onun lehine şahitlik eder ve bunlarda zâhirî durumla yetinilir. Buna delil ise Sahih ehlinin tahric ettiği iki sahih hadis ile Kur'ân'ın zâhiridir. Müslim, Cerîr'den [babasından] şöyle rivayet etmiştir: Günün ilk saatlerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık. Dedi ki: Derken yalın ayak, çıplak, başlarını geçirdikleri çizgili yün örtü veya abalara bürünmüş, kılıçlarını kuşanmış bir topluluk geldi. Çoğunluğu, hatta tamamı Mudar kabilesindendi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlardaki bu yoksulluğu görünce yüzünün rengi değişti. İçeri girdi, sonra çıktı; Bilâl'e emretti, o da ezan okudu, kāmet getirdi ve namaz kıldırdı. Sonra bir hutbe irad edip şöyle buyurdu: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ } “Ey insanlar! Sizi yaratan Rabbinizden sakının...” ayetinden { رَقِيباً } “...[şüphesiz Allah üzerinizde] tam bir gözetleyicidir” [en-Nisâ: 1] kavline kadar okudu. Ve Haşr suresindeki { وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ } “...ve herkes yarın için ne hazırladığına baksın!” [el-Haşr: 18] ayetini [okuyup buyurdu ki]: «Kişi dinarından, dirheminden, elbisesinden, bir sâ' buğdayından sadaka versin» -hattâ şöyle buyurdu:- «velev ki yarım hurma ile olsun.» Dedi ki: Derken [Ensâr'dan] bir adam geldi...

مِنَ الْأَنْصَارِ بِصُرَّةٍ كَادَتْ كَفُّهُ تَعْجِزُ عَنْهَا بَلْ قَدْ عَجَزَتْ، قَالَ: ثُمَّ تَتَابَعَ النَّاسُ حَتَّى رَأَيْتُ كَوْمَيْنِ مِنْ طَعَامٍ وَثِيَابٍ، حَتَّى رَأَيْتُ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَتَهَلَّلُ كَأَنَّهُ مُذْهَبَةٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا بَعْدِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شي وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَيِّئَةً كَانَ عليه وزر ها وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ مِنْ غبر أن ينقص من أوزار هم شي (. فَاكْتَفَى ﷺ بِظَاهِرِ حَالِهِمْ وَحَثَّ عَلَى الصَّدَقَةِ، وَلَمْ يَطْلُبْ مِنْهُمْ بَيِّنَةً، ولا استقصى هل عند هم مَالٌ أَمْ لَا. وَمِثْلُهُ حَدِيثُ أَبْرَصَ وَأَقْرَعَ وَأَعْمَى أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ. وَهَذَا لَفْظُهُ: عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول: (إن فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ أَبْرَصُ وَأَقْرَعُ وَأَعْمَى فَأَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَبْتَلِيَهُمْ فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ مَلَكًا فَأَتَى الأبرص فقال أي شي أَحَبُّ إِلَيْكَ فَقَالَ لَوْنٌ حَسَنٌ وَجِلْدٌ حَسَنٌ وَيَذْهَبُ عَنِّي الَّذِي قَدْ قَذِرَنِي النَّاسُ قَالَ فَمَسَحَهُ فَذَهَبَ عَنْهُ قَذَرُهُ وَأُعْطِيَ لَوْنًا حَسَنًا وَجِلْدًا حَسَنًا قَالَ فَأَيُّ الْمَالِ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ الْإِبِلُ- أَوْ قَالَ الْبَقَرُ، شَكَّ إِسْحَاقُ، إِلَّا أَنَّ الْأَبْرَصَ أَوِ الْأَقْرَعَ قَالَ أَحَدُهُمَا الْإِبِلُ وَقَالَ الْآخَرُ الْبَقَرُ- قَالَ فَأُعْطِيَ نَاقَةً عُشَرَاءَ قَالَ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِيهَا قَالَ فأتى الأقرع فقال أي شي أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ شَعْرٌ حَسَنٌ وَيَذْهَبُ عَنِّي هَذَا الَّذِي قَدْ قَذِرَنِي النَّاسُ قَالَ فَمَسَحَهُ فَذَهَبَ عَنْهُ قَالَ فَأُعْطِيَ شَعْرًا حَسَنًا قَالَ فَأَيُّ الْمَالِ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ الْبَقَرُ فَأُعْطِيَ بَقَرَةً حَامِلًا قَالَ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِيهَا قال فأتى الأعمى فقال أي شي أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ أَنْ يَرُدَّ اللَّهُ إِلَيَّ بَصَرِي فَأُبْصِرَ بِهِ النَّاسَ قَالَ فَمَسَحَهُ فَرَدَّ اللَّهُ إِلَيْهِ بَصَرَهُ قَالَ فَأَيُّ الْمَالِ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ الْغَنَمُ فَأُعْطِيَ شَاةً وَالِدًا فَأُنْتِجَ هَذَانَ وَوَلَّدَ هَذَا قَالَ فَكَانَ لِهَذَا وَادٍ مِنَ الْإِبِلِ وَلِهَذَا وَادٍ مِنَ الْبَقَرِ وَلِهَذَا وَادٍ مِنَ الْغَنَمِ قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ أَتَى الْأَبْرَصَ فِي صُورَتِهِ وَهَيْئَتِهِ فَقَالَ رَجُلٌ مِسْكِينٌ قَدِ انْقَطَعَتْ بِي الْحِبَالُ فِي سَفَرِي فَلَا بَلَاغَ لِي الْيَوْمَ إِلَّا بِاللَّهِ وَبِكَ أَسْأَلُكَ بِالَّذِي أَعْطَاكَ اللَّوْنَ الْحَسَنَ وَالْجِلْدَ الْحَسَنَ وَالْمَالَ بعيرا أتبلغ عليه في سفري

[...Ensâr'dan bir adam] elinin taşımakta neredeyse âciz kaldığı, hatta âciz kaldığı bir kese getirdi. [Râvî] dedi ki: Sonra insanlar peş peşe [yardım] getirdiler; nihayet yiyecek ve giyecekten iki yığın gördüm. Hatta Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yüzünün altınla yaldızlanmış gibi parıldadığını gördüm. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «İslam'da kim güzel bir çığır açarsa, onun ecri ve ondan sonra onunla amel edenlerin ecri -kendi ecirlerinden hiçbir şey eksilmeksizin- ona aittir. Kim de İslam'da kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve ondan sonra onunla amel edenlerin günahı -kendi günahlarından hiçbir şey eksilmeksizin- onun üzerinedir.» Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların zâhirî hâliyle yetinip sadaka vermeye teşvik etti; onlardan ne bir delil istedi ne de yanlarında mal bulunup bulunmadığını araştırdı. Müslim ve diğerlerinin rivayet ettiği alacalı (abraş), kel ve kör hadisi de bunun gibidir. Hadisin lafzı şöyledir: Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre o, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i şöyle buyururken işitmiştir: «İsrâiloğulları içinde alacalı (abraş), kel ve kör üç kişi vardı. Allah onları imtihan etmek istedi ve kendilerine bir melek gönderdi. Melek alacalıya gelip: 'En çok sevdiğin şey nedir?' dedi. O: 'Güzel bir renk, güzel bir ten ve insanların benden iğrendiği şu hâlin benden gitmesidir' dedi. [Râvî] dedi ki: Melek onu sıvazladı, ondan iğrençliği gitti ve kendisine güzel bir renk ile güzel bir ten verildi. Melek: 'Hangi mal sana daha sevimlidir?' dedi. O: 'Deve' -yahut 'Sığır' dedi; râvî İshak şüphe etmiştir; şu kadar var ki alacalı ile kelden biri deve, diğeri de sığır demiştir- dedi. Bunun üzerine ona doğumu yakın gebe bir deve verildi. Melek: 'Allah bunu senin için bereketli kılsın' dedi. [Râvî] dedi ki: Sonra melek kele gelip: 'En çok sevdiğin şey nedir?' dedi. O: 'Güzel bir saç ve insanların benden iğrendiği şu hâlin benden gitmesidir' dedi. Melek onu sıvazladı ve bu hâl ondan gitti; kendisine güzel bir saç verildi. Melek: 'Hangi mal sana daha sevimlidir?' dedi. O: 'Sığır' dedi. Bunun üzerine ona gebe bir sığır verildi. Melek: 'Allah bunu senin için bereketli kılsın' dedi. [Râvî] dedi ki: Sonra köre gelip: 'En çok sevdiğin şey nedir?' dedi. O: 'Allah'ın gözlerimi bana geri vermesi ve onunla insanları görmemdir' dedi. Melek onu sıvazladı, Allah da gözlerini ona geri verdi. Melek: 'Hangi mal sana daha sevimlidir?' dedi. O: 'Koyun' dedi. Bunun üzerine ona doğurgan bir koyun verildi. Bu ikisi [hayvanlarını] ürettiler, bu da [koyununu] doğurttu. [Râvî] dedi ki: Neticede birinin bir vadi dolusu devesi, diğerinin bir vadi dolusu sığırı, ötekinin de bir vadi dolusu koyunu oldu. [Râvî] dedi ki: Sonra melek alacalıya onun [eski] suretinde ve kılığında gelip: 'Ben fakir bir adamım; yolculuğumda bütün çarelerim ve imkânlarım kesildi; bugün Allah'tan, sonra da senden başka varacağım yere beni ulaştıracak kimse yoktur. Sana bu güzel rengi, güzel teni ve malı veren [Allah] aşkına, yolculuğumda beni ulaştıracak bir deve vermeni istiyorum' dedi...»

فَقَالَ لَهُ الْحُقُوقُ كَثِيرَةٌ فَقَالَ لَهُ كَأَنِّي أَعْرِفُكَ أَلَمْ تَكُنْ أَبْرَصَ يَقْذَرُكَ النَّاسُ فَقِيرًا فَأَعْطَاكَ اللَّهُ فَقَالَ إِنَّمَا وَرِثْتُ هَذَا الْمَالَ كَابِرًا عَنْ كَابِرٍ فَقَالَ إِنْ كُنْتَ كَاذِبًا فَصَيَّرَكَ اللَّهُ إِلَى مَا كُنْتَ فَقَالَ وَأَتَى الْأَقْرَعَ فِي صُورَتِهِ فَقَالَ لَهُ مِثْلَ مَا قَالَ لِهَذَا وَرَدَّ عَلَيْهِ مِثْلَ مَا رَدَّ عَلَى هَذَا فَقَالَ إِنْ كُنْتَ كَاذِبًا فَصَيَّرَكَ اللَّهُ إِلَى مَا كُنْتَ قَالَ وَأَتَى الْأَعْمَى فِي صُورَتِهِ وَهَيْئَتِهِ فَقَالَ رَجُلٌ مِسْكِينٌ وَابْنُ سَبِيلٍ انْقَطَعَتْ بِي الْحِبَالُ فِي سَفَرِي فَلَا بَلَاغَ لِي الْيَوْمَ إِلَّا بِاللَّهِ ثُمَّ بِكَ أَسْأَلُكَ بِالَّذِي رَدَّ عَلَيْكَ بَصَرَكَ شَاةً أَتَبَلَّغُ بِهَا فِي سَفَرِي فَقَالَ قَدْ كُنْتُ أَعْمَى فَرَدَّ اللَّهُ إِلَيَّ بَصَرِي فَخُذْ مَا شِئْتَ وَدَعْ مَا شِئْتَ فَوَاللَّهِ لَا أَجْهَدُكَ الْيَوْمَ شَيْئًا أَخَذْتَهُ لِلَّهِ فَقَالَ أَمْسِكْ مَالَكَ فَإِنَّمَا ابْتُلِيتُمْ فَقَدْ رُضِيَ عَنْكَ وَسُخِطَ عَلَى صَاحِبَيْكَ (. وَفِي هَذَا أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّ مَنِ ادَّعَى زِيَادَةً عَلَى فَقْرِهِ مِنْ عِيَالٍ أَوْ غَيْرِهِ لَا يُكْشَفُ عَنْهُ خِلَافًا لِمَنْ قَالَ يُكْشَفُ عَنْهُ إِنْ قُدِرَ، فَإِنَّ فِي الْحَدِيثِ (فَقَالَ رَجُلٌ مِسْكِينٌ وَابْنُ سَبِيلٍ أَسْأَلُكَ شَاةً) وَلَمْ يُكَلِّفْهُ إِثْبَاتَ السَّفَرِ. فَأَمَّا الْمُكَاتَبُ فَإِنَّهُ يُكَلَّفُ إِثْبَاتَ الْكِتَابَةِ لِأَنَّ الرِّقَّ هُوَ الْأَصْلُ حَتَّى تَثْبُتَ الْحُرِّيَّةُ. الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُعْطِيَ مِنَ الزَّكَاةِ مِنْ تَلْزَمُهُ نَفَقَتُهُ وَهُمُ الْوَالِدَانِ وَالْوَلَدُ وَالزَّوْجَةُ. وَإِنْ أَعْطَى الْإِمَامُ صَدَقَةَ الرَّجُلِ لِوَلَدِهِ وَوَالِدِهِ وَزَوْجَتِهِ جَازَ. وَأَمَّا أن يتناول ذلك هو نفسه فَلَا، لِأَنَّهُ يُسْقِطُ بِهَا عَنْ نَفْسِهِ فَرْضًا. قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: وَلَا يُعْطِي مِنْهَا وَلَدَ ابْنِهِ وَلَا وَلَدَ ابْنَتِهِ، وَلَا يُعْطِي مِنْهَا مُكَاتَبَهُ وَلَا مُدَّبَّرَهُ وَلَا أُمَّ وَلَدِهِ وَلَا عَبْدًا أَعْتَقَ نِصْفَهُ، لِأَنَّهُ مَأْمُورٌ بِالْإِيتَاءِ وَالْإِخْرَاجِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِوَاسِطَةِ كَفِّ الْفَقِيرِ، وَمَنَافِعُ الْأَمْلَاكِ مُشْتَرَكَةٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ هَؤُلَاءِ، وَلِهَذَا لَا تُقْبَلُ شَهَادَةُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ. قَالَ: وَالْمُكَاتَبُ عَبْدٌ ما بقي عليه در هم وَرُبَّمَا يَعْجِزُ فَيَصِيرُ الْكَسْبُ لَهُ. وَمُعْتَقُ الْبَعْضِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ بِمَنْزِلَةِ الْمُكَاتَبِ. وَعِنْدَ صَاحِبَيْهِ أَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ بِمَنْزِلَةِ حُرٍّ عَلَيْهِ دَيْنٌ فَيَجُوزُ أَدَاؤُهَا إِلَيْهِ. السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- فَإِنْ أَعْطَاهَا لِمَنْ لَا تَلْزَمُهُ نَفَقَتُهُمْ فَقَدِ اخْتُلِفَ فِيهِ، فَمِنْهُمْ مَنْ جَوَّزَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ كَرِهَهُ. قَالَ مَالِكٌ: خَوْفُ الْمَحْمَدَةِ. وَحَكَى مُطَرِّفٌ أَنَّهُ قَالَ: رَأَيْتُ مَالِكًا يُعْطِي زَكَاتَهُ لِأَقَارِبِهِ. وَقَالَ الْوَاقِدِيُّ قَالَ مَالِكٌ: أَفْضَلُ مَنْ وَضَعْتَ فِيهِ زَكَاتَكَ

O ise: 'Haklar pek çoktur' dedi. Melek ona: 'Sanki seni tanır gibiyim; sen insanların kendisinden iğrendiği fakir bir alacalı değil miydin, sonra Allah sana [bunları] verdi?' dedi. O da: 'Ben bu mala ancak atalarımdan vâris oldum' dedi. Melek: 'Eğer yalancı isen, Allah seni eski hâline çevirsin' dedi. Dedi ki: Sonra eski suretinde kelin yanına geldi ve buna söylediği gibi ona da söyledi; o da diğerinin verdiği cevabın aynısını verdi. Melek: 'Eğer yalancı isen, Allah seni eski hâline çevirsin' dedi. Dedi ki: Sonra eski suret ve heyetinde körün yanına geldi ve: 'Ben yoksul bir adamım ve yolcuyum; yolculuğumda bütün imkânlarım tükendi, bugün Allah'tan sonra senden başka varacağım bir kapı yoktur. Gözlerini sana geri veren zâtın hakkı için, yolculuğumda beni ulaştıracak bir koyun istiyorum' dedi. O da: 'Gerçekten ben kör idim, Allah gözlerimi bana geri verdi; dilediğini al, dilediğini bırak. Vallahi bugün Allah rızası için aldığın hiçbir şeyde sana güçlük çıkarmayacağım' dedi. Bunun üzerine melek: 'Malını tut! Siz sadece imtihan edildiniz; senden razı olundu, iki arkadaşın ise gazaba uğradı' dedi.» İşte bu, fakirliğine ilaveten çoluk çocuk veya başka bir mazeret iddia eden kimsenin durumunun araştırılmayacağına en açık delildir; güç yettiği takdirde araştırılacağını söyleyenlerin aksine. Zira hadiste: «Yoksul bir adam ve bir yolcuyum, senden bir koyun istiyorum» demiş ve ona yolculuğunu ispat ettirmemiştir. Mükâtebe gelince, ona kitâbet sözleşmesini ispat etme yükümlülüğü getirilir; çünkü hürriyet sabit oluncaya kadar asıl olan köleliktir. Yirmi Beşinci [Mesele]- Bakmakla yükümlü olduğu kimselere zekât vermesi câiz değildir; bunlar ana-baba, çocuk ve eştir. Şayet devlet başkanı kişinin zekâtını onun çocuğuna, babasına ve hanımına verirse bu câizdir. Fakat bunu bizzat kendisinin vermesine gelince hayır; çünkü bu yolla üzerindeki bir farzı düşürmüş olur. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Kişi zekâtını oğlunun çocuğuna ve kızının çocuğuna veremez; mükâtebine, müdebberine, ümmüveledine ve yarısını azat ettiği kölesine de veremez. Çünkü o, fakirin eli vasıtasıyla Allah Teâlâ'ya vermeye ve çıkarmaya memurdur; mülklerin menfaatleri ise kendisiyle bunlar arasında ortaktır, nitekim bu sebeple birbirleri lehine şahitlikleri de kabul edilmez. Dedi ki: Mükâteb, üzerinde bir dirhem dahi kalsa köledir ve belki de [ödemekten] âciz kalır da kazancı efendisine döner. Kısmen azat edilmiş köle de Ebû Hanîfe'ye göre mükâteb konumundadır. İki talebesi Ebû Yûsuf ve Muhammed'e göre ise üzerinde borç bulunan hür kimse konumundadır; dolayısıyla ona zekât verilmesi câizdir. Yirmi Altıncı [Mesele]- Zekâtı bakmakla yükümlü olmadığı kimselere vermesine gelince, bu hususta ihtilaf edilmiştir: Kimisi câiz görmüş, kimisi de mekruh görmüştür. Mâlik: «Övülme arzusundan korkulur» demiştir. Mutarrif ise onun: «Mâlik'i zekâtını akrabalarına verirken gördüm» dediğini nakletmiştir. el-Vâkıdî, Mâlik'in şöyle dediğini nakletmiştir: «Zekâtını vereceğin en faziletli kimse,

قَرَابَتُكَ الَّذِينَ لَا تَعُولُ. وَقَدْ قَالَ ﷺ لِزَوْجَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ: (لَكِ أَجْرَانِ أَجْرُ الْقَرَابَةِ وَأَجْرُ الصَّدَقَةِ). وَاخْتَلَفُوا فِي إِعْطَاءِ الْمَرْأَةِ زَكَاتَهَا لِزَوْجِهَا، فَذُكِرَ عَنِ ابْنِ حَبِيبٍ أَنَّهُ كَانَ يَسْتَعِينُ بِالنَّفَقَةِ عَلَيْهَا بِمَا تُعْطِيهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَجُوزُ، وَخَالَفَهُ صَاحِبَاهُ فَقَالَا: يَجُوزُ. وَهُوَ الْأَصَحُّ لِمَا ثَبَتَ أَنَّ زَيْنَبَ امْرَأَةَ عَبْدِ اللَّهِ أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَتَصَدَّقَ عَلَى زَوْجِي أَيَجْزِينِي؟ فَقَالَ ﵇: (نَعَمْ لَكِ أَجْرَانِ أجر الصدقة واجر القرابة). الصدقة والمطلقة هِيَ الزَّكَاةُ، وَلِأَنَّهُ لَا نَفَقَةَ لِلزَّوْجِ عَلَيْهَا، فَكَانَ بِمَنْزِلَةِ الْأَجْنَبِيِّ. اعْتَلَّ أَبُو حَنِيفَةَ فَقَالَ: مَنَافِعُ الْأَمْلَاكِ بَيْنَهُمَا مُشْتَرَكَةٌ، حَتَّى لَا تُقْبَلُ شَهَادَةُ أَحَدِهِمَا لِصَاحِبِهِ. وَالْحَدِيثُ مَحْمُولٌ عَلَى التَّطَوُّعِ. وَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَشْهَبُ إِلَى إِجَازَةِ ذَلِكَ، إِذَا لَمْ يَصْرِفْهُ إِلَيْهَا فِيمَا يَلْزَمُهُ لَهَا، وَإِنَّمَا يَصْرِفُ مَا يَأْخُذُهُ مِنْهَا فِي نَفَقَتِهِ وَكِسْوَتِهِ عَلَى نَفْسِهِ وَيُنْفِقُ عَلَيْهَا مِنْ مَالِهِ. السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِي قَدْرِ الْمُعْطَى، فَالْغَارِمُ يُعْطَى قَدْرَ دَيْنِهِ، وَالْفَقِيرُ وَالْمِسْكِينُ يُعْطَيَانِ كِفَايَتَهُمَا وَكِفَايَةَ عِيَالِهِمَا. وَفِي جَوَازِ إِعْطَاءِ النِّصَابِ أَوْ أَقَلَّ مِنْهُ خِلَافٌ يَنْبَنِي عَلَى الْخِلَافِ الْمُتَقَدِّمِ فِي حَدِّ الْفَقْرِ الَّذِي يَجُوزُ مَعَهُ الْأَخْذُ. وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ زِيَادٍ وَابْنُ نَافِعٍ: لَيْسَ فِي ذَلِكَ حَدٌّ وَإِنَّمَا هُوَ عَلَى اجْتِهَادِ الْوَالِي. وَقَدْ تَقِلُّ الْمَسَاكِينُ وَتَكْثُرُ الصَّدَقَةُ فَيُعْطَى الْفَقِيرُ قُوتَ سَنَةٍ. وَرَوَى الْمُغِيرَةُ: يُعْطَى دُونَ النِّصَابِ وَلَا يَبْلُغُهُ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ: إِنْ كَانَ فِي الْبَلَدِ زَكَاتَانِ نَقْدٌ وَحَرْثٌ أَخَذَ مَا يُبَلِّغُهُ إِلَى الْأُخْرَى. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الَّذِي أَرَاهُ أَنْ يُعْطَى نِصَابًا، وَإِنْ كَانَ فِي الْبَلَدِ زَكَاتَانِ أَوْ أَكْثَرُ، فَإِنَّ الْغَرَضَ إِغْنَاءُ الْفَقِيرِ حَتَّى يَصِيرَ غَنِيًّا. فَإِذَا أَخَذَ ذَلِكَ فَإِنْ حَضَرَتِ الزَّكَاةُ الْأُخْرَى وعنده ما يكفيه أخذ ها غَيْرُهُ. قُلْتُ: هَذَا مَذْهَبُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ فِي إِعْطَاءِ النِّصَابِ. وَقَدْ كَرِهَ ذَلِكَ أَبُو حَنِيفَةَ مَعَ الْجَوَازِ، وَأَجَازَهُ أَبُو يُوسُفَ، قَالَ: لِأَنَّ بَعْضَهُ لِحَاجَتِهِ مَشْغُولٌ لِلْحَالِ، فَكَانَ الْفَاضِلُ عَنْ حَاجَتِهِ لِلْحَالِ دُونَ الْمِائَتَيْنِ، وَإِذَا أَعْطَاهُ أَكْثَرَ من مائتي در هم جُمْلَةً كَانَ الْفَاضِلُ عَنْ حَاجَتِهِ لِلْحَالِ قَدْرَ

nafakasını karşılamakla yükümlü olmadığın akrabalarındır.» Nitekim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Abdullah b. Mes'ûd'un hanımına: «Senin için iki ecir vardır: Akrabalık ecri ve sadaka ecri» buyurmuştur. Kadının zekâtını kocasına verip veremeyeceği hususunda da ihtilaf etmişlerdir; İbn Habîb'den, kadının kocasına verdiği zekâtla kocanın onun nafakasına yardım ettiği zikredilmiştir. Ebû Hanîfe: «Câiz değildir» demiştir; iki talebesi ise ona muhalefet edip «Câizdir» demişlerdir. Sahih olan da budur; zira Abdullah'ın hanımı Zeyneb'in Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: «Kocama sadaka vermek istiyorum, bu benim adıma geçerli olur mu?» diye sorduğu ve onun (aleyhisselâm): «Evet, senin için iki ecir vardır: Sadaka ecri ve akrabalık ecri» buyurduğu sabittir. Sadaka mutlak olarak zikredildiğinde zekâttır; ayrıca kocanın nafakası kadın üzerine vacip olmadığından, koca yabancı biri konumundadır. Ebû Hanîfe şu gerekçeyi ileri sürmüştür: «Mülklerin menfaatleri ikisi arasında ortaktır, hatta birbirleri lehine şahitlikleri dahi kabul edilmez. Hadis ise nâfile sadakaya hamledilmiştir.» eş-Şâfiî, Ebû Sevr ve Eşheb ise, kadına harcamakla yükümlü olduğu nafaka kalemine sarf etmemesi, bilakis kadından aldığını kendi nafakasına ve giyimine harcayıp kadının nafakasını da kendi malından karşılaması şartıyla bunu câiz görmüşlerdir. Yirmi Yedinci [Mesele]- Verilecek miktar hususunda da ihtilaf etmişlerdir: Borçluya borcu kadar verilir; fakir ve miskine ise kendilerine ve bakmakla yükümlü oldukları ailelerine yetecek kadar verilir. Bir nisap veya daha azının verilmesinin câiz olup olmadığı hususunda, zekât almayı câiz kılan fakirlik sınırı konusundaki geçmiş ihtilafa dayanan bir ayrılık vardır. Ali b. Ziyâd ve İbn Nâfi': «Bu hususta bir sınır yoktur, bu ancak yöneticinin ictihadına bağlıdır. Bazen yoksullar azalıp zekât çoğalır da fakire bir yıllık yiyeceği verilir» diye rivayet etmişlerdir. el-Mugīre: «Nisaptan az verilir, nisap miktarına ulaştırılmaz» diye rivayet etmiştir. Müteahhir âlimlerden bazıları: «Eğer beldede nakit ve ziraat zekâtı olmak üzere iki zekât dönemi varsa, onu diğer döneme ulaştıracak miktar verilir» demişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Benim görüşüm, beldede iki veya daha fazla zekât olsa bile bir nisap verilmesidir; zira amaç fakiri zengin oluncaya kadar zenginleştirmektir. Bunu aldığında, şayet diğer zekât geldiğinde yanında yetecek miktarı varsa, onu bir başkası alır.» Derim ki: Nisap miktarı verme hususunda rey ehlinin mezhebi budur. Ebû Hanîfe câiz olmakla birlikte bunu mekruh görmüş; Ebû Yûsuf ise câiz görmüştür. Ebû Yûsuf dedi ki: «Çünkü onun bir kısmı o anki ihtiyacına tahsis edilmiştir, dolayısıyla o anki ihtiyacından arta kalan miktar iki yüz [dirhemden] az olur. Fakat ona toptan iki yüz dirhemden fazla verirse, o anki ihtiyacından arta kalan miktar iki yüz dirhem

