Binûn

Berâe Suresi Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة التوبة (٩): آية ٨١]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 81]

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ (٨١)

{ فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ (٨١) } “[Savaştan] geri bırakılanlar, Allah'ın Resûlü'nün hilafına oturup kalmalarına sevindiler; mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmekten hoşlanmadılar ve: «Bu sıcakta sefere çıkmayın!» dediler. De ki: «Eğer anlasalardı cehennem ateşi sıcaklık bakımından daha çetindir.»”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ) أَيْ بِقُعُودِهِمْ. قَعَدَ قُعُودًا وَمَقْعَدًا، أَيْ جَلَسَ. وَأَقْعَدَهُ غَيْرُهُ، عَنِ الْجَوْهَرِيِّ. وَالْمُخَلَّفُ الْمَتْرُوكُ، أَيْ خَلَّفَهُمُ اللَّهُ وَثَبَّطَهُمْ، أَوْ خَلَّفَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ لَمَّا عَلِمُوا تَثَاقُلَهُمْ عَنِ الْجِهَادِ، قَوْلَانِ، وَكَانَ هَذَا فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ. (خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ) مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ، وَإِنْ شِئْتَ كَانَ مَصْدَرًا. وَالْخِلَافُ الْمُخَالَفَةُ. وَمَنْ قَرَأَ" خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ" أَرَادَ التَّأَخُّرَ عَنِ الْجِهَادِ. (وَقالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ) أَيْ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ذَلِكَ. (قُلْ نارُ جَهَنَّمَ) أي قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ نَارُ جَهَنَّمَ. (أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ." حَرًّا" نُصِبَ عَلَى الْبَيَانِ، أَيْ مَنْ تَرَكَ أَمْرَ الله تعرض لتلك النار.

Yüce Allah'ın: { فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ } “[Savaştan] geri bırakılanlar oturup kalmalarına sevindiler” buyruğu, yani oturmalarıyla sevindiler, demektir. Kaade (قَعَدَ), kuûden (قُعُودًا) ve mak'aden (مَقْعَدًا) şeklinde gelir, oturdu manasındadır. Başkası onu oturttu anlamında 'ak'adehû gayruhû' denilir; el-Cevherî'den nakledilmiştir. el-Muhallef (الْمُخَلَّفُ) ise geride bırakılan demektir. Yani Allah onları geride bırakıp [cihaddan] alıkoydu veya Allah'ın Resûlü ile müminler onların cihaddan geri durup ağır davrandıklarını bildiklerinde onları geride bıraktılar; iki görüş vardır ve bu Tebük Gazvesi'nde olmuştu. { خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ } mef'ûlün lieclihdir (içinlik nesnesidir); dilersen mastar da olabilir. Hilaf (الْخِلَافُ), muhalefet etmek demektir. «Halfe Resûlillâh» (خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ) şeklinde okuyan ise cihaddan geri kalmayı kastetmiştir. { وَقالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ } “Ve: «Bu sıcakta sefere çıkmayın!» dediler” yani birbirlerine böyle dediler. { قُلْ نارُ جَهَنَّمَ } “De ki: Cehennem ateşi” yani onlara: «Ey Muhammed, cehennem ateşi...» de. { أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ } “Eğer anlasalardı sıcaklık bakımından daha çetindir” mübteda (özne) ve haberdir (yüklemdir). «Harran» (حَرًّا) kelimesi beyan (temyiz) olarak nasb edilmiştir. Yani kim Allah'ın emrini terk ederse o ateşe maruz kalır.

[سورة التوبة (٩): آية ٨٢]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 82]

فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢)

{ فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) } “Kazandıklarının cezası olarak artık az gülsünler, çok ağlasınlar!”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا" أَمْرٌ، مَعْنَاهُ مَعْنَى التَّهْدِيدِ وَلَيْسَ أَمْرًا بِالضَّحِكِ. وَالْأَصْلُ أَنْ تَكُونَ اللَّامُ مَكْسُورَةً فَحُذِفَتِ الْكَسْرَةُ لِثِقَلِهَا. قَالَ الْحَسَنُ:" فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا" فِي الدُّنْيَا" وَلْيَبْكُوا كَثِيراً" فِي جَهَنَّمَ. وَقِيلَ: هُوَ أَمْرٌ بِمَعْنَى الْخَبَرِ. أَيْ إِنَّهُمْ سَيَضْحَكُونَ قَلِيلًا وَيَبْكُونَ كَثِيرًا." جَزاءً" مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ، أَيْ للجزاء.

Burada iki mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً } “Artık az gülsünler” buyruğu bir emirdir, manası ise tehdit manasındadır; gülmeyi emretmek değildir. Asıl olan 'lâm' harfinin kesreli olmasıdır, ancak ağırlığından dolayı kesre hazfedilmiştir. el-Hasan: “{ فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً } dünyada [az gülsünler], { وَلْيَبْكُوا كَثِيراً } cehennemde [çok ağlasınlar]” demiştir. Bunun haber manasında bir emir olduğu da söylenmiştir; yani onlar muhakkak az gülecek ve çok ağlayacaklardır. { جَزاءً } mef'ûlün lieclihdir; yani karşılık olarak demektir.

الثَّانِيَةُ- مِنَ النَّاسِ مَنْ كَانَ لَا يَضْحَكُ اهْتِمَامًا بِنَفْسِهِ وَفَسَادِ حَالِهِ فِي اعْتِقَادِهِ مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ، وَإِنْ كَانَ عَبْدًا صَالِحًا. قَالَ ﷺ: (وَاللَّهِ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلًا وَلَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا وَلَخَرَجْتُمْ إِلَى الصُّعُدَاتِ تَجْأَرُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لَوَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ شَجَرَةً تُعْضَدُ) خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ. وَكَانَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ ﵁ مِمَّنْ قَدْ غَلَبَ عَلَيْهِ الْحُزْنُ فَكَانَ لَا يَضْحَكُ. وَكَانَ ابْنُ سِيرِينَ يَضْحَكُ وَيَحْتَجُّ عَلَى الْحَسَنِ وَيَقُولُ: اللَّهُ أَضْحَكَ وَأَبْكَى. وَكَانَ الصَّحَابَةُ يَضْحَكُونَ، إِلَّا أَنَّ الْإِكْثَارَ مِنْهُ وَمُلَازَمَتَهُ حَتَّى يَغْلِبَ عَلَى صَاحِبِهِ مَذْمُومٌ مَنْهِيٌّ عَنْهُ، وَهُوَ مِنْ فِعْلِ السُّفَهَاءِ وَالْبَطَّالَةِ. وَفِي الْخَبَرِ: (أَنَّ كَثْرَتَهُ تُمِيتُ القلب) وأما البكاء من خوف الله و [عذابه وَشِدَّةِ] عِقَابِهِ فَمَحْمُودٌ، قَالَ ﵇: (ابْكُوا فَإِنْ لَمْ تَبْكُوا فَتَبَاكَوْا فَإِنَّ أَهْلَ النَّارِ يَبْكُونَ حَتَّى تَسِيلَ دُمُوعُهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ كَأَنَّهَا جَدَاوِلُ حَتَّى تَنْقَطِعَ الدُّمُوعُ فَتَسِيلُ الدِّمَاءُ فَتَقَرَّحَ الْعُيُونُ فَلَوْ أَنَّ سُفُنًا أُجْرِيَتْ فِيهَا لَجَرَتْ) خَرَّجَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ وَابْنِ ماجة أيضا.

İkinci Mesele- İnsanlardan öyleleri vardır ki salih bir kul olsa bile, şiddetli korkudan dolayı nefsine önem vermesi ve itikadınca hâlinin bozukluğu sebebiyle gülmezdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'a yemin ederim ki, eğer benim bildiğimi bilseydiniz az güler, çok ağlardınız ve yüksek yerlere çıkıp Yüce Allah'a feryat ederdiniz. Keşke ben de kökünden kesilen bir ağaç olsaydım!» Bunu Tirmizî tahriç etmiştir. Hasan-ı Basrî radıyallâhu anh da kendisine hüzün galip gelen kimselerdendi, bu yüzden gülmezdi. İbn Sîrîn ise güler ve Hasan'a karşı delil getirerek: «Güldüren de ağlatan da Allah'tır» derdi. Sahâbîler de gülerlerdi; ancak çok gülmek ve bunu sahibine galip gelecek derecede alışkanlık haline getirmek yerilmiş ve yasaklanmıştır; bu sefihlerin ve boş gezenlerin işidir. Haberde şöyle gelmiştir: «Çok gülmek kalbi öldürür.» Allah korkusundan, [azabından ve şiddetli] cezasından dolayı ağlamaya gelince, bu övülmüştür. Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Ağlayınız; şayet ağlayamazsanız ağlar gibi yapınız (ağlaşınız). Çünkü cehennemlikler gözyaşları yüzlerinde dereler gibi akıncaya kadar ağlarlar; nihayet gözyaşları kesilir de kan akar ve gözler yara olur. Öyle ki şayet orada gemiler yüzdürülseydi yüzerdi.» Bunu İbnü'l-Mübârek Enes'in hadisinden tahriç etmiştir; İbn Mâce de tahriç etmiştir.

[سورة التوبة (٩): آية ٨٣]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 83]

فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ (٨٣)

{ فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ (٨٣) } “Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de [sefere] çıkmak için senden izin isterlerse de ki: «Benimle asla ebediyen çıkmayacaksınız ve benimle beraber hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız! Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz; artık geri kalanlarla beraber oturun!»”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ) أَيِ الْمُنَافِقِينَ. وَإِنَّمَا قَالَ:" إِلى طائِفَةٍ" لِأَنَّ جَمِيعَ مَنْ أَقَامَ بِالْمَدِينَةِ مَا كَانُوا مُنَافِقِينَ بَلْ كَانَ فِيهِمْ مَعْذُورُونَ وَمَنْ لَا عُذْرَ لَهُ، ثُمَّ عفا عنهم وَتَابَ عَلَيْهِمْ، كَالثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا. وَسَيَأْتِي. (فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً) أَيْ عَاقِبْهُمْ بِأَلَّا تَصْحَبَهُمْ أَبَدًا. وَهُوَ كَمَا قَالَ في" سورة الفتح":" قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا" [الفتح: ١٥]. وَ" الْخَالِفِينَ" جَمْعُ خَالِفٍ، كَأَنَّهُمْ خَلَفُوا الْخَارِجِينَ. قال ابن عباس:

Yüce Allah'ın: { فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ } “Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de” buyruğu, yani münafıklardan [bir topluluğun yanına] demektir. “Bir topluluğun yanına” buyurmuştur; çünkü Medine'de kalanların hepsi münafık değildi; bilakis içlerinde mazeret sahipleri de mazereti bulunmayanlar da vardı. Sonra Allah onları affetti ve tevbelerini kabul buyurdu; nitekim [haklarındaki hüküm] ertelenen o üç kişi de böyledir. Bu [konu] ileride gelecektir. { فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً } “[Sefere] çıkmak için senden izin isterlerse de ki: «Benimle asla ebediyen çıkmayacaksınız»” buyruğu ise; onları, kendileriyle asla yoldaşlık etmeyerek cezalandır demektir. Bu, [Yüce Allah'ın] Feth Sûresi'nde buyurduğu şu ifade gibidir: { قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا } “De ki: «Bize asla uymayacaksınız!»” [el-Feth 48/15]. «{ الْخَالِفِينَ }» ise 'hâlif' (خَالِف) kelimesinin çoğuludur; sanki sefere çıkanların arkasında kalmış gibidirler. İbn Abbâs şöyle demiştir:

" الْخالِفِينَ" مَنْ تَخَلَّفَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: مَعَ النِّسَاءِ وَالضُّعَفَاءِ مِنَ الرِّجَالِ، فَغُلِّبَ الْمُذَكَّرُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَاقْعُدُوا مَعَ الْفَاسِدِينَ، مِنْ قَوْلِهِمْ فُلَانٌ خَالِفَةُ أَهْلِ بَيْتِهِ إِذَا كَانَ فَاسِدًا فِيهِمْ، مِنْ خُلُوفِ فَمِ الصَّائِمِ. وَمِنْ قَوْلِكَ: خَلَفَ اللَّبَنُ، أَيْ فَسَدَ بِطُولِ الْمُكْثِ فِي السِّقَاءِ، فَعَلَى هَذَا يَعْنِي فَاقْعُدُوا مَعَ الْفَاسِدِينَ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اسْتِصْحَابَ الْمُخَذِّلِ فِي الغزوات لا يجوز.

«{ الْخالِفِينَ } geri kalan münafıklardır.» el-Hasan ise: «Kadınlarla ve erkeklerin zayıflarıyla beraber [oturun demektir]; müzekker sîgası galip kılınmıştır» demiştir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası bozguncularla beraber oturun demektir; bu da Arapların bir kimse aile fertleri arasında bozguncu olduğu zaman söylediği 'fülânün hâlifetü ehli beytihî' (فُلَانٌ خَالِفَةُ أَهْلِ بَيْتِهِ) sözünden alınmadır; bu da oruçlunun ağız kokusu için kullanılan hulûf (خُلُوف) kelimesindendir. Yine senin: 'Halefe'l-lebenü' (خَلَفَ اللَّبَنُ) yani süt kırbada uzun süre beklemekten bozuldu, demenden gelir. Buna göre manası: Bozguncularla beraber oturun, demektir. Bu da gazvelerde moralleri bozan, heves kıran kimselerin orduya dâhil edilmesinin caiz olmadığına delalet eder.

[سورة التوبة (٩): آية ٨٤]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 84]

وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ (٨٤)

{ وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ (٨٤) } “Onlardan ölen hiçbir kimse üzerine asla namaz kılma ve kabrinin başında durma! Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr ettiler ve fasık olarak öldüler.”

فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةِ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- رُوِيَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي شَأْنِ عبد الله بن أبي سَلُولٍ وَصَلَاةِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَيْهِ. ثَبَتَ ذَلِكَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا. وَتَظَاهَرَتِ الرِّوَايَاتُ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى عَلَيْهِ، وَأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ ذَلِكَ. وَرُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا تَقَدَّمَ لِيُصَلِّيَ عَلَيْهِ جَاءَهُ جِبْرِيلُ فَجَبَذَ ثَوْبَهُ وَتَلَا عَلَيْهِ" وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً" الْآيَةَ، فَانْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِ. وَالرِّوَايَاتُ الثَّابِتَةُ عَلَى خِلَافِ هَذَا، فَفِي الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: فَصَلَّى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ انْصَرَفَ، فَلَمْ يَمْكُثْ إِلَّا يَسِيرًا حَتَّى نَزَلَتِ الْآيَتَانِ مِنْ [بَرَاءَةٌ] " وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً" وَنَحْوَهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. قَالَ ابْنُ عُمَرَ: لَمَّا تُوُفِّيَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيِّ بْنِ سَلُولٍ جَاءَ ابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فسأله أَنْ يُعْطِيَهُ قَمِيصَهُ يُكَفِّنُ فِيهِ أَبَاهُ فَأَعْطَاهُ ثُمَّ سَأَلَهُ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَيْهِ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَيُصَلِّي عَلَيْهِ، فَقَامَ عُمَرُ وَأَخَذَ بِثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَتُصَلِّي عَلَيْهِ وَقَدْ نَهَاكَ اللَّهُ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَيْهِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّمَا خَيَّرَنِي اللَّهُ تَعَالَى فَقَالَ:" اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً" [التوبة: ٨٠] وسأزيد على

Burada on bir mesele vardır: Birinci Mesele- Rivayet edildiğine göre bu ayet Abdullah b. Übey b. Selûl hakkında ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun cenaze namazını kılması hususunda inmiştir. Bu husus Sahîhayn'da ve diğer hadis kitaplarında sabittir. Rivayetler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun cenaze namazını kıldığı ve ayetin bundan sonra indiği hususunda birbirini desteklemektedir. Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun namazını kılmak için öne geçtiğinde Cebrail gelip elbisesini çekmiş ve ona: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً } ayetini okumuş; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geri dönmüş ve cenaze namazını kılmamıştır. Fakat sabit rivayetler bunun aksinedir. Buhârî'de İbn Abbâs'tan gelen rivayette şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun cenaze namazını kıldı, sonra ayrıldı; çok geçmeden Berâe [Sûresi]'nden: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً } [başlayan] iki ayet indi. Benzer bir rivayeti İbn Ömer'den Müslim tahriç etmiştir. İbn Ömer şöyle demiştir: Abdullah b. Übey b. Selûl vefat edince oğlu Abdullah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip babasını kefenlemek üzere gömleğini vermesini istedi; o da verdi. Sonra onun cenaze namazını kılmasını istedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazını kılmak için ayağa kalktı. Bunun üzerine Ömer kalkıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elbisesinden tuttu ve: «Ey Allah'ın Resûlü! Allah sana onun üzerine namaz kılmayı yasaklamışken onun namazını mı kılacaksın?» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Yüce Allah beni muhayyer bırakarak: { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً } [et-Tevbe 9/80] buyurdu. Ben yetmişten fazla

سَبْعِينَ) قَالَ: إِنَّهُ مُنَافِقٌ. فَصَلَّى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ" فَتَرَكَ الصَّلَاةَ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّمَا صَلَّى النَّبِيُّ ﷺ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ بِنَاءً عَلَى الظَّاهِرِ مِنْ لَفْظِ إِسْلَامِهِ. ثُمَّ لَمْ يَكُنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ لَمَّا نُهِيَ عَنْهُ. الثَّانِيَةُ- إِنْ قَالَ قَائِلٌ فَكَيْفَ قَالَ عُمَرُ: أَتُصَلِّي عَلَيْهِ وَقَدْ نَهَاكَ اللَّهُ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَيْهِ، وَلَمْ يَكُنْ تَقَدَّمَ نَهْيٌ عَنِ الصَّلَاةِ عَلَيْهِمْ. قِيلَ لَهُ: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ وَقَعَ لَهُ فِي خَاطِرِهِ، وَيَكُونُ مِنْ قَبِيلِ الْإِلْهَامِ وَالتَّحَدُّثِ الَّذِي شَهِدَ لَهُ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ، وَقَدْ كَانَ الْقُرْآنُ يَنْزِلُ عَلَى مُرَادِهِ، كَمَا قَالَ: وَافَقْتُ رَبِّي فِي ثَلَاثٍ. وَجَاءَ: فِي أَرْبَعٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. فَيَكُونُ هَذَا مِنْ ذَلِكَ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ فَهِمَ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ" [التوبة: ٨٠] الْآيَةَ. لَا أَنَّهُ كَانَ تَقَدَّمَ نَهْيٌ عَلَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ فَهِمَهُ مِنْ قوله تعالى:" مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ" [التوبة: ١١٣] لِأَنَّهَا نَزَلَتْ بِمَكَّةَ. وَسَيَأْتِي الْقَوْلُ فِيهَا. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (اسْتَغْفِرْ لَهُمْ) الْآيَةَ. بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ وَإِنِ اسْتَغْفَرَ لَهُمْ لَمْ يَنْفَعْهُمْ ذَلِكَ وَإِنْ أَكْثَرَ مِنَ الِاسْتِغْفَارِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَلَمْ يَثْبُتْ مَا يُرْوَى أَنَّهُ قَالَ: (لَأَزِيدَنَّ عَلَى السَّبْعِينَ). قُلْتُ: وَهَذَا خِلَافُ مَا ثَبَتَ فِي حديث ابن عمر (وسأزيد على السبعين) وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ (لَوْ أَعْلَمُ أَنِّي إِنْ زِدْتُ عَلَى السَّبْعِينَ يُغْفَرُ لَهُمْ لَزِدْتُ عَلَيْهَا). قَالَ: فَصَلَّى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ. الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ: (اسْتَغْفِرْ لَهُمْ) هَلْ هو إياس وتخيير فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْمَقْصُودُ بِهِ الْيَأْسُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: (فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ). وَذِكْرُ السَّبْعِينَ وِفَاقٌ جَرَى أَوْ هُوَ عَادَتُهُمْ فِي الْعِبَارَةِ عن الكثير والاغياء. فإذا قال قائلهم: لا أكلمه

...yetmiş defa...] dedi ki: 'O bir münafıktır.' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun cenaze namazını kıldı. Allah Azze ve Celle de: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ } “Onlardan ölen hiçbir kimse üzerine asla namaz kılma ve kabrinin başında durma!” [ayetini] indirdi; bunun üzerine Peygamber onların cenaze namazını kılmayı terk etti. Bazı ilim adamları ise şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Abdullah b. Übey'in cenaze namazını kılması, yalnızca onun İslam'ı ikrarının zâhirine binaendi. Daha sonra bundan nehyolununca artık böyle yapmadı. İkinci Mesele- Şayet birisi: 'Cenaze namazı kılmaktan meneden önceden bir yasak bulunmadığı halde Ömer nasıl: «Allah sana onun namazını kılmayı yasaklamışken onun cenaze namazını mı kılacaksın?» dedi?' diyecek olursa, ona şöyle cevap verilir: Bunun Ömer'in kalbine doğmuş olması, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun hakkında tanıklık ettiği ilham ve muhaddeslik (kendisine hakikat bildirilen kimse olmak) kabilinden olması muhtemeldir. Nitekim Kur'an, onun arzusuna muvafık olarak iniyordu; nitekim kendisi: «Rabbime üç hususta muvafakat ettim» demiştir. [Bir rivayette de] «Dört hususta» şeklinde gelmiştir. Bu [konu] daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. İşte bu durum da o kabilden olabilir. Ayrıca Ömer'in bunu Yüce Allah'ın: { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için ister bağışlanma dile, ister dileme...” [et-Tevbe 9/80] ayetinden anlamış olması da muhtemeldir; yoksa Buhârî ve Müslim'in hadisinin de gösterdiği üzere daha önceden [açık] bir nehiy bulunmuş değildir. Doğrusunu Allah bilir. Ben (Kurtubî) derim ki: Ömer'in bunu, Mekke'de inmiş olması sebebiyle Yüce Allah'ın: { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } “Cehennemlik oldukları anlaşıldıktan sonra, akraba dahi olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek Peygamber'e ve iman edenlere yaraşmaz” [et-Tevbe 9/113] buyruğundan anlamış olması da muhtemeldir. Bu ayet hakkındaki açıklama ileride gelecektir. Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın: (اسْتَغْفِرْ لَهُمْ) “Onlar için bağışlanma dile...” buyruğu: Yüce Allah, Peygamber onlar için bağışlanma dilese ve bağışlanma dilemeyi ne kadar çok yapsa dahi bunun onlara hiçbir fayda vermeyeceğini beyan etmiştir. Kuşeyrî şöyle demiştir: Peygamber'in: «Yetmişten fazlasını yapacağım» dediğine dair rivayet edilen söz sabit değildir. Ben (Kurtubî) derim ki: Bu görüş, İbn Ömer hadisinde sabit olan: «Yetmişten fazlasını yapacağım» ve İbn Abbâs hadisindeki: «Eğer yetmişten fazla istiğfar ettiğimde bağışlanacaklarını bilseydim, elbette bundan fazlasını yapardım» [şeklindeki rivayetlere] muhaliftir. [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun cenaze namazını kıldı. Bunu Buhârî tahriç etmiştir. Dördüncü Mesele- İlim adamları, Allah Teâlâ'nın: (اسْتَغْفِرْ لَهُمْ) “Onlar için bağışlanma dile” buyruğunun tevilinde, bunun bir ümitsiz kılma (iyâs) mı yoksa bir muhayyer bırakma (tahyîr) mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } “Allah onları asla bağışlamayacaktır” buyruğu deliliyle kastedilen şey ümit kesmektir. Yetmiş sayısının zikredilmesi ise lafzen bir uygunluk [olarak cereyan etmiş] veya Arapların çokluğu ve aşırılığı (iğyâ) ifade etmedeki adetleridir. Nitekim onlardan biri: «Onunla konuşmayacağım...

سَبْعِينَ سَنَةً صَارَ عِنْدَهُمْ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ: لَا أُكَلِّمُهُ أَبَدًا. وَمِثْلُهُ فِي الْإِغْيَاءِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً)، وَقَوْلُهُ ﵇: (مَنْ صَامَ يَوْمًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بَاعَدَ اللَّهُ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفًا). وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هُوَ تَخْيِيرٌ- مِنْهُمُ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَعُرْوَةُ- إِنْ شِئْتَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَإِنْ شِئْتَ لَا تَسْتَغْفِرُ. وَلِهَذَا لَمَّا أَرَادَ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَى ابْنِ أُبَيٍّ قَالَ عُمَرُ: أَتُصَلِّي عَلَى عَدُوِّ اللَّهِ الْقَائِلِ يَوْمَ كَذَا كَذَا وَكَذَا؟. فَقَالَ: (إِنِّي خُيِّرْتُ فَاخْتَرْتُ). قَالُوا: ثُمَّ نُسِخَ هَذَا لَمَّا نَزَلَ (سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ). (ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا) أَيْ لَا يَغْفِرُ اللَّهُ لَهُمْ لِكُفْرِهِمْ. الْخَامِسَةُ- قوله تعالى: (مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ) الْآيَةَ. وَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بِمَكَّةَ عِنْدَ مَوْتِ أَبِي طَالِبٍ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَهَذَا يُفْهَمُ مِنْهُ النَّهْيُ عَنْ الِاسْتِغْفَارِ لِمَنْ مَاتَ كَافِرًا. وَهُوَ مُتَقَدِّمٌ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي فَهِمَ مِنْهَا التَّخْيِيرَ بِقَوْلِهِ: (إِنَّمَا خَيَّرَنِي اللَّهُ) وَهَذَا مُشْكِلٌ. فَقِيلَ: إِنَّ اسْتِغْفَارَهُ لِعَمِّهِ إِنَّمَا كَانَ مَقْصُودُهُ اسْتِغْفَارًا مَرْجُوَّ الْإِجَابَةِ حَتَّى تَحْصُلَ لَهُ الْمَغْفِرَةُ. وَفِي هَذَا الِاسْتِغْفَارِ اسْتَأْذَنَ ﵇ رَبَّهُ فِي أَنْ يَأْذَنَ لَهُ فِيهِ لِأُمِّهِ فَلَمْ يَأْذَنْ لَهُ فِيهِ. وَأَمَّا الِاسْتِغْفَارُ لِلْمُنَافِقِينَ الَّذِي خُيِّرَ فِيهِ فَهُوَ اسْتِغْفَارٌ لِسَانِيٌّ لَا يَنْفَعُ وَغَايَتُهُ تَطْيِيبُ قُلُوبِ بَعْضِ الْأَحْيَاءِ مِنْ قَرَابَاتِ الْمُسْتَغْفَرِ لَهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- وَاخْتُلِفَ فِي إِعْطَاءِ النَّبِيِّ ﷺ قَمِيصَهُ لِعَبْدِ اللَّهِ، فَقِيلَ: إِنَّمَا أَعْطَاهُ لِأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ كَانَ قَدْ أَعْطَى الْعَبَّاسَ عَمَّ النَّبِيِّ ﷺ قَمِيصَهُ يَوْمَ بَدْرٍ. وَذَلِكَ أَنَّ الْعَبَّاسَ لَمَّا أُسِرَ يَوْمَ بَدْرٍ- عَلَى مَا تَقَدَّمَ- وَسُلِبَ ثَوْبُهُ رَآهُ النَّبِيُّ ﷺ كَذَلِكَ فَأَشْفَقَ عَلَيْهِ، فَطَلَبَ لَهُ قَمِيصًا فَمَا وُجِدَ لَهُ قَمِيصٌ يُقَادِرُهُ إِلَّا قَمِيصَ عَبْدِ اللَّهِ، لِتَقَارُبِهِمَا فِي طُولِ الْقَامَةِ، فَأَرَادَ النَّبِيُّ ﷺ بِإِعْطَاءِ الْقَمِيصِ أَنْ يَرْفَعَ الْيَدَ عَنْهُ فِي الدُّنْيَا، حَتَّى لَا يَلْقَاهُ فِي الْآخِرَةِ وَلَهُ عَلَيْهِ يَدٌ يُكَافِئُهُ بِهَا، وَقِيلَ: إِنَّمَا أَعْطَاهُ الْقَمِيصَ إِكْرَامًا لِابْنِهِ وَإِسْعَافًا لَهُ فِي طُلْبَتِهِ وَتَطْيِيبًا لِقَلْبِهِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ جَابِرِ

... yetmiş yıl [demesi], onların nezdinde: "Onunla asla konuşmam" demesi mesabesindedir. Çokluk ve nihai sınır bildirme (iğyâ) hususunda Yüce Allah'ın: { فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً } “[O da] yetmiş arşın uzunluğunda bir zincir içinde” ayeti ile Peygamber aleyhisselâm'ın: « مَنْ صَامَ يَوْمًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بَاعَدَ اللَّهُ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفًا » «Kim Allah yolunda bir gün oruç tutarsa, Allah onun yüzünü cehennemden yetmiş yıllık bir mesafe kadar uzaklaştırır» hadisi de böyledir. Bir topluluk -aralarında Hasan [el-Basrî], Katâde ve Urve de vardır- şöyle demiştir: Bu bir muhayyer kılmadır (tercihe bırakmadır); "İster onlar için bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme" demektir. Bundan dolayı [Peygamber], İbn Übey'in cenaze namazını kılmak istediğinde Ömer: "Falan gün şöyle şöyle diyen Allah düşmanının cenaze namazını mı kılacaksın?" demiştir. Bunun üzerine [Peygamber]: « إِنِّي خُيِّرْتُ فَاخْتَرْتُ » «Şüphesiz ben serbest bırakıldım ve tercihimi yaptım» buyurmuştur. Dediler ki: Daha sonra { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de birdir” [ayeti] inince bu neshedilmiştir. { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا } “Bu, onların inkâr etmelerindendir”; yani küfürleri sebebiyle Allah onları bağışlamaz. Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın: { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } “Peygamber ve iman edenlerin müşrikler için bağışlanma dilemeleri olacak şey değildir...” ayetidir. Bu ayet, açıklaması ileride geleceği üzere, Ebû Tâlib'in vefatı esnasında Mekke'de inmiştir. Bundan, kâfir olarak ölen kimse için bağışlanma dilemenin yasaklandığı anlaşılmaktadır. Bu [hüküm], [Peygamber'in]: « إِنَّمَا خَيَّرَنِي اللَّهُ » «Allah beni sadece muhayyer bıraktı» sözüyle kendisinden muhayyerlik anlaşılan bu ayetten öncedir; bu da müşkil bir durumdur. Şöyle denilmiştir: [Peygamber'in] amcası için bağışlanma dilemesinde maksat, onun bağışlanmaya nail olması için kabulü umulan bir istiğfardı. İşte bu istiğfar hususunda Peygamber aleyhisselâm, annesi için istiğfar etmesine müsaade etmesi amacıyla Rabbinden izin istemiş, fakat [Rabbi] ona izin vermemiştir. Münafıklar için serbest bırakıldığı istiğfara gelince; bu, fayda vermeyen, sadece dille yapılan bir istiğfardır ve gayesi de bağışlanma dilenen kişinin hayatta olan bazı akrabalarının gönlünü hoş etmektir. Doğrusunu Allah bilir. Altıncı Mesele- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Abdullah'a gömleğini vermesi hususunda ihtilaf edilmiştir. Bir görüşe göre: Abdullah, Bedir günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcası Abbâs'a kendi gömleğini vermiş olduğu için [Peygamber gömleğini ona] vermiştir. Şöyle ki: Abbâs, Bedir günü esir edilip -daha önce geçtiği üzere- elbisesi soyulunca, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu bu halde görmüş ve ona acımıştı. Onun için bir gömlek arattı; boylarının birbirine denk olması sebebiyle Abdullah'ın gömleğinden başka ona uyan bir gömlek bulunamadı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gömleği vermekle dünyada onun iyilik minnetini üzerinden düşürmek, böylece ahirette onun kendisine karşı karşılık bekleyeceği bir minneti olmaksızın onunla karşılaşmak istemiştir. Bir görüşe göre de: Oğluna ikramda bulunmak, talebini yerine getirmek ve gönlünü hoş etmek için ona gömleği vermiştir. Birinci görüş daha sahihtir; bunu Buhârî, Câbir...