المائتين فَلَا يَجُوزُ. وَمِنْ مُتَأَخِّرِي الْحَنَفِيَّةِ مَنْ قَالَ: هَذَا إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ عِيَالٌ

kadar olur ki bu câiz değildir.» Hanefîlerin müteahhir âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: Bu, çoluk çocuğu olmadığı

وَلَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ دَيْنٌ، فَإِنْ كَانَ عَلَيْهِ دين فلا بأس أن يعطيه مائتي در هم أَوْ أَكْثَرَ، مِقْدَارَ مَا لَوْ قَضَى بِهِ دَيْنَهُ يَبْقَى لَهُ دُونَ الْمِائَتَيْنِ. وَإِنْ كَانَ مُعِيلًا لَا بَأْسَ بِأَنْ يُعْطِيَهُ مِقْدَارَ مَا لَوْ وُزِّعَ عَلَى عِيَالِهِ أَصَابَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ دُونَ الْمِائَتَيْنِ، لِأَنَّ التَّصَدُّقَ عَلَيْهِ فِي الْمَعْنَى تَصَدُّقٌ عَلَيْهِ وَعَلَى عِيَالِهِ. وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ. الثَّامِنَةُ وَالْعِشْرُونَ- اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: (لِلْفُقَراءِ) مُطْلَقٌ لَيْسَ فِيهِ شَرْطٌ وَتَقْيِيدٌ، بَلْ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى جَوَازِ الصَّرْفِ إِلَى جُمْلَةِ الفقراء كانوا من بني هاشم أو غير هم إِلَّا أَنَّ السُّنَّةَ وَرَدَتْ بِاعْتِبَارِ شُرُوطٍ: مِنْهَا أَلَّا يَكُونُوا مِنْ بَنِي هَاشِمٍ وَأَلَّا يَكُونُوا مِمَّنْ تَلْزَمُ الْمُتَصَدِّقَ نَفَقَتُهُ. وَهَذَا لَا خِلَافَ فِيهِ. وَشَرْطٌ ثَالِثٌ أَلَّا يَكُونَ قَوِيًّا عَلَى الاكتاسب لأنه عيه السَّلَامُ قَالَ: (لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ وَلَا لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ). وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ. وَلَا خِلَافَ بَيْنِ عُلَمَاءِ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ الصَّدَقَةَ الْمَفْرُوضَةَ لَا تَحِلُّ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَلَا لِبَنِي هَاشِمٍ وَلَا لِمَوَالِيهِمْ. وَقَدْ روى عن أبي يوسف صَرْفِ صَدَقَةِ الْهَاشِمِيِّ لِلْهَاشِمِيِّ: حَكَاهُ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ. وَشَذَّ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فَقَالَ: إِنَّ مَوَالِيَ بني هاشم لا يحرم عليهم شي مِنَ الصَّدَقَاتِ. وَهَذَا خِلَافُ الثَّابِتِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فَإِنَّهُ قَالَ لِأَبِي رَافِعٍ مَوْلَاهُ: (وَإِنَّ مَوْلَى الْقَوْمِ مِنْهُمْ). التَّاسِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَاخْتَلَفُوا فِي جَوَازِ صَدَقَةِ التَّطَوُّعِ لِبَنِي هَاشِمٍ، فَالَّذِي عَلَيْهِ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ- وَهُوَ الصَّحِيحُ- أَنَّ صَدَقَةَ التَّطَوُّعِ لَا بَأْسَ بِهَا لِبَنِي هَاشِمٍ وَمَوَالِيهِمْ، لِأَنَّ عَلِيًّا وَالْعَبَّاسَ وَفَاطِمَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ تَصَدَّقُوا وَأَوْقَفُوا أَوْقَافًا عَلَى جماعة من بني هاشم، وصدقا تهم الْمَوْقُوفَةُ مَعْرُوفَةٌ مَشْهُورَةٌ. وَقَالَ ابْنُ الْمَاجِشُونَ وَمُطَرِّفٌ وَأَصْبَغُ وَابْنُ حَبِيبٍ: لَا يُعْطَى بَنُو هَاشِمٍ مِنَ الصَّدَقَةِ الْمَفْرُوضَةِ وَلَا مِنَ التَّطَوُّعِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: يُعْطَى بَنُو هَاشِمٍ مِنْ صَدَقَةِ التَّطَوُّعِ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَالْحَدِيثُ الَّذِي جَاءَ [عَنِ النَّبِيِّ ﷺ]: (لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِآلِ مُحَمَّدٍ) إِنَّمَا ذَلِكَ فِي الزَّكَاةِ لَا فِي التَّطَوُّعِ. وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ ابن خويز منداد، وَبِهِ قَالَ أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَيُعْطَى مَوَالِيهِمْ مِنَ الصَّدَقَتَيْنِ. وَقَالَ مَالِكٌ فِي الْوَاضِحَةِ: لَا يُعْطَى لِآلِ مُحَمَّدٍ مِنَ التَّطَوُّعِ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ:- قِيلَ لَهُ يَعْنِي مالكا-

[ve üzerinde bir borç bulunmadığı takdirde geçerlidir]. Şayet üzerinde borç varsa, borcunu ödediğinde geriye iki yüz [dirhemden] daha azı kalacak miktarda kendisine iki yüz dirhem veya daha fazlasının verilmesinde bir beis yoktur. Eğer bakmakla yükümlü olduğu bir ailesi varsa, ailesine paylaştırıldığında her birine iki yüz dirhemden az düşecek miktarda verilmesinde de bir sakınca yoktur. Çünkü manen ona sadaka vermek, hem kendisine hem de ailesine sadaka vermek demektir. Bu da güzel bir görüştür. Yirmi Sekizinci [Mesele]- Bil ki Yüce Allah'ın { لِلْفُقَراءِ } “[Sadakalar] fakirler içindir” buyruğu mutlaktır; onda hiçbir şart ve kayıt bulunmamaktadır. Bilakis bu, ister Hâşimoğullarından olsun ister başkalarından olsun bütün fakirlere [zekâtın] verilebileceğine delalet etmektedir. Ancak sünnet birtakım şartları gözeterek vârid olmuştur: Bunlardan biri, Hâşimoğullarından olmamaları ve sadaka verenin nafakasını karşılamakla yükümlü olduğu kimselerden olmamalarıdır. Bunda hiçbir ihtilaf yoktur. Üçüncü şart ise kazanmaya gücü yeten kimse olmamasıdır. Zira Peygamber (aleyhisselâm): «Sadaka ne zengine ne de gücü kuvveti yerinde, sağlam yapılı kimseye helaldir» buyurmuştur. Bu husustaki açıklama daha önce geçmişti. Müslüman âlimler arasında farz olan sadakanın (zekâtın) Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e, Hâşimoğullarına ve onların âzatlılarına helal olmadığı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Ebû Yûsuf'tan, Hâşimî olanın zekâtının Hâşimî olana verilebileceği rivayet edilmiştir; bunu el-Kiyâ et-Taberî nakletmiştir. İlim ehlinden bazıları şâz bir görüş belirterek Hâşimoğullarının âzatlılarına sadakalardan hiçbir şeyin haram olmadığını söylemişlerdir. Oysa bu, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den sabit olan hükme aykırıdır; nitekim o, âzatlısı Ebû Râfi'e: «Şüphesiz bir kavmin âzatlısı da onlardandır» buyurmuştur. Yirmi Dokuzuncu [Mesele]- Hâşimoğullarına nafile sadakanın câiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinin çoğunluğunun benimsediği -ve sahih olan- görüşe göre, Hâşimoğullarına ve onların âzatlılarına nafile sadaka verilmesinde bir sakınca yoktur. Çünkü Ali, Abbâs ve Fâtıma (rıdvânullâhi aleyhim) Hâşimoğullarından bir topluluğa sadaka vermişler ve vakıflar tesis etmişlerdir; onların vakfettikleri sadakaları meşhur ve bilinmektedir. İbnü'l-Mâcişûn, Mutarrif, Asbağ ve İbn Habîb ise: «Hâşimoğullarına ne farz sadakadan (zekâttan) ne de nafileden verilir» demişlerdir. İbnü'l-Kâsım da: «Hâşimoğullarına nafile sadakadan verilir» demiştir. İbnü'l-Kâsım şöyle devam etmiştir: [Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den] gelen: «Sadaka Âl-i Muhammed'e helal değildir» hadisi, nafile sadaka hakkında değil, yalnızca zekât hakkındadır. Bu görüşü İbn Huveyzimendâd tercih etmiş olup Ebû Yûsuf ve Muhammed de bu görüştedir. İbnü'l-Kâsım: «Onların âzatlılarına ise her iki sadakadan da verilir» demiştir. Mâlik el-Vâdıha'da şöyle demiştir: «Âl-i Muhammed'e nafile sadakadan verilmez.» İbnü'l-Kâsım dedi ki: Ona -yani Mâlik'e- şöyle denildi:

فمو إليهم؟ قال: لا أدري ما المو الي. فَاحْتَجَجْتُ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ ﵇: (مَوْلَى الْقَوْمِ مِنْهُمْ). فَقَالَ قَدْ قَالَ: (ابْنُ أُخْتِ الْقَوْمِ مِنْهُمْ). قَالَ أَصْبَغُ: وَذَلِكَ فِي الْبِرِّ وَالْحُرْمَةِ. الْمُوَفِّيَةُ ثَلَاثِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ) بِالنَّصْبِ عَلَى الْمَصْدَرِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ. أَيْ فَرَضَ اللَّهُ الصَّدَقَاتِ فَرِيضَةً. وَيَجُوزُ الرَّفْعُ عَلَى الْقَطْعِ فِي قَوْلِ الْكِسَائِيِّ، أَيْ هُنَّ فَرِيضَةٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَلَا أَعْلَمُ [أَنَّهُ] قُرِئَ بِهِ. قُلْتُ: قَرَأَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي عَبْلَةَ، جَعَلَهَا خبرا، كما تقول: إنما زيد خارج.

«Peki ya onların azatlıları?» Dedi ki: «Azatlıların ne olduğunu bilmiyorum.» Ben de ona Resûlullah (aleyhisselâm)'ın: «Bir kavmin azatlısı da onlardandır» sözüyle delil getirdim. O da: «'Bir kavmin kız kardeşinin oğlu da onlardandır' buyurmuştur» dedi. Asbağ dedi ki: «Bu, iyilik ve hürmet gösterme hususundadır.» Otuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } âyeti Sîbeveyh'e göre mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak mansuptur. Yani: «Allah, sadakaları kesin bir farz olarak farz kıldı» demektir. el-Kisâî'nin kavlinde ise kat' üzere merfû olması câizdir, yani: «Onlar kesin bir farzdır» demektir. ez-Zeccâc: «Bununla kırâat edildiğini bilmiyorum» demiştir. Derim ki: İbrâhîm b. Ebî Able bunu haber yaparak -tıpkı 'İnnemâ Zeydün hâricün' demen gibi- merfû olarak okumuştur.

[سورة التوبة (٩): آية ٦١]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 61. Âyet]

وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦١)

{ وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “İçlerinden öyleleri de vardır ki, Peygamber'i incitirler ve: «O [her söylenene kanan] bir kulaktır» derler. De ki: «O, sizin için bir hayır kulağıdır; Allah'a inanır, müminlere inanıp güvenir ve sizden iman edenler için de bir rahmettir. Allah'ın Resûlü'nü incitenler için ise can yakıcı bir azap vardır.»” (et-Tevbe 61)

بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ فِي الْمُنَافِقِينَ مَنْ كَانَ يَبْسُطُ لِسَانَهُ بِالْوَقِيعَةِ فِي أَذِيَّةِ النَّبِيِّ ﷺ وَيَقُولُ: إِنْ عَاتَبَنِي حَلَفْتُ لَهُ بِأَنِّي مَا قُلْتُ هَذَا فَيَقْبَلُهُ، فَإِنَّهُ أُذُنٌ سَامِعَةٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: يُقَالُ رَجُلٌ أُذُنٌ إِذَا كَانَ يَسْمَعُ مَقَالَ كُلِّ أَحَدٍ، يَسْتَوِي فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ. وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" هُوَ أُذُنٌ" قَالَ: مُسْتَمِعٌ وَقَابِلٌ. وَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي عَتَّابِ بْنِ قُشَيْرٍ، قَالَ: إِنَّمَا مُحَمَّدٌ أُذُنٌ يَقْبَلُ كُلَّ مَا قِيلَ لَهُ. وَقِيلَ: هُوَ نبتل بن الحارث، قال ابْنُ إِسْحَاقَ. وَكَانَ نَبْتَلُ رَجُلًا جَسِيمًا ثَائِرَ شَعْرِ الرَّأْسِ وَاللِّحْيَةِ، آدَمَ أَحْمَرَ الْعَيْنَيْنِ أَسَفْعَ الْخَدَّيْنِ مُشَوَّهَ الْخِلْقَةِ، وَهُوَ الَّذِي قَالَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ: (مَنْ أَرَادَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى الشَّيْطَانِ فَلْيَنْظُرْ إِلَى نَبْتَلِ بْنِ الْحَارِثِ). السُّفْعَةُ بِالضَّمِّ: سَوَادٌ مُشْرَبٌ بِحُمْرَةٍ. والرجل أسفع، عند الجوهري. وقرى" أُذُنٌ" بِضَمِّ الذَّالِ وَسُكُونِهَا. (قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ) أَيْ هُوَ أُذُنُ خَيْرٍ لَا أُذُنُ شَرٍّ، أَيْ يَسْمَعُ الْخَيْرَ وَلَا يَسْمَعُ الشَّرَّ. وَقَرَأَ" قُلْ أُذُنٌ خَيْرٌ لَكُمْ" بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ، الْحَسَنُ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ. وَالْبَاقُونَ بِالْإِضَافَةِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ" وَرَحْمَةٍ" بِالْخَفْضِ. وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ عَطْفٌ عَلَى" أُذُنُ"، وَالتَّقْدِيرُ: قُلْ هُوَ أُذُنُ خَيْرٍ وَهُوَ رَحْمَةٌ،

Yüce Allah, münafıklardan bazılarının dillerini uzatarak gıybetle Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i incittiklerini ve: «Şayet beni azarlarsa, 'bunu ben söylemedim' diye ona yemin ederim, o da kabul eder; çünkü o sadece dinleyen bir kulaktır» dediklerini beyan etmiştir. el-Cevherî şöyle demiştir: Herkesin sözünü dinleyen kimseye -tekil ve çoğul için eşit olarak- «racülün üzünün (kulak adam)» denir. Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: «O bir kulaktır» buyruğu hakkında: «İşiten ve kabul edendir» dediğini rivayet etmiştir. Bu âyet Attâb b. Kuşeyr hakkında inmiştir; o: «Muhammed ancak kendisine söylenen her şeyi kabul eden bir kulaktır» demişti. İbn İshâk'ın belirttiğine göre onun Nebtel b. el-Hâris olduğu da söylenmiştir. Nebtel; iri yarı, saçı sakalı dağınık, esmer, kırmızı gözlü, yanakları kızıl-siyah benekli ve çirkin yaratılışlı bir adamdı; Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hakkında: «Kim şeytana bakmak isterse Nebtel b. el-Hâris'e baksın» buyurduğu kimsedir. es-Suf'a zamme ile: Kırmızılık karışmış siyahtır. el-Cevherî'ye göre adama «esfa'» denir. Âyetteki «üzün» kelimesi zâl harfinin zammesiyle ve sükûnuyla okunmuştur. { قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ } Yani o bir şer kulağı değil, hayır kulağıdır; hayrı işitir, şerri dinlemez demektir. el-Hasan ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım, tenvin ve ref' ile «kul üzünün hayrun leküm» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise izâfetle okumuşlardır. Hamza { وَرَحْمَةٍ } kelimesini cer ile okumuştur. Diğerleri ise { أُذُنُ } üzerine atıfla ref' ile okumuşlardır; takdiri şöyledir: De ki: O bir hayır kulağıdır ve o bir rahmettir,

أَيْ هُوَ مُسْتَمِعُ خَيْرٍ لَا مُسْتَمِعُ شَرٍّ، أَيْ هُوَ مُسْتَمِعُ مَا يُحِبُّ اسْتِمَاعَهُ، وَهُوَ رَحْمَةٌ. وَمَنْ خَفَضَ فَعَلَى الْعَطْفِ عَلَى" خَيْرٍ". قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ بَعِيدٌ، لِأَنَّهُ قَدْ تَبَاعَدَ مَا بَيْنَ الِاسْمَيْنِ، وَهَذَا يُقَبَّحُ فِي الْمَخْفُوضِ. الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ جَرَّ الرَّحْمَةَ فَعَلَى الْعَطْفِ عَلَى" خَيْرٍ" وَالْمَعْنَى مُسْتَمِعُ خَيْرٍ وَمُسْتَمِعُ رَحْمَةٍ، لِأَنَّ الرَّحْمَةَ مِنَ الْخَيْرِ. وَلَا يَصِحُّ عَطْفُ الرَّحْمَةِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ الْمَعْنَى يُصَدِّقُ بِاللَّهِ وَيُصَدِّقُ الْمُؤْمِنِينَ، فَاللَّامُ زَائِدَةٌ فِي قول الكوفيين. ومثله" لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ"»

yani o şerri dinleyen değil, hayrı dinleyendir; dinlenmesini sevdiği şeyi dinleyendir ve o bir rahmettir. Cer ile okuyan kimse ise bunu «hayr» kelimesine atfetmiştir. en-Nehhâs dedi ki: Bu, Arap dili ehline göre uzaktır; çünkü iki isim arası birbirinden çok uzaklaşmıştır ve bu durum cer edilen lafızda çirkin görülür. el-Mehdî şöyle demiştir: Rahmet kelimesini mecrur okuyan kimse bunu «hayr» lafzına atfetmiştir; mana ise: 'Hayrı dinleyen ve rahmeti dinleyendir'; çünkü rahmet hayırdandır. Rahmet kelimesinin 'müminîn' lafzına atfedilmesi ise sahih değildir; çünkü mana 'Allah'a tasdik eder ve müminleri tasdik eder' demektir. Kûfelilerin kavline göre lam harfi zâiddir. Bunun benzeri { لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ } «Rablerinden korkarlar»

[الأعراف: ١٥٤] أَيْ يَرْهَبُونَ رَبَّهُمْ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: كَقَوْلِهِ" رَدِفَ لَكُمْ" [النمل: ٧٢] وَهِيَ عِنْدَ الْمُبَرِّدِ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَصْدَرٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْفِعْلُ، التَّقْدِيرُ: إِيمَانُهُ لِلْمُؤْمِنِينَ، أَيْ تَصْدِيقُهُ لِلْمُؤْمِنِينَ لَا لِلْكُفَّارِ. أَوْ يَكُونُ مَحْمُولًا عَلَى الْمَعْنَى، فَإِنَّ مَعْنَى يُؤْمِنُ يُصَدِّقُ، فَعُدِّيَ بِاللَّامِ كَمَا عُدِّيَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ" [المائدة: ٤٦].

[el-A'râf: 154] âyetidir, yani 'Rablerinden korkarlar' demektir. Ebû Ali ise bunun { رَدِفَ لَكُمْ } «Ardı sıra size gelmiştir» [en-Neml: 72] âyeti gibi olduğunu söylemiştir. el-Müberred'e göre ise bu lam, fiilin delalet ettiği bir mastara taalluk etmektedir; takdiri: 'İmanı müminler içindir', yani tasdiki kâfirlere değil müminleredir, demektir. Yahut manaya hamledilmiştir; zira 'yü'minü' fiilinin manası 'yusaddiku' (tasdik eder) demektir, dolayısıyla Yüce Allah'ın { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } «elleri arasındakini tasdik edici olarak» [el-Mâide: 46] âyetinde lam ile geçişli kılındığı gibi burada da lam ile geçişli kılınmıştır.

[سورة التوبة (٩): آية ٦٢]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 62. Âyet]

يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ (٦٢)

{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ } “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler. Eğer mümin iseler, Allah'ı ve Resûlü'nü razı etmeleri daha lâyıktır.” (et-Tevbe 62)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رُوِيَ أَنَّ قَوْمًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ اجتمعوا، فيهم الجلاس بن سويد ووديعة ابن ثَابِتٍ، وَفِيهِمْ غُلَامٌ مِنَ الْأَنْصَارِ يُدْعَى عَامِرُ بْنُ قَيْسٍ، فَحَقَّرُوهُ فَتَكَلَّمُوا وَقَالُوا: إِنْ كَانَ مَا يَقُولُ مُحَمَّدٌ حَقًّا لَنَحْنُ شَرٌّ مِنَ الْحَمِيرِ. فَغَضِبَ الْغُلَامُ وَقَالَ: وَاللَّهِ إِنَّ مَا يَقُولُ حَقٌّ وَأَنْتُمْ شَرٌّ مِنَ الْحَمِيرِ، فَأُخْبِرَ النَّبِيُّ ﷺ بِقَوْلِهِمْ، فَحَلَفُوا أَنَّ عَامِرًا كَاذِبٌ، فَقَالَ عَامِرٌ: هُمُ الْكَذَبَةُ، وَحَلَفَ عَلَى ذَلِكَ وَقَالَ: اللَّهُمَّ لَا تُفَرِّقْ بَيْنَنَا حَتَّى يَتَبَيَّنَ صِدْقُ الصَّادِقِ وَكَذِبُ الْكَاذِبِ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ وَفِيهَا" يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ". الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَمَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ أَنَّ التَّقْدِيرَ: وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ، ثُمَّ حَذَفَ، كَمَا قَالَ [بَعْضُهُمْ]:

Bunda üç mesele vardır: Birinci [Mesele]- Rivayet edildiğine göre münafıklardan bir grup toplanmıştı; içlerinde el-Cülâs b. Süveyd ile Vedîa b. Sâbit de vardı. Yanlarında Âmir b. Kays adında Ensâr'dan bir genç bulunuyordu. Onu küçümseyip konuştular ve: «Şayet Muhammed'in söylediği doğru ise biz eşeklerden daha kötüyüz» dediler. Genç öfkelendi ve: «Vallahi onun söylediği haktır ve siz eşeklerden daha kötüsünüz» dedi. Onların sözü Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e haber verildi; bunun üzerine Âmir'in yalancı olduğuna dair yemin ettiler. Âmir ise: «Yalancı olan onlardır» dedi ve buna dair yemin etti, ardından: «Allahım! Doğru söyleyenin doğruluğu ve yalancının yalancılığı ortaya çıkıncaya kadar bizi ayırma» diye dua etti. Bunun üzerine Allah bu âyeti indirdi ve içinde { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ } “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler” buyurdu. İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } buyruğu mübteda ve haberdir. Sîbeveyh'in mezhebine göre takdiri şöyledir: 'Allah razı edilmeye daha lâyıktır, Resûlü de razı edilmeye daha lâyıktır'; sonra [bazılarının] dediği gibi hazfedilmiştir:

نَحْنُ بِمَا عِنْدَنَا وَأَنْتَ بِمَا ... عِنْدَكَ رَاضٍ والرأي مختلف

«Biz yanımızdakiyle, sen de yanındakiyle râzısın / memnunsun; görüş[ler] ise farklıdır.»

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: لَيْسَ فِي الْكَلَامِ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ، وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ وَرَسُولُهُ، عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ، وَاللَّهُ افْتِتَاحُ كَلَامٍ، كَمَا تقول: ما شاء الله وشيت. قَالَ النَّحَّاسُ: قَوْلُ سِيبَوَيْهِ أَوْلَاهَا، لِأَنَّهُ قَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ النَّهْيُ عَنْ أَنْ يُقَالَ: مَا شَاءَ اللَّهُ وشيت، ولا يقدر في شي تَقْدِيمٌ وَلَا تَأْخِيرٌ، وَمَعْنَاهُ صَحِيحٌ. قُلْتُ: وَقِيلَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ رِضَاهُ فِي رِضَاهُ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ:" مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ" [النساء ٨٠]. وكان الربيع ابن خَيْثَمٍ إِذَا مَرَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَقَفَ، ثُمَّ يَقُولُ: حَرْفٌ وَأَيُّمَا حَرْفٍ فُوِّضَ إِلَيْهِ فَلَا يَأْمُرُنَا إِلَّا بِخَيْرٍ. الثَّالِثَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَبُولَ يَمِينِ الْحَالِفِ وَإِنْ لَمْ يَلْزَمِ الْمَحْلُوفَ لَهُ الرِّضَا. وَالْيَمِينُ حَقٌّ لِلْمُدَّعِي. وَتَضَمَّنَتْ أَنْ يَكُونَ الْيَمِينُ بِاللَّهِ ﷿ حَسْبَ [مَا تَقَدَّمَ]. وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (مَنْ حَلَفَ فَلْيَحْلِفْ بِاللَّهِ أَوْ لِيَصْمُتْ وَمَنْ حُلِفَ لَهُ فَلْيُصَدِّقْ). وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي الْأَيْمَانِ وَالِاسْتِثْنَاءُ فِيهَا مُسْتَوْفًى فِي المائدة.

Muhammed b. Yezîd şöyle demiştir: Kelamda herhangi bir hazif yoktur; takdiri ise takdim ve tehir yoluyla: 'Allah ve Resûlü razı edilmeye daha lâyıktır' şeklindedir. el-Ferrâ ise: 'Mana: Resûlü razı edilmeye daha lâyıktır; Allah lafzı ise söze başlangıçtır, tıpkı senin 'Allah ve sen ne dilerseniz' demen gibidir' demiştir. en-Nehhâs şöyle dedi: Sîbeveyh'in sözü en evla olanıdır; çünkü Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den «Allah ve sen ne dilerseniz» denilmesinin nehyedildiği sahih olarak sabittir; bir şeyde de takdim ve tehir takdir edilmez ve onun manası sahihtir. Derim ki: Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah kendi rızasını O'nun rızasında kılmıştır; görmez misin ki: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim Resûl'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur” [en-Nisâ: 80] buyurmuştur. er-Rebî' b. Haysem bu âyete geldiğinde durur, sonra şöyle derdi: «Ne muazzam bir kelime! [Her şey] O'na havale edilmiştir; O da bize ancak hayrı emreder.» Üçüncü [Mesele]- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu âyet, yemin edilen kimsenin razı olması gerekmese bile, yemin edenin yemininin kabul edileceğini tazammun etmektedir. Yemin müddeînin (davacı/talep edenin) hakkıdır. Yine bu âyet, [önceden geçtiği] üzere yeminin ancak Yüce Allah adına olacağını tazammun etmektedir. Nitekim Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Yemin eden kimse Allah'a yemin etsin yahut sussun; kendisine yemin edilen kimse de tasdik etsin» buyurmuştur. Yeminler ve yeminlerdeki istisna konusundaki açıklamalar Mâide sûresinde etraflıca geçmişti.

[سورة التوبة (٩): آية ٦٣]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 63. Âyet]

أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِيها ذلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ (٦٣)

{ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِيها ذلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ } “Bilmediler mi ki, kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelip sınır koyarsa, şüphesiz onun için içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi vardır. İşte büyük rezillik budur.” (et-Tevbe 63)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ يَعْلَمُوا) يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ. وَقَرَأَ ابْنُ هُرْمُزَ وَالْحَسَنُ" تَعْلَمُوا" بِالتَّاءِ على الخطاب. (أَنَّهُ) في موضع نصب بيعلموا، وَالْهَاءُ كِنَايَةُ عَنِ الْحَدِيثِ. (مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ) فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ. وَالْمُحَادَّةُ: وُقُوعُ هَذَا فِي حَدٍّ وَذَاكَ فِي حَدٍّ، كَالْمُشَاقَّةِ. يُقَالُ: حَادَّ فُلَانٌ فُلَانًا أَيْ صَارَ فِي حَدٍّ غَيْرِ حَدِّهِ. (فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ) يُقَالُ: مَا بَعْدَ الْفَاءِ فِي الشَّرْطِ مُبْتَدَأٌ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ" فَإِنَّ" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ. وَقَدْ أَجَازَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ" فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ" بالكسر. قال سيبويه: وهو جيد وأنشد:

Yüce Allah'ın: (أَلَمْ يَعْلَمُوا) “Bilmediler mi?” buyruğu ile münafıklar kastedilmektedir. İbn Hürmüz ve el-Hasan hitap [sîgası] ile te harfiyle “ta‘lemû (تَعْلَمُوا)” şeklinde okumuşlardır. (أَنَّهُ) lafzı “ya‘lemû” fiilinden dolayı nasb mahallindedir; [buradaki] hâ zamiri ise hâdise/şân zamiridir. (مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ) “Kim Allah'a karşı gelip sınır koyarsa” ifadesi mübteda olarak ref mahallindedir. el-Muhâdde (الْمُحَادَّةُ): Tıpkı müşâkka (ayrılık ve düşmanlık) gibi birinin bir sınırda, diğerinin de başka bir sınırda yer alması demektir. Nitekim: “Falan kimse falana muhâddet etti (حَادَّ فُلَانٌ فُلَانًا)” denilir ki bu, onun sınırından başka bir sınırda yer aldı demektir. (فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ) “Şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır” ifadesi hakkında şöyle denilmiştir: Şart [cümlesindeki] fâ harfinden sonra gelen kısım mübtedadır; bu sebeple hemzenin kesresiyle “fe-inne (فَإِنَّ)” olması gerekirdi. el-Halîl ve Sîbeveyh ise (فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ) ibaresinin kesre ile [okunmasını da] caiz görmüşlerdir. Sîbeveyh: “Bu güzel bir kullanımdır” demiş ve şu beyti inşâd etmiştir:

وَعِلْمِي بِأَسْدَامِ الْمِيَاهِ فَلَمْ تَزَلْ ... قَلَائِصُ تَخْدِي فِي طَرِيقٍ طَلَائِحُ

Kapanmış su kuyularını bilirim ben; yorgunluktan dermansız kalmış develer... o yolda süratle yürümeye devam etti.

وَأَنِّي إِذَا مَلَّتْ رِكَابِي مُنَاخَهَا ... فَإِنِّي عَلَى حَظِّي مِنَ الْأَمْرِ جَامِحُ

Ve bineklerim çöktüğü yerden usandığı vakit... Muhakkak ki ben işteki nasibime karşı başıboş ve serkeşimdir.

إِلَّا أَنَّ قِرَاءَةَ الْعَامَّةِ" فَأَنَّ" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ. فَقَالَ الْخَلِيلُ أَيْضًا وَسِيبَوَيْهِ: إِنَّ" أَنَّ" الثَّانِيَةَ مُبْدَلَةٌ مِنَ الْأُولَى. وَزَعَمَ الْمُبَرِّدُ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مَرْدُودٌ، وَأَنَّ الصَّحِيحَ مَا قَالَهُ الْجَرْمِيُّ، قَالَ: إِنَّ الثَّانِيَةُ مُكَرَّرَةٌ لِلتَّوْكِيدِ لَمَّا طَالَ الْكَلَامُ، وَنَظِيرُهُ" وَهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ" [النمل: ٥]. وَكَذَا" فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها" [الحشر: ١٧]. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْمَعْنَى فَوُجُوبُ النَّارِ لَهُ. وَأَنْكَرَهُ الْمُبَرِّدُ وَقَالَ: هَذَا خَطَأٌ مِنْ أَجْلِ أَنَّ" أَنَّ" الْمَفْتُوحَةَ الْمُشَدَّدَةَ لَا يُبْتَدَأُ بِهَا وَيُضْمَرُ الْخَبَرُ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: الْمَعْنَى فَالْوَاجِبُ أَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ، فَإِنَّ الثَّانِيَةَ خَبَرُ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٍ. وَقِيلَ: التَّقْدِيرُ فَلَهُ أَنَّ لَهُ نار جهنم. فإن مَرْفُوعَةٌ بِالِاسْتِقْرَارِ عَلَى إِضْمَارِ الْمَجْرُورِ بَيْنَ الْفَاءِ وأن.

Ne var ki cumhurun kırâati hemzenin fethiyle { فَأَنَّ } şeklindedir. el-Halîl ve Sîbeveyh şöyle demiştir: İkinci «enne», birinciden bedeldir. el-Müberred ise bu görüşün merdud olduğunu ve sahih olanın el-Cermî'nin söylediği olduğunu ileri sürmüştür; el-Cermî demiştir ki: Kelam uzadığı için ikinci «enne» tekit maksadıyla tekrarlanmıştır; bunun benzeri { وَهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ } “Ahirette en çok ziyana uğrayacak olanlar da onlardır” [en-Neml: 5] âyetidir. Keza { فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها } “Nihayet ikisinin akıbeti, içinde ebedî kalacakları ateş oldu” [el-Haşr: 17] âyeti de böyledir. el-Ahfeş ise: «Mana: 'Ateşin ona vacip olmasıdır' şeklindedir» demiştir. el-Müberred bunu reddetmiş ve: «Bu hatalıdır; çünkü fethalı ve şeddeli 'enne' ile cümleye başlanıp haberi gizlenemez» demiştir. Ali b. Süleymân ise: «Mana: 'Vacip olan şey, onun için cehennem ateşinin bulunmasıdır' şeklindedir; zira ikinci 'enne' mahzuf bir mübtedanın haberidir» demiştir. Şöyle de denilmiştir: Takdiri 'Onun için cehennem ateşi olduğu hükmü vardır' şeklindedir; zira 'enne' fâ ile enne arasında gizlenen mecrur üzerine istikrar yoluyla merfûdur.

[سورة التوبة (٩): آية ٦٤]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 64. Âyet]

يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ (٦٤)

{ يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ } “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir sûrenin aleyhlerine indirilmesinden çekinirler. De ki: «Alay edin bakalım! Şüphesiz Allah, çekindiğiniz şeyi ortaya çıkarıcıdır.»” (et-Tevbe 64)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ) خَبَرٌ وَلَيْسَ بِأَمْرٍ. وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ أَنَّ مَا بَعْدَهُ" إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ" لِأَنَّهُمْ كَفَرُوا عِنَادًا. وَقَالَ السُّدِّيُّ: قَالَ بَعْضُ الْمُنَافِقِينَ وَاللَّهِ وَدِدْتُ لَوْ أَنِّي قُدِّمْتُ فَجُلِدْتُ مائة ولا ينزل فينا شي يَفْضَحُنَا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ." يَحْذَرُ" أَيْ يَتَحَرَّزُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ لِيَحْذَرْ، فَهُوَ أَمْرٌ، كَمَا يُقَالُ: يفعل ذلك.

Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ } “Münafıklar çekinirler” buyruğu haberdir, emir değildir. Bunun haber olduğuna delil ise kendisinden sonraki { إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ } “Şüphesiz Allah, çekindiğiniz şeyi ortaya çıkarıcıdır” [kavli]dir; zira onlar inat sebebiyle inkâr etmişlerdir. es-Süddî şöyle demiştir: Münafıklardan bazıları, "Vallahi [huzura] çıkarılıp da yüz sopa vurulmamı, hakkımızda bizi rezil edecek bir şeyin inmemesine tercih ederdim" dedi; bunun üzerine bu ayet indi. "Yahzeru" (يَحْذَرُ), yani sakınır, korunur (yeteharrezu) demektir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Bunun manası, "çekinsinler" (li-yahzer) demektir; dolayısıyla emir kastedilerek "bunu yapar" (yef'alü zâlik) denilmesi gibi bir emirdir.

الثَّانِيَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ) " أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ مِنْ أَنْ تُنَزَّلَ. وَيَجُوزُ عَلَى قَوْلِ سِيبَوَيْهِ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى حَذْفِ مِنْ. وَيَجُوزُ أَنْ تكون في موضع نصب مفعولة ليحذر، لِأَنَّ سِيبَوَيْهِ أَجَازَ: حَذِرْتُ زَيْدًا، وَأَنْشَدَ:

İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın { أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ } buyruğundaki «en», nasb mahallindedir; yani 'indirilmesinden [çekinirler]' demektir. Sîbeveyh'in kavline göre 'min' harf-i cerinin hazfiyle cer mahallinde olması da câizdir. 'Yahzeru' fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallinde olması da câizdir; zira Sîbeveyh 'Hazirtü Zeyden' (Zeyd'den çekindim) cümlesini câiz görmüş ve şu beyti inşad etmiştir:

حَذِرٌ أُمُورًا لَا تَضِيرُ وَآمِنٌ ... مَا لَيْسَ مُنْجِيَهُ مِنَ الْأَقْدَارِ

Zarar vermeyecek işlerden çekinir de... kendisini kaderden kurtaramayacak şeyden yana emniyet içindedir.

وَلَمْ يُجِزْهُ الْمُبَرِّدُ، لِأَنَّ الْحَذَرَ شي فِي الْهَيْئَةِ. وَمَعْنَى" عَلَيْهِمْ" أَيْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (سُورَةٌ) فِي شَأْنِ الْمُنَافِقِينَ تُخْبِرُهُمْ بِمَخَازِيهِمْ وَمَسَاوِيهِمْ وَمَثَالِبِهِمْ، وَلِهَذَا سُمِّيَتِ الْفَاضِحَةُ وَالْمُثِيرَةُ وَالْمُبَعْثِرَةُ، كَمَا تَقَدَّمَ أَوَّلَ السُّورَةِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ الْمُسْلِمُونَ يُسَمُّونَ هَذِهِ السُّورَةَ الْحَفَّارَةَ لِأَنَّهَا حَفَرَتْ مَا فِي قُلُوبِ الْمُنَافِقِينَ فَأَظْهَرَتْهُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلِ اسْتَهْزِؤُا) هَذَا أَمْرُ وَعِيدٍ وَتَهْدِيدٍ. (إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ) أَيْ مُظْهِرٌ" مَا تَحْذَرُونَ" ظُهُورَهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَنْزَلَ اللَّهُ أَسْمَاءَ الْمُنَافِقِينَ وَكَانُوا سَبْعِينَ رَجُلًا، ثُمَّ نَسَخَ تِلْكَ الْأَسْمَاءَ مِنَ الْقُرْآنِ رأفة منه ورحمة، لان أولاد هم كَانُوا مُسْلِمِينَ وَالنَّاسُ يُعَيِّرُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. فَعَلَى هَذَا قَدْ أَنْجَزَ اللَّهُ وَعْدَهُ بِإِظْهَارِهِ ذَلِكَ إِذْ قَالَ:" إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ". وَقِيلَ: إِخْرَاجُ اللَّهِ أَنَّهُ عَرَّفَ نَبِيَّهُ ﵇ أحوالهم وأسماء هم لَا أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْقُرْآنِ، وَلَقَدْ قَالَ الله تعالى:" وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ" [محمد: ٣٠] وَهُوَ نَوْعُ إِلْهَامٍ. وَكَانَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ مَنْ يَتَرَدَّدُ وَلَا يَقْطَعُ بِتَكْذِيبِ مُحَمَّدٍ ﵇ وَلَا بِصِدْقِهِ. وَكَانَ فِيهِمْ مَنْ يَعْرِفُ صِدْقَهُ ومعاند.

el-Müberred ise bunu câiz görmemiştir; zira çekinmek heyetle/içsel durumla ilgili bir şeydir. { عَلَيْهِمْ } ifadesinin manası müminlerin aleyhine demektir; münafıkların rezilliklerini, kötülüklerini ve ayıplarını onlara haber verecek bir { سُورَةٌ } [çekinirler]. Nitekim sûrenin başında geçtiği üzere bu sebeple el-Fâdiha (rezil eden), el-Müsîre (ortaya çıkaran) ve el-Muba'sira (saçıp savuran) diye isimlendirilmiştir. el-Hasan dedi ki: Müslümanlar bu sûreye el-Haffâre (kazıcı) adını veriyorlardı; çünkü münafıkların kalplerinde olanı kazıp ortaya çıkarmıştır. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın { قُلِ اسْتَهْزِؤُا } buyruğu bir tehdit ve azarlama emridir. { إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ } yani ortaya çıkarıcıdır; açığa çıkmasından { مَا تَحْذَرُونَ } çekindiğiniz şeyi. İbn Abbâs dedi ki: Allah münafıkların isimlerini indirdi ve onlar yetmiş adamdı; sonra bir lütuf ve merhamet olarak bu isimleri Kur'an'dan neshetti. Zira onların çocukları Müslümandı ve insanlar birbirlerini ayıplayacaklardı. Buna göre Allah: { إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ } buyurduğunda bunu ortaya çıkararak vaadini yerine getirmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah'ın açığa çıkarması, Kur'an'da inmesi şeklinde değil, durumlarını ve isimlerini Peygamberi'ne (aleyhisselâm) bildirmesi yoluyla olmuştur. Nitekim Yüce Allah: { وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } “Andolsun ki sen onları konuşma üsluplarından tanırsın” [Muhammed: 30] buyurmuştur ki bu bir nevi ilhamdır. Münafıklardan bazıları bocalıyor, Muhammed (aleyhisselâm)'ın yalanlığına da doğruluğuna da kesin bir hüküm veremiyordu; içlerinde onun doğruluğunu bilip de inat edenler de vardı.

[سورة التوبة (٩): آية ٦٥]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 65. Âyet]

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ (٦٥)

{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ } “Andolsun ki onlara soracak olsan: «Biz sadece lafa dalmış eğleniyorduk» derler. De ki: «Allah ile, O'nun âyetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?»” (et-Tevbe 65)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ. قَالَ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ قَتَادَةَ: بَيْنَا النَّبِيُّ ﷺ يَسِيرُ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ وَرَكْبٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ يسيرون بين يديه فقالوا:

Bu âyette üç mesele vardır: Birincisi: Bu âyet Tebük Gazvesi'nde inmiştir. et-Taberî ve başkaları Katâde'den şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nde yürürken ve münafıklardan bir grup da onun önünde yol alırken şöyle dediler:

انْظُرُوا، هَذَا يَفْتَحُ قُصُورَ الشَّامِ وَيَأْخُذُ حُصُونَ بَنِي الْأَصْفَرِ! فَأَطْلَعَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى مَا فِي قُلُوبِهِمْ وَمَا يَتَحَدَّثُونَ بِهِ، فَقَالَ: (احْبِسُوا عَلَيَّ الرَّكْبَ- ثُمَّ أَتَاهُمْ فَقَالَ- قُلْتُمْ كَذَا وَكَذَا) فَحَلَفُوا: مَا كُنَّا إِلَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ، يُرِيدُونَ كُنَّا غَيْرَ مُجِدِّينَ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: رَأَيْتُ قَائِلَ هَذِهِ الْمَقَالَةِ وَدِيعَةَ بْنَ ثَابِتٍ مُتَعَلِّقًا بِحَقَبِ ناقة رسول الله ﷺ يُمَاشِيهَا وَالْحِجَارَةُ تُنَكِّبُهُ وَهُوَ يَقُولُ: إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ. وَالنَّبِيُّ ﷺ يقول:" أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ". وَذَكَرَ النَّقَّاشُ أَنَّ هَذَا الْمُتَعَلِّقَ كَانَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيِّ بْنِ سَلُولٍ. وَكَذَا ذَكَرَ الْقُشَيْرِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَذَلِكَ خَطَأٌ، لِأَنَّهُ لَمْ يَشْهَدْ تَبُوكَ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقِيلَ إِنَّمَا قَالَ ﵇ هَذَا لِوَدِيعَةَ بْنِ ثَابِتٍ وَكَانَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَكَانَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ. وَالْخَوْضُ: الدُّخُولُ فِي الْمَاءِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي كُلِّ دُخُولٍ فِيهِ تَلْوِيثٌ وَأَذًى. الثَّانِيَةُ- قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: لَا يَخْلُو أَنْ يَكُونَ مَا قَالُوهُ مِنْ ذَلِكَ جِدًّا أَوْ هَزْلًا، وَهُوَ كَيْفَمَا كَانَ كُفْرٌ، فَإِنَّ الْهَزْلَ بِالْكُفْرِ كُفْرٌ لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْأُمَّةِ. فَإِنَّ التَّحْقِيقَ أَخُو الْعِلْمِ وَالْحَقِّ، وَالْهَزْلُ أَخُو الْبَاطِلِ وَالْجَهْلِ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: انْظُرْ إِلَى قَوْلِهِ:" أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ" [البقرة: ٦٧]. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْهَزْلِ فِي سَائِرِ الْأَحْكَامِ كَالْبَيْعِ وَالنِّكَاحِ وَالطَّلَاقِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: لَا يَلْزَمُ مُطْلَقًا. يَلْزَمُ مُطْلَقًا. التَّفْرِقَةُ بَيْنَ الْبَيْعِ وَغَيْرِهِ. فَيَلْزَمُ فِي النِّكَاحِ وَالطَّلَاقِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي الطَّلَاقِ قَوْلًا وَاحِدًا. وَلَا يَلْزَمُ فِي الْبَيْعِ. قَالَ مَالِكٌ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ: يَلْزَمُ نِكَاحُ الْهَازِلِ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ فِي الْعُتْبِيَّةِ: لَا يَلْزَمُ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ زِيَادٍ: يُفْسَخُ قَبْلُ وَبَعْدُ. وَلِلشَّافِعِيِّ فِي بَيْعِ الْهَازِلِ قَوْلَانِ. وَكَذَلِكَ يَخْرُجُ مِنْ قَوْلِ عُلَمَائِنَا الْقَوْلَانِ. وَحَكَى ابْنُ الْمُنْذِرِ الْإِجْمَاعَ فِي أَنَّ جِدَّ الطَّلَاقِ وَهَزْلَهُ سَوَاءٌ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنْ أَصْحَابِنَا: إِنِ اتَّفَقَا عَلَى الْهَزْلِ فِي النِّكَاحِ وَالْبَيْعِ لَمْ يَلْزَمْ، وَإِنِ اخْتَلَفَا غَلَبَ الْجِدُّ الْهَزْلَ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (ثلاث