ابن عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ أُتِيَ بِأُسَارَى وَأُتِيَ بِالْعَبَّاسِ وَلَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ ثَوْبٌ، فَطَلَبَ النَّبِيُّ ﷺ لَهُ قَمِيصًا فَوَجَدُوا قَمِيصَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ يَقْدِرُ عَلَيْهِ، فَكَسَاهُ النَّبِيُّ ﷺ إِيَّاهُ، فَلِذَلِكَ نَزَعَ النَّبِيُّ ﷺ قَمِيصَهُ الَّذِي أَلْبَسَهُ. وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: [إِنَّ قَمِيصِي لَا يُغْنِي عَنْهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَإِنِّي لَأَرْجُو أَنْ يُسْلِمَ بِفِعْلِي هَذَا أَلْفُ رَجُلٍ مِنْ قَوْمِي]. كَذَا فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ (مِنْ قَوْمِي) يُرِيدُ مِنْ مُنَافِقِي الْعَرَبِ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ قَالَ: (رِجَالٌ مِنْ قَوْمِهِ). وَوَقَعَ فِي مَغَازِي ابْنِ إِسْحَاقَ وَفِي بَعْضِ كُتُبِ التَّفْسِيرِ: فَأَسْلَمَ وَتَابَ لِهَذِهِ الْفَعْلَةِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَلْفُ رَجُلٍ مِنَ الْخَزْرَجِ. السَّابِعَةُ- لَمَّا قَالَ تَعَالَى:" وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً" قَالَ عُلَمَاؤُنَا: هَذَا نَصٌّ فِي الِامْتِنَاعِ مِنْ الصَّلَاةِ عَلَى الْكُفَّارِ، وَلَيْسَ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى الصَّلَاةِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ. وَاخْتُلِفَ هَلْ يُؤْخَذُ مِنْ مَفْهُومِهِ وُجُوبُ الصَّلَاةِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ عَلَى قَوْلَيْنِ. يُؤْخَذُ لِأَنَّهُ عَلَّلَ الْمَنْعَ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَى الكفار لكفرهم لقوله تعالى:" بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ" فَإِذَا زَالَ الْكُفْرُ وَجَبَتِ الصَّلَاةُ. وَيَكُونُ هَذَا نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ" [المطففين: ١٥] يَعْنِي الْكُفَّارَ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ غَيْرَ الْكُفَّارِ يَرَوْنَهُ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ، فَذَلِكَ مِثْلُهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. أَوْ تُؤْخَذُ الصَّلَاةُ مِنْ دَلِيلٍ خَارِجٍ عَنِ الْآيَةِ، وَهِيَ الْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ فِي الْبَابِ، وَالْإِجْمَاعُ. وَمَنْشَأُ الْخِلَافِ الْقَوْلُ بِدَلِيلِ الْخِطَابِ وَتَرْكُهُ. رَوَى مُسْلِمٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ أَخًا لَكُمْ قَدْ مَاتَ فَقُومُوا فَصَلُّوا عَلَيْهِ) قَالَ: فَقُمْنَا فَصَفَفْنَا صَفَّيْنِ، يَعْنِي النَّجَاشِيَّ. وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَعَى لِلنَّاسِ النَّجَاشِيَّ فِي الْيَوْمِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ، فَخَرَجَ بِهِمْ إِلَى الْمُصَلَّى وَكَبَّرَ أَرْبَعَ تَكْبِيرَاتٍ. وَأَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَرْكُ الصَّلَاةِ عَلَى جَنَائِزِ الْمُسْلِمِينَ، مِنْ أَهْلِ الْكَبَائِرِ كَانُوا أَوْ صَالِحِينَ، وِرَاثَةً عَنْ نَبِيِّهِمْ ﷺ قَوْلًا وَعَمَلًا. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَاتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى ذَلِكَ إِلَّا فِي الشَّهِيدِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَإِلَّا في أهل البدع والبغاة.

[Câbir] b. Abdillâh dedi ki: Bedir günü esirler getirilmişti; el-Abbâs da getirilmişti ve üzerinde bir elbise yoktu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun için bir gömlek aradı; Abdullah b. Übey'in gömleğinin ona uyduğunu gördüler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o gömleği ona giydirdi. İşte bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [Abdullah b. Übey vefat ettiğinde] ona giydirdiği kendi gömleğini çıkarıp verdi. Hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu [nakledilmiştir]: «Şüphesiz ki benim gömleğim onu Allah'a karşı hiçbir şeyden koruyup kurtaramaz; fakat ben bu hareketim sebebiyle kavmimden bin kişinin Müslüman olacağını umuyorum.» Bazı rivayetlerde bu şekilde «kavmimden» [ifadesi yer almaktadır ki] bununla Arap münafıklarını kastetmektedir. Sahih olan ise: «Kavminden adamlar» demiş olmasıdır. İbn İshâk'ın el-Meğâzî'sinde ve bazı tefsir kitaplarında: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu davranışı sebebiyle Hazreç'ten bin adam Müslüman olup tövbe etti» şeklinde geçmektedir. Yedinci Mesele- Yüce Allah: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını ebediyen kılma!” buyurunca, âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu, kâfirlerin cenaze namazını kılmaktan kaçınma hususunda sarih bir hükümdür (nasstır); müminlerin cenaze namazının kılınacağına dair ise [bu ayette doğrudan] bir delil yoktur. Ayetin mefhumundan (zıt anlamından) müminlerin cenaze namazını kılmanın vacip olduğu hükmünün çıkarılıp çıkarılamayacağı hususunda iki farklı görüş vardır: [Birinci görüşe göre] bu hüküm çıkarılır; çünkü [Yüce Allah] kâfirlerin cenaze namazının kılınmasını yasaklamayı, { بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr ettiler” buyruğundan ötürü onların küfrüyle illetlendirmiştir (gerekçelendirmiştir). Dolayısıyla küfür ortadan kalkınca namaz [kılmak] vacip olur. Bu durum, Yüce Allah'ın kâfirleri kastederek buyurduğu: { كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ } “Hayır! Şüphesiz onlar o gün Rablerinden perdelenmişlerdir” [el-Mutaffifîn 83/15] ayetine benzer. Bu ayet, kâfirlerin dışındakilerin -ki onlar müminlerdir- O'nu göreceklerine delalet etmiştir; işte bu da onun gibidir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yahut namaz [kılmanın vücubiyeti], ayetin dışındaki bir delilden -yani bu konuda varit olan hadislerden ve icmâdan- alınır. İhtilafın kaynağı ise delîlü'l-hitâbı (mefhûm-i muhalefeti) delil kabul edip etmemektir. Müslim, Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bir din kardeşiniz vefat etti; kalkın ve onun cenaze namazını kılın» buyurdu. [Câbir] dedi ki: «Bunun üzerine kalktık ve iki saf olduk»; yani Necâşî'yi [kastetmiştir]. Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Necâşî'nin vefat ettiği gün onun ölüm haberini insanlara duyurdu; ardından onları musallaya (namazgâha) çıkardı ve dört tekbir aldı. Müslümanlar, peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'den söz ve amel olarak tevarüs ettikleri üzere, büyük günah işleyenlerden olsun salih kimselerden olsun Müslümanların cenaze namazını terk etmenin caiz olmadığı konusunda icmâ etmişlerdir. Allah'a hamdolsun. Âlimler, daha önce geçtiği üzere şehit müstesna ve bir de bidat ehli ile bağîler (âsiler) müstesna olmak üzere bu hususta ittifak etmişlerdir.

الثَّامِنَةُ- وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ التَّكْبِيرَ أَرْبَعٌ. قَالَ ابْنُ سِيرِينَ: كَانَ التَّكْبِيرُ ثَلَاثًا فَزَادُوا وَاحِدَةً. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يُكَبِّرُ خَمْسًا، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ. وَعَنْ عَلِيٍّ: سِتُّ تَكْبِيرَاتٍ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ: ثَلَاثُ تَكْبِيرَاتٍ وَالْمُعَوَّلُ عَلَيْهِ أَرْبَعٌ. رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أُبَيِّ بْنُ كَعْبٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (إِنَّ الْمَلَائِكَةَ صَلَّتْ عَلَى آدَمَ فَكَبَّرَتْ عَلَيْهِ أَرْبَعًا وَقَالُوا هَذِهِ سُنَّتُكُمْ يَا بَنِي آدَمَ). التَّاسِعَةُ- وَلَا قِرَاءَةَ فِي هَذِهِ الصَّلَاةِ فِي الْمَشْهُورِ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَكَذَلِكَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ، لِقَوْلِهِ ﷺ: (إِذَا صَلَّيْتُمْ عَلَى الْمَيِّتِ فَأَخْلِصُوا لَهُ الدُّعَاءَ) رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَمُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ وَأَشْهَبُ مِنْ عُلَمَائِنَا وَدَاوُدُ إِلَى أَنَّهُ يَقْرَأُ بِالْفَاتِحَةِ، لِقَوْلِهِ ﵇: (لَا صَلَاةَ إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ) حَمْلًا لَهُ عَلَى عُمُومِهِ. وَبِمَا خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَصَلَّى عَلَى جِنَازَةٍ فَقَرَأَ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَقَالَ: لِتَعْلَمُوا أَنَّهَا سُنَّةٌ. وَخَرَّجَ النَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: السُّنَّةُ فِي الصَّلَاةِ عَلَى الْجَنَائِزِ أَنْ يَقْرَأَ فِي التَّكْبِيرَةِ الْأُولَى بِأُمِّ الْقُرْآنِ مُخَافَتَةً، ثُمَّ يُكَبِّرُ ثَلَاثًا، وَالتَّسْلِيمُ عِنْدَ الْآخِرَةِ. وَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ الْمَرْوَزِيُّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ أَيْضًا قَالَ: السُّنَّةُ فِي الصَّلَاةِ عَلَى الْجَنَائِزِ أَنْ تُكَبِّرَ، ثُمَّ تَقْرَأُ بِأُمِّ الْقُرْآنِ، ثُمَّ تُصَلِّي عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، ثُمَّ تُخْلِصُ الدُّعَاءَ لِلْمَيِّتِ. وَلَا يَقْرَأُ إِلَّا فِي التَّكْبِيرَةِ الْأُولَى ثُمَّ يُسَلِّمُ. قَالَ شَيْخُنَا أَبُو الْعَبَّاسِ: وَهَذَانِ الْحَدِيثَانِ صَحِيحَانِ، وَهُمَا مُلْحَقَانِ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ بِالْمُسْنَدِ. وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ أَوْلَى، إِذْ فِيهِ جَمْعٌ بَيْنَ قَوْلِهِ ﵇: (لَا صَلَاةَ) وَبَيْنَ إِخْلَاصِ الدُّعَاءِ لِلْمَيِّتِ. وَقِرَاءَةُ الْفَاتِحَةِ فِيهَا إِنَّمَا هِيَ اسْتِفْتَاحٌ لِلدُّعَاءِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْعَاشِرَةُ- وَسُنَّةُ الْإِمَامِ أَنْ يَقُومَ عِنْدَ رَأْسِ الرَّجُلِ وَعَجِيزَةِ الْمَرْأَةِ، لِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَنَسٍ وَصَلَّى عَلَى جِنَازَةٍ فَقَالَ لَهُ الْعَلَاءُ بْنُ زِيَادٍ: يَا أَبَا حَمْزَةَ، هَكَذَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي عَلَى الْجَنَائِزِ كَصَلَاتِكَ يُكَبِّرُ أَرْبَعًا وَيَقُومُ عِنْدَ رَأْسِ الرَّجُلِ وَعَجِيزَةِ الْمَرْأَةِ؟ قَالَ: نَعَمْ. وَرَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ قَالَ: صَلَّيْتُ خَلْفَ النَّبِيِّ ﷺ وَصَلَّى عَلَى أُمِّ كَعْبٍ مَاتَتْ وَهِيَ نُفَسَاءُ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلصَّلَاةِ عَلَيْهَا وسطها.

Sekizinci Mesele- Âlimlerin cumhuruna göre tekbir dörttür. İbn Sîrîn: «Tekbir üç idi, sonra bir tane daha artırdılar» demiştir. Bir topluluk beş tekbir alınacağını söylemiştir; bu İbn Mes'ûd ve Zeyd b. Erkam'dan rivayet edilmiştir. Ali'den ise altı tekbir rivayet edilmiştir. İbn Abbâs, Enes b. Mâlik ve Câbir b. Zeyd'den üç tekbir rivayet edilmiştir; esas alınan ise dört tekbirdir. Dârekutnî, Übey b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Melekler Âdem'in cenaze namazını kıldılar, üzerine dört tekbir aldılar ve: “Ey Âdemoğulları! Bu sizin sünnetinizdir” dediler.» Dokuzuncu Mesele- Mâlik'in mezhebinde meşhur olan görüşe göre bu namazda kıraat yoktur; Ebû Hanîfe ve Sevrî de böyledir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Cenaze üzerine namaz kıldığınız zaman ona ihlasla dua ediniz» buyurmuştur; bunu Ebû Dâvûd, Ebû Hureyre'nin hadisinden rivayet etmiştir. Şâfiî, Ahmed, İshâk, Muhammed b. Mesleme, âlimlerimizden Eşheb ve Dâvûd ise Fâtiha sûresinin okunacağı görüşüne gitmişlerdir; zira Peygamber aleyhisselâm umumuna hamledilmek üzere: «Kitab'ın Fâtiha'sı olmadan namaz olmaz» buyurmuştur. Ayrıca Buhârî'nin İbn Abbâs'tan tahriç ettiği rivayette o, bir cenaze üzerine namaz kılmış, Fâtiha sûresini okumuş ve: «Bunun sünnet olduğunu bilesiniz diye [okudum]» demiştir. Nesâî'nin Ebû Ümâme'den tahriç ettiği hadiste ise o şöyle demiştir: «Cenaze namazındaki sünnet, ilk tekbirde gizlice Ümmü'l-Kur'ân'ı (Fâtiha'yı) okumak, sonra üç tekbir almak ve sonuncusunda selam vermektir.» Muhammed b. Nasr el-Mervezî de yine Ebû Ümâme'den şöyle dediğini zikretmiştir: «Cenaze namazındaki sünnet; tekbir alman, sonra Ümmü'l-Kur'ân'ı okuman, sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât okuman, sonra da meyyit için ihlasla dua etmendir. Sadece ilk tekbirde kıraat yapılır, sonra da selam verilir.» Şeyhimiz Ebu'l-Abbâs şöyle demiştir: Bu iki hadis sahihtir ve usûlcülere göre müsned hükmündedir. Ebû Ümâme'nin hadisiyle amel etmek daha evladır; zira bunda Peygamber aleyhisselâm'ın: «Namaz olmaz» buyruğu ile meyyit için ihlasla dua etmeyi cem etme vardır. Cenaze namazında Fâtiha okunması ise duaya bir başlangıçtır. Doğrusunu Allah bilir. Onuncu Mesele- İmamın sünnet olan duruşu; erkeğin başı hizasında, kadının ise kalçası hizasında durmasıdır. Zira Ebû Dâvûd, Enes'ten rivayet ettiğine göre o bir cenaze namazı kıldırmış, bunun üzerine el-Alâ b. Ziyâd ona: «Ey Ebû Hamza! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cenaze namazlarını tıpkı senin kıldırdığın gibi dört tekbir alarak, erkeğin başı, kadının ise kalçası hizasında durarak mı kıldırırdı?» demiş; o da: «Evet» demiştir. Müslim de Semure b. Cündeb'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında namaz kıldım; loğusa iken vefat eden Ümmü Ka'b'ın cenaze namazını kıldırdı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun namazını kıldırmak için ortasında durdu.

الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ" كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا دَفَنَ الْمَيِّتَ وَقَفَ عَلَى قَبْرِهِ وَدَعَا لَهُ بِالتَّثْبِيتِ، عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ [فِي التذكرة] والحمد لله.

On birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ } “Ve kabrinin başında durma!” buyruğu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ölüyü defnettiği zaman kabrinin başında durur ve [et-Tezkire'de] açıkladığımız üzere ona sebat dilerdi. Allah'a hamdolsun.

[سورة التوبة (٩): آية ٨٥]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 85]

وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٨٥)

{ وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٨٥) } “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin! Allah bunlarla onlara ancak dünyada azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını murad ediyor.”

كَرَّرَهُ تَأْكِيدًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فيه.

Tekit amacıyla bunu tekrarlamıştır. Bu konudaki açıklama daha önce geçmişti.

[سورة التوبة (٩): آية ٨٦]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 86]

وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ (٨٦)

{ وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ (٨٦) } “«Allah'a iman edin ve Resûlü ile birlikte cihad edin!» diye bir sûre indirildiği zaman, onlardan servet sahibi olanlar senden izin istediler ve: «Bizi bırak, oturanlarla beraber olalım!» dediler.”

انْتَدَبَ الْمُؤْمِنُونَ إِلَى الْإِجَابَةِ وَتَعَلَّلَ الْمُنَافِقُونَ. فَالْأَمْرُ لِلْمُؤْمِنِينَ بِاسْتِدَامَةِ الْإِيمَانِ وَلِلْمُنَافِقِينَ بِابْتِدَاءِ الْإِيمَانِ. وَ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ بِأَنْ آمِنُوا. وَ" الطَّوْلِ" الْغِنَى، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَخَصَّهُمْ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ مَنْ لَا طَوْلَ لَهُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى إِذْنٍ لِأَنَّهُ مَعْذُورٌ." (وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ) " أي العاجزين عن الخروج.

Müminler icabet etmeye koştular, münafıklar ise mazeretler ileri sürdüler. Buradaki emir müminler için imanda sebat etmeye, münafıklar için ise imana başlamaya yöneliktir. { أَنْ } kelimesi nasb mahallindedir, yani 'bi-en âminû' (بِأَنْ آمِنُوا) takdirindedir. Tavil (الطَّوْلِ) zenginlik, varlık demektir; daha önce geçmişti. Onları özellikle zikretmesi, gücü yetmeyenin zaten mazeretli olduğu için izin istemeye ihtiyacı bulunmamasındandır. { وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ } “Ve: «Bizi bırak, oturanlarla beraber olalım!» dediler” yani sefere çıkmaktan aciz olanlarla beraber.

[سورة التوبة (٩): الآيات ٨٧ الى ٨٩]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 87-89]

رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ (٨٧) لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩)

{ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ (٨٧) لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩) } “Onlar geride kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular ve kalpleri mühürlendi; artık onlar anlamazlar. Fakat Resûl ve onunla beraber iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler. İşte bütün hayırlar onlaradır ve işte kurtuluşa erenler onlardır. Allah onlara, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur!”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" (رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ) "" الْخَوالِفِ" جَمْعُ خَالِفَةٍ، أَيْ مَعَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ وَأَصْحَابِ الْأَعْذَارِ مِنَ الرِّجَالِ. وَقَدْ يُقَالُ لِلرَّجُلِ: خَالِفَةٌ وَخَالِفٌ أَيْضًا إِذَا كَانَ غَيْرَ نَجِيبٍ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. يُقَالُ: فُلَانٌ خَالِفَةُ أَهْلِهِ إِذَا كَانَ دُونَهُمْ. قَالَ النحاس:

Yüce Allah'ın: { رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ } “Onlar geride kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular” âyetindeki "el-havâlif" (الْخَوالِف), "hâlife"nin (خَالِفَة) çoğuludur; yani kadınlar, çocuklar ve erkeklerden mazeret sahipleriyle beraber [olmaya razı oldular] demektir. Nitekim daha önce geçtiği üzere, soylu ve meziyetli olmayan bir erkek için de hâlife (خَالِفَة) ve hâlif (خَالِف) denilebilir. Bir kimse aile fertlerinden daha aşağı derecede kaldığında "Falanca ailesinin hâlifesidir (فُلَانٌ خَالِفَةُ أَهْلِهِ)" denir. en-Nahhâs şöyle demiştir:

وَأَصْلُهُ مِنْ خَلَفَ اللَّبَنُ يَخْلُفُ إِذَا حَمُضَ مِنْ طُولِ مُكْثِهِ. وَخَلَفَ فَمُ الصَّائِمِ إِذَا تَغَيَّرَ رِيحُهُ، وَمِنْهُ فُلَانٌ خَلَفُ سَوْءٍ، إِلَّا أَنَّ فَوَاعِلَ جَمْعُ فَاعِلَةٍ. وَلَا يُجْمَعُ (فَاعِلٌ) صِفَةً عَلَى فَوَاعِلَ إِلَّا فِي الشِّعْرِ، إِلَّا فِي حَرْفَيْنِ، وَهُمَا فَارِسٌ وَهَالِكٌ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي وَصْفِ الْمُجَاهِدِينَ:" وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ" قِيلَ: النِّسَاءُ الْحِسَانُ، عَنِ الْحَسَنِ. دَلِيلُهُ قَوْلُهُ ﷿:" فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ" [الرحمن: ٧٠]. وَيُقَالُ: هِيَ خَيْرَةُ النِّسَاءِ. وَالْأَصْلُ خَيِّرَةٌ فَخُفِّفَ، مِثْلَ هَيِّنَةٌ وَهَيْنَةٌ. وَقِيلَ: جَمْعُ خَيْرٍ. فَالْمَعْنَى لَهُمْ مَنَافِعُ الدَّارَيْنِ وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الْفَلَاحِ. والجنات: والبساتين. وقد تقدم أيضا.

Bunun aslı; sütün uzun süre beklemekten ekşimesi halinde söylenen 'Halefe'l-lebenü yahlüfü' (خَلَفَ اللَّبَنُ يَخْلُفُ) ifadesinden gelir. Oruçlunun ağız kokusu değiştiğinde 'halefe femü's-sâim' denilir; nitekim 'fülânün halefü sev'' (فُلَانٌ خَلَفُ سَوْءٍ) sözü de bundandır. Ancak fevâil (فَوَاعِل) vezni, fâile (فَاعِلَة) vezninin çoğuludur. Bir sıfat olan fâil (فَاعِلٌ) vezni -şiir hariç ve fâris (فَارِس) ile hâlik (هَالِك) kelimeleri müstesna- fevâil vezninde çoğul yapılmaz. Yüce Allah'ın mücahidlerin vasfı hakkındaki: { وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ } “İşte bütün hayırlar onlaradır” buyruğunda geçen 'el-hayrât' kelimesinin güzel kadınlar olduğu Hasan'dan nakledilmiştir. Bunun delili aziz ve celil olan Allah'ın: { فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ } “Oralarda huyu güzel, yüzü güzel kadınlar vardır” [er-Rahmân 55/70] buyruğudur. 'Hiye hayretü'n-nisâ' denilir. Kelimenin aslı 'hayyire' (خَيِّرَةٌ) olup 'heyyine'nin (هَيِّنَةٌ) 'heyne' (هَيْنَةٌ) yapılması gibi tahfif edilmiştir (hafifletilmiştir). Hayr (خَيْر) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; buna göre mana: Her iki yurdun menfaatleri onlaradır, demek olur. Felâh (kurtuluş) kelimesinin manası daha önce geçmişti. el-Cennât (الْجَنَّاتُ) ise bahçeler demektir; açıklaması daha önce geçmişti.

[سورة التوبة (٩): آية ٩٠]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 90]

وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٠)

{ وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٠) } “Bedevîlerden mazeret beyan edenler kendilerine izin verilsin diye geldiler; Allah'a ve Resûlü'ne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar. Onlardan inkâr edenlere pek acı bir azap isabet edecektir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ" قَرَأَ الْأَعْرَجُ وَالضَّحَّاكُ" الْمُعْذَرُونَ" مُخَفَّفًا. وَرَوَاهَا أَبُو كُرَيْبٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَرَوَاهَا أَصْحَابُ الْقِرَاءَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ" وَجَاءَ الْمُعْذَرُونَ" مُخَفَّفَةً، مِنْ أَعْذَرَ. وَيَقُولُ: وَاللَّهِ لَهَكَذَا أُنْزِلَتْ. قَالَ النَّحَّاسُ: إِلَّا أَنَّ مَدَارَهَا عَنِ الْكَلْبِيِّ، وَهِيَ مِنْ أَعْذَرَ، وَمِنْهُ قَدْ أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ، أَيْ قَدْ بَالَغَ فِي الْعُذْرِ مَنْ تَقَدَّمَ إِلَيْكَ فَأَنْذَرَكَ. وَأَمَّا" الْمُعَذِّرُونَ" بِالتَّشْدِيدِ فَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُ يَكُونُ الْمُحِقَّ، فَهُوَ فِي الْمَعْنَى الْمُعْتَذِرِ، لِأَنَّ لَهُ عُذْرًا. فَيَكُونُ" الْمُعَذِّرُونَ" عَلَى هَذِهِ أَصْلُهُ الْمُعْتَذِرُونَ، وَلَكِنَّ التَّاءَ قُلِبَتْ ذَالًا فَأُدْغِمَتْ فِيهَا وَجُعِلَتْ حَرَكَتُهَا عَلَى العين، كما قرئ" يخصمون" [يس: ٤٩] بِفَتْحِ الْخَاءِ. وَيَجُوزُ" الْمُعِذِّرُونَ" بِكَسْرِ الْعَيْنِ لِاجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ. وَيَجُوزُ ضَمُّهَا اتِّبَاعًا لِلْمِيمِ. ذَكَرَهُ الْجَوْهَرِيُّ وَالنَّحَّاسُ. إِلَّا أَنَّ النَّحَّاسَ حَكَاهُ عَنِ الْأَخْفَشِ وَالْفَرَّاءِ وَأَبِي حَاتِمٍ وَأَبِي عُبَيْدٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْأَصْلُ الْمُعْتَذِرُونَ، ثُمَّ أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الذَّالِ، وَيَكُونُونَ الَّذِينَ لَهُمْ عُذْرٌ. قَالَ لَبِيَدٍ:

Yüce Allah'ın: { وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ } buyruğundaki kelimeyi el-A'rec ve Dahhâk şeddesiz olarak «el-mu'zirûn» (الْمُعْذَرُونَ) şeklinde okumuşlardır. Bunu Ebû Küreyb, Ebû Bekr'den, o da Âsım'dan rivayet etmiştir; kıraat âlimleri de İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir. el-Cevherî şöyle demiştir: İbn Abbâs 'e'zara' (أَعْذَرَ) fiilinden şeddesiz olarak «ve câe'l-mu'zirûn» (وَجَاءَ الْمُعْذَرُونَ) şeklinde okur ve: «Vallahi ayet böyle indirildi!» derdi. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ancak bu kıraatin senedinin mihveri el-Kelbî'dir. Bu kelime 'e'zara' (أَعْذَرَ) kökünden gelir; nitekim 'kad e'zara men enzara' (قَدْ أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ) sözü de bundandır; yani seni önceden uyaran kimse mazeret beyanında son noktaya varmıştır. Şeddeli olan «el-mu'azzirûn» (الْمُعَذِّرُونَ) okuyuşuna gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Haklı kimse olmasıdır; bu durumda mana bakımından 'özrü olan kimse' yani 'el-mu'tezir' (الْمُعْتَذِرِ) anlamındadır. Bu durumda «el-mu'azzirûn» kelimesinin aslı 'el-mu'tezirûn' (الْمُعْتَذِرُونَ) olur; ancak 'tâ' harfi 'zâl'e dönüştürülüp ona idgam edilmiş ve harekesi de 'ayn' harfine verilmiştir; nitekim Yâsîn Sûresi'ndeki { يَخِصِّمُونَ } [Yâsîn 36/49] kelimesi 'hâ'nın fethasıyla okunduğu gibidir. İki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle 'ayn'ın kesresiyle «el-mu'izzirûn» (الْمُعِذِّرُونَ) okunması da caizdir; 'mîm'e uyarak dammesiyle okunması da caizdir. Bunu el-Cevherî ve en-Nehhâs zikretmiştir; ancak en-Nehhâs bunu el-Ahfeş, el-Ferrâ, Ebû Hâtim ve Ebû Ubeyd'den nakletmiştir. Kelimenin aslının 'el-mu'tezirûn' olup sonra 'tâ' harfinin 'zâl'e idgam edilmiş olması ve bunların gerçek mazereti bulunan kimseler olması da caizdir. Lebîd şöyle demiştir:

إِلَى الْحَوْلِ ثُمَّ اسْمُ السَّلَامِ عَلَيْكُمَا ... وَمَنْ يَبْكِ حَوْلًا كَامِلًا فَقَدِ اعْتَذَرْ

Bir yıla kadar [ağlayın], sonra ikinize selâm olsun... / Zira tam bir yıl ağlayan kimse, artık mazeretini beyan etmiş (görevini yapmış) sayılır.