«Bakın şuna! Şam köşklerini fethedecek ve Benî Asfar'ın (Bizanslıların) kalelerini ele geçirecekmiş!» Allah Subhânehu onların kalplerinde olanı ve aralarında konuştukları şeyleri [Nebî'ye] bildirdi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Kafileyi bana durdurun!» buyurdu. Sonra yanlarına gelip: «Şöyle şöyle demişsiniz!» dedi. Onlar da: «Biz sadece lafa dalmış eğleniyorduk» diye yemin ettiler; bununla 'Biz ciddi değildik' demek istiyorlardı. et-Taberî, Abdullah b. Ömer'den şöyle nakletmiştir: Bu sözü söyleyen Vedîa b. Sâbit'i, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in devesinin terkisine asılmış, [deveyle birlikte] yürürken ayaklarına taşlar çarpıp dururken ve: «Biz sadece lafa dalmış eğleniyorduk» derken gördüm. Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise: { أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ } “«Allah ile, O'nun âyetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?»” buyuruyordu. en-Nakkâş, [deveye] asılan bu kimsenin Abdullah b. Übey b. Selûl olduğunu zikretmiştir. el-Kuşeyrî de İbn Ömer'den bu şekilde nakletmiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Bu bir hatadır, çünkü o Tebük'e katılmamıştır. el-Kuşeyrî dedi ki: [Aleyhisselâm]'ın bunu, Tebük Gazvesi'nde bulunan münafıklardan Vedîa b. Sâbit'e söylediği de söylenmiştir. el-Havd (الْخَوْضُ): Suya girmek demektir; daha sonra içinde kirlenme ve hoşnutsuzluk bulunan her türlü giriş ve dalış için kullanılmıştır. İkinci [Mesele]- Kādî Ebû Bekir İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: Onların söyledikleri bu sözün ya ciddi ya da hezl (şaka/eğlence) olması kaçınılmazdır; her iki durumda da küfürdür. Zira küfür ile şaka yapmak küfürdür; bu hususta ümmet arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Çünkü tahkik (gerçeği araştırma ve doğrulama) ilim ve hakkın kardeşi, hezl ise bâtıl ve cehaletin kardeşidir. Âlimlerimiz şöyle demişlerdir: [Mûsâ'nın kavminin] { أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “«Bizimle alay mı ediyorsun?» dediler. O da: «Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım» dedi” [el-Bakara: 67] kavline bak! Üçüncü [Mesele]- Âlimler, satış, nikâh ve talâk gibi diğer hükümlerde hezl (şaka/ciddi olmama) hususunda üç görüşe ayrılmışlardır: [1] Mutlak olarak bağlayıcı olmaz. [2] Mutlak olarak bağlayıcı olur. [3] Satış ile diğerlerinin arasını ayırmak: Nikâh ve talâkta bağlayıcı olur -ki Şâfiî'nin talâk konusundaki tek görüşü budur-, satışta ise bağlayıcı olmaz. Mâlik, Kitâbu Muhammed'de: «Şaka yapanın nikâhı bağlayıcıdır» demiştir. Ebû Zeyd ise el-Utbiyye'de İbnu'l-Kāsım'dan: «Bağlayıcı değildir» dediğini nakletmiştir. Ali b. Ziyâd ise: «Önce de sonra da feshedilir» demiştir. Şâfiî'nin şaka yapanın satışı hususunda iki görüşü vardır. Âlimlerimizin görüşünden de aynı şekilde iki görüş ortaya çıkmaktadır. İbnu'l-Münzir, talâkın ciddisi ile şakasının bir olduğu hususunda icmâ nakletmiştir. Mezhebimiz âlimlerinden müteahhirûn olan bazıları ise şöyle demişlerdir: Nikâh ve satışta şaka üzerinde ittifak ederlerse bağlayıcı olmaz; şayet ihtilaf ederlerse ciddiyet şakaya galip gelir. Ebû Dâvûd, et-Tirmizî ve ed-Dârekutnî, Ebû Hureyre'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Üç

جِدُّهُنَّ جِدٌّ وَهَزْلُهُنَّ جِدٌّ النِّكَاحُ وَالطَّلَاقُ وَالرَّجْعَةُ (. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ، وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَغَيْرِهِمْ. قُلْتُ: كَذَا فِي الْحَدِيثِ (وَالرَّجْعَةُ) وَفِي مُوَطَّإِ مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سَعِيدِ ابن الْمُسَيَّبِ قَالَ: ثَلَاثٌ لَيْسَ فِيهِمْ لَعِبٌ النِّكَاحُ والطلاق والعتق. وكذا روي عن علي ابن أَبِي طَالِبٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ، كُلُّهُمْ قَالَ: ثَلَاثٌ لَا لَعِبَ فِيهِنَّ [وَلَا رُجُوعَ فِيهِنَّ] وَاللَّاعِبُ فِيهِنَّ جَادٌّ النِّكَاحُ وَالطَّلَاقُ وَالْعِتْقُ. وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ عُمَرَ قَالَ: أَرْبَعٌ جَائِزَاتٌ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ الْعِتْقُ وَالطَّلَاقُ وَالنِّكَاحُ وَالنُّذُورُ. وَعَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: ثَلَاثٌ لَا لَعِبَ فِيهِنَّ النِّكَاحُ وَالطَّلَاقُ وَالنُّذُورُ.

ciddîsi de ciddîdir, şakası da ciddîdir: Nikâh, talâk ve [boşamadan] dönme (ric'at).» et-Tirmizî dedi ki: Hasen-garip bir hadistir; Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabından ve başkalarından ilim ehli nezdinde amel buna göredir. Derim ki: Hadiste «ve ric'at» şeklinde geçmektedir; Muvatta'da ise Mâlik'in Yahyâ b. Saîd'den, onun Saîd b. el-Müseyyeb'den naklettiğine göre Saîd şöyle demiştir: «Üç şey vardır ki onlarda oyun/şaka olmaz: Nikâh, talâk ve köle azadı.» Ali b. Ebî Tâlib, Abdullah b. Mes'ûd ve Ebü'd-Derdâ'dan da böyle rivayet edilmiştir; hepsi de: «Üç şey vardır ki onlarda oyun [ve onlardan dönüş] olmaz; onlarda şaka yapan da ciddidir: Nikâh, talâk ve köle azadı» demişlerdir. Saîd b. el-Müseyyeb'den, onun da Ömer'den rivayet ettiğine göre Ömer şöyle demiştir: «Dört şey herkese geçerlidir: Köle azadı, talâk, nikâh ve adaklar.» ed-Dahhâk'tan da: «Üç şey vardır ki onlarda oyun/şaka olmaz: Nikâh, talâk ve adaklar» dediği rivayet edilmiştir.

[سورة التوبة (٩): آية ٦٦]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 66. Âyet]

لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦)

{ لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ } “Özür beyan etmeyin! İmanınızdan sonra muhakkak küfre düştünüz. İçinizden bir grubu affetsek bile, diğer bir gruba suçlu/günahkâr oldukları için azap edeceğiz.” (et-Tevbe 66)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ) عَلَى جِهَةِ التَّوْبِيخِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: لَا تَفْعَلُوا مَا لَا يَنْفَعُ، ثُمَّ حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِالْكُفْرِ وَعَدَمِ الِاعْتِذَارِ مِنَ الذَّنْبِ. وَاعْتَذَرَ بِمَعْنَى أَعْذَرَ، أَيْ صَارَ ذَا عُذْرٍ. قَالَ لَبِيَدٌ:

Yüce Allah'ın { لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } buyruğu bir azarlama üslubundadır; sanki 'fayda vermeyecek şeyi yapmayın' buyurmaktadır; sonra onların küfrüne ve günahtan ötürü mazeretlerinin bulunmadığına hükmetmiştir. 'İ'tezele' kelimesi 'a'zera' manasındadır, yani mazeret sahibi oldu demektir. Lebîd şöyle demiştir:

وَمَنْ يَبْكِ حَوْلًا كَامِلًا فَقَدِ اعْتَذَرَ

«Kim tam bir yıl ağlarsa, artık mazeretini beyan etmiştir.»

وَالِاعْتِذَارُ: مَحْوُ أَثَرِ الْمَوْجِدَةِ، يُقَالُ: اعْتَذَرَتِ الْمَنَازِلُ دَرَسَتْ. وَالِاعْتِذَارُ الدُّرُوسُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

İ'tizâr (mazeret beyan etmek): Kırgınlığın/öfkenin izini silmektir. Nitekim konak yerleri silinip gittiğinde «اعْتَذَرَتِ الْمَنَازِلُ» (menziller silindi/silinip gitti) denir. İ'tizâr; silinip gitmektir. Şair şöyle demiştir:

أَمْ كُنْتَ تَعْرِفُ آيَاتٍ فَقَدْ جَعَلَتْ ... أَطْلَالُ إِلْفِكَ بِالْوَدْكَاءِ تَعْتَذِرُ

«Yoksa sen birtakım izler mi tanıyordun? Sevgilinin Vedkâ'daki kalıntıları silinip gitmeye yüz tuttu.»

وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: أَصْلُهُ الْقَطْعُ. وَاعْتَذَرْتُ إِلَيْهِ قَطَعْتُ مَا فِي قَلْبِهِ مِنَ الْمَوْجِدَةِ. وَمِنْهُ عُذْرَةُ الْغُلَامِ وَهُوَ مَا يُقْطَعُ مِنْهُ عِنْدَ الْخِتَانِ. وَمِنْهُ عُذْرَةُ الْجَارِيَةِ لِأَنَّهُ يقطع خاتم عذرتها.

İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: "Bunun aslı kesmektir. 'Ona mazeret beyan ettim (i'tezertü ileyh)', onun kalbindeki kırgınlığı/öfkeyi kesip attım demektir. Sünnet edilirken oğlan çocuğundan kesilen parçaya uzre (عُذْرَة) denilmesi de bundandır. Câriyenin (genç kızın) bekâretine uzre denilmesi de bundandır; çünkü [onunla beraber olunduğunda] bekâret mührü kesilmiş (bozulmuş) olur."

قوله تَعَالَى: (إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ) قِيلَ: كَانُوا ثَلَاثَةَ نَفَرٍ، هَزِئَ اثْنَانِ وَضَحِكَ وَاحِدٌ، فَالْمَعْفُوُّ عَنْهُ هُوَ الَّذِي ضَحِكَ وَلَمْ يَتَكَلَّمْ. وَالطَّائِفَةُ الْجَمَاعَةُ، وَيُقَالُ لِلْوَاحِدِ عَلَى مَعْنَى نَفْسٍ طَائِفَةٌ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: يُطْلَقُ لَفْظُ الْجَمْعِ عَلَى الْوَاحِدِ، كَقَوْلِكَ: خَرَجَ فُلَانٌ عَلَى الْبِغَالِ. قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الطَّائِفَةُ إِذَا أُرِيدَ بِهَا الْوَاحِدُ طَائِفًا، وَالْهَاءُ لِلْمُبَالَغَةِ. وَاخْتُلِفَ فِي اسْمِ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي عُفِيَ عَنْهُ عَلَى أَقْوَالٍ. فَقِيلَ: مَخْشِيُّ بْنُ حُمَيِّرٍ، قَالَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ. وَقَالَ ابْنُ هِشَامٍ: وَيُقَالُ فِيهِ ابْنُ مَخْشِيٍّ. وَقَالَ خَلِيفَةُ بْنُ خَيَّاطٍ فِي تَارِيخِهِ: اسْمُهُ مُخَاشِنُ بْنُ حُمَيِّرٍ. وَذَكَرَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ مُخَاشِنُ الْحِمْيَرِيُّ [وَذَكَرَ السُّهَيْلِيُّ مُخَشِّنُ بْنُ خُمَيِّرٍ]. وَذَكَرَ جَمِيعُهُمْ أَنَّهُ اسْتُشْهِدَ بِالْيَمَامَةِ، وَكَانَ تَابَ وَسُمِّيَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ، فَدَعَا اللَّهَ أَنْ يُقْتَلَ شَهِيدًا وَلَا يُعْلَمَ بِقَبْرِهِ. وَاخْتُلِفَ هَلْ كَانَ مُنَافِقًا أَوْ مُسْلِمًا. فَقِيلَ: كَانَ مُنَافِقًا ثُمَّ تَابَ تَوْبَةً نَصُوحًا. وَقِيلَ: كَانَ مُسْلِمًا، إِلَّا أَنَّهُ سَمِعَ الْمُنَافِقِينَ فَضَحِكَ لَهُمْ وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِمْ.

Yüce Allah'ın { إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ } “İçinizden bir grubu affetsek bile, diğer bir gruba suçlu/günahkâr oldukları için azap edeceğiz.” buyruğu hakkında: Onların üç kişi oldukları, ikisinin alay ettiği, birinin ise [sadece] güldüğü söylenmiştir. İşte affedilen kişi, konuşmayıp sadece gülen kimsedir. Tâife (طائِفَة); topluluk demektir. Kişi manasında tek bir kimse için de 'tâife' ifadesi kullanılır. İbnu'l-Enbârî şöyle demiştir: Çoğul lafzı tek bir kişi için de kullanılır; nitekim senin «Falanca katırlara bindi çıktı» demen gibi. Şöyle devam etti: Eğer tâife ile tek bir kişi kastedilmişse kelimenin aslı 'tâif' (طائف) olup, sonundaki 'hâ' (ة) harfinin mübalağa için olması da caizdir. Affedilen bu adamın isminde farklı görüşler ileri sürülmüştür. İbn İshâk'ın belirttiğine göre onun Mahşî b. Humeyyir olduğu söylenmiştir. İbn Hişâm ise: Ona İbn Mahşî de denir, demiştir. Halîfe b. Hayyât 'Tarih'inde onun adının Muhâşin b. Humeyyir olduğunu belirtmiştir. İbn Abdilberr Muhâşin el-Hımyerî [es-Süheylî ise Muhaşşin b. Humeyyir] olarak zikretmiştir. Hepsi de onun Yemâme'de şehit düştüğünü; tövbe edip adının Abdurrahman olarak değiştirildiğini, Allah'a şehit olarak öldürülüp kabrinin bilinmemesi için dua ettiğini zikretmişlerdir. Bu kişinin münafık mı yoksa Müslüman mı olduğu hususunda da ihtilaf edilmiştir: Önce münafık olup sonra nasûh tövbesiyle tövbe ettiği söylenmiştir. Müslüman olduğu, ancak münafıkları dinleyip onlara güldüğü ve onlara engel olmadığı da söylenmiştir.

[سورة التوبة (٩): آية ٦٧]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 67. Âyet]

الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٦٧)

{ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Münafık erkekler de münafık kadınlar da birbirlerindendir. Kötülüğü emreder, iyilikten alıkoyarlar ve ellerini sıkı tutarlar (cimrilik ederler). Onlar Allah'ı unuttular, Allah da onları unuttu. Şüphesiz münafıklar, fâsıkların ta kendileridir.” (et-Tevbe 67)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ) ابْتِدَاءٌ." بَعْضُهُمْ" ابْتِدَاءٌ ثَانٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا، وَيَكُونُ الْخَبَرُ" مِنْ بَعْضٍ". وَمَعْنَى" بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ" أَيْ هُمْ كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ فِي الْخُرُوجِ عَنِ الدِّينِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ، هَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ:" يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ" [التوبة: ٥٦] أَيْ لَيْسُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَلَكِنَّ بَعْضَهُمْ مِنْ بَعْضٍ، أَيْ مُتَشَابِهُونَ فِي الْأَمْرِ بِالْمُنْكَرِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمَعْرُوفِ. وَقَبْضُ أَيْدِيهِمْ عِبَارَةٌ عَنْ [تَرْكِ] الْجِهَادِ، وَفِيمَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ مِنْ حَقٍّ. وَالنِّسْيَانُ: الترك هنا، أي تركوا ما أمر هم اللَّهُ بِهِ فَتَرَكَهُمْ فِي الشَّكِّ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ تَرَكُوا أَمْرَهُ حَتَّى صَارَ كَالْمَنْسِيِّ فَصَيَّرَهُمْ بِمَنْزِلَةِ المنسي من ثوابه. وقال قتادة:" فَنَسِيَهُمْ" أَيْ مِنَ الْخَيْرِ، فَأَمَّا مِنَ الشَّرِّ فَلَمْ يَنْسَهُمْ. وَالْفِسْقُ: الْخُرُوجُ عَنِ الطَّاعَةِ وَالدِّينِ. وَقَدْ تقدم.

Yüce Allah'ın: { الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ } “Münafık erkekler de münafık kadınlar da...” buyruğu mübtedadır (öznedir). { بَعْضُهُمْ } ifadesi ikinci mübtedadır. Bunun bedel olması ve haberin (yüklemin) { مِنْ بَعْضٍ } kısmı olması da caizdir. { بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “birbirlerindendir” ifadesinin anlamı şudur: Yani onlar, dinden çıkma hususunda tek bir şey gibidirler. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu, O'nun: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ } “Onlar mutlaka sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler. Hâlbuki onlar sizden değildirler” [et-Tevbe 56] buyruğu ile irtibatlıdır; yani onlar müminlerden değillerdir, aksine birbirlerindendirler; yani kötülüğü emretme ve iyilikten alıkoyma hususunda birbirlerine benzerler. Ellerini yummaları (sıkı tutmaları) ise cihadı [terk etmekten] ve üzerlerine vacip olan hakları vermekten kaçınmaktan kinayedir. Buradaki nisyan (unutma) terk etmek demektir. Yani Allah'ın kendilerine emrettiği şeyleri terk ettiler; Allah da onları şüphe içinde bıraktı (terk etti). Şöyle de denilmiştir: Onlar Allah'ın emrini adeta unutulmuş gibi oluncaya dek terk ettiler, Allah da onları Kendi sevabından unutulmuş kimseler konumuna getirdi. Katâde şöyle demiştir: { فَنَسِيَهُمْ } “Allah da onları unuttu” yani hayır hususunda [onları unuttu], şerre gelince onları unutmamıştır. Fısk ise itaatten ve dinden çıkmaktır. Bu konu daha önce geçmişti.

[سورة التوبة (٩): آية ٦٨]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 68. Âyet]

وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٦٨)

{ وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } “Allah; münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vaad etmiştir. O onlara yeter! Allah onlara lânet etmiştir ve onlar için sürekli bir azap vardır.” (et-Tevbe 68)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ) يُقَالُ: وَعَدَ اللَّهُ بِالْخَيْرِ وَعْدًا. وَوَعَدَ بِالشَّرِّ وعيدا" خالِدِينَ" نصب على الحال والعامل محذوف، أَيْ يَصْلَوْنَهَا خَالِدِينَ. (هِيَ حَسْبُهُمْ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ هِيَ كِفَايَةٌ وَوَفَاءٌ لِجَزَاءِ أَعْمَالِهِمْ. وَاللَّعْنُ: الْبُعْدُ، أَيْ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. (وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ) أي واصب دائم.

Yüce Allah'ın { وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ } buyruğu hakkında: «وَعَدَ اللَّهُ بِالْخَيْرِ وَعْدًا» (Allah hayır ile vadetti) ve «وَوَعَدَ بِالشَّرِّ وَعِيدًا» (şer ile tehdit etti) denilir. { خالِدِينَ } kelimesi hâl olarak mansuptur; amili hazfedilmiştir, yani 'ebedî kalarak oraya gireceklerdir' demektir. { هِيَ حَسْبُهُمْ } mübteda ve haberdir; yani cehennem amellerinin cezası olarak onlara kâfidir ve yeterlidir. Lânet; uzaklaştırmak demektir, yani Allah'ın rahmetinden uzaklaştırmaktır; açıklaması daha önce geçmişti. { وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } yani kalıcı ve sürekli bir azap vardır.

[سورة التوبة (٩): آية ٦٩]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 69. Âyet]

كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالاً وَأَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٩)

{ كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالاً وَأَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “(Siz de) sizden öncekiler gibisiniz. Onlar kuvvetçe sizden daha üstün, mal ve evlatça sizden daha çok idiler. Onlar kendi paylarından faydalandılar; sizden öncekilerin kendi paylarından faydalandıkları gibi siz de kendi payınızdan faydalandınız ve onların daldığı gibi siz de (bâtıla) daldınız. İşte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir ve asıl ziyana uğrayanlar işte onlardır.” (et-Tevbe 69)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ" قَالَ الزَّجَّاجُ: الْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ وَعَدَ اللَّهُ الْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ وَعْدًا كَمَا وَعَدَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَعَلْتُمْ كَأَفْعَالِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ فِي الْأَمْرِ بِالْمُنْكَرِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمَعْرُوفِ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ. وَقِيلَ: أَيْ أَنْتُمْ كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ، فَالْكَافُ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ لِأَنَّهُ خَبَرُ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٍ. وَلَمْ يَنْصَرِفْ" أَشَدَّ" لِأَنَّهُ أَفْعَلُ صِفَةٌ. وَالْأَصْلُ فِيهِ أَشْدَدُ، أَيْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً فَلَمْ يَتَهَيَّأْ لَهُمْ ولا أمكنهم رفع عذاب الله ﷿. الثَّانِيَةُ- رَوَى سَعِيدٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ (تَأْخُذُونَ كَمَا أَخَذَتِ الْأُمَمُ قَبْلَكُمْ ذِرَاعًا بِذِرَاعٍ وَشِبْرًا بِشِبْرٍ وَبَاعًا بِبَاعٍ حَتَّى لَوْ أن أحدا من أولئك دخل

Burada üç mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın { كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekiler gibi” buyruğudur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: [Buradaki] kâf harfi nasb mahallindedir; yani “Allah inkârcılara, kendilerinden öncekilere vadettiği gibi bir vaatle cehennem ateşini vadetti” demektir. Bir diğer görüşe göre mana şöyledir: [Siz de] kötülüğü emretme ve iyilikten alıkoyma hususunda sizden öncekilerin yaptıkları gibi yaptınız. [Bu durumda] muzâf (tamlanan) hazfedilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise: “Sizler sizden öncekiler gibisiniz” anlamındadır; bu takdirde kâf harfi, mahzûf mübtedânın haberi olduğu için ref mahallindedir. “Eşedde” (أَشَدَّ) kelimesi, 'ef'alü' vezninde bir sıfat olduğu için gayr-ı munsarıftır (tenvin ve kesre almaz). Kelimenin aslı 'eşdedü' (أَشْدَدُ) şeklindedir. Yani onlar sizden kuvvetçe daha üstündüler; buna rağmen aziz ve celil olan Allah'ın azabını savuşturmaya güç yetiremediler ve buna imkân bulamadılar. İkincisi: Saîd, Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « تَأْخُذُونَ كَمَا أَخَذَتِ الْأُمَمُ قَبْلَكُمْ ذِرَاعًا بِذِرَاعٍ وَشِبْرًا بِشِبْرٍ وَبَاعًا بِبَاعٍ حَتَّى لَوْ أن أحدا من أولئك دخل » «Sizden önceki ümmetler nasıl yaptıysa siz de arşın arşın, karış karış, kulaç kulaç onları takip edeceksiniz. Hatta onlardan biri... girse

جُحْرَ ضَبٍّ لَدَخَلْتُمُوهُ (. قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: وَإِنْ شِئْتُمْ فَاقْرَءُوا الْقُرْآنَ:" كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالًا وَأَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ" قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: وَالْخَلَاقُ، الدِّينُ- فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ حَتَّى فَرَغَ مِنَ الْآيَةِ. قَالُوا: يَا نَبِيَّ اللَّهِ، فَمَا صَنَعَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى؟ قَالَ: (وَمَا النَّاسُ إِلَّا هُمْ). وَفِي الصَّحِيحِ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (لَتَتَّبِعُنَّ سَنَنَّ مَنْ قَبْلَكُمْ شِبْرًا بِشِبْرٍ وَذِرَاعًا بِذِرَاعٍ حَتَّى لَوْ دَخَلُوا جُحْرَ ضَبٍّ لَدَخَلْتُمُوهُ) قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى؟ قَالَ: (فَمَنْ)؟ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا أَشْبَهَ اللَّيْلَةَ بِالْبَارِحَةِ، هَؤُلَاءِ بَنُو إِسْرَائِيلَ شُبِّهْنَا بِهِمْ. وَنَحْوَهُ عَنِ ابْنِ مسعود. الثالثة- قوله تعالى:" فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ" أَيِ انْتَفَعُوا بِنَصِيبِهِمْ مِنَ الدِّينِ كَمَا فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ." وَخُضْتُمْ" خُرُوجٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ." كَالَّذِي خاضُوا" أَيْ كَخَوْضِهِمْ. فَالْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ وَخُضْتُمْ خَوْضًا كَالَّذِينَ خَاضُوا. وَ" الَّذِي" اسْمٌ نَاقِصٌ مِثْلُ مَنْ، يُعَبَّرُ بِهِ عَنِ الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ. وَقَدْ مَضَى فِي (الْبَقَرَةِ). وَيُقَالُ: خُضْتُ الْمَاءَ أَخُوضُهُ خَوْضًا وَخِيَاضًا. وَالْمَوْضِعُ مَخَاضَةٌ، وَهُوَ مَا جَازَ النَّاسُ فِيهَا مُشَاةً وَرُكْبَانًا. وَجَمْعُهَا الْمَخَاضُ وَالْمَخَاوِضُ أَيْضًا، عَنْ أَبِي زَيْدٍ. وَأَخَضْتُ دَابَّتِي فِي الْمَاءِ. وَأَخَاضَ الْقَوْمُ، أَيْ خَاضَتْ خَيْلُهُمْ. وَخُضْتُ الْغَمَرَاتِ: اقْتَحَمْتُهَا. وَيُقَالُ: خَاضَهُ بِالسَّيْفِ، أَيْ حَرَّكَ سَيْفَهُ فِي الْمَضْرُوبِ. وَخَوَّضَ فِي نَجِيعِهِ شَدَّدَ لِلْمُبَالَغَةِ. وَالْمِخْوَضُ لِلشَّرَابِ كالمجدح لِلسَّوِيقِ، يُقَالُ مِنْهُ: خُضْتُ الشَّرَابَ. وَخَاضَ الْقَوْمُ فِي الْحَدِيثِ وَتَخَاوَضُوا أَيْ تَفَاوَضُوا فِيهِ، فَالْمَعْنَى: خُضْتُمْ فِي أَسْبَابِ الدُّنْيَا بِاللَّهْوِ وَاللَّعِبِ. وَقِيلَ: فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ [ﷺ] بِالتَّكْذِيبِ. (أُولئِكَ حَبِطَتْ) بَطَلَتْ وَقَدْ تَقَدَّمَ. (أَعْمالُهُمْ) حَسَنَاتُهُمْ. (وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ) وَقَدْ تَقَدَّمَ أَيْضًا.

...bir keler deliğine girseler siz de mutlaka peşlerinden oraya girerdiniz.» Ebû Hureyre dedi ki: Dilerseniz şu Kur'an ayetini okuyun: { كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالًا وَأَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ } “(Siz de) sizden öncekiler gibisiniz. Onlar kuvvetçe sizden daha üstün, mal ve evlatça daha çok idiler. Onlar kendi paylarından faydalandılar...” Ebû Hureyre: "el-Halâk (الْخَلَاق), din demektir" dedi [ve ayeti okumaya devam etti:] { فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ } “Sizden öncekiler kendi paylarından nasıl faydalandılarsa siz de kendi payınızdan öylece faydalandınız...” diyerek ayetin sonuna kadar geldi. Ashâb: "Ey Allah'ın Peygamberi! Yahudiler ve Hristiyanlar ne yaptı ki?" dediler. Peygamber: «(Zaten bahsedilen) insanlar onlardan başkası mıdır?» buyurdu. Sahîh'te yine ondan (Ebû Hureyre'den) rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Siz mutlaka sizden öncekilerin yolunu karış karış, arşın arşın takip edeceksiniz; öyle ki onlar bir keler deliğine girseler, siz de mutlaka onların ardından oraya girersiniz.» Sahâbîler: "Ey Allah'ın Resûlü! Yahudileri ve Hristiyanları mı [kastediyorsunuz]?" dediler. O da: «Başka kim olacaktı?» buyurdu. İbn Abbâs da şöyle demiştir: "Bu gece dünkü geceye ne kadar da benziyor! İşte şu İsrâiloğulları; bizler onlara benzetildik." İbn Mes'ûd'dan da bunun bir benzeri nakledilmiştir. Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın { فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ } buyruğu, yani kendilerinden öncekilerin yaptığı gibi dinden olan nasiplerinden dünyalık menfaat sağladılar demektir. { وَخُضْتُمْ } "ve daldınız" ifadesi, gâibden (üçüncü şahıstan) muhataba (ikinci şahsa) geçiştir. { كَالَّذِي خاضُوا } "onların daldığı gibi", yani onların dalışı gibi demektir. Buradaki kâf (ك) harfi, mahzûf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani "onların daldığı gibi siz de batıla daldınız" takdirindedir. "Ellezî" (الَّذِي) kelimesi, "men" (مَنْ) gibi nâkıs bir isimdir; hem tekil hem de çoğul için kullanılır. Bu husus daha önce Bakara Sûresi'nde geçmişti. Denilir ki: [خُضْتُ الْمَاءَ أَخُوضُهُ خَوْضًا وَخِيَاضًا] "Suya daldım / sudan geçtim". Suyun geçildiği sığ yere "mahâza" (مَخَاضَةٌ) denir; bu da insanların yaya veya binekli olarak içinden geçebildikleri yerdir. Ebû Zeyd'den nakledildiğine göre bunun çoğulu "el-mehâd" (الْمَخَاض) ve "el-mehâvıd" (الْمَخَاوِض) olarak da gelir. "Binek hayvanımı suya soktum" anlamında [أَخَضْتُ دَابَّتِي فِي الْمَاءِ] denir. [أَخَاضَ الْقَوْمُ] ise "topluluğun atları suya daldı" demektir. [خُضْتُ الْغَمَرَاتِ] "Zorluk ve tehlikelere daldım, göğüs gerdim" manasındadır. Yine [خَاضَهُ بِالسَّيْفِ] denilir ki; kılıcını vurulan kimsede hareket ettirdi, saplayıp çevirdi demektir. [خَوَّضَ فِي نَجِيعِهِ] ifadesinde ise mübalağa bildirmek amacıyla fiil şeddelenmiştir. Şerbeti/içeceği karıştırma aletine "mihvaz" (الْمِخْوَضُ) denir; tıpkı kavrulmuş un çorbasını (sevîk) karıştırmaya yarayan "micdeh" (المجدح) gibi. Bundan türetilerek [خُضْتُ الشَّرَابَ] "şerbeti karıştırdım" denilir. [خَاضَ الْقَوْمُ فِي الْحَدِيثِ وَتَخَاوَضُوا] ise "topluluk söze daldı ve aralarında konuşup tartıştılar" manasındadır. Buna göre mana: "Sizler dünya işlerine ve vesilelerine eğlence ve oyunla daldınız" demektir. Şöyle de denilmiştir: "Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in davası hakkında onu yalanlayarak bâtıla daldınız." { أُولئِكَ حَبِطَتْ } boşa çıktı, bâtıl oldu demektir; bunun açıklaması daha önce geçmişti. { أَعْمالُهُمْ } onların iyilikleri ve güzel amelleri [boşa gitmiştir]. { وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } "İşte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir." Bunun açıklaması da daha önce geçmişti.

[سورة التوبة (٩): آية ٧٠]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 70. Âyet]

أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ وَأَصْحابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠)

{ أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ وَأَصْحابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Onlara kendilerinden öncekilerin; Nûh kavminin, Âd'ın, Semûd'un, İbrâhim kavminin, Medyen halkının ve altüst olan şehirlerin haberi gelmedi mi? Peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti. Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.” (et-Tevbe 70)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ) أَيْ خَبَرُ (الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ). والألف لِمَعْنَى التَّقْرِيرِ وَالتَّحْذِيرِ، أَيْ أَلَمْ يَسْمَعُوا إِهْلَاكَنَا الْكُفَّارَ مِنْ قَبْلُ. (قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ) بَدَلٌ مِنَ الَّذِينَ. (وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ) أَيْ نُمْرُودِ بْنِ كَنْعَانَ وَقَوْمِهِ. (وَأَصْحابِ مَدْيَنَ) [مَدْيَنُ] اسْمٌ لِلْبَلَدِ الَّذِي كَانَ فِيهِ شُعَيْبٌ، أُهْلِكُوا بِعَذَابِ يَوْمِ الظُّلَّةِ. (وَالْمُؤْتَفِكاتِ) قِيلَ: يُرَادُ بِهِ قَوْمُ لُوطٍ، لِأَنَّ أَرْضَهُمُ ائْتَفَكَتْ بِهِمْ، أَيِ انْقَلَبَتْ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: الْمُؤْتَفِكَاتُ كُلُّ مَنْ أُهْلِكَ، كَمَا يُقَالُ: انْقَلَبَتْ عَلَيْهِمُ الدُّنْيَا. (أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ) يَعْنِي جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ. وَقِيلَ: أَتَتْ أَصْحَابَ الْمُؤْتَفِكَاتِ رُسُلُهُمْ، فَعَلَى هَذَا رَسُولُهُمْ لُوطٌ وَحْدَهُ، وَلَكِنَّهُ بَعَثَ فِي كُلِّ قَرْيَةٍ رَسُولًا، وَكَانَتْ ثَلَاثَ قَرْيَاتٍ، وَقِيلَ أَرْبَعٌ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي موضع آخر:" والمؤتفكة" [النجم: ٥٣] عَلَى طَرِيقِ الْجِنْسِ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالرُّسُلِ الْوَاحِدَ، كَقَوْلِهِ" يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ" [المؤمنون: ٥١] وَلَمْ يَكُنْ فِي عَصْرِهِ غَيْرُهُ. قُلْتُ- وَهَذَا فِيهِ نَظَرٌ، لِلْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (أَنَّ اللَّهَ خَاطَبَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ الْمُرْسَلِينَ) الْحَدِيثَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ". وَالْمُرَادُ جَمِيعُ الرُّسُلِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. [قَوْلُهُ تَعَالَى: [ (فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ) أَيْ لِيُهْلِكَهُمْ حَتَّى يَبْعَثَ إِلَيْهِمُ الْأَنْبِيَاءَ. (وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ) وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بَعْدَ قِيَامِ الحجة عليهم.

Yüce Allah'ın { أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ } yani haberi { الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } buyruğundaki hemze; takrir ve uyarı manasındadır, yani 'daha önceki kâfirleri helak ettiğimizi işitmediler mi?' demektir. { قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ } ifadesi { الَّذِينَ } lafzından bedeldir. { وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ } yani Ken'ân oğlu Nemrud ve kavmi demektir. { وَأَصْحابِ مَدْيَنَ } [Medyen] Şuayb'ın içinde bulunduğu beldenin adıdır; onlar gölge günü azabıyla helak edilmişlerdir. { وَالْمُؤْتَفِكاتِ } Katâde'nin belirttiğine göre bununla Lût kavminin kastedildiği söylenmiştir; çünkü toprakları üzerlerine altüst olmuş, yani ters dönmüştür. Bir görüşe göre mü'tefikât; helak edilen herkes için kullanılır; nitekim «dünya başlarına yıkıldı/ters döndü» denilmesi gibidir. { أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } yani bütün peygamberler onlara geldi. Şöyle de denilmiştir: Mü'tefikât halkına elçileri geldi; bu duruma göre onların elçisi yalnızca Lût'tur; fakat o her bir köye bir elçi göndermiştir ve onlar üç köydü, dört köy olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın başka bir yerde { والمؤتفكة } [en-Necm: 53] buyurması cins yoluyladır. Elçiler ile tek bir kişinin kastedildiği de söylenmiştir; nitekim { يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ } [el-Mü'minûn: 51] ayetinde olduğu gibi; zira kendi asrında ondan başkası yoktu. Derim ki: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den gelen sahih hadisten dolayı bunda tutarsızlık vardır: «Allah müminlere, peygamberlere emrettiği şeyleri emretmiştir...» hadisi. Bu Bakara Sûresi'nde geçmişti. Kastedilen bütün peygamberlerdir, en doğrusunu Allah bilir. [Yüce Allah'ın [ { فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ } buyruğu; yani onlara peygamberler göndermeden onları helak edecek değildi demektir. { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } fakat aleyhlerine hüccet ikame edildikten sonra onlar kendi kendilerine zulmettiler.

[سورة التوبة (٩): آية ٧١]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 71. Âyet]

وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١)

{ وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir; iyiliği emreder, kötülükten sakındırırlar, namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Resûlüne itaat ederler. İşte Allah bunlara merhamet edecektir. Şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir.” (71)

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ) أَيْ قُلُوبُهُمْ مُتَّحِدَةٌ فِي التَّوَادِّ وَالتَّحَابِّ وَالتَّعَاطُفِ. وَقَالَ فِي الْمُنَافِقِينَ" بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ" لِأَنَّ قُلُوبَهُمْ مُخْتَلِفَةٌ وَلَكِنْ يُضَمُّ بَعْضَهُمْ إِلَى بَعْضٍ فِي الْحُكْمِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ) أَيْ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَوْحِيدِهِ، وَكُلِّ مَا أَتْبَعَ ذَلِكَ. (وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ) عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَكُلِّ مَا أَتْبَعَ ذَلِكَ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ أَنَّهُ قَالَ: كُلُّ مَا ذَكَرَ [اللَّهُ] فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ فَهُوَ النَّهْيُ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَالشَّيَاطِينِ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ فِي سورة المائدة وآل عِمْرَانَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ) تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ" الْبَقَرَةِ" الْقَوْلُ فِيهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ، وَبِحَسَبِ هَذَا تَكُونُ الزَّكَاةُ هُنَا الْمَفْرُوضَةَ. ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالْمَدْحُ عِنْدِي بِالنَّوَافِلِ أَبْلَغُ، إِذْ مَنْ يُقِيمُ النَّوَافِلَ أَحْرَى بِإِقَامَةِ الْفَرَائِضِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيُطِيعُونَ اللَّهَ) فِي الْفَرَائِضِ (وَرَسُولَهُ) فِيمَا سَنَّ لَهُمْ. وَالسِّينُ فِي قَوْلِهِ:" سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ" مُدْخِلَةٌ فِي الْوَعْدِ مُهْلَةً لِتَكُونَ النُّفُوسُ تَتَنَعَّمُ بِرَجَائِهِ، وفضله تعالى زعيم بالانجاز.

Bu ayette dört mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın { بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } buyruğu; yani kalpleri karşılıklı sevgi, dostluk ve şefkatte birleşmiştir. Münafıklar hakkında ise { بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } buyurmuştur; çünkü onların kalpleri birbirinden farklıdır, fakat hükümde birbirlerine eklenirler. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın { يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } buyruğu; yani Yüce Allah'a ibadeti, O'nu birlemeyi ve buna tâbi olan her şeyi emrederler. { وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } putlara tapmaktan ve buna tâbi olan her şeyden sakındırırlar. Taberî, Ebü'l-Âliye'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: [Allah'ın] Kur'an'da zikrettiği iyiliği emretme ve kötülükten sakındırmanın hepsi, putlara ve şeytanlara tapmaktan sakındırmaktır. İyiliği emretme ve kötülükten alıkoyma konusundaki açıklamalar Mâide ve Âl-i İmrân sûrelerinde geçmişti, hamd Allah'adır. Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın { وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ } buyruğu hakkındaki açıklama Bakara Sûresi'nin başında geçmişti. İbn Abbâs: Bu, beş vakit namazdır demiştir; buna göre buradaki zekât da farz olan zekâttır. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bana göre nafilelerle övülmek daha beliğdir; zira nafileleri yerine getiren kimsenin farzları yerine getirmesi daha evlâdır. Dördüncü Mesele- Yüce Allah'ın { وَيُطِيعُونَ اللَّهَ } buyruğu farzlarda [itaat ederler], { وَرَسُولَهُ } buyruğu ise kendilerine koyduğu sünnetlerde [itaat ederler] demektir. { سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ } buyruğundaki sin (س) harfi, nefislerin O'nun ümidiyle ferahlaması için vaade bir mühlet kazandırmaktadır; Yüce Allah'ın lütfu ise bunu gerçekleştirmeyi tekeffül etmiştir.

[سورة التوبة (٩): آية ٧٢]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 72. Âyet]

وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢)

{ وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Allah, mümin erkeklere ve mümin kadınlara, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler ve Adn cennetlerinde güzel meskenler vaad etmiştir. Allah'ın rızası ise hepsinden büyüktür. İşte büyük kurtuluş/büyük başarı budur.” (72)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ) أَيْ بَسَاتِينَ (تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ) أَيْ مِنْ تَحْتِ أَشْجَارِهَا وَغُرَفِهَا الْأَنْهَارُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" أَنَّهَا تَجْرِي مُنْضَبِطَةً بِالْقُدْرَةِ فِي غَيْرِ أُخْدُودٍ. (خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً) قُصُورٌ مِنَ الزَّبَرْجَدِ وَالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ يَفُوحُ طِيبُهَا مِنْ مَسِيرَةِ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ. (فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ) أَيْ فِي دَارِ إِقَامَةٍ. يُقَالُ: عَدَنَ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَامَ بِهِ، وَمِنْهُ الْمَعْدِنُ. وَقَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ:" جَنَّاتِ عَدْنٍ" هِيَ قَصَبَةُ الْجَنَّةِ، وَسَقْفُهَا عَرْشُ الرحمن ﷿. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هِيَ بُطْنَانُ الْجَنَّةِ، أَيْ وَسَطُهَا. وَقَالَ الْحَسَنُ: هِيَ قَصْرٌ مِنْ ذَهَبٍ لَا يَدْخُلُهَا إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ أَوْ حَكَمٌ عَدْلٌ، وَنَحْوَهُ عَنِ الضَّحَّاكِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: عَدْنٍ أَعْلَى دَرَجَةٍ فِي الْجَنَّةِ، وَفِيهَا عَيْنُ التَّسْنِيمِ، وَالْجِنَانُ حَوْلَهَا مَحْفُوفَةٌ بِهَا، وَهِيَ مُغَطَّاةٌ مِنْ يَوْمِ خَلَقَهَا اللَّهُ حَتَّى يَنْزِلَهَا الْأَنْبِيَاءُ وَالصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ وَالصَّالِحُونَ وَمَنْ يَشَاءُ اللَّهُ. (وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ) أَيْ أَكْبَرُ مِنْ ذَلِكَ." ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ".

Yüce Allah'ın { وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ } yani bahçeler vaad etmiştir { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } yani ağaçlarının ve köşklerinin altından ırmaklar akar buyruğu. Bakara Sûresi'nde bu ırmakların bir yatağa/arka ihtiyaç olmaksızın kudretle intizam içinde aktığı geçmişti. { خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً } kokusu beş yüz yıllık mesafeden duyulan zeberced, inci ve yakuttan köşklerdir. { فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ } yani ikamet yurdunda. Bir kimse bir yerde ikamet ettiğinde «عَدَنَ بِالْمَكَانِ» denilir; maden (el-ma'din) kelimesi de buradan gelir. Atâ el-Horasânî şöyle demiştir: «جَنَّاتِ عَدْنٍ» cennetin kasabasıdır (merkezidir) ve tavanı Rahmân (azze ve celle)'in Arş'ıdır. İbn Mes'ûd: O, cennetin orta yeridir demiştir. el-Hasan: O, altından bir köşktür; oraya peygamberden, sıddîktan, şehitten yahut âdil bir hâkimden başkası giremez demiştir; ed-Dahhâk'tan da benzeri nakledilmiştir. Mukâtil ve el-Kelbî ise şöyle demişlerdir: Adn, cennetteki en yüksek derecedir; orada Tesnîm pınarı vardır, cennetler ise onun etrafında sıralanmıştır. Adn cenneti, Allah onu yarattığı günden beri peygamberler, sıddîklar, şehitler, salihler ve Allah'ın dilediği kimseler oraya yerleşinceye kadar örtülüdür. { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } yani bundan daha büyüktür. { ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ }.

[سورة التوبة (٩): آية ٧٣]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 73. Âyet]

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣)

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihad et ve onlara sert davran! Onların barınağı cehennemdir. O ne kötü bir varış yeridir!” (et-Tevbe 73)

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ) الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَتَدْخُلُ فِيهِ أُمَّتُهُ مِنْ بَعْدِهِ. قِيلَ: الْمُرَادُ جَاهِدْ بِالْمُؤْمِنِينَ الْكُفَّارَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أُمِرَ بِالْجِهَادِ مَعَ الْكُفَّارِ بِالسَّيْفِ، وَمَعَ الْمُنَافِقِينَ بِاللِّسَانِ وَشِدَّةِ الزَّجْرِ وَالتَّغْلِيظِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: جَاهِدِ الْمُنَافِقِينَ بِيَدِكَ، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِكَ، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَاكْفَهِرَّ فِي وُجُوهِهِمْ. وَقَالَ الْحَسَنُ: جَاهِدِ الْمُنَافِقِينَ بِإِقَامَةِ الْحُدُودِ عَلَيْهِمْ وَبِاللِّسَانِ- وَاخْتَارَهُ قَتَادَةُ- وَكَانُوا أَكْثَرَ مَنْ يُصِيبُ الْحُدُودَ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَمَّا إِقَامَةُ الْحُجَّةِ بِاللِّسَانِ فَكَانَتْ دَائِمَةً وَأَمَّا بِالْحُدُودِ لِأَنَّ أَكْثَرَ إِصَابَةِ الْحُدُودِ كَانَتْ عِنْدَهُمْ فَدَعْوَى لَا بُرْهَانَ

Burada iki mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ } “Ey Peygamber! Kâfirlere karşı cihad et” buyruğu: Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; kendisinden sonra ümmeti de bu hitabın kapsamına girer. [Ayetin] kastedilen anlamının “Müminlerle birlikte kâfirlere karşı cihad et” olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Kâfirlere karşı kılıçla, münafıklara karşı ise dille, sert bir şekilde sakındırıp azarlayarak ve katı davranarak cihad etmekle emrolunmuştur. İbn Mes‘ûd'dan ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Münafıklara karşı elinle cihad et; buna gücün yetmezse dilinle [cihad et]; buna da gücün yetmezse onların yüzlerine karşı yüzünü ekşit/kaşlarını çat!» Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Münafıklara karşı, kendilerine had cezalarını uygulayarak ve dille cihad et.” —Katâde de bu görüşü tercih etmiştir— Nitekim had cezalarına en çok çarptırılanlar onlardı. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: Dille delil ortaya koymak zaten süreklidir. Had cezalarına gelince; had cezalarına en çok maruz kalmanın onlarda vuku bulduğu iddiası ise hiçbir delili bulunmayan

عَلَيْهَا وَلَيْسَ الْعَاصِي بِمُنَافِقٍ إِنَّمَا الْمُنَافِقُ بِمَا يَكُونُ فِي قَلْبِهِ مِنَ النِّفَاقِ كَامِنًا لَا بِمَا تَتَلَبَّسُ بِهِ الْجَوَارِحُ ظَاهِرًا وَأَخْبَارُ الْمَحْدُودِينَ يَشْهَدُ سِيَاقُهَا أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا مُنَافِقِينَ الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ) الْغِلَظُ: نَقِيضُ الرَّأْفَةِ، وَهِيَ شِدَّةُ الْقَلْبِ عَلَى إِحْلَالِ الْأَمْرِ بِصَاحِبِهِ. وَلَيْسَ ذَلِكَ فِي اللِّسَانِ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" إِذَا زَنَتْ أَمَةُ أَحَدِكُمْ فَلْيَجْلِدْهَا الْحَدَّ وَلَا يُثَرِّبْ عَلَيْهَا (. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ" [آل عمران: ١٥٩]. وَمِنْهُ قَوْلُ النِّسْوَةِ لِعُمَرَ: أَنْتَ أَفَظُّ وَأَغْلَظُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمَعْنَى الْغِلَظِ خُشُونَةُ الْجَانِبِ. فَهِيَ ضِدُّ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ" [الشعراء: ٢١٥]." واخفض لهما جناح الذل من الرحمة" [الاسراء: ٢٤]. وهذه الآية نسخت كل شي من العفو والصلح والصفح.

bir iddiadır. Zira günahkâr kimse münafık demek değildir; münafık ancak kalbinde gizli bulunan nifaktan dolayı münafık olur, organlarının zahiren işlediği şeyden ötürü değil. Ayrıca had cezası uygulanan kimselerin haberlerinin akışı da onların münafık olmadıklarına şahitlik etmektedir. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın { وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } buyruğu: Gılzat (katılık/sertlik); şefkatin zıddıdır, o da hükmü muhatabına uygulamak hususunda kalbin kararlı/sert olmasıdır. Bu dildeki kabalık demek değildir; zira Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Birinizin cariyesi zina ederse ona had vursun, fakat onu kınayıp azarlamasın.» Yüce Allah'ın { وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } [Âl-i İmrân: 159] buyruğu da bundandır. Kadınların Ömer'e söylediği: «Sen Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den daha kaba ve daha sertsin» sözü de bu kabildendir. Gılzatın anlamı katı ve sert davranmaktır. Dolayısıyla bu, Yüce Allah'ın { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } [eş-Şuarâ: 215] ve { واخفض لهما جناح الذل من الرحمة } [el-İsrâ: 24] buyruklarının zıddıdır. Bu ayet, af, sulh ve hoşgörüye dair olan her şeyi nesh etmiştir.