وَالْقَوْلُ الْآخَرُ أَنَّ الْمُعَذِّرَ قَدْ يَكُونُ غَيْرَ مُحِقٍّ، وَهُوَ الَّذِي يَعْتَذِرُ وَلَا عُذْرَ لَهُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: فَهُوَ الْمُعَذِّرُ عَلَى جِهَةِ الْمُفَعِّلِ، لِأَنَّهُ الْمُمَرِّضُ وَالْمُقَصِّرُ يَعْتَذِرُ بِغَيْرِ عُذْرٍ. قَالَ غَيْرُهُ: يُقَالُ عُذِرَ فُلَانٌ فِي أَمْرِ كَذَا تَعْذِيرًا، أَيْ قَصَّرَ وَلَمْ يُبَالِغْ فِيهِ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُمُ اعْتَذَرُوا بِالْكَذِبِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ: لَعَنَ اللَّهُ الْمُعَذِّرِينَ. كَأَنَّ الْأَمْرَ عِنْدَهُ أَنَّ الْمُعَذِّرَ بِالتَّشْدِيدِ هُوَ الْمُظْهِرُ لِلْعُذْرِ، اعْتِلَالًا مِنْ غَيْرِ حَقِيقَةٍ لَهُ فِي الْعُذْرِ. النَّحَّاسُ: قَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْأَصْلُ فِيهِ الْمُعْتَذِرِينَ، وَلَا يَجُوزُ الْإِدْغَامُ فَيَقَعُ اللَّبْسُ. ذَكَرَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ أَنَّ الْإِدْغَامَ مُجْتَنَبٌ عَلَى قَوْلِ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ، [بَعْدَ [ أَنْ كَانَ سِيَاقُ الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ مَذْمُومُونَ لَا عُذْرَ لَهُمْ، قَالَ: لِأَنَّهُمْ جَاءُوا لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَلَوْ كَانُوا مِنَ الضُّعَفَاءِ وَالْمَرْضَى وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ لَمْ يَحْتَاجُوا أَنْ يَسْتَأْذِنُوا. قَالَ النَّحَّاسُ: واصل المعذرة والاعذار والتعذير من شي وَاحِدٍ وَهُوَ مِمَّا يَصْعُبُ وَيَتَعَذَّرُ. وَقَوْلُ الْعَرَبِ: مَنْ عَذِيرِي مِنْ فُلَانٍ، مَعْنَاهُ قَدْ أَتَى أَمْرًا عَظِيمًا يَسْتَحِقُّ أَنْ أُعَاقِبَهُ عَلَيْهِ وَلَمْ يَعْلَمِ النَّاسُ بِهِ، [فَمَنْ يَعْذِرُنِي [إِنْ عَاقَبْتُهُ. فَعَلَى قِرَاءَةِ التَّخْفِيفِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمُ الَّذِينَ تَخَلَّفُوا بِعُذْرٍ فَأَذِنَ لَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ. وَقِيلَ: هُمْ رَهْطُ عَامِرِ بْنِ الطُّفَيْلِ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوْ غزونا معك أغارت أعراب طئ عَلَى حَلَائِلِنَا وَأَوْلَادِنَا وَمَوَاشِينَا، فَعَذَرَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ. وَعَلَى قِرَاءَةِ التَّشْدِيدِ فِي الْقَوْلِ الثَّانِي، هُمْ قَوْمٌ مِنْ غِفَارٍ اعْتَذَرُوا فَلَمْ يَعْذُرْهُمُ النَّبِيُّ ﷺ، لِعِلْمِهِ أَنَّهُمْ غَيْرُ مُحِقِّينَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَعَدَ قَوْمٌ بِغَيْرِ عُذْرٍ أَظْهَرُوهُ جُرْأَةً عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهُمُ الَّذِينَ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ فَقَالَ:" وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ" وَالْمُرَادُ بِكَذِبِهِمْ قَوْلُهُمْ: إِنَّا مؤمنون. و" لِيُؤْذَنَ" نصب بلام كي.

Diğer görüşe göre ise: el-Mu'azzir (الْمُعَذِّر) haklı olmayan kimsedir; bu da mazereti olmadığı halde mazeret uyduran kimsedir. el-Cevherî şöyle demiştir: O, 'müfa''il' (المُفَعِّل) kalıbında 'el-mu'azzir'dir; çünkü o savsaklayan, gevşeklik gösteren ve mazeretsiz olarak mazeret uyduran kimsedir. Başkası ise şöyle demiştir: Bir kimse bir işte kusur edip onda gereken çabayı göstermediği zaman 'uzzira fülânün fî emri kezâ ta'zîran' denilir. Manası şudur: Onlar yalan mazeretler ileri sürmüşlerdir. el-Cevherî demiştir ki: İbn Abbâs: «Allah, mazeret uyduranlara (el-mu'azzirîn) lanet etsin!» derdi. Sanki onun nezdinde şeddeli olan 'el-mu'azzir', gerçekte bir mazereti bulunmadığı halde bahane ileri sürerek mazeretli görünen kimsedir. en-Nehhâs demiştir ki: Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Yezîd: «Bunun aslının 'el-mu'tezirîn' olması caiz değildir; iltibas (karışıklık) meydana geleceğinden idgam caiz olmaz» demiştir. İsmâil b. İshâk, sözün akışının onların yerilmiş ve mazeretsiz kimseler olduğuna delalet etmesinden sonra [] Halîl ve Sîbeveyhi'nin görüşüne göre idgamdan kaçınılacağını zikretmiştir. Dedi ki: Çünkü onlar kendilerine izin verilsin diye gelmişlerdi; eğer zayıflardan, hastalardan ve harcayacak bir şey bulamayanlardan olsalardı izin istemeye ihtiyaç duymazlardı. en-Nehhâs dedi ki: Ma'ziret (el-ma'zireh), i'zâr (el-i'zâr) ve ta'zîr (et-ta'zîr) kelimelerinin aslı tek bir şeyden gelir ki o da zor ve imkânsız olan şeylerdir. Arapların: 'Men azîrî min fülân' sözünün manası: O, kendisini cezalandırmamı gerektirecek büyük bir iş yapmıştır, insanlar ise bunu bilmemektedir; [şayet onu cezalandırırsam beni kim mazur görür? [demektir. Hafifletilmiş (şeddesiz) okuyuşa göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Bunlar geçerli bir mazeretle geri kalan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in de kendilerine izin verdiği kimselerdir. Şöyle de denilmiştir: Bunlar Âmir b. et-Tufeyl'in kavmidir; şöyle demişlerdi: «Ey Allah'ın Resûlü! Eğer seninle birlikte savaşırsak Tayy bedevileri kadınlarımıza, çocuklarımıza ve hayvanlarımıza baskın yaparlar.» Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları mazur gördü. İkinci görüşteki şeddeli okuyuşa göre ise bunlar Gıfâr kabilesinden bir topluluktur; mazeret beyan etmişler, ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem haklı olmadıklarını bildiği için onları mazur görmemiştir. Doğrusunu Allah bilir. Bir topluluk da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı cüretkârlık göstererek hiçbir mazeret ileri sürmeksizin oturup kalmıştır. İşte bunlar Yüce Allah'ın haklarında: { وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar” diye haber verdiği kimselerdir. Onların yalan söylemelerinden maksat: «Biz müminiz» demeleridir. { لِيُؤْذَنَ } ifadesi ta'lil bildiren lâm (lâm-ı key) ile nasb edilmiştir.

[سورة التوبة (٩): الآيات ٩١ الى ٩٢]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 91-92]

لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاَّ يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ (٩٢)

{ لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاَّ يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ (٩٢) } “Allah'a ve Resûlü'ne karşı sadakat gösterip samimi kaldıkları takdirde zayıflara, hastalara ve [cihad uğrunda] harcayacak bir şey bulamayanlara [sefere katılmadıklarından ötürü] bir günah yoktur. İyilik edip samimi davrananların aleyhine [kınanacak] bir yol yoktur. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (91) Kendilerini [binek temin edip] bindiresin diye sana geldiklerinde: «Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum» dediğin; onlar da sarf edecek bir şey bulamadıklarından dolayı kederlerinden gözleri yaş dökerek geri döndükleri vakit, o kimselerin aleyhine de [bir günah/sorumluluk] yoktur. (92)”

فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ" الْآيَةَ. أَصْلٌ فِي سُقُوطُ التَّكْلِيفِ عن العاجز، فكل من عجز عن شي سَقَطَ عَنْهُ، فَتَارَةً إِلَى بَدَلٍ هُوَ فِعْلٌ، وَتَارَةً إِلَى بَدَلٍ هُوَ غُرْمٌ، وَلَا فَرْقَ بَيْنَ الْعَجْزِ مِنْ جِهَةِ الْقُوَّةِ أَوِ الْعَجْزِ مِنْ جِهَةِ الْمَالِ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها" [البقرة: ٢٨٦] وَقَوْلُهُ:" لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ" [النور: ٦١]. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (لَقَدْ تَرَكْتُمْ بِالْمَدِينَةِ أَقْوَامًا مَا سِرْتُمْ مَسِيرًا وَلَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ وَلَا قَطَعْتُمْ مِنْ وَادٍ إِلَّا وَهُمْ مَعَكُمْ فِيهِ). قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَكَيْفَ يَكُونُونَ مَعَنَا وَهُمْ بِالْمَدِينَةِ؟ قَالَ: (حَبَسَهُمُ الْعُذْرُ). فَبَيَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَعَ مَا ذَكَرْنَا مِنْ نَظَائِرِهَا أَنَّهُ لَا حَرَجَ عَلَى الْمَعْذُورِينَ، وَهُمْ قَوْمٌ عُرِفَ عُذْرُهُمْ كَأَرْبَابِ الزَّمَانَةِ وَالْهَرَمِ وَالْعَمَى وَالْعَرَجِ، وَأَقْوَامٍ لَمْ يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ، فَقَالَ: لَيْسَ عَلَى هَؤُلَاءِ حَرَجٌ. (إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ) إِذَا عَرَفُوا الْحَقَّ وَأَحَبُّوا أَوْلِيَاءَهُ وَأَبْغَضُوا أَعْدَاءَهُ قَالَ الْعُلَمَاءُ: فَعَذَرَ الْحَقُّ سُبْحَانَهُ أَصْحَابَ الْأَعْذَارِ، وَمَا صَبَرَتِ الْقُلُوبُ، فَخَرَجَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ إِلَى أُحُدٍ وَطَلَبَ أَنْ يُعْطَى اللِّوَاءَ فَأَخَذَهُ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ، فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْكُفَّارِ فَضَرَبَ يَدَهُ الَّتِي فِيهَا اللِّوَاءُ فَقَطَعَهَا، فَأَمْسَكَهُ بِالْيَدِ الْأُخْرَى فَضَرَبَ الْيَدَ الْأُخْرَى فَأَمْسَكَهُ بِصَدْرِهِ وَقَرَأَ" وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ" [آل عمران: ١٤٤]. هَذِهِ عَزَائِمُ الْقَوْمِ. وَالْحَقُّ يَقُولُ:" لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ" [النور: ٦١] وَهُوَ فِي الْأَوَّلِ." وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ" [النور: ٦١] وَعَمْرُو بْنُ الْجَمُوحِ مِنْ نُقَبَاءِ الْأَنْصَارِ أَعْرَجُ وَهُوَ فِي أَوَّلِ الْجَيْشِ. قَالَ لَهُ الرَّسُولُ ﵇: (إِنَّ اللَّهَ قَدْ عَذَرَكَ) فَقَالَ: وَاللَّهِ لَأَحْفِرَنَّ بِعَرْجَتِي هَذِهِ فِي الْجَنَّةِ، إِلَى أَمْثَالِهِمْ حَسْبَ مَا تَقَدَّمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ ذِكْرِهِمْ ﵃. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: وَلَقَدْ كَانَ الرَّجُلُ يُؤْتَى بِهِ يُهَادَى بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ حَتَّى يُقَامَ فِي الصف.

Burada altı mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ } “Güçsüzlere... bir sorumluluk yoktur” ayeti, aciz olandan mükellefiyetin düşmesi hususunda bir asıldır (temel dayanaktır). Bir şeyden aciz kalan kimseden o yükümlülük düşer; bu düşüş bazen fiil cinsinden bir bedele, bazen de mali bir bedele intikal eder. Bedeni güç bakımından aciz olmak ile mal bakımından aciz olmak arasında hiçbir fark yoktur. Bu ayetin bir benzeri Yüce Allah'ın: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” [el-Bakara 2/286] ayeti ile: { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ } “Köre güçlük yoktur, topala güçlük yoktur, hastaya da güçlük yoktur” [en-Nûr 24/61] ayetidir. Ebû Dâvûd'un Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَقَدْ تَرَكْتُمْ بِالْمَدِينَةِ أَقْوَامًا مَا سِرْتُمْ مَسِيرًا وَلَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ وَلَا قَطَعْتُمْ مِنْ وَادٍ إِلَّا وَهُمْ مَعَكُمْ فِيهِ » «Medine'de geride öyle kimseler bıraktınız ki, katettiğiniz her mesafede, yaptığınız her harcamada ve aştığınız her vadide onlar mutlaka sizinle beraberdirler.» Sahabeler: “Ey Allah'ın Resûlü! Onlar Medine'de oldukları halde nasıl bizimle beraber olabilirler?” diye sordular. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: « حَبَسَهُمُ الْعُذْرُ » «Onları mazeretleri alıkoymuştur» buyurdu. Bu ayet, zikrettiğimiz benzerleriyle birlikte, mazereti olanlara hiçbir sorumluluk ve vebal olmadığını açıklamaktadır. Bunlar; kronik hastalık sahipleri, aşırı yaşlılar, körler ve topallar gibi mazereti bilinen kimseler ile harcayacak bir şey bulamayan kimselerdir. Allah Teâlâ: “Bunlara hiçbir vebal yoktur” buyurmuştur. { إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'a ve Resûlü'ne samimi ve sadık kaldıkları takdirde...” ifadesi; hakkı bildikleri, O'nun dostlarını sevip düşmanlarına buğzettikleri takdirde [mazurdurlar demektir]. İlim ehli şöyle demiştir: Hak Teâlâ mazeret sahiplerini mazur gördü, ancak gönüller [cihaddan geri kalmaya] dayanamadı. Nitekim İbn Ümmü Mektûm Uhud'a çıktı ve sancağın kendisine verilmesini istedi; fakat sancağı Mus'ab b. Umeyr aldı. Kâfirlerden biri gelip sancağı tuttuğu eline vurarak kesti. O da sancağı diğer eliyle tuttu. Bu sefer diğer eline de vurdu; bunun üzerine Mus'ab sancağı göğsüyle kavradı ve: { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de nice peygamberler gelip geçmiştir” [Âl-i İmrân 3/144] ayetini okudu. İşte bu zevatın azmi böyleydi. Hak Teâlâ: { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ } “Köre hiçbir sorumluluk yoktur” [en-Nûr 24/61] buyurmaktadır; o ise en ön saftaydı. { وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ } “Topala hiçbir sorumluluk yoktur” [en-Nûr 24/61] buyurmaktadır; Ensâr'ın ileri gelenlerinden Amr b. el-Cemûh topal olduğu halde ordunun en önündeydi. Resûl aleyhisselâm ona: « إِنَّ اللَّهَ قَدْ عَذَرَكَ » «Şüphesiz Allah seni mazur saymıştır» buyurunca, o: “Allah'a yemin olsun ki ben bu topallığımla cenneti muhakkak adımlayacağım” demiştir. Bu sûrede daha önce kendilerinden bahsedildiği üzere (radıyallâhu anhüm) onlar gibileri de böyledir. Abdullah b. Mes'ûd da şöyle demiştir: “Yemin olsun ki [öyle hasta kimseler vardı ki] iki kişi arasında [desteklenerek] güçlükle yürütülür ve nihayet cemaat safına durdurulurdu.”

الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِذا نَصَحُوا" النُّصْحُ إِخْلَاصُ الْعَمَلِ مِنَ الْغِشِّ. وَمِنْهُ التَّوْبَةُ النَّصُوحُ. قَالَ نَفْطَوَيْهِ: نَصَحَ الشَّيْءُ إِذَا خَلَصَ. وَنَصَحَ لَهُ الْقَوْلَ أَيْ أَخْلَصَهُ لَهُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (الدِّينُ النَّصِيحَةُ) ثَلَاثًا. قُلْنَا لِمَنْ؟ قَالَ: (لِلَّهِ وَلِكِتَابِهِ وَلِرَسُولِهِ وَلِأَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَعَامَّتِهِمْ". قَالَ الْعُلَمَاءُ: النَّصِيحَةُ لِلَّهِ إِخْلَاصُ الِاعْتِقَادِ فِي الْوَحْدَانِيَّةِ، وَوَصْفُهُ بِصِفَاتِ الْأُلُوهِيَّةِ، وَتَنْزِيهُهُ عَنِ النَّقَائِصِ وَالرَّغْبَةُ فِي مَحَابِّهِ وَالْبُعْدُ مِنْ مَسَاخِطِهِ. وَالنَّصِيحَةُ لِرَسُولِهِ: التَّصْدِيقُ بِنُبُوَّتِهِ، وَالْتِزَامُ طَاعَتِهِ فِي أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ، وَمُوَالَاةُ مَنْ وَالَاهُ وَمُعَادَاةُ مَنْ عَادَاهُ، وَتَوْقِيرُهُ، وَمَحَبَّتُهُ وَمَحَبَّةُ آلِ بَيْتِهِ، وَتَعْظِيمُهُ وَتَعْظِيمُ سُنَّتِهِ، وَإِحْيَاؤُهَا بَعْدَ مَوْتِهِ بِالْبَحْثِ عَنْهَا، وَالتَّفَقُّهِ فِيهَا وَالذَّبِّ عَنْهَا وَنَشْرِهَا وَالدُّعَاءِ إِلَيْهَا، وَالتَّخَلُّقُ بِأَخْلَاقِهِ الْكَرِيمَةِ ﷺ. وَكَذَا النُّصْحُ لِكِتَابِ اللَّهِ: قِرَاءَتُهُ وَالتَّفَقُّهُ فِيهِ، وَالذَّبُّ عَنْهُ وَتَعْلِيمُهُ وَإِكْرَامُهُ وَالتَّخَلُّقُ بِهِ. وَالنُّصْحُ لائمة المسلمين: ترك الخروج عليهم، إرشادهم إِلَى الْحَقِّ وَتَنْبِيهُهُمْ فِيمَا أَغْفَلُوهُ مِنْ أُمُورِ الْمُسْلِمِينَ، وَلُزُومُ طَاعَتِهِمْ وَالْقِيَامُ بِوَاجِبِ حَقِّهِمْ. وَالنُّصْحُ لِلْعَامَّةِ: تَرْكُ مُعَادَاتِهِمْ، وَإِرْشَادُهُمْ وَحُبُّ الصَّالِحِينَ مِنْهُمْ، وَالدُّعَاءُ لِجَمِيعِهِمْ وَإِرَادَةُ الْخَيْرِ لِكَافَّتِهِمْ. وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ (مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَوَادِّهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ مَثَلُ الْجَسَدِ إِذَا اشْتَكَى مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى (. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تعالى: (ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ) " مِنْ سَبِيلٍ" فِي مَوْضِعِ رَفْعِ اسْمِ" مَا" أَيْ مِنْ طَرِيقٍ إِلَى الْعُقُوبَةِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي رَفْعِ الْعِقَابِ عَنْ كُلِّ مُحْسِنٍ. وَلِهَذَا قَالَ عُلَمَاؤُنَا فِي الَّذِي يَقْتَصُّ مِنْ قَاطِعِ يَدِهِ فَيُفْضِي ذَلِكَ فِي السِّرَايَةِ إِلَى إِتْلَافِ نَفْسِهِ: إِنَّهُ لَا دِيَةَ لَهُ، لِأَنَّهُ مُحْسِنٌ فِي اقْتِصَاصِهِ مِنَ الْمُعْتَدِي عَلَيْهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: تَلْزَمُهُ الدِّيَةُ. وَكَذَلِكَ إِذَا صَالَ فَحْلٌ عَلَى رَجُلٍ فَقَتَلَهُ فِي دَفْعِهِ عَنْ نَفْسِهِ فَلَا ضَمَانَ عَلَيْهِ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: تَلْزَمُهُ لِمَالِكِهِ الْقِيمَةُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي مَسَائِلِ الشَّرِيعَةِ كلها.

İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: { إِذا نَصَحُوا } “[Allah'a ve Resûlü'ne] samimi oldukları takdirde” buyruğu: Nush (نُصْح - samimiyet/öğüt), ameli hile ve aldatmadan arındırmaktır (ihlasla yapmaktır). "Tevbe-i nasûh" (samimi tövbe) ifadesi de buradan gelir. Neftaveyh şöyle demiştir: «Bir şey saf ve arı olduğunda 'naseha'ş-şey'' denir. 'Naseha lehu'l-kavle' ise sözü onun için halis kıldı demektir.» Sahîh-i Müslim'de Temîm ed-Dârî'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « الدِّينُ النَّصِيحَةُ » «Din samimiyettir (nasihattir).» buyurmuş ve bunu üç kere tekrarlamıştır. «Kimin için [ey Allah'ın Resûlü]?» dedik. O da: « لِلَّهِ وَلِكِتَابِهِ وَلِرَسُولِهِ وَلِأَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَعَامَّتِهِمْ » «Allah için, Kitabı için, Resûlü için, Müslümanların önderleri ve bütün Müslümanlar için.» buyurmuştur. Âlimler şöyle demiştir: Allah için samimiyet; O'nun birliği (vahdaniyet) inancında ihlaslı olmak, O'nu ilahlık sıfatlarıyla nitelemek, eksikliklerden tenzih etmek, O'nun hoşnut olduğu şeylere rağbet edip gazabına sebep olacak şeylerden uzak durmaktır. Resûlü için samimiyet; peygamberliğini tasdik etmek, emir ve yasaklarında ona itaate bağlı kalmak, onun dostuna dost, düşmanına düşman olmak, ona saygı göstermek, onu ve Ehl-i Beyt'ini sevmek, onu ve sünnetini yüceltmek, vefatından sonra sünnetini araştırarak, onda derinleşip anlayarak (fıkhederek), onu savunarak, yayarak ve ona davet ederek ihya etmek ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem yüce ahlakıyla ahlaklanmaktır. Aynı şekilde Allah'ın Kitabı için samimiyet; onu okumak, onda derinleşip anlamak (fıkhetmek), onu savunmak, onu öğretmek, ona hürmet etmek ve onunla ahlaklanmaktır. Müslümanların önderleri için samimiyet; onlara karşı isyan etmeyi (hurucu) terk etmek, onları hakka yönlendirmek, Müslümanların işlerinden gaflete düştükleri konularda onları uyarmak, onlara itaate bağlı kalmak ve onların üzerlerindeki vacip hakkı yerine getirmektir. Bütün Müslümanlar (avam) için samimiyet; onlara düşmanlık beslemeyi terk etmek, onlara doğru yolu göstermek, aralarındaki salih kimseleri sevmek, hepsine dua etmek ve tamamı için hayır dilemektir. Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: « مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَوَادِّهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ مَثَلُ الْجَسَدِ إِذَا اشْتَكَى مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى » «Müminlerin birbirlerini sevmede, birbirlerine merhamet etmede ve birbirlerine şefkat göstermedeki misali, tek bir beden gibidir; ondan bir uzuv rahatsızlansa, bedenin diğer kısımları da uykusuzluk ve ateşle ona ortak olur.» Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın: { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } “İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur.” buyruğu: "Min sebîl (مِنْ سَبِيلٍ)" lafzı "mâ (مَا)" edatının merfû isminin konumundadır; yani cezaya giden hiçbir yol yoktur demektir. Bu ayet, her iyilik yapan/doğru davranan kimseden (muhsinden) cezanın kalkacağına dair bir esastır. Bundan dolayı âlimlerimiz, elini kesen kimseden kısas alan ve bu kısasın sirayeti (yaranın yayılması) sebebiyle o kişinin ölümüne yol açan kimse hakkında şöyle demiştir: «Onun için bir diyet ödenmez»; çünkü o, kendisine tecavüzde bulunan kimseden kısas alırken iyilik yapandır (hakkını kullanandır). Ebû Hanîfe ise: «Ona diyet ödemek gerekir» demiştir. Aynı şekilde eğer saldırgan bir erkek hayvan bir adama saldırsa ve o da kendisini savunurken hayvanı öldürse, tazminat ödemesi gerekmez; Şâfiî de bu görüştedir. Ebû Hanîfe ise: «Sahibine onun kıymetini ödemesi gerekir» demiştir. İbnü'l-Arabî: «Şeriatın bütün meselelerindeki hüküm de böyledir» demiştir.

الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ) رُوِيَ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي عِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي عَائِذِ بْنِ عَمْرٍو. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي بَنِي مُقَرِّنٍ- وَعَلَى هَذَا جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ- وَكَانُوا سَبْعَةَ إِخْوَةٍ، كُلُّهُمْ صَحِبُوا النَّبِيَّ ﷺ، وَلَيْسَ فِي الصَّحَابَةِ سَبْعَةُ إِخْوَةٍ غَيْرُهُمْ، وَهُمُ النُّعْمَانُ وَمَعْقِلٌ وَعَقِيلٌ وَسُوَيْدٌ وَسِنَانٌ وَسَابِعٌ لَمْ يُسَمَّ. بَنُو مُقَرِّنٍ الْمُزَنِيُّونَ سَبْعَةُ إِخْوَةٍ هَاجَرُوا وَصَحِبُوا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يُشَارِكْهُمْ- فِيمَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَجَمَاعَةٌ- فِي هَذِهِ الْمَكْرُمَةِ غَيْرُهُمْ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُمْ شَهِدُوا الْخَنْدَقَ كُلُّهُمْ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي سَبْعَةِ نَفَرٍ مِنْ بُطُونٍ شَتَّى، وَهُمُ الْبَكَّاءُونَ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ لِيَحْمِلَهُمْ، فَلَمْ يَجِدْ مَا يَحْمِلُهُمْ عَلَيْهِ، فَ"- تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ" فَسُمُّوا الْبَكَّائِينَ. وَهُمْ سَالِمُ بْنُ عُمَيْرٍ مِنْ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ وَعُلْبَةُ بْنُ زَيْدٍ أَخُو بَنِي حَارِثَةَ. وَأَبُو لَيْلَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ كَعْبٍ مِنْ بَنِي مَازِنِ بْنِ النَّجَّارِ. وَعَمْرُو بْنُ الْحُمَامِ مِنْ بَنِي سَلَمَةَ. وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُغَفَّلِ الْمُزَنِيُّ، وَقِيلَ: بَلْ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو الْمُزَنِيُّ. وَهَرَمِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَخُو بَنِي وَاقِفٍ، وَعِرْبَاضُ بْنُ سَارِيَةَ الْفَزَارِيُّ، هَكَذَا سَمَّاهُمْ أَبُو عُمَرَ فِي كِتَابِ الدُّرَرِ لَهُ. وَفِيهِمُ اخْتِلَافٌ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: مَعْقِلُ بْنُ يَسَارٍ وَصَخْرُ بْنُ خَنْسَاءَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَعْبٍ الْأَنْصَارِيُّ، وَسَالِمُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَثَعْلَبَةُ بْنُ غَنَمَةَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُغَفَّلٍ وَآخَرُ. قَالُوا: يَا نَبِيَّ اللَّهِ، قَدْ نَدَبْتَنَا لِلْخُرُوجِ مَعَكَ، فَاحْمِلْنَا عَلَى الْخِفَافِ الْمَرْفُوعَةِ وَالنِّعَالِ الْمَخْصُوفَةِ نَغْزُ مَعَكَ. فَقَالَ:" لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ" فَتَوَلَّوْا وَهُمْ يَبْكُونَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَأَلُوهُ أَنْ يَحْمِلَهُمْ عَلَى الدَّوَابِّ، وَكَانَ الرَّجُلُ يَحْتَاجُ إِلَى بَعِيرَيْنِ، بَعِيرٍ يَرْكَبُهُ وَبَعِيرٍ يَحْمِلُ مَاءَهُ وَزَادَهُ لِبُعْدِ الطَّرِيقِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: نَزَلَتْ فِي أَبِي مُوسَى وَأَصْحَابِهِ أَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ لِيَسْتَحْمِلُوهُ، وَوَافَقَ ذَلِكَ مِنْهُ غَضَبًا فَقَالَ:" وَاللَّهِ لَا أَحْمِلُكُمْ وَلَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ" فَتَوَلَّوْا يَبْكُونَ، فَدَعَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَعْطَاهُمْ ذودا. فقال أبو موسى:

Dördüncü Mesele- Yüce Allah'ın: { وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ } “Kendilerine binek sağlaman için sana geldiklerinde... olanlara da [bir sorumluluk yoktur]” buyruğu. Bu ayetin İrbâd b. Sâriye hakkında indiği rivayet edilmiştir. Âiz b. Amr hakkında indiği de söylenmiştir. Mukarrin oğulları hakkında indiği de söylenmiştir ki müfessirlerin çoğunluğunun görüşü budur. Bunlar yedi kardeştiler, hepsi de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile arkadaşlık etmişlerdi ve sahâbe arasında onlardan başka yedi kardeş yoktur. Bunlar; Nu'mân, Ma'kıl, Akîl, Süveyd, Sinân ve ismi anılmayan yedincisidir. Müzenî olan Mukarrin oğulları, hicret edip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile arkadaşlık etmiş yedi kardeştir; İbn Abdi'l-Berr ve bir grubun zikrettiğine göre bu fazilette onlara başka kimse ortak olmamıştır. Onların hepsinin Hendek [Savaşı'na] katıldıkları da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise farklı kabilelerden yedi kişi hakkında inmiştir; bunlar Tebük Gazvesi'nde kendilerine binek temin etmesi için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelmiş olan "Ağlayanlar" (Bekkâûn) idi. O da kendilerini bindirecek [bir binek] bulamayınca { تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ } “Harcayacak bir şey bulamadıklarından dolayı kederlerinden gözleri yaş döke döke geri döndüler” [buyruğunda ifade edildiği gibi dönüp gittiler] ve bu sebeple kendilerine "Bekkâîn" (çok ağlayanlar) adı verildi. Bunlar: Amr b. Avf oğullarından Sâlim b. Umeyr, Hârise oğullarından Ulbe b. Zeyd, Mâzin b. en-Neccâr oğullarından Ebû Leylâ Abdurrahman b. Ka'b, Selime oğullarından Amr b. el-Humâm, Abdullah b. el-Mugaffel el-Müzenî -onun Abdullah b. Amr el-Müzenî olduğu da söylenmiştir-, Vâkıf oğullarından Heremî b. Abdillâh ve İrbâd b. Sâriye el-Fezârî'dir. Ebû Ömer [İbn Abdi'l-Berr], ed-Dürer adlı kitabında onları bu şekilde isimlendirmiştir. Onlar hakkında ihtilaf da vardır. Kuşeyrî şöyle demiştir: [Bunlar] Ma'kıl b. Yesâr, Sahr b. Hansâ, Abdullah b. Ka'b el-Ensârî, Sâlim b. Umeyr, Sa'lebe b. Ganeme, Abdullah b. Mugaffel ve bir diğeridir. Şöyle dediler: "Ey Allah'ın Peygamberi! Bizi seninle birlikte sefere çıkmaya teşvik ettin; bizi sağlamlaştırılmış/yamalı mestlere ve tabanı dikilmiş çarıkları giydirerek binekli kıl (bize binek sağla da) seninle birlikte gazaya çıkalım." Bunun üzerine o: { لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ } “Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum” buyurdu; onlar da ağlayarak geri döndüler. İbn Abbâs şöyle demiştir: Kendilerini binek hayvanlarına bindirmesini istediler. Yolun uzaklığından dolayı bir adam iki deveye ihtiyaç duyuyordu; biri bineceği deve, diğeri ise suyunu ve azığını taşıyacak deve idi. Hasan [el-Basrî] ise şöyle demiştir: [Bu ayet] Ebû Mûsâ ve arkadaşları hakkında inmiştir. Onlar kendilerine binek temin etmesi için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelmişlerdi. Bu durum onun öfkeli bir anına denk geldi ve: «Vallahi sizi bindirecek bir binek vermeyeceğim ve sizi bindirecek bir şey de bulamıyorum» buyurdu. Onlar da ağlayarak geri döndüler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları çağırdı ve kendilerine bir miktar deve (zevd) verdi. Ebû Mûsâ şöyle dedi:

أَلَسْتَ حَلَفْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ: (إِنِّي إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَا أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا إِلَّا أَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَكَفَّرْتُ عَنْ يَمِينِي). قُلْتُ: وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ بِلَفْظِهِ وَمَعْنَاهُ. وَفِي مُسْلِمٍ: فَدَعَا بِنَا فَأَمَرَ لَنَا بِخَمْسِ ذَوْدٍ غُرِّ الذُّرَى ... الْحَدِيثَ. وَفِي آخِرِهِ: (فَانْطَلِقُوا فَإِنَّمَا حَمَلَكُمُ اللَّهُ). وَقَالَ الْحَسَنُ أَيْضًا وَبَكْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ الْمُزَنِيِّ، أَتَى النَّبِيَّ ﷺ يَسْتَحْمِلُهُ. قَالَ الْجُرْجَانِيُّ: التَّقْدِيرُ أَيْ وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ وقلت لَا أَجِدُ. فَهُوَ مُبْتَدَأٌ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قبله بغير واو، والجواب" تَوَلَّوْا". (وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ) الْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ." حَزَناً" مَصْدَرٌ." أَلَّا يَجِدُوا" نُصِبَ بِأَنْ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: قَالَ الْفَرَّاءُ يَجُوزُ أَنْ لَا يَجِدُونَ، يُجْعَلُ لَا بِمَعْنَى لَيْسَ. وَهُوَ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ بِمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يَجِدُونَ. الْخَامِسَةُ- وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ مَنْ لَا يَجِدُ مَا يُنْفِقُهُ فِي غَزْوِهِ أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ. وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِذَا كَانَتْ عَادَتُهُ الْمَسْأَلَةَ لَزِمَهُ كَالْحَجِّ وَخَرَجَ عَلَى الْعَادَةِ لِأَنَّ حَالَهُ إِذَا لَمْ تَتَغَيَّرْ يَتَوَجَّهُ الْفَرْضُ عَلَيْهِ كَتَوَجُّهِهِ عَلَى الْوَاجِدِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ" مَا يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى قَرَائِنِ الْأَحْوَالِ. ثُمَّ مِنْهَا مَا يُفِيدُ الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ، وَمِنْهَا مَا يَحْتَمِلُ التَّرْدِيدَ. فَالْأَوَّلُ كَمَنْ يَمُرُّ عَلَى دَارٍ قَدْ عَلَا فِيهَا النَّعْيَ وَخُمِشَتِ الْخُدُودُ وَحُلِقَتِ الشُّعُورُ وَسُلِقَتِ الْأَصْوَاتُ وَخُرِقَتِ الْجُيُوبُ وَنَادَوْا عَلَى صَاحِبِ الدَّارِ بِالثُّبُورِ، فَيَعْلَمُ أَنَّهُ قَدْ مات. وأما الثاني فكدموع الأيتام على أبو أب الْحُكَّامِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنْ إِخْوَةِ يُوسُفَ ﵇:" وَجَاءُوا أَبَاهُمْ عِشَاءً يَبْكُونَ" [يوسف: ١٦]. وَهُمُ الْكَاذِبُونَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنْهُمْ:" وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ" [يوسف: ١٨].

«Ey Allah'ın Resûlü, sen yemin etmemiş miydin?» [diye sorduk]. Bunun üzerine: «Ben, inşallah bir şeye yemin edip de sonradan başkasını ondan daha hayırlı görürsem, mutlaka daha hayırlı olanı yapar ve yeminimin keffaretini öderim» buyurdu. Derim ki: Bu, Buhârî ve Müslim'in lafzı ve manasıyla tahric ettiği sahih bir hadistir. Müslim'deki rivayette ise şöyle geçer: "Bizi çağırdı ve bize hörgüçleri beyaz beş deve verilmesini emretti..." -hadis devam eder-. Hadisin sonunda da şöyle buyurur: «Gidiniz; zira sizi ancak Allah bindirdi (binek temin etti).» Hasan[-ı Basrî] ile Bekr b. Abdillâh da şöyle demiştir: Bu ayet, kendisini [binek temin edip] savaşa taşıması için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelen Abdullah b. Muğaffel el-Müzenî hakkında inmiştir. Cürcânî şöyle demiştir: [Ayetin] takdiri; "Ve kendilerini bindirmen için sana geldiklerinde ve sen 'bulamıyorum' dediğinde..." şeklindedir. Dolayısıyla bu, öncesine 'vav'sız atfedilmiş bir mübtedadır; [şartın] cevabı ise { تَوَلَّوْا } "döndüler" ifadesidir. { وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } "Gözleri yaş dökerek" cümlesi hal konumunda olup mahallen mansubdur. { حَزَناً } "üzüntüden" lafzı masdardır. { أَلَّا يَجِدُوا } ifadesi 'en' (أن) edatıyla mansub kılınmıştır. en-Nehhâs şöyle der: Ferrâ, "lâ" (لا) edatının "leyse" (ليس) anlamında kabul edilmesiyle { أَنْ لَا يَجِدُونَ } şeklinde [merfû olarak okunmasının da] caiz olduğunu söylemiştir. Basralılara göre ise bu, { أَنَّهُمْ لَا يَجِدُونَ } (harcayacak bir şey bulamadıkları için) anlamındadır. Beşinci Mesele- İlim ehlinin cumhuru, savaşı için infak edecek (harcayacak) bir şey bulamayan kimseye [cihadın] farz olmadığı görüşündedir. Bizim [Mâlikî] âlimlerimiz ise şöyle demiştir: Şayet onun âdeti insanlardan istemek (dilenmek) ise, tıpkı hacda olduğu gibi [cihad da] ona gerekir ve bu durum âdete göre değerlendirilir. Çünkü onun hali değişmediği takdirde, varlıklı kimseye farzın yöneldiği gibi ona da farz yönelir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Altıncı Mesele- Yüce Allah'ın: { وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } “Gözlerinden yaşlar boşalarak” buyruğunda hal karinelerine delil olacak hususlar vardır. Bu karinelerden kimi zarûrî (kesin) bilgi ifade eder, kimi ise ihtimallidir (şüphe barındırır). Birincisine örnek; feryad-ı figanların yükseldiği, yanakların tırmalandığı, saçların yolunduğu, yüksek çığlıkların atıldığı, yakaların yırtıldığı ve ev sahibinin helakine feryat edildiği bir eve uğrayan kimsenin, o ev sahibinin öldüğünü kesin olarak bilmesidir. İkincisine örnek ise hâkimlerin kapısındaki yetimlerin gözyaşları gibidir. Yüce Allah, Yûsuf'un aleyhisselâm kardeşlerinden haber vererek şöyle buyurmuştur: { وَجَاءُوا أَبَاهُمْ عِشَاءً يَبْكُونَ } “Akşamleyin ağlayarak babalarına geldiler” [Yûsuf: 16]. Halbuki onlar yalancı idiler. Nitekim Yüce Allah onlar hakkında haber vererek şöyle buyurmuştur: { وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ } “Üzerinde sahte bir kan bulunan gömleğini getirdiler” [Yûsuf: 18].

وَمَعَ هَذَا فَإِنَّهَا قَرَائِنُ يُسْتَدَلُّ بِهَا فِي الْغَالِبِ فَتُبْنَى عَلَيْهَا الشَّهَادَاتُ بِنَاءً عَلَى ظَوَاهِرِ الْأَحْوَالِ وَغَالِبِهَا. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Bununla birlikte bunlar, çoğunlukla kendileriyle istidlalde bulunulan karinelerdir; bu sebeple şahitlikler durumların zahirine ve çoğunluğuna dayandırılır. Şair şöyle demiştir:

إِذَا اشْتَبَكَتْ دُمُوعٌ فِي خُدُودٍ ... تَبَيَّنَ مَنْ بَكَى مِمَّنْ تَبَاكَى

Yanaklarda gözyaşları birbirine karıştığında ... Gerçekten ağlayanla ağlar gibi görünen ortaya çıkar.

وَسَيَأْتِي هَذَا الْمَعْنَى فِي" يُوسُفَ" مُسْتَوْفًى إِنْ شاء الله تعالى.

Bu mana inşâallahu teâlâ Yûsuf Sûresi'nde etraflıca gelecektir.

[سورة التوبة (٩): آية ٩٣]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 93]

إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٩٣)

{ إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٩٣) } “Sorumluluk yolu ancak zengin oldukları halde senden izin isteyenlerin aleyhinedir. Onlar geride kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular. Allah da kalplerini mühürledi; artık onlar bilmezler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّمَا السَّبِيلُ) أَيِ الْعُقُوبَةُ وَالْمَأْثَمُ. (عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ) وَالْمُرَادُ الْمُنَافِقُونَ. كَرَّرَ ذِكْرَهُمْ للتأكيد في التحذير من سوء أفعالهم.

Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا السَّبِيلُ } “Sorumluluk yolu ancak... dir” buyruğu, yani ceza ve günah [yolu], demektir. { عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ } “zengin oldukları halde senden izin isteyenlerin aleyhinedir” ifadesiyle münafıklar kastedilmektedir. Kötü fiillerinden sakındırmayı tekit etmek için onları tekrar zikretmiştir.

[سورة التوبة (٩): آية ٩٤]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 94]

يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤)

{ يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤) } “Yanlarına döndüğünüzde sizden özür dileyecekler. De ki: ‘Özür dilemeyin, size asla inanmayız. Allah, haberlerinizi bize bildirmiştir. Allah da Resûlü de amelinizi görecektir. Sonra gaybı da görünen âlemi de bilene döndürüleceksiniz; O da size yapmış olduklarınızı haber verecektir.’”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ) يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ. (لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ) أَيْ لَنْ نُصَدِّقَكُمْ. (قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ) أَيْ أَخْبَرَنَا بسرائركم. (وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ) فيا تَسْتَأْنِفُونَ. (ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) أَيْ يُجَازِيكُمْ بِعَمَلِكُمْ. وقد مضى هذا كله مستوفي.

Yüce Allah'ın: { يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ } “Sizden özür dileyecekler” buyruğu, yani münafıklar demektir. { لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ } “Size asla inanmayız”, yani sizi doğrulamayız, demektir. { قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ } “Allah, haberlerinizi bize bildirmiştir”, yani sırlarınızı bize haber vermiştir. { وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ } “Allah da amelinizi görecektir”, yani bundan sonra yeniden yapacaklarınızı [görecektir]. { ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Sonra gaybı da görünen âlemi de bilene döndürüleceksiniz; O da size yapmış olduklarınızı haber verecektir”, yani amellerinizin karşılığını size verecektir, demektir. Bütün bunlar daha önce eksiksiz olarak geçmişti.

[سورة التوبة (٩): آية ٩٥]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 95]

سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥)

{ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥) } “Yanlarına döndüğünüzde, kendilerini [kınamaktan] vazgeçesiniz diye Allah’a yemin edecekler. Artık onlardan yüz çevirin! Çünkü onlar murdardır. Kazanmakta olduklarının karşılığı olarak varacakları yer de cehennemdir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ) أَيْ مِنْ تَبُوكَ. وَالْمَحْلُوفُ عَلَيْهِ مَحْذُوفٌ، أَيْ يَحْلِفُونَ أَنَّهُمْ مَا قَدَرُوا عَلَى الْخُرُوجِ. (لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ) أَيْ لتصفحوا عن

Yüce Allah'ın: { سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ } “Yanlarına döndüğünüzde... Allah’a yemin edecekler” buyruğu, yani Tebük'ten döndüğünüzde, demektir. Üzerine yemin edilen husus hazfedilmiştir; yani sefere çıkmaya güç yetiremediklerine dair yemin edecekler, demektir. { لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ } “Kendilerini [kınamaktan] vazgeçesiniz diye”, yani onları

لومهم. وقال ابن عباس: أي لا تكلموا هم. وَفِي الْخَبَرِ أَنَّهُ قَالَ ﵇ لَمَّا قَدِمَ مِنْ تَبُوكَ: (وَلَا تُجَالِسُوهُمْ وَلَا تُكَلِّمُوهُمْ). (إِنَّهُمْ رِجْسٌ) أَيْ عَمَلُهُمْ رِجْسٌ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّهُمْ ذَوُو رِجْسٍ، أَيْ عَمَلُهُمْ قَبِيحٌ. (وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ) أَيْ مَنْزِلُهُمْ وَمَكَانُهُمْ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْمَأْوَى كُلُّ مكان يأوي إليه شي لَيْلًا أَوْ نَهَارًا. وَقَدْ أَوَى فُلَانٌ إِلَى مَنْزِلِهِ يَأْوِي أَوِيًّا، عَلَى فَعُولٍ، وَإِوَاءً. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ" [هود: ٤٣]. وَآوَيْتُهُ أَنَا إِيوَاءً. وَأَوَيْتُهُ إِذَا أَنْزَلْتُهُ بِكَ، فَعَلْتُ وَأَفْعَلْتُ، بِمَعْنًى، عَنْ أَبَى زَيْدٍ. وَمَأْوِيِ الْإِبِلِ" بِكَسْرِ الْوَاوِ" لُغَةٌ فِي مَأْوَى الْإِبِلِ خاصة، وهو شاذ.

kınamayı hoşgörüyle karşılayasınız diye, demektir. İbn Abbâs: "Yani onlarla konuşmayasınız diye" demiştir. Rivayette [geldiğine göre] Resûlullah aleyhisselâm Tebük'ten döndüğünde: { وَلَا تُجَالِسُوهُمْ وَلَا تُكَلِّمُوهُمْ } “Onlarla bir arada oturmayın ve onlarla konuşmayın” buyurmuştur. { إِنَّهُمْ رِجْسٌ } “Çünkü onlar murdardır”, yani amelleri murdardır/pistir. İfadenin takdiri: "Onlar murdarlık sahibidirler", yani amelleri çirkindir, şeklindedir. { وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “Varacakları yer de cehennemdir”, yani konaklayacakları yer ve mekânlarıdır. el-Cevherî der ki: el-Me'vâ (المَأْوَى), gece veya gündüz herhangi bir şeyin sığındığı her yerdir. Bir kimse evine sığındığında, feûl vezninde { أَوَى فُلَانٌ إِلَى مَنْزِلِهِ يَأْوِي أَوِيًّا } ve { إِوَاءً } denir. Nitekim Yüce Allah'ın: { سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ } [Hûd 11/43] “Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım” buyruğu da bundandır. { وَآوَيْتُهُ أَنَا إِيوَاءً } [ifadesi de böyledir]. Onu kendi yanında konaklattığında { وَأَوَيْتُهُ } dersin; Ebû Zeyd'den rivayet edildiğine göre fe'altü ve ef'altü aynı anlamdadır. { مَأْوِيِ الْإِبِلِ } "vav harfinin kesresiyle", özellikle develerin barınağı (مَأْوَى الْإِبِلِ) anlamında bir lehçedir ve kural dışıdır (şâzdır).

[سورة التوبة (٩): آية ٩٦]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 96]

يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٩٦)

{ يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٩٦) } “Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz Allah o fasıklar topluluğundan asla razı olmaz.”

حَلَفَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ أَلَّا يَتَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بعد ذلك وطلب أن يرضي عنه.

Abdullah b. Übey, bundan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den asla geri kalmayacağına dair yemin etti ve kendisinden razı olunmasını talep etti.

[سورة التوبة (٩): آية ٩٧]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 97]

الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلاَّ يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧)

{ الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلاَّ يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧) } “Bedeviler inkâr ve münafıklık bakımından daha şiddetli, Allah’ın Resûlüne indirdiğinin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar. Allah her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً) فيه مسألتان: الاولى- لما ذكر ﷿ أَحْوَالَ الْمُنَافِقِينَ بِالْمَدِينَةِ ذَكَرَ مَنْ كَانَ خَارِجًا منها ونائيا عنها من الاعراب، فقال كفر هم أَشَدُّ. قَالَ قَتَادَةُ: لِأَنَّهُمْ أَبْعَدُ عَنْ مَعْرِفَةِ السُّنَنِ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُمْ أَقْسَى قَلْبًا وَأَجْفَى قَوْلًا وَأَغْلَظُ طَبْعًا وَأَبْعَدُ عَنْ سَمَاعِ التَّنْزِيلِ، وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي حَقِّهِمْ: (وَأَجْدَرُ) أَيْ أَخْلَقُ. (أَلَّا يَعْلَمُوا) " أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِحَذْفِ الْبَاءِ، تَقُولُ: أَنْتَ جَدِيرٌ بِأَنْ تَفْعَلَ وَأَنْ تَفْعَلَ، فَإِذَا حَذَفْتَ الْبَاءَ لَمْ يَصْلُحْ إِلَّا بِ"- أَنْ" وَإِنْ أَتَيْتَ بِالْبَاءِ صَلُحَ بِ"- أَنْ" وَغَيْرِهِ، تَقُولُ: أَنْتَ جَدِيرٌ أَنْ تقوم، وجدير بالقيام. ولو قلت:

Yüce Allah'ın: { الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً } “Bedeviler inkâr ve münafıklık bakımından daha şiddetlidir” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: [Azîz ve Celîl olan] Allah Medine'deki münafıkların durumlarını zikredince, Medine'nin dışında bulunan ve oradan uzakta yaşayan bedevileri zikrederek onların küfrünün daha şiddetli olduğunu beyan buyurdu. Katâde şöyle demiştir: "Çünkü onlar sünnetleri (ve şer'î hükümleri) bilmekten daha uzaktırlar." Şöyle de denilmiştir: "Çünkü onlar kalpleri daha katı, sözleri daha kaba, tabiatları daha sert ve Kur'an'ı dinlemekten en uzak kimselerdir." İşte bundan dolayı Yüce Allah onlar hakkında: { وَأَجْدَرُ } “ve daha yatkındırlar”, yani daha lâyıktırlar, buyurmuştur. { أَلَّا يَعْلَمُوا } “bilmemeye” ifadesindeki "en" (أَنْ), "bâ" (ب) harf-i cerrinin hazfedilmesi sebebiyle nasb mahallindedir. Şöyle dersin: { أَنْتَ جَدِيرٌ بِأَنْ تَفْعَلَ } ve { أَنْ تَفْعَلَ } (sen bunu yapmaya lâyıksın/yatkınsın). Şayet "bâ" harf-i cerrini hazfedersen, bu kullanım ancak "en" (أَنْ) ile caiz olur; fakat "bâ" harf-i cerrini getirirsen hem "en" (أَنْ) ile hem de masdar ile caiz olur. Nitekim: { أَنْتَ جَدِيرٌ أَنْ تَقُومَ } ve { جَدِيرٌ بِالْقِيَامِ } (kalkmaya lâyıksın) dersin. Şayet:

أَنْتَ جَدِيرٌ الْقِيَامَ كَانَ خَطَأً. وَإِنَّمَا صَلُحَ مَعَ" أَنْ" لِأَنَّ أَنْ يَدُلُّ عَلَى الِاسْتِقْبَالِ فَكَأَنَّهَا عِوَضٌ مِنَ الْمَحْذُوفِ. (حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ) أَيْ فَرَائِضَ الشَّرْعِ. وَقِيلَ: حُجَجُ اللَّهِ في الربوبية وبعثة الرسل لقلة نظرهم. الثانية- وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ وَدَلَّ عَلَى نَقْصِهِمْ وَحَطِّهِمْ عَنِ الْمَرْتَبَةِ الْكَامِلَةِ عَنْ سِوَاهُمْ تَرَتَّبَتْ عَلَى ذَلِكَ أَحْكَامٌ ثَلَاثَةٌ: أَوَّلُهَا- لَا حَقَّ لَهُمْ فِي الْفَيْءِ وَالْغَنِيمَةِ كَمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ بُرَيْدَةَ وَفِيهِ:" ثُمَّ ادْعُهُمْ إِلَى التَّحَوُّلِ من دار هم إِلَى دَارِ الْمُهَاجِرِينَ وَأَخْبِرْهُمْ أَنَّهُمْ إِنْ فَعَلُوا ذَلِكَ فَلَهُمْ مَا لِلْمُهَاجِرِينَ وَعَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُهَاجِرِينَ فَإِنْ أَبَوْا أَنْ يَتَحَوَّلُوا عَنْهَا فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّهُمْ يَكُونُونَ كَأَعْرَابِ الْمُسْلِمِينَ يَجْرِي عَلَيْهِمْ حُكْمُ اللَّهِ الَّذِي يَجْرِي عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَكُونُ لهم في الغنيمة والفيء شي إِلَّا أَنْ يُجَاهِدُوا مَعَ الْمُسْلِمِينَ". وَثَانِيهَا- إِسْقَاطُ شَهَادَةِ أَهْلِ الْبَادِيَةِ عَنِ الْحَاضِرَةِ لِمَا فِي ذلك من تحقق التهمة. وأجاز ها أَبُو حَنِيفَةَ قَالَ: لِأَنَّهَا لَا تُرَاعَى كُلُّ تُهْمَةٍ وَالْمُسْلِمُونَ كُلُّهُمْ عِنْدَهُ عَلَى الْعَدَالَةِ. وَأَجَازَهَا الشَّافِعِيُّ إِذَا كَانَ عَدْلًا مَرْضِيًّا وَهُوَ الصَّحِيحُ لِمَا بَيَّنَّاهُ فِي (الْبَقَرَةِ). وَقَدْ وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى الْأَعْرَابَ هُنَا أَوْصَافًا ثَلَاثَةً: أَحَدُهَا- بِالْكُفْرِ وَالنِّفَاقِ. وَالثَّانِي- بِأَنَّهُ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ. وَالثَّالِثُ- بِالْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ فَمَنْ كَانَتْ هَذِهِ صِفَتَهُ فَبَعِيدٌ أَلَّا تُقْبَلَ شَهَادَتُهُ فَيُلْحَقُ بِالثَّانِي وَالْأَوَّلِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي هَذَا فِي (النِّسَاءِ). وَثَالِثُهَا- أَنَّ إِمَامَتَهُمْ بِأَهْلِ الْحَاضِرَةِ مَمْنُوعَةٌ لِجَهْلِهِمْ بِالسُّنَّةِ وَتَرْكِهِمْ الْجُمْعَةَ. وَكَرِهَ أَبُو مِجْلَزٍ إِمَامَةَ الْأَعْرَابِيِّ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَؤُمُّ وَإِنْ كان أقرأ هم. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: الصَّلَاةُ خَلْفَ الْأَعْرَابِيِّ جَائِزَةٌ. وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ إذا أقام حدود الصلاة.

[Şayet]: "Sen kalkmaya layıksın" [şeklinde harf-i cersiz] denilseydi hata olurdu. Bunun "en" (أَنْ) ile caiz olması ise "en" edatının istikbale (geleceğe) delalet etmesinden dolayıdır; sanki hazfedilen [harf-i cerin] bedeli gibidir. { حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah’ın indirdiğinin sınırlarını” yani şeriatın farzlarını [demektir]. Az tefekkür etmeleri sebebiyle rubûbiyyetteki ve peygamberlerin gönderilmesindeki Allah'ın delillerini [bilmemeye daha yatkındırlar] da denilmiştir. İkinci Mesele: Bu durum sabit olup onların diğer insanlara nispetle noksanlıklarına ve kâmil mertebeden aşağıda olduklarına delalet edince, bundan üç hüküm ortaya çıkmıştır: Birincisi: Fey ve ganimette onların hiçbir hakkı yoktur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Sahîh-i Müslim'de geçen Büreyde hadisinde şöyle buyurmuştur: « ثُمَّ ادْعُهُمْ إِلَى التَّحَوُّلِ من دار هم إِلَى دَارِ الْمُهَاجِرِينَ وَأَخْبِرْهُمْ أَنَّهُمْ إِنْ فَعَلُوا ذَلِكَ فَلَهُمْ مَا لِلْمُهَاجِرِينَ وَعَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُهَاجِرِينَ فَإِنْ أَبَوْا أَنْ يَتَحَوَّلُوا عَنْهَا فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّهُمْ يَكُونُونَ كَأَعْرَابِ الْمُسْلِمِينَ يَجْرِي عَلَيْهِمْ حُكْمُ اللَّهِ الَّذِي يَجْرِي عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَكُونُ لهم في الغنيمة والفيء شي إِلَّا أَنْ يُجَاهِدُوا مَعَ الْمُسْلِمِينَ » «Sonra onları yurtlarından hicret yurduna göç etmeye çağır. Onlara bildir ki şayet bunu yaparlarsa muhacirlerin sahip olduğu haklara sahip olurlar ve muhacirlerin yükümlü olduğu görevlerle yükümlü olurlar. Eğer oradan göç etmekten kaçınırlarsa, onlara Müslüman bedeviler gibi olacaklarını, müminlere uygulanan Allah’ın hükmünün kendilerine de uygulanacağını, ancak Müslümanlarla birlikte cihat etmedikçe ganimetten ve feyden kendilerine hiçbir şey verilmeyeceğini bildir.» İkincisi: Töhmet kesin olarak bulunduğu için çöl ehlinin (bedevilerin) yerleşik ahali (şehir halkı) aleyhine olan şahitliğinin düşürülmesidir (geçersiz sayılmasıdır). Ebû Hanîfe ise buna cevaz vermiştir; zira ona göre her töhmet dikkate alınmaz ve Müslümanların tamamı ona göre adalet sahibidir. Şâfiî ise adil ve güvenilir (kendisinden razı olunan) biri olduğu takdirde cevaz vermiştir. Bakara Suresi'nde açıkladığımız üzere doğru olan da budur. Yüce Allah burada bedevileri üç vasıfla nitelendirmiştir: Birincisi: İnkâr ve münafıklıkla; İkincisi: İnfak ettiğini bir ziyan sayması ve başınıza türlü belaların gelmesini gözetlemesiyle; Üçüncüsü ise: Allah’a ve ahiret gününe iman etmesi, infak ettiğini Allah katında yakınlıklara ve Resûl’ün dualarına vesile saymasıyla. Bu vasıfta olan bir kimsenin şahitliğinin kabul edilmemesi, böylece birinci ve ikinci gruba dahil edilmesi uzaktır (uygun değildir) ve bu batıldır. Bu konudaki açıklama Nisâ Suresi'nde geçmişti. Üçüncüsü: Sünneti bilmedikleri ve cuma namazını terk ettikleri için onların yerleşik ahaliye imamlık yapmaları yasaktır. Ebû Miclez bedevinin imamlığını mekruh görmüştür. Mâlik: "İçlerinde Kur’an’ı en iyi okuyan olsa bile imamlık yapamaz" demiştir. Süfyân es-Sevrî, Şâfiî, İshâk ve re'y ehli ise: "Bedevinin arkasında namaz kılmak caizdir" demişlerdir. İbnü'l-Münzir de namazın sınırlarını (şart ve rükünlerini) yerine getirdiği takdirde bu görüşü tercih etmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَشَدُّ) أَصْلُهُ أَشْدَدُ وَقَدْ تَقَدَّمَ. (كُفْراً) نُصِبَ عَلَى الْبَيَانِ. (وَنِفاقاً) عُطِفَ عَلَيْهِ. (وَأَجْدَرُ) عَطْفٌ عَلَى أَشَدُّ وَمَعْنَاهُ أَخْلَقُ يُقَالُ: فُلَانٌ جَدِيرٌ بِكَذَا أَيْ خَلِيقٌ بِهِ وَأَنْتَ جَدِيرٌ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا وَالْجَمْعُ جُدَرَاءُ وَجَدِيرُونَ وَأَصْلُهُ مِنْ جُدُرِ الْحَائِطِ وَهُوَ رَفْعُهُ بِالْبِنَاءِ. فَقَوْلُهُ: هُوَ أَجْدَرُ بِكَذَا أَيْ أَقْرَبُ إِلَيْهِ وَأَحَقُّ بِهِ. (أَلَّا يَعْلَمُوا) أَيْ بِأَلَّا يَعْلَمُوا. وَالْعَرَبُ: جِيلٌ مِنَ النَّاسِ وَالنِّسْبَةُ إِلَيْهِمْ عَرَبِيٌّ بَيِّنُ الْعُرُوبَةِ وَهُمْ أَهْلُ الْأَمْصَارِ. وَالْأَعْرَابُ مِنْهُمْ سُكَّانُ الْبَادِيَةِ خَاصَّةً. وَجَاءَ فِي الشِّعْرِ الْفَصِيحِ أَعَارِيبُ. وَالنِّسْبَةُ إِلَى الْأَعْرَابِ أَعْرَابِيُّ لِأَنَّهُ لَا وَاحِدَ لَهُ وَلَيْسَ الْأَعْرَابُ جَمْعًا لِلْعَرَبِ كَمَا كَانَ الْأَنْبَاطُ جَمْعًا لِنَبَطٍ وَإِنَّمَا الْعَرَبُ اسْمُ جِنْسٍ. وَالْعَرَبُ الْعَارِبَةُ هُمُ الْخُلَّصُ مِنْهُمْ وَأُخِذَ مِنْ لَفْظِهِ وَأُكِّدَ بِهِ كَقَوْلِكَ: لَيْلٌ لَائِلٌ. وربما قالوا: العرب العرباء. وَتَعَرَّبَ أَيْ تَشَبَّهَ بِالْعَرَبِ. وَتَعَرَّبَ بَعْدَ هِجْرَتِهِ أَيْ صَارَ أَعْرَابِيًّا. وَالْعَرَبُ الْمُسْتَعْرِبَةُ هُمُ الَّذِينَ لَيْسُوا بِخُلَّصٍ وَكَذَلِكَ الْمُتَعَرِّبَةُ وَالْعَرَبِيَّةُ هِيَ هَذِهِ اللُّغَةُ. وَيَعْرُبُ بْنُ قَحْطَانَ أَوَّلُ مَنْ تَكَلَّمَ بِالْعَرَبِيَّةِ وَهُوَ أَبُو الْيَمَنِ كُلِّهِمْ. وَالْعَرَبُ وَالْعُرْبُ وَاحِدٌ مِثْلُ الْعَجَمِ وَالْعُجْمِ. وَالْعُرَيْبُ تَصْغِيرُ الْعَرَبِ قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { أَشَدُّ } buyruğunun aslı { أَشْدَدُ } şeklindedir ve daha önce geçmişti. { كُفْراً } temyiz olarak nasb edilmiştir. { وَنِفاقاً } ona atfedilmiştir. { وَأَجْدَرُ } ise { أَشَدُّ } üzerine matuftur ve anlamı "daha layıktır" demektir. Şöyle denir: { فُلَانٌ جَدِيرٌ بِكَذَا } yani "filanca şuna layıktır"; { وَأَنْتَ