[سورة التوبة (٩): آية ٧٤]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 74. Âyet]

يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٧٤)

{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “[O sözü] söylemediklerine dair Allah’a yemin ederler. Hâlbuki o küfür sözünü elbette söylediler ve İslâm’a girdikten sonra kâfir oldular; nail olamadıkları [başaramayacakları] bir şeye de yeltendiler. Sırf Allah ve Resûlü lütfundan onları zenginleştirdi diye öç almaya kalktılar [öfkelendiler]. Eğer tövbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur. Şayet yüz çevirirlerse Allah onları dünyada da ahirette de can yakıcı bir azapla cezalandıracaktır. Yeryüzünde onlar için ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” (74)

فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا) رُوِيَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نزلت في الجلاس ابن سُوَيْدِ بْنِ الصَّامِتِ، وَوَدِيعَةَ بْنِ ثَابِتٍ، وَقَعُوا فِي النَّبِيِّ ﷺ وَقَالُوا: وَاللَّهِ لَئِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ صَادِقًا عَلَى إِخْوَانِنَا الَّذِينَ هُمْ سَادَاتُنَا وَخِيَارُنَا لَنَحْنُ شَرٌّ مِنَ الحمير. فقال له عامر ابن قَيْسٍ: أَجَلْ! وَاللَّهِ إِنَّ مُحَمَّدًا لَصَادِقٌ مُصَدَّقٌ، وَإِنَّكَ لَشَرٌّ مِنْ حِمَارٍ. وَأَخْبَرَ عَامِرٌ بِذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ. وَجَاءَ الْجُلَاسُ فَحَلَفَ بِاللَّهِ عِنْدَ مِنْبَرِ النَّبِيِّ ﷺ إِنَّ عَامِرًا لَكَاذِبٌ. وَحَلَفَ عَامِرٌ لَقَدْ قَالَ، وَقَالَ: اللَّهُمَّ أَنْزِلْ عَلَى نَبِيِّكَ الصَّادِقِ شَيْئًا، فَنَزَلَتْ. وَقِيلَ: إِنَّ الَّذِي سَمِعَهُ عَاصِمُ بْنُ عَدِيٍّ. وَقِيلَ حُذَيْفَةُ. وَقِيلَ: بَلْ سَمِعَهُ وَلَدُ امْرَأَتِهِ وَاسْمُهُ عُمَيْرُ بْنُ سَعْدٍ، فِيمَا قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ. وَقَالَ غَيْرُهُ: اسْمُهُ مُصْعَبٌ. فَهَمَّ الْجُلَاسُ بِقَتْلِهِ لِئَلَّا يُخْبِرَ بِخَبَرِهِ، فَفِيهِ نَزَلَ:" وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا". قَالَ مُجَاهِدٌ: وَكَانَ الْجُلَاسُ لَمَّا قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ إِنِّي سَأُخْبِرُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِقَوْلِكَ هَمَّ بِقَتْلِهِ، ثُمَّ لَمْ يَفْعَلْ، عَجَزَ عَنْ ذَلِكَ. قَالَ، ذَلِكَ هِيَ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ،" وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا". وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ، رَأَى رَجُلًا مِنْ غِفَارٍ يَتَقَاتَلُ مَعَ رَجُلٍ مِنْ جُهَيْنَةَ، وَكَانَتْ جُهَيْنَةُ حُلَفَاءَ الْأَنْصَارِ، فَعَلَا الْغِفَارِيُّ الْجُهَنِيَّ. فَقَالَ ابْنُ أُبَيٍّ: يَا بَنِي الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ، انْصُرُوا أَخَاكُمْ! فَوَاللَّهِ مَا مَثَلُنَا وَمَثَلُ مُحَمَّدٍ إِلَّا كَمَا قَالَ الْقَائِلُ:" سَمِّنْ كَلْبَكَ يأكلك"، ولين رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ. فَأَخْبَرَ النَّبِيَّ ﷺ بِذَلِكَ، فَجَاءَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ فَحَلَفَ أَنَّهُ لَمْ يَقُلْهُ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقَوْلٌ ثَالِثٌ أَنَّهُ قَوْلُ جَمِيعِ الْمُنَافِقِينَ، قَالَهُ الْحَسَنُ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِعُمُومِ الْقَوْلِ وَوُجُودِ الْمَعْنَى فِيهِ وَفِيهِمْ، وَجُمْلَةُ ذَلِكَ اعْتِقَادُهُمْ فِيهِ أَنَّهُ لَيْسَ بِنَبِيٍّ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ) قَالَ النَّقَّاشُ: تَكْذِيبُهُمْ بِمَا وَعَدَ اللَّهُ مِنَ الْفَتْحِ. وَقِيلَ:" كَلِمَةُ الْكُفْرِ" قَوْلُ الْجُلَاسِ: إِنْ كَانَ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ حَقًّا لَنَحْنُ أَشَرُّ مِنَ الْحَمِيرِ. وَقَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ: لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: كَلِمَةُ الْكُفْرِ سَبُّ النَّبِيِّ ﷺ وَالطَّعْنُ فِي الْإِسْلَامِ. (وَكَفَرُوا

Bu ayette altı mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا } buyruğu: Bu ayetin el-Cülâs b. Süveyd b. es-Sâmit ve Vedîa b. Sâbit hakkında indiği rivayet edilmiştir. Onlar Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında ileri geri konuşup: «Vallahi eğer Muhammed bizim efendilerimiz ve hayırlılarımız olan kardeşlerimiz aleyhinde doğru söylüyorsa, biz eşeklerden daha kötüyüz» dediler. Âmir b. Kays ona: «Evet! Vallahi Muhammed dosdoğrudur ve tasdik edilmiştir, sen ise kesinlikle eşekten daha kötüsün!» dedi. Âmir bu durumu Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e haber verdi. el-Cülâs gelip Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in minberi yanında Âmir'in yalancı olduğuna dair Allah'a yemin etti. Âmir de onun bu sözü söylediğine dair yemin etti ve: «Allah'ım! Doğru sözlü peygamberine bir vahiy indir!» dedi; bunun üzerine bu ayet indi. Sözü işitenin Âsım b. Adî olduğu da söylenmiştir; Huzeyfe olduğu da söylenmiştir. Hatta İbn İshâk'ın belirttiğine göre onu işitenin üvey oğlu Umeyr b. Sa'd olduğu söylenmiştir. Başkası ise adının Mus'ab olduğunu söylemiştir. Bunun üzerine el-Cülâs durumu haber vermesin diye onu öldürmeye niyetlendi; işte { وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا } buyruğu bunun hakkında indi. Mücâhid şöyle demiştir: el-Cülâs, arkadaşı kendisine «Senin bu sözünü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e haber vereceğim» dediğinde onu öldürmeye niyetlendi; fakat sonra yapamadı, buna gücü yetmedi. İşte { وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا } buyruğundaki işaret budur, dedi. Bu ayetin Abdullah b. Übeyy hakkında indiği de söylenmiştir: O, Gıfâr kabilesinden bir adamın Cüheyne'den bir adamla kavga ettiğini gördü; Cüheyne ise Ensâr'ın müttefiki idi. Gıfârî olan Cühenî olana üstün geldi. Bunun üzerine İbn Übeyy: «Ey Evs ve Hazrec oğulları! Kardeşinize yardım edin! Vallahi bizimle Muhammed'in durumu, söyleyenin 'Köpeğini besle ki seni yesin' dediği gibidir. Medine'ye dönersek en aziz olan, en zelil olanı oradan mutlaka çıkaracaktır» dedi. Bu durum Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e haber verilince, Abdullah b. Übeyy gelip bunu söylemediğine dair yemin etti; bunu Katâde söylemiştir. Üçüncü bir görüşe göre ise bu bütün münafıkların sözüdür; bunu el-Hasan söylemiştir. İbnu'l-Arabî: Doğru olan da budur; zira ifade geneldir ve mana hem bunda hem de onlarda mevcuttur; bunun özü de onların peygamber olmadığına dair inançlarıdır, demiştir. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ } buyruğu: en-Nakkâş, Allah'ın vaat ettiği fethi yalanlamalarıdır demiştir. «Küfür sözü»nün el-Cülâs'ın: «Muhammed'in getirdiği şey hak ise biz eşeklerden daha kötüyüz» sözü ile Abdullah b. Übeyy'in: «Medine'ye dönersek en aziz olan, en zelil olanı oradan mutlaka çıkaracaktır» sözü olduğu da söylenmiştir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Küfür sözü; Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e sövmek ve İslâm'a dil uzatmaktır. { وَكَفَرُوا }

بَعْدَ إِسْلامِهِمْ)

{ بَعْدَ إِسْلامِهِمْ } “İslâm'a girdikten sonra [kâfir oldular]”

أَيْ بَعْدَ الْحُكْمِ بِإِسْلَامِهِمْ. فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كُفَّارٌ، وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" ذلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا" [المنافقون: ٣] دَلِيلٌ قَاطِعٌ. وَدَلَّتِ الْآيَةُ أَيْضًا عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ يَكُونُ بِكُلِّ مَا يُنَاقِضُ التَّصْدِيقَ وَالْمَعْرِفَةَ، وَإِنْ كَانَ الْإِيمَانُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِلَا إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْأَقْوَالِ والافعال إلا في الصلاة. قال إسحاق ابن راهويه: ولقد أجمعوا في الصلاة على شي لَمْ يُجْمِعُوا عَلَيْهِ فِي سَائِرِ الشَّرَائِعِ، لِأَنَّهُمْ بِأَجْمَعِهِمْ قَالُوا: مَنْ عُرِفَ بِالْكُفْرِ ثُمَّ رَأَوْهُ يُصَلِّي الصَّلَاةَ فِي وَقْتِهَا حَتَّى صَلَّى صَلَوَاتٍ كَثِيرَةً. وَلَمْ يَعْلَمُوا مِنْهُ إِقْرَارًا بِاللِّسَانِ أَنَّهُ يُحْكَمُ لَهُ بِالْإِيمَانِ، وَلَمْ يَحْكُمُوا لَهُ فِي الصوم والزكاة بمثل دلك. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا) يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ مِنْ قَتْلِ النَّبِيِّ ﷺ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَكَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا. قَالَ حُذَيْفَةُ: سَمَّاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى عَدَّهُمْ كُلَّهُمْ. فَقُلْتُ: أَلَا تَبْعَثُ إِلَيْهِمْ فَتَقْتُلُهُمْ؟ فَقَالَ: (أَكْرَهُ أَنْ تَقُولَ الْعَرَبُ لَمَّا ظَفِرَ بأصحابه أقبل يقتلهم بل يكفيهم لله بِالدُّبَيْلَةِ). قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الدُّبَيْلَةُ؟ قَالَ: (شِهَابٌ مِنْ جَهَنَّمَ يَجْعَلُهُ عَلَى نِيَاطِ فُؤَادِ أَحَدِهِمْ حَتَّى تَزْهَقَ نَفْسُهُ). فَكَانَ كَذَلِكَ. خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ. وَقِيلَ هَمُّوا بِعَقْدِ التَّاجِ عَلَى رَأْسِ ابْنِ أُبَيٍّ لِيَجْتَمِعُوا عَلَيْهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ فِي هَذَا. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ) أَيْ لَيْسَ يَنْقِمُونَ شَيْئًا، كَمَا قَالَ النَّابِغَةُ:

yani Müslüman olduklarına hükmedildikten sonra. Bu durum münafıkların kâfir olduklarına delalet etmiştir; Yüce Allah'ın { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا } [el-Münâfikûn: 3] buyruğunda da kesin bir delil vardır. Ayet ayrıca, iman ancak 'lâ ilâhe illallâh' sözüyle olup diğer söz ve fiillerle olmasa da küfrün tasdiki ve marifeti bozan her şeyle gerçekleşeceğine delalet etmiştir; namaz ise müstesnadır. İshâk b. Râhûye şöyle demiştir: Diğer şeriat hükümlerinde icma etmedikleri bir hususta namaz hakkında icma etmişlerdir. Çünkü hepsi şöyle demiştir: Küfrüyle bilinen bir kimsenin daha sonra vakti içinde çokça namaz kıldığı görülür de diliyle ikrar ettiği bilinmezse, onun mümin olduğuna hükmedilir; oruç ve zekâtta ise benzer bir hüküm vermemişlerdir. Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın { وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا } buyruğu: Tebük Gazvesi'nde Akabe gecesinde Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i öldürmeye yeltenen münafıkları kastetmektedir ki bunlar on iki kişiydiler. Huzeyfe dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hepsini sayıncaya kadar bana isimlerini verdi. Ben: «Onlara adam gönderip onları öldürtmez misin?» dedim. Buyurdu ki: «Arapların 'Adamlarına galip gelince onları öldürmeye başladı' demelerinden hoşlanmam; bilakis Allah onları dübeyle (دُبَيْلَة) ile cezalandıracaktır.» «Ey Allah'ın Resûlü! Dübeyle nedir?» denildi. «Cehennemden bir ateş korudur; onu birinin kalbinin şah damarı üzerine koyar da canı çıkar» buyurdu. Aynen öyle oldu. Müslim bunu mana ile tahriç etmiştir. Onların, etrafında toplanmak üzere İbn Übeyy'in başına taç giydirmeye yeltendikleri de söylenmiştir. Mücâhid'in bu konudaki sözü daha önce geçmişti. Dördüncü Mesele- Yüce Allah'ın { وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ } buyruğu; yani Nâbiğa'nın dediği gibi kınayacak/intikam alacak bir şeyleri yoktur:

وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ ... بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ

«Onlarda hiçbir kusur yoktur; ancak kılıçlarında ordularla çarpışmaktan kaynaklanan çentikler bulunur.»

وَيُقَالُ: نَقَمَ يَنْقِمُ، وَنَقِمَ يَنْقَمُ، قَالَ الشَّاعِرُ [فِي الْكَسْرِ]:

«نَقَمَ يَنْقِمُ» ve «نَقِمَ يَنْقَمُ» denilir. Şair [kesreli okunuş hakkında] şöyle demiştir:

مَا نَقِمُوا مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ إِلَّا ... أَنَّهُمْ يَحْلُمُونَ إِنْ غَضِبُوا

«Ümeyyeoğullarından kızdıklarında hilimle muamele etmelerinden başka ayıplayacak bir kusur bulamadılar.»

وَقَالَ زُهَيْرٌ:

Züheyr de şöyle demiştir:

يُؤَخَّرْ فَيُوضَعْ فِي كِتَابٍ فَيُدَّخَرْ ... لِيَوْمِ الْحِسَابِ أو يعجل فينقم

«[Yapılan kötülük] ertelenir de bir kitaba konup hesap günü için saklanır, yahut öne alınarak [dünyada iken] cezası verilir.»

يُنْشَدُ بِكَسْرِ الْقَافِ وَفَتْحِهَا. قَالَ الشَّعْبِيُّ: كَانُوا يَطْلُبُونَ دِيَةً فَيَقْضِي لَهُمْ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَاسْتَغْنَوْا. ذَكَرَ عِكْرِمَةُ أَنَّهَا كَانَتِ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا. وَيُقَالُ: إِنَّ الْقَتِيلَ كَانَ مَوْلَى الْجُلَاسِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانُوا قَبْلَ قُدُومِ النَّبِيِّ ﷺ فِي ضَنْكٍ مِنَ الْعَيْشِ، لَا يَرْكَبُونَ الْخَيْلَ وَلَا يَحُوزُونَ الْغَنِيمَةَ، فَلَمَّا قَدِمَ عَلَيْهِمُ النَّبِيُّ ﷺ اسْتَغْنَوْا بِالْغَنَائِمِ. وَهَذَا الْمَثَلُ مَشْهُورٌ (اتَّقِ شَرَّ مَنْ أَحْسَنْتَ إِلَيْهِ). قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ: قِيلَ لِلْبَجَلِيِّ أَتَجِدُ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى اتَّقِ شَرَّ مَنْ أَحْسَنْتَ إِلَيْهِ؟ قَالَ نَعَمْ،" وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ". الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ) رُوِيَ أَنَّ الْجُلَاسَ قَامَ حِينَ نَزَلَتِ الْآيَةُ فَاسْتَغْفَرَ وَتَابَ. فَدَلَّ هَذَا عَلَى تَوْبَةِ الْكَافِرِ الَّذِي يُسِرُّ الْكُفْرَ وَيُظْهِرُ الْإِيمَانَ، وَهُوَ الَّذِي يُسَمِّيهِ الْفُقَهَاءُ الزِّنْدِيقَ. وَقَدِ اخْتَلَفَ فِي ذَلِكَ الْعُلَمَاءُ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ. وَقَالَ مَالِكٌ: تَوْبَةُ الزِّنْدِيقِ لَا تُعْرَفُ، لِأَنَّهُ كَانَ يُظْهِرُ الْإِيمَانَ وَيُسِرُّ الْكُفْرَ، وَلَا يُعْلَمُ إِيمَانُهُ إِلَّا بِقَوْلِهِ. وَكَذَلِكَ يَفْعَلُ الْآنَ فِي كُلِّ حِينٍ، يَقُولُ: أَنَا مُؤْمِنٌ وَهُوَ يُضْمِرُ خِلَافَ مَا يُظْهِرُ، فَإِذَا عُثِرَ عَلَيْهِ وَقَالَ: تُبْتُ، لَمْ يَتَغَيَّرْ حَالُهُ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ. فَإِذَا جَاءَنَا تَائِبًا مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ قَبْلَ أَنْ يُعْثَرَ عَلَيْهِ قُبِلَتْ تَوْبَتُهُ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِالْآيَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ يَتَوَلَّوْا) أَيْ يُعْرِضُوا عَنِ الْإِيمَانِ وَالتَّوْبَةِ (يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا) فِي الدُّنْيَا بِالْقَتْلِ، وَفِي الْآخِرَةِ بِالنَّارِ. (وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ) أَيْ مَانِعٍ يَمْنَعُهُمْ (وَلا نَصِيرٍ) أَيْ مُعِينٍ. وَقَدْ تقدم.

Bu şiir kâf harfinin kesresi ve fethasıyla rivayet edilir. eş-Şa'bî şöyle demiştir: Bir diyet talebinde bulunuyorlardı; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların lehine hüküm verdi ve böylece zenginleştiler. İkrime bunun on iki bin [dirhem] olduğunu belirtmiştir. Öldürülen kişinin el-Cülâs'ın azatlısı olduğu da söylenmiştir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelmeden önce geçim darlığı içindeydiler; ata binemiyor, ganimet elde edemiyorlardı. Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanlarına gelince ganimetlerle zenginleştiler. Meşhur «İyilik ettiğin kimsenin şerrinden sakın» atasözü de böyledir. Ebû Nasr el-Kuşeyrî şöyle demiştir: el-Becelî'ye «Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda 'İyilik ettiğin kimsenin şerrinden sakın' sözünün karşılığını buluyor musun?» denildi. O: «Evet, { وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ } ayetidir» dedi. Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın { فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ } buyruğu: Ayet indiğinde el-Cülâs'ın ayağa kalkıp istiğfar ettiği ve tövbe ettiği rivayet edilmiştir. Bu durum, küfrünü gizleyip imanını izhar eden kâfirin -ki fakihler buna zındık derler- tövbesinin geçerliliğine delalet etmiştir. İlim adamları bu hususta ihtilaf etmişlerdir: eş-Şâfiî: «Tövbesi kabul edilir» demiştir. Mâlik ise: «Zındığın tövbesi bilinmez; çünkü o zaten imanı gösterip küfrü gizliyordu, onun imanı ancak sözüyle bilinir. Şimdi de her an böyle yapar; 'Ben müminim' der ama açığa vurduğunun aksini gizler. Yakalandığında 'Tövbe ettim' dese de önceki halinden bir şey değişmiş olmaz. Şayet yakalanmadan önce kendiliğinden tövbe ederek bize gelirse tövbesi kabul edilir; ayette kastedilen de budur» demiştir. En doğrusunu Allah bilir. Altıncı Mesele- Yüce Allah'ın { وَإِنْ يَتَوَلَّوْا } yani imandan ve tövbeden yüz çevirirlerse { يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً } dünyada öldürülmekle, ahirette ise ateşle acı bir azaba çarptırır. { وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ } yani onları koruyacak bir koruyucu { وَلا نَصِيرٍ } bir yardımcı da yoktur. Açıklaması daha önce geçmişti.

[سورة التوبة (٩): الآيات ٧٥ الى ٧٨]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 75-78. Âyetler]

وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٧٨)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Onlardan kimi de: ‘Eğer [Allah] lütfundan bize verirse, kesinlikle sadaka veririz ve muhakkak salihlerden oluruz’ diye Allah'a ahdetmişti.” (75) { فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Fakat [Allah] lütfundan kendilerine verince, onda cimrilik ettiler ve yüz çevirerek dönüp gittiler.” (76) { فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ } “Allah'a verdikleri sözü tutmadıkları ve yalan söyledikleri için, O da bunun sonucunda [bu yaptıklarının cezasını], kendisiyle karşılaşacakları güne kadar kalplerinde bir nifak kıldı.” (77) { أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ } “Bilmediler mi ki şüphesiz Allah, onların sırlarını da fısıltılarını da bilir ve muhakkak Allah, bütün gaybları hakkıyla bilendir.” (78)

فِيهِ ثَمَانِ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ) قَالَ قَتَادَةُ: هَذَا رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ قَالَ: لَئِنْ رَزَقَنِي اللَّهُ شَيْئًا لَأُؤَدِّيَنَّ فِيهِ حَقَّهُ وَلَأَتَصَدَّقَنَّ، فَلَمَّا آتَاهُ اللَّهُ ذَلِكَ فَعَلَ مَا نَصَّ عَلَيْكُمْ، فَاحْذَرُوا الْكَذِبَ فَإِنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى الْفُجُورِ. وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ يَزِيدَ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ أَنَّ ثَعْلَبَةَ بْنَ حَاطِبٍ الْأَنْصَارِيَّ (فَسَمَّاهُ) قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَنِيَ مَالًا. فَقَالَ ﵇ (وَيْحَكَ يَا ثَعْلَبَةُ قَلِيلٌ تُؤَدِّي شُكْرَهُ خَيْرٌ مِنْ كَثِيرٍ لَا تُطِيقُهُ) ثُمَّ عَاوَدَ ثَانِيًا فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَمَّا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِثْلَ نَبِيِّ اللَّهِ لَوْ شِئْتُ أَنْ تَسِيرَ مَعِي الْجِبَالُ ذَهَبًا لَسَارَتْ) فَقَالَ: وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَئِنْ دَعَوْتَ اللَّهَ فَرَزَقَنِي مَالًا لَأُعْطِيَنَّ كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ. فَدَعَا لَهُ النَّبِيُّ ﷺ، فَاتَّخَذَ غَنَمًا فَنَمَتْ كَمَا تَنْمِي الدُّودُ، فَضَاقَتْ عَلَيْهِ الْمَدِينَةُ فَتَنَحَّى عَنْهَا وَنَزَلَ وَادِيًا مِنْ أَوْدِيَتِهَا حَتَّى جَعَلَ يُصَلِّي الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ فِي جَمَاعَةٍ، وَتَرَكَ مَا سِوَاهُمَا. ثُمَّ نَمَتْ وَكَثُرَتْ حَتَّى تَرَكَ الصَّلَوَاتِ إِلَّا الْجُمُعَةَ، وَهِيَ تَنْمِي حَتَّى تَرَكَ الْجُمُعَةَ أَيْضًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يَا وَيْحَ ثَعْلَبَةَ) ثَلَاثًا. ثم نزل" خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً" [التوبة: ١٠٣]. فَبَعَثَ ﷺ رَجُلَيْنِ عَلَى الصَّدَقَةِ، وَقَالَ لَهُمَا: (مُرَّا بِثَعْلَبَةَ وَبِفُلَانٍ- رَجُلٍ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ- فَخُذَا صَدَقَاتِهِمَا) فَأَتَيَا ثَعْلَبَةَ وَأَقْرَآهُ كِتَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ: مَا هَذِهِ إِلَّا أُخْتُ الْجِزْيَةِ! انْطَلِقَا حَتَّى تَفْرُغَا ثُمَّ تَعُودَا. الْحَدِيثَ، وَهُوَ مَشْهُورٌ. وَقِيلَ: سَبَبُ غَنَاءِ ثَعْلَبَةَ أَنَّهُ وَرِثَ ابن عم له. قال ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: قِيلَ إِنَّ ثَعْلَبَةَ بْنَ حَاطِبٍ هُوَ الَّذِي نَزَلَ فِيهِ" وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ" الْآيَةَ، إِذْ مَنَعَ الزَّكَاةَ، فَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَمَا جَاءَ فِيمَنْ شَاهَدَ بَدْرًا يُعَارِضُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ:" فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ" الْآيَةَ. قُلْتُ: وَذُكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ أَنَّ حَاطِبَ بْنَ أَبِي بَلْتَعَةَ أَبْطَأَ عَنْهُ مَالُهُ بِالشَّامِ فَحَلَفَ فِي مَجْلِسٍ مِنْ مَجَالِسِ الْأَنْصَارِ: إِنْ سَلِمَ ذَلِكَ لَأَتَصَدَّقَنَّ مِنْهُ وَلَأَصِلَنَّ مِنْهُ. فَلَمَّا سَلِمَ بخل بذلك فنزلت.

Bu [âyetlerde] sekiz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ } “Onlardan kimi de Allah'a şöyle ahdetmişti” buyruğudur. Katâde şöyle demiştir: Bu, Ensâr'dan bir adamdır ki: "Eğer Allah bana bir şey rızık olarak verirse, mutlaka onda O'nun hakkını ödeyeceğim ve muhakkak sadaka vereceğim." demiştir. Allah ona bunu ihsan ettiğinde ise size bildirilen şekilde davrandı. Dolayısıyla yalandan sakınınız; zira o, günaha sürükler. Ali b. Yezîd, el-Kâsım'dan, o da Ebû Ümâme el-Bâhilî'den rivayet ettiğine göre Sa'lebe b. Hâtıb el-Ensârî -adını açıkça belirterek- Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: "Bana mal ihsan etmesi için Allah'a dua et." dedi. Bunun üzerine o (aleyhisselâm): «Yazık sana ey Sa'lebe! Şükrünü eda edebileceğin az [mal], üstesinden gelemeyeceğin çok [mal]dan daha hayırlıdır.» buyurdu. Sonra [Sa'lebe talebini] ikinci kez tekrarladı. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Allah'ın Peygamberi gibi olmaya razı olmaz mısın? Şayet dağların benimle birlikte altın olarak yürümesini isteseydim, muhakkak yürürlerdi.» buyurdu. Sa'lebe: "Seni hak ile gönderene yemin ederim ki, eğer Allah'a dua edip O da bana mal ihsan ederse, her hak sahibine hakkını mutlaka vereceğim." dedi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona dua etti. Sa'lebe koyun edindi; [koyunlar] kurtçuklar gibi çoğaldı. Medine ona dar gelince oradan ayrılıp vadilerinden bir vadiye yerleşti; öyle ki öğle ve ikindi namazını cemaatle kılıyor, diğerlerini terk ediyordu. Sonra [koyunlar] daha da üreyip çoğaldı, nihayet Cuma hariç [cemaatle] namazları terk etti. Koyunlar üremeye devam etti, nihayet Cuma namazını da terk etti. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) üç defa: «Vah Sa'lebe'ye!» buyurdu. Sonra { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından sadaka (zekât) al” [et-Tevbe: 103] âyeti indi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) zekât toplamak üzere iki adam gönderdi ve onlara: «Sa'lebe'ye ve Benî Süleym'den filan adama uğrayın da zekâtlarını alın.» buyurdu. O ikisi Sa'lebe'ye gelip Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in mektubunu okudular. Sa'lebe: "Bu, cizyenin kız kardeşinden başka bir şey değildir! İşinizi bitirinceye kadar gidin, sonra tekrar gelin." dedi. -Hadisin devamı meşhurdur.- Sa'lebe'nin zenginleşmesinin sebebinin, amcasının oğlundan miras alması olduğu da söylenmiştir. İbn Abdilberr şöyle demiştir: Zekâtı vermediği zaman { وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ } “Onlardan kimi de Allah'a şöyle ahdetmişti...” âyetinin Sa'lebe b. Hâtıb hakkında indiği söylenmiştir; en doğrusunu Allah bilir. Bedir Savaşı'na katılanlar hakkında nakledilenler ise, Yüce Allah'ın âyetteki: { فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ } “Bu sebeple onların kalplerine nifak yerleştirdi...” buyruğu ile çelişmektedir. Derim ki: Âyetin iniş sebebi hakkında İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Hâtıb b. Ebî Beltea'nın Şam'daki malı gecikmişti. Bunun üzerine Ensâr'ın meclislerinden bir mecliste: "Şayet bu [mal] sağ salim gelirse, mutlaka ondan sadaka vereceğim ve akrabalık bağlarını gözeteceğim." diye yemin etti. Mal sağ salim geldiğinde ise onda cimrilik etti ve bunun üzerine âyet indi.

قُلْتُ: وَثَعْلَبَةُ بَدْرِيٌّ أَنْصَارِيٌّ وَمِمَّنْ شَهِدَ اللَّهُ لَهُ وَرَسُولُهُ بِالْإِيمَانِ، حَسَبَ مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي أَوَّلِ الْمُمْتَحَنَةِ فَمَا رُوِيَ عَنْهُ غَيْرُ صَحِيحٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَعَلَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ فِي ثَعْلَبَةَ أَنَّهُ مَانِعُ الزَّكَاةِ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ الْآيَةُ غَيْرُ صَحِيحٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي رِجَالٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ نَبْتَلِ بْنِ الْحَارِثِ وَجَدِّ بْنِ قَيْسٍ وَمُعَتِّبِ بْنِ قُشَيْرٍ. قُلْتُ: وَهَذَا أَشْبَهُ بِنُزُولِ الْآيَةِ فِيهِمْ، إِلَّا أَنَّ قَوْلَهُ" فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً" يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِي عَاهَدَ اللَّهَ لَمْ يَكُنْ مُنَافِقًا مِنْ قَبْلُ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: زَادَهُمْ نِفَاقًا ثَبَتُوا عَلَيْهِ إِلَى الْمَمَاتِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ" عَلَى مَا يَأْتِي. الثَّانِيَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: لَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ" احْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ عَاهَدَ اللَّهَ بِلِسَانِهِ وَلَمْ يَعْتَقِدْهُ بِقَلْبِهِ. وَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ عَاهَدَ اللَّهَ بِهِمَا ثُمَّ أَدْرَكَتْهُ سُوءُ الْخَاتِمَةِ، فَإِنَّ الْأَعْمَالَ بِخَوَاتِيمِهَا وَالْأَيَّامَ بِعَوَاقِبِهَا. وَ" مَنْ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ فِي الْمَجْرُورِ. وَلَفْظُ الْيَمِينِ وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ وَلَيْسَ فِي ظَاهِرِ الْقُرْآنِ يَمِينٌ إِلَّا بِمُجَرَّدِ الِارْتِبَاطِ وَالِالْتِزَامِ، أَمَّا إِنَّهُ فِي صِيغَةِ الْقَسَمِ فِي الْمَعْنَى فَإِنَّ اللَّامَ تَدُلُّ عَلَيْهِ، وَقَدْ أَتَى بِلَامَيْنِ الْأُولَى لِلْقَسَمِ وَالثَّانِيَةُ لَامُ الْجَوَابِ، وَكِلَاهُمَا لِلتَّأْكِيدِ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُمَا لا ما الْقَسَمِ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- الْعَهْدُ وَالطَّلَاقُ وَكُلُّ حُكْمٍ يَنْفَرِدُ بِهِ الْمَرْءُ وَلَا يَفْتَقِرُ إِلَى غَيْرِهِ فِيهِ فَإِنَّهُ يَلْزَمُهُ مِنْهُ مَا يَلْتَزِمُهُ بِقَصْدِهِ وَإِنْ لَمْ يَلْفِظْ بِهِ، قَالَهُ عُلَمَاؤُنَا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَلْزَمُ أَحَدًا حُكْمٌ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَلْفِظَ بِهِ وَهُوَ الْقَوْلُ الْآخَرُ لِعُلَمَائِنَا. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَهَبْنَا إِلَيْهِ مَا رَوَاهُ أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ، وَقَدْ سُئِلَ: إِذَا نَوَى الرَّجُلُ الطَّلَاقَ بِقَلْبِهِ وَلَمْ يَلْفِظْ بِهِ بِلِسَانِهِ فَقَالَ: يَلْزَمُهُ، كَمَا يَكُونُ مُؤْمِنًا بِقَلْبِهِ، وَكَافِرًا بِقَلْبِهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا أَصْلٌ بَدِيعٌ، وَتَحْرِيرُهُ أَنْ يُقَالَ: عَقْدٌ لَا يَفْتَقِرُ فِيهِ الْمَرْءُ إِلَى غَيْرِهِ فِي الْتِزَامِهِ فَانْعَقَدَ عليه بنية. أصله الايمان والكفر.

Derim ki: Sa'lebe, Bedir ehlinden bir Ensârîdir ve Mümtehine sûresinin başında açıklaması geleceği üzere Allah'ın ve Resûlü'nün imanına şahitlik ettiği kimselerdendir. Dolayısıyla onun hakkında rivayet edilenler sahih değildir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: «Hakkında ayetin indiği zekât vermekten kaçınan kişinin Sa'lebe olduğunu söyleyen kimsenin bu sözü muhtemelen sahih değildir, en doğrusunu Allah bilir.» ed-Dahhâk ise şöyle demiştir: «Ayet, münafıklardan birtakım adamlar; Nebtel b. el-Hâris, Ced b. Kays ve Muattib b. Kuşeyr hakkında inmiştir.» Derim ki: Ayetin bunlar hakkında inmiş olması [ihtimali], daha uygundur. Ancak { فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً } “[Bu da] onların kalplerine nifak soktu” buyruğu, Allah'a ahitte bulunan kimsenin daha önce münafık olmadığına delalet etmektedir; meğerki mana: 'Ölümlerine kadar üzerinde sebat ettikleri nifaklarını artırdı' şeklinde olsun ki, ileride geleceği üzere Yüce Allah'ın: { إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } “O'na kavuşacakları güne kadar” buyruğu da budur. İkinci Mesele- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Yüce Allah: { وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ } “Onlardan kimi de Allah'a ahdetti” buyurduğunda, [bu kişinin] diliyle Allah'a ahdetmiş olup kalbiyle buna inanmamış olması muhtemeldir. Her ikisiyle (hem dili hem kalbiyle) Allah'a ahdetmiş olup sonradan kötü bir sonun (sû-i hâtime) kendisini yakalamış olması da muhtemeldir; çünkü ameller sonlarına, günler ise neticelerine göredir. [Ayetteki] «Men» (مَنْ) lafzı mübteda (özne) olarak merfûdur, haberi (yüklemi) ise mecrûr [harf-i cerli ifade olan 'minhum'un] içindedir. Yemin lafzı hadiste varid olmuştur; Kur'an'ın zahirinde ise sadece bir bağlanma ve taahhüt dışında [açıkça] yemin bulunmamaktadır. Ancak mana bakımından kasem (yemin) sîgasındadır; zira 'lâm' harfi buna delalet eder. Nitekim iki 'lâm' gelmiştir: Birincisi kasem (yemin) içindir, ikincisi ise ceza/cevap lâmıdır ve her ikisi de tekit (pekiştirme) içindir. Bazıları her iki lâmın da kasem lâmı olduğunu söylemiştir; fakat birinci [görüş] daha açıktır, en doğrusunu Allah bilir. Üçüncü Mesele- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Ahit, talak (boşama) ve kişinin tek başına yetkili olup başkasına ihtiyaç duymadığı her türlü hükümde, diliyle telaffuz etmese bile kastıyla iltizam ettiği (yüklendiği) şey kendisini bağlar. eş-Şâfiî ve Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Bir kimseye, diliyle telaffuz etmedikçe hiçbir hüküm lazım gelmez (bağlayıcı olmaz); bu da âlimlerimizin diğer bir görüşüdür. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bizim benimsediğimiz görüşün sıhhatine delil, Eşheb'in Mâlik'ten rivayet ettiğidir. Nitekim [İmam Mâlik'e]: «Bir adam kalbiyle boşamaya niyet etse fakat diliyle telaffuz etmese [hüküm nedir]?» diye sorulmuş, o da: «Tıpkı kalbiyle mümin ve kalbiyle kâfir olduğu gibi, bu da onu bağlar» demiştir. İbnü'l-Arabî der ki: «Bu harika bir esastır. Bunun incelenip ortaya konması (tahriri) şöyle denilmesidir: Kişinin üstlenmesinde başkasına ihtiyaç duymadığı bir akit, niyet ile onun aleyhine münakit olur (bağlayıcılık kazanır). Bunun aslı ise iman ve küfürdür.»

قُلْتُ: وَحُجَّةُ الْقَوْلِ الثَّانِي مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لِأُمَّتِي عَمَّا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ تعمل أو تتكلم به) رواه التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أهل العلم إن رجل إِذَا حَدَّثَ نَفْسَهُ بِالطَّلَاقِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا حَتَّى يَتَكَلَّمَ بِهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَمَنِ اعْتَقَدَ بِقَلْبِهِ الطَّلَاقَ وَلَمْ يَنْطِقْ بِهِ لِسَانُهُ فَلَيْسَ بِشَيْءٍ. هَذَا هُوَ الْأَشْهَرُ عَنْ مَالِكٍ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ يَلْزَمُهُ الطَّلَاقُ إِذَا نَوَاهُ بِقَلْبِهِ، كَمَا يَكْفُرُ بِقَلْبِهِ وَإِنْ لَمْ يَنْطِقْ بِهِ لِسَانُهُ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ فِي النَّظَرِ وَطَرِيقِ الْأَثَرِ، لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: (تَجَاوَزَ اللَّهُ لِأُمَّتِي عَمَّا وَسْوَسَتْ بِهِ نُفُوسَهَا مَا لَمْ يَنْطِقْ بِهِ لِسَانٌ أَوْ تَعْمَلْهُ يَدٌ). الرَّابِعَةُ- إِنْ كَانَ نَذْرًا فَالْوَفَاءُ بِالنَّذْرِ وَاجِبٌ مِنْ غَيْرِ خِلَافٍ وَتَرْكُهُ مَعْصِيَةٌ. وَإِنْ كَانَتْ يَمِينًا فَلَيْسَ الْوَفَاءُ بِالْيَمِينِ وَاجِبًا بِاتِّفَاقٍ. بَيْدَ أَنَّ الْمَعْنَى فِيهِ إِنْ كَانَ الرَّجُلُ فَقِيرًا لَا يَتَعَيَّنُ عَلَيْهِ فَرْضُ الزَّكَاةِ، فَسَأَلَ اللَّهَ مَالًا تَلْزَمُهُ فِيهِ الزَّكَاةُ وَيُؤَدِّي مَا تَعَيَّنَ عَلَيْهِ مِنْ فَرْضِهِ، فَلَمَّا آتَاهُ اللَّهُ مَا شَاءَ مِنْ ذَلِكَ تَرَكَ مَا الْتَزَمَ مِمَّا كَانَ يَلْزَمُهُ فِي أَصْلِ الدِّينِ لَوْ لَمْ يَلْتَزِمْهُ، لَكِنَّ التَّعَاطِيَ بِطَلَبِ الْمَالِ لِأَدَاءِ الْحُقُوقِ هُوَ الَّذِي أَوْرَطَهُ إِذْ كَانَ طَلَبُهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِغَيْرِ نِيَّةٍ خَالِصَةٍ، أَوْ نِيَّةٍ لَكِنْ سَبَقَتْ فِيهِ الْبِدَايَةَ الْمَكْتُوبُ عَلَيْهِ فِيهَا الشَّقَاوَةُ. نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ ذَلِكَ. قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ ﵇: (إِذَا تَمَنَّى أَحَدُكُمْ فَلْيَنْظُرْ مَا يَتَمَنَّى فَإِنَّهُ لَا يَدْرِي مَا كُتِبَ لَهُ فِي غيب الله ﷿ مِنْ أُمْنِيَتِهِ) أَيْ مِنْ عَاقِبَتِهَا، فَرُبَّ أُمْنِيَةٍ يَفْتَتِنُ بِهَا أَوْ يَطْغَى فَتَكُونُ سَبَبًا لِلْهَلَاكِ دُنْيَا وَأُخْرَى، لِأَنَّ أُمُورَ الدُّنْيَا مُبْهَمَةٌ عَوَاقِبُهَا خَطِرَةٌ غَائِلَتُهَا. وَأَمَّا تَمَنِّي أُمُورِ الدِّينِ وَالْأُخْرَى فَتَمَنِّيهَا مَحْمُودُ الْعَاقِبَةِ مَحْضُوضٌ عَلَيْهَا مَنْدُوبٌ إِلَيْهَا. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَنْ قَالَ: إِنْ مَلَكْتُ كَذَا وَكَذَا فَهُوَ صَدَقَةٌ فَإِنَّهُ يَلْزَمُهُ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَلْزَمُهُ. وَالْخِلَافُ فِي الطَّلَاقِ مِثْلُهُ، وَكَذَلِكَ فِي الْعِتْقِ. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: يَلْزَمُهُ ذَلِكَ فِي الْعِتْقِ وَلَا يَلْزَمُهُ فِي الطَّلَاقِ، لِأَنَّ الْعِتْقَ قُرْبَةٌ وَهِيَ تَثْبُتُ فِي الذِّمَّةِ بِالنَّذْرِ، بِخِلَافِ الطَّلَاقِ فَإِنَّهُ

Derim ki: İkinci görüşün delili, Müslim'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «Şüphesiz Allah, fiiliyata dökmedikleri yahut dille söylemedikleri müddetçe, ümmetimin içlerinden geçirdikleri şeyleri onlar için bağışlamıştır.» Bunu et-Tirmizî de rivayet etmiş ve: «Hasen-sahih bir hadistir; ilim ehli nezdinde amel buna göredir; bir adam içinden boşamayı geçirirse dille söylemedikçe bu bir şey ifade etmez» demiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Kalbiyle boşamaya azmedip diliyle telaffuz etmeyen kimsenin bu düşüncesi bir hüküm ifade etmez. Mâlik'ten gelen en meşhur görüş budur. Diliyle telaffuz etmese bile kalbiyle küfre saptığı gibi, kalbiyle niyet ettiğinde talâkın geçerli olacağı da ondan rivayet edilmiştir. Ancak akıl yürütme ve hadis yolu bakımından birincisi daha sahihtir; zira Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Allah, dil söylemedikçe veya el işlemedikçe nefislerinin vesvese ettiği şeyleri ümmetim için bağışlamıştır.» Dördüncü Mesele- Eğer bu bir adak ise adağı yerine getirmek ihtilafsız vaciptir, onu terk etmek ise günahtır. Şayet bir yemin ise ittifakla yemini yerine getirmek vacip değildir. Fakat buradaki mana şudur: Eğer adam fakir olup üzerine farz olan zekât yükümlülüğü bulunmuyorken, zekâtın kendisine farz olacağı ve üzerine düşen farzı ödeyeceği bir malı Allah'tan istemiş; Allah da dilediği malı ona verince, taahhüt etmeseydi bile asıl dinde üzerine vacip olan yükümlülüğü terk etmiştir. Ancak hakları ödemek maksadıyla mal talep etmeye girişmesi onu bu çıkmaza sokmuştur; çünkü onun Allah Teâlâ'dan talebi ihlaslı bir niyetle olmamış yahut bir niyeti olsa da hakkında şakavet (bedbahtlık) yazılmış olan ezelî hüküm öne geçmiştir. Bundan Allah'a sığınırız. Derim ki: Aleyhisselâm'ın şu sözü de bu manadandır: «Biriniz bir temennide bulunduğu zaman ne dilediğine dikkat etsin; çünkü o, temennisinin Allah (azze ve celle)'in gaybında kendisine ne şekilde yazıldığını bilmez»; yani neticesini bilmez; nice temenniler vardır ki insan onunla fitneye düşer veya azar da bu durum dünyada ve ahirette helak sebebi olur. Zira dünya işlerinin sonları kapalıdır, tehlikeleri büyüktür. Din ve ahiret işlerini temenni etmeye gelince; bunun sonu övgüye değerdir, teşvik edilmiş ve müstehap kılınmıştır. Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın { لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ } buyruğu; «Şu kadar mala sahip olursam o sadakadır» diyen kimseye bunun bağlayıcı olacağına delildir. Ebû Hanîfe de bu görüştedir. eş-Şâfiî ise: «Bağlayıcı olmaz» demiştir. Talâktaki ihtilaf da bunun gibidir; aynı şekilde köle azadında da böyledir. Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: Bu durum köle azadında bağlayıcı olur, talâkta ise bağlayıcı olmaz; çünkü köle azadı bir ibadettir ve adakla zimmette sabit olur; talâk ise böyle değildir, zira o

تَصَرُّفٌ فِي مَحَلٍّ، وَهُوَ لَا يَثْبُتُ فِي الذِّمَّةِ. احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُمَا عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا نَذْرَ لِابْنِ آدَمَ فِيمَا لَا يَمْلِكُ وَلَا عِتْقَ لَهُ فِيمَا لَا يَمْلِكُ وَلَا طَلَاقَ لَهُ فِيمَا لَا يَمْلِكُ) لَفْظُ التِّرْمِذِيُّ. وَقَالَ: وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَمُعَاذٍ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ، وهو أحسن شي رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ. وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَغَيْرِهِمْ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَسَرَدَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ فِي هَذَا الْبَابِ أَحَادِيثَ كَثِيرَةً لَمْ يصح منها شي فَلَا يُعَوَّلُ عَلَيْهَا، وَلَمْ يَبْقَ إِلَّا ظَاهِرُ الآية. السادسة- قوله تعالى: (فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ) أَيْ أَعْطَاهُمْ. (بَخِلُوا بِهِ) أَيْ بِإِعْطَاءِ الصَّدَقَةِ وَبِإِنْفَاقِ الْمَالِ فِي الْخَيْرِ، وَبِالْوَفَاءِ بِمَا ضَمِنُوا وَالْتَزَمُوا. وَقَدْ مَضَى الْبُخْلُ فِي [آلِ عِمْرَانَ]. (وَتَوَلَّوْا) أَيْ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ. (وَهُمْ مُعْرِضُونَ) أَيْ عَنِ الْإِسْلَامِ، أَيْ مُظْهِرُونَ لِلْإِعْرَاضِ عَنْهُ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً) مَفْعُولَانِ أَيْ أَعْقَبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ. وَقِيلَ: أَيْ أَعْقَبَهُمُ الْبُخْلَ نِفَاقًا، وَلِهَذَا قال:" بَخِلُوا بِهِ". (إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ) في موضع خفض، أي يلقون بخلهم أي جزاء بخلهم كما يقال: أنت تلقى غدا عملك. وقيل: (إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ) أَيْ يَلْقَوْنَ اللَّهَ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ مَاتَ مُنَافِقًا. وَهُوَ يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْمُنَزَّلَ فِيهِ ثَعْلَبَةُ أَوْ حَاطِبٌ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِعُمَرَ: (وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ اللَّهُ اطَّلَعَ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ). وَثَعْلَبَةُ وَحَاطِبٌ مِمَّنْ حَضَرَ بَدْرًا وَشَهِدَهَا. (بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ) كَذِبُهُمْ نَقْضُهُمُ الْعَهْدَ وَتَرْكُهُمُ الْوَفَاءَ بِمَا الْتَزَمُوهُ مِنْ ذَلِكَ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" نِفاقاً" النِّفَاقُ إِذَا كَانَ فِي الْقَلْبِ فَهُوَ الْكُفْرُ. فَأَمَّا إِذَا كَانَ فِي الْأَعْمَالِ فَهُوَ مَعْصِيَةٌ. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَانَ مُنَافِقًا خَالِصًا

[belirli] bir mahal üzerinde tasarrufta bulunmaktır; bu ise zimmette sabit olmaz. eş-Şâfiî, Ebû Dâvûd, et-Tirmizî ve başkalarının Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği şu hadisi delil getirmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: « لَا نَذْرَ لِابْنِ آدَمَ فِيمَا لَا يَمْلِكُ وَلَا عِتْقَ لَهُ فِيمَا لَا يَمْلِكُ وَلَا طَلَاقَ لَهُ فِيمَا لَا يَمْلِكُ » «Âdemoğlu için malik olmadığı bir şeyde adak yoktur; malik olmadığı bir şeyde azat yoktur; malik olmadığı bir şeyde boşanma da yoktur.» Bu, et-Tirmizî'nin lafzıdır. [et-Tirmizî] şöyle demiştir: Bu konuda Ali, Muâz, Câbir, İbn Abbâs ve Âişe'den de [rivayetler] vardır. Abdullah b. Amr'ın hadisi hasen bir hadistir ve bu konuda rivayet edilen en güzel şeydir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabından ve diğerlerinden ilim ehlinin çoğunun görüşü de budur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Şâfiî'nin ashabı bu bâbda pek çok hadis sıralamışlarsa da bunlardan hiçbiri sahih olmamıştır; dolayısıyla onlara itimat edilmez. Geriye sadece ayetin zahiri kalmıştır. Altıncısı- Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “Fakat [Allah] lütfundan onlara verince” yani ihsan edince; { بَخِلُوا بِهِ } “onda cimrilik ettiler” yani sadaka vermekte, malı hayır yolunda infak etmekte, taahhüt edip üstlendikleri şeyleri ifa etmekte cimrilik gösterdiler. Cimrilik [bahsi] Âl-i İmrân [Sûresi'nde] geçmişti. { وَتَوَلَّوْا } “Ve yüz çevirdiler” yani Allah'a itaatten [yüz çevirdiler]. { وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Onlar zaten [haktan] yüz çevirenlerdir” yani İslâm'dan [yüz çevirenlerdir], diğer bir ifadeyle ondan yüz çevirdiklerini açığa vuranlardır. Yedincisi- Yüce Allah'ın: { فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً } “Bunun üzerine [Allah da] onların peşine bir nifak bıraktı” ifadesi iki mef'uldür (tümleçtir). Yani Allah Teâlâ onların kalplerine nifak yerleştirdi. Bir görüşe göre: Cimrilikleri onların [kalbinde] nifaka yol açtı, demektir; bu sebeple «onda cimrilik ettiler» buyurmuştur. { إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } “kendisine kavuşacakları güne kadar” ifadesi cerr mahallindedir; yani cimrilikleriyle, diğer bir ifadeyle cimriliklerinin cezasıyla karşılaşacakları [güne kadar] demektir; nitekim «Yarın amelinle karşılaşacaksın» denilir. Bir görüşe göre ise: { إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } “kendisine kavuşacakları güne kadar” yani Allah'a kavuşacakları [güne kadar] demektir. Bunda onun münafık olarak öldüğüne delil vardır. Ayetin hakkında indiği kişinin Sa'lebe yahut Hâtıb olması uzak bir ihtimaldir; çünkü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ömer'e şöyle buyurmuştur: « وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ اللَّهَ اطَّلَعَ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ » «Ne biliyorsun, belki de Allah Bedir ehline muttali olup, 'Dilediğinizi yapın, muhakkak ki sizi bağışladım' demiştir.» Sa'lebe de Hâtıb da Bedir'e katılmış ve orada hazır bulunmuş kimselerdendir. { بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ } “Bu, Allah'a verdikleri sözden dönmeleri ve yalan söylemiş olmaları sebebiyledir.” Onların yalanı, ahdi bozmaları ve bu hususta taahhüt ettikleri şeyleri yerine getirmeyi terk etmeleridir. Sekizincisi- Yüce Allah'ın: “Nifak” kavline gelince: Nifak kalpte olduğu zaman küfürdür. Amellerde olduğu zaman ise bir günahtır. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: « أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَانَ مُنَافِقًا خَالِصًا » «Dört özellik vardır ki kimde bulunursa o kimse katıksız bir münafık olur...»

وَمَنْ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنْهُنَّ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنَ النِّفَاقِ حَتَّى يَدَعَهَا. إِذَا ائتمن خَانَ وَإِذَا حَدَّثَ كَذَبَ وَإِذَا عَاهَدَ غَدَرَ وَإِذَا خَاصَمَ فَجَرَ) خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ. وَقَدْ مَضَى فِي [الْبَقَرَةِ] اشْتِقَاقُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ، فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهَا. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي تَأْوِيلِ هَذَا الْحَدِيثِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّمَا ذَلِكَ لِمَنْ يُحَدِّثُ بِحَدِيثٍ يَعْلَمُ أَنَّهُ كَذِبٌ، وَيَعْهَدُ عَهْدًا لَا يَعْتَقِدُ الْوَفَاءَ بِهِ، وَيَنْتَظِرُ الْأَمَانَةَ لِلْخِيَانَةِ فِيهَا. وَتَعَلَّقُوا بِحَدِيثٍ ضَعِيفِ الْإِسْنَادِ، وَأَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵁ لَقِيَ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ ﵄ خَارِجَيْنِ مِنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُمَا ثقيلان فقال علي: مالي أَرَاكُمَا ثَقِيلَيْنِ؟ قَالَا حَدِيثًا سَمِعْنَاهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ خِلَالِ الْمُنَافِقِينَ (إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ وَإِذَا عَاهَدَ غَدَرَ وإذا ائتمن خَانَ وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ) فَقَالَ عَلِيٌّ: أَفَلَا سَأَلْتُمَاهُ؟ فَقَالَا: هِبْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: لَكِنِّي سَأَسْأَلُهُ، فَدَخَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فقال: يَا رَسُولَ اللَّهِ، خَرَجَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَهُمَا ثَقِيلَانِ، ثُمَّ ذَكَرَ مَا قَالَاهُ، فَقَالَ: (قَدْ حَدَّثْتُهُمَا وَلَمْ أَضَعْهُ عَلَى الْوَضْعِ الَّذِي وَضَعَاهُ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقَ إِذَا حَدَّثَ وَهُوَ يُحَدِّثُ نَفْسَهُ أَنَّهُ يَكْذِبُ وَإِذَا وَعَدَ وَهُوَ يُحَدِّثُ نفسه أنه يخلف وإذا ائتمن وَهُوَ يُحَدِّثُ نَفْسَهُ أَنَّهُ يَخُونُ) ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَدْ قَامَ الدَّلِيلُ الْوَاضِحُ عَلَى أَنَّ مُتَعَمِّدَ هَذِهِ الْخِصَالِ لَا يَكُونُ كَافِرًا، وَإِنَّمَا يَكُونُ كَافِرًا بِاعْتِقَادٍ يَعُودُ إِلَى الْجَهْلِ بِاللَّهِ وَصِفَاتِهِ أَوْ تَكْذِيبٍ لَهُ [تَعَالَى اللَّهُ وَتَقَدَّسَ عَنِ اعْتِقَادِ الْجَاهِلِينَ وَعَنْ زَيْغِ الزَّائِغِينَ]. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: ذَلِكَ مَخْصُوصٌ بِالْمُنَافِقِينَ زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَتَعَلَّقُوا بِمَا رَوَاهُ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ قَالَا: أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي أُنَاسٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّكَ قُلْتَ (ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ فَهُوَ مُنَافِقٌ وَإِنْ صَامَ وَصَلَّى وَزَعَمَ أَنَّهُ مُؤْمِنٌ إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ وَإِذَا ائتمن خَانَ وَمَنْ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةً مِنْهُنَّ فَفِيهِ ثُلُثُ النِّفَاقِ) فَظَنَنَّا أَنَّا لَمْ نَسْلَمْ مِنْهُنَّ أَوْ مِنْ بَعْضِهِنَّ وَلَمْ يَسْلَمْ مِنْهُنَّ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ، قَالَ: فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: (مالكم وَلَهُنَّ إِنَّمَا خَصَّصْتُ بِهِنَّ الْمُنَافِقِينَ كَمَا خَصَّهُمُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ أَمَّا قَوْلِي إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿" إِذا جاءَكَ الْمُنافِقُونَ ... " [المنافقون: ١]- الآية- أفأنتم

«...Kimde de bunlardan bir haslet bulunursa, onu terk edinceye kadar kendisinde nifaktan bir haslet bulunmuş olur: Kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder, konuştuğunda yalan söyler, ahitleştiğinde ahdini bozar ve dava/husumet güttüğünde haktan sapıp haddi aşar.» Bunu el-Buhârî tahric etmiştir. Bu kelimenin iştikakı (türeyişi) [Bakara Sûresi'nde] geçmişti; bu sebeple onu tekrarlamanın bir anlamı yoktur. İnsanlar bu hadisin tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: "Bu ancak, yalan olduğunu bildiği bir sözü anlatan, yerine getirmeye niyetli olmadığı halde ahit veren ve hıyanet etmek üzere emaneti gözleyen kimse hakkındadır." Onlar isnadı zayıf olan şu hadise dayanmışlardır: Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurundan çıkarlarken karşılaştı; ikisi de son derece kederli ve durgundular. Ali: «Neden sizi böyle kederli ve durgun görüyorum?» diye sordu. Onlar: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den münafıkların hasletlerine dair duyduğumuz şu hadis yüzünden: «Konuştuğunda yalan söyler, ahitleştiğinde hıyanet eder, kendisine güvenilip emanet verildiğinde hıyanet eder ve söz verdiğinde cayar.»» dediler. Ali: «Ona [bunun manasını] sormadınız mı?» deyince, «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den çekindik (heybetinden soramadık)» dediler. Ali: «Fakat ben ona soracağım» dedi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girip: «Ey Allah'ın Resûlü! Ebû Bekir ile Ömer son derece kederli bir halde çıktılar» dedi, ardından onların söylediklerini anlattı. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Onlara söyledim; fakat ben onu onların anladığı manada söylemedim. Lakin münafık, konuştuğu vakit içinden yalan söylemeyi geçirerek konuşan, söz verdiği vakit içinden sözünden dönmeyi geçirerek söz veren ve kendisine güvenilip emanet verildiğinde içinden hıyanet etmeyi geçirerek emaneti kabul eden kimsedir» buyurdu. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu hasletleri kasten işleyen kimsenin kâfir olmayacağına dair açık delil ortaya konmuştur. Kişi ancak Allah'ı ve sıfatlarını bilmemeye dayanan bir inanç yahut O'nu yalanlama sebebiyle kâfir olur. [Allah Teâlâ, cahillerin inancından ve hak yoldan sapanların eğriliğinden yüce ve münezzehtir]. Bir diğer grup ise şöyle demiştir: "Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki münafıklara mahsustur." Onlar da Mukātil b. Hayyân'ın Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu habere dayanmışlardır: İkisi dediler ki: Ashabından bir grup insanla birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldik ve: «Ey Allah'ın Resûlü! Sen: «Oruç tutsa, namaz kılsa ve mümin olduğunu iddia etse bile üç haslet kimde bulunursa o münafıktır: Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde cayar ve kendisine emanet edildiğinde hıyanet eder. Kimde de bunlardan bir haslet bulunursa onda nifakın üçte biri vardır» buyurmuştun. Biz de bunlardan yahut bir kısmından salim kalamayacağımızı ve insanların birçoğunun da bunlardan kurtulamadığını zannettik» dedik. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tebessüm etti ve şöyle buyurdu: «Onlar nerede, siz nerede! Ben bunlarla, tıpkı Allah'ın Kitabı'nda onları tahsis ettiği gibi ancak münafıkları kastettim. 'Konuştuğunda yalan söyler' sözüme gelince, o, Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: { إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ } “Münafıklar sana geldikleri zaman...” [Münâfikûn: 1] ayetidir. Siz de...

كَذَلِكَ؟ قُلْنَا: لَا. قَالَ: (لَا عَلَيْكُمْ أَنْتُمْ مِنْ ذَلِكَ بُرَآءُ وَأَمَّا قَوْلِي إِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ فَذَلِكَ فِيمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيَّ (وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ) - الْآيَاتِ الثَّلَاثَ- (أَفَأَنْتُمْ كَذَلِكَ)؟ قُلْنَا لَا، وَاللَّهِ لو عاهدنا الله على شي أو فينا بِهِ. قَالَ: (لَا عَلَيْكُمْ أَنْتُمْ مِنْ ذَلِكَ بُرَآءُ وَأَمَّا قَوْلِي وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ فَذَلِكَ فِيمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيَّ" إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ" [الأحزاب: ٧٢]- الْآيَةَ- (فَكُلُّ إِنْسَانٍ مُؤْتَمَنٌ عَلَى دِينِهِ فَالْمُؤْمِنُ يَغْتَسِلُ مِنَ الْجَنَابَةِ فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ [وَالْمُنَافِقُ لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ إِلَّا فِي الْعَلَانِيَةِ] أَفَأَنْتُمْ كَذَلِكَ (؟ قُلْنَا لَا قَالَ:) لَا عَلَيْكُمْ أَنْتُمْ مِنْ ذَلِكَ بُرَآءُ (. وَإِلَى هَذَا صَارَ كَثِيرٌ مِنَ التَّابِعِينَ وَالْأَئِمَّةِ. قَالَتْ طَائِفَةٌ: هَذَا فِيمَنْ كَانَ الْغَالِبُ عَلَيْهِ هَذِهِ الْخِصَالَ. وَيَظْهَرُ مِنْ مَذْهَبِ الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ هَذِهِ الْخِلَالَ الذَّمِيمَةَ مُنَافِقٌ مَنِ اتَّصَفَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالَّذِي عِنْدِي أَنَّهُ لَوْ غَلَبَتْ عَلَيْهِ الْمَعَاصِي مَا كَانَ بِهَا كَافِرًا مَا لَمْ يُؤَثِّرْ فِي الِاعْتِقَادِ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ ﵇ عَاهَدُوا أَبَاهُمْ فَأَخْلَفُوهُ، وَحَدَّثُوهُ فَكَذَبُوهُ، وَائْتَمَنَهُمْ عَلَى يُوسُفَ فَخَانُوهُ وَمَا كَانُوا مُنَافِقِينَ. قَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: قَدْ فَعَلَ هَذِهِ الْخِلَالَ إِخْوَةُ يُوسُفَ وَلَمْ يَكُونُوا مُنَافِقِينَ بَلْ كَانُوا أَنْبِيَاءَ. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ الْبَصْرِيُّ: النِّفَاقُ نِفَاقَانِ، نِفَاقُ الْكَذِبِ وَنِفَاقُ الْعَمَلِ، فَأَمَّا نِفَاقُ الْكَذِبِ فَكَانَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَمَّا نِفَاقُ الْعَمَلِ فَلَا يَنْقَطِعُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ حُذَيْفَةَ أَنَّ النِّفَاقَ كَانَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَمَّا الْيَوْمَ فَإِنَّمَا هُوَ الْكُفْرُ بَعْدَ الْإِيمَانِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ) هَذَا تَوْبِيخٌ، وَإِذَا كَانَ عَالِمًا فإنه سيجازيهم.

Buyurdu ki: «Korkmayın, siz bunlardan uzaksınız. 'Vadettiğinde sözünden döner' sözüme gelince; bu, Allah'ın bana indirdiği { وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ } -üç ayet- hakkındadır. Siz de böyle misiniz?» Biz: «Hayır, vallahi Allah'a bir konuda ahdetsek onu mutlaka yerine getiririz» dedik. Buyurdu ki: «Korkmayın, siz bunlardan uzaksınız. 'Emanet edildiğinde hıyanet eder' sözüme gelince; bu, Allah'ın bana indirdiği { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ } [el-Ahzâb: 72] -ayetin devamı- hakkındadır. Her insan kendi dini üzerinde emindir; mümin gizlide de açıkta da cünüplükten gusleder [münafık ise bunu sadece açıkta yapar]. Siz de böyle misiniz?» Biz: «Hayır» dedik. «Korkmayın, siz bunlardan uzaksınız» buyurdu. Tâbiîn ve imamlardan pek çoğu bu görüşe meyletmiştir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Bu, bu hasletlerin kendisine galip geldiği kimseler hakkındadır. el-Buhârî ve diğer ilim ehlinin mezhebinden anlaşıldığına göre, bu yerilmiş özelliklerle nitelenen kimse kıyamet gününe kadar münafıktır. İbnu'l-Arabî der ki: Benim kanaatime göre günahlar kişiye galip gelse bile inancına etki etmedikçe onlardan ötürü kâfir olmaz. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Yûsuf (aleyhisselâm)'ın kardeşleri babalarına ahdettiler ama sözlerinden döndüler; onunla konuştular ama ona yalan söylediler; Yûsuf'u onlara emanet etti ama ona hıyanet ettiler; fakat münafık olmadılar. Atâ b. Ebî Rebâh şöyle demiştir: Yûsuf'un kardeşleri bu hasletleri işlediler ama münafık olmadılar, bilakis onlar peygamberlerdi. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan el-Basrî şöyle demiştir: Nifak iki türlüdür; yalan nifakı ve amel nifakı. Yalan nifakı Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanındaydı; amel nifakı ise kıyamet gününe kadar kesilmez. el-Buhârî Huzeyfe'den; nifakın Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında olduğunu, bugün ise durumun ancak imandan sonra küfür olduğunu rivayet etmiştir. Yüce Allah'ın { أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ } buyruğu bir azarlamadır; mademki O her şeyi bilendir, elbette onların cezasını verecektir.

[سورة التوبة (٩): آية ٧٩]

[Tevbe Sûresi, 9. Sûre: 79. Âyet]

الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٩)

{ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Müminlerden gönüllü olarak sadaka verenleri ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları dillerine dolayıp ayıplayan ve onlarla alay edenler [var ya], Allah onları maskaraya çevirmiştir ve onlar için can yakıcı bir azap vardır.” (79)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ) هَذَا أَيْضًا مِنْ صِفَاتِ الْمُنَافِقِينَ. قَالَ قَتَادَةُ:" يَلْمِزُونَ" يَعِيبُونَ. قَالَ: وَذَلِكَ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ تَصَدَّقَ بِنِصْفِ مَالِهِ، وَكَانَ مَالُهُ ثَمَانِيَةَ آلَافٍ فَتَصَدَّقَ مِنْهَا بِأَرْبَعَةِ آلَافٍ. فَقَالَ قَوْمٌ: مَا أَعْظَمَ رِيَاءَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ:" الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ". وَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ بِنِصْفِ صُبْرَةٍ مِنْ تَمْرِهِ فَقَالُوا: مَا أَغْنَى اللَّهُ عَنْ هَذَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ" الْآيَةَ. وَخَرَّجَ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ قَالَ: أُمِرْنَا بِالصَّدَقَةِ- قَالَ: كُنَّا نُحَامِلُ، فِي رِوَايَةٍ: عَلَى ظُهُورِنَا- قَالَ: فَتَصَدَّقَ أَبُو عَقِيلٍ بِنِصْفِ صَاعٍ. قَالَ: وَجَاءَ إِنْسَانٌ بِشَيْءٍ أَكْثَرَ مِنْهُ فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ: إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنْ صَدَقَةِ هَذَا، وَمَا فَعَلَ هَذَا الْآخَرُ إِلَّا رِيَاءً: فَنَزَلَتْ" الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ". يَعْنِي أَبَا عَقِيلٍ، وَاسْمُهُ الْحَبْحَابُ. والجهد: شي قَلِيلٌ يَعِيشُ بِهِ الْمُقِلُّ. وَالْجُهْدُ وَالْجَهْدُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَ" يَلْمِزُونَ" يَعِيبُونَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَ" الْمُطَّوِّعِينَ" أَصْلُهُ الْمُتَطَوِّعِينَ أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الطَّاءِ، وَهُمُ الَّذِينَ يَفْعَلُونَ الشَّيْءَ تَبَرُّعًا من غير أن يجب عليهم. و" الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَطْفٌ عَلَى" الْمُؤْمِنِينَ". وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى الِاسْمِ قَبْلَ تمامه." فَيَسْخَرُونَ" عَطْفٌ عَلَى" يَلْمِزُونَ"." سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ" خَبَرُ الِابْتِدَاءِ، وَهُوَ دُعَاءٌ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ خَبَرٌ، أَيْ سَخِرَ مِنْهُمْ حَيْثُ صَارُوا إِلَى النَّارِ. وَمَعْنَى سَخْرِ اللَّهِ مُجَازَاتُهُمْ على سخريتهم. وقد تقدم في" البقرة".

Yüce Allah'ın { الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ } buyruğu da münafıkların sıfatlarındandır. Katâde: «يَلْمِزُونَ» ayıplarlar, demiştir. Şöyle anlattı: Abdurrahman b. Avf malının yarısını sadaka olarak verdi; malı sekiz bin [dirhem] idi, dörtyüzünü sadaka olarak verdi. Bir grup insan: «Riyakârlığı ne kadar da büyük!» dediler; bunun üzerine Allah: { الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ } ayetini indirdi. Ensâr'dan bir adam da hurmasından yarım ölçeklik bir yığın getirdi; onlar da: «Allah'ın buna ne ihtiyacı var!» dediler; bunun üzerine aziz ve celil olan Allah { وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ } ayetini indirdi. Müslim, Ebû Mes'ûd'dan şöyle dediğini tahriç etmiştir: Sadaka vermekle emrolunduk -dedi ki: Sırtımızda yük taşırdık, bir rivayette: sırtlarımızda- dedi ki: Ebû Akîl yarım sâ' sadaka getirdi. Dedi ki: Başka bir adam da ondan daha fazla bir şey getirdi; münafıklar: «Şüphesiz Allah bunun sadakasına muhtaç değildir; bu diğeri de ancak gösteriş olsun diye yaptı» dediler. Bunun üzerine { الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ } ayeti indi; kastedilen Ebû Akîl'dir, adı da el-Habhâb'dır. Cühd (el-Cühd): Fakir kimsenin kendisiyle geçindiği az bir şeydir. Cühd (el-cühd) ve cehd (el-cehd) aynı manadadır; açıklaması daha önce geçmişti. { يَلْمِزُونَ } ayıplarlar demektir; daha önce geçmişti. { الْمُطَّوِّعِينَ } kelimesinin aslı 'el-mütetavvi'în' (الْمُتَطَوِّعِينَ) olup 'tâ' harfi 'tâ' harfine idgam edilmiştir; bunlar üzerlerine vacip olmaksızın bir şeyi gönüllü olarak yapan kimselerdir. { الَّذِينَ } kelimesi { الْمُؤْمِنِينَ } üzerine matuf olarak cer mahallindedir; tamamlanmadan önce isme atfedilmesi caiz değildir. { فَيَسْخَرُونَ } kelimesi { يَلْمِزُونَ } üzerine matuftur. { سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ } cümlenin haberidir ve onlara bir bedduadır. İbn Abbâs: Bu bir haberdir; yani ateşe gittiklerinde Allah onlarla alay etmiştir, demiştir. Allah'ın alay etmesinin manası, onların alaylarına karşılık ceza vermesidir. Bakara Sûresi'nde geçmişti.

[سورة التوبة (٩): آية ٨٠]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 80]

اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (٨٠)

{ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “[Ey Peygamber!] İster onlar için bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme. Onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır. Bu, onların Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmeleri sebebiyledir. Allah yoldan çıkmış fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez.” (80)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" اسْتَغْفِرْ لَهُمْ" يَأْتِي بَيَانُهُ عِنْدَ قوله تعالى: (وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً).

Yüce Allah'ın: { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için bağışlanma dile” buyruğunun açıklaması, Yüce Allah'ın: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً } “Onlardan ölen hiçbir kimse üzerine asla namaz kılma” buyruğunda gelecektir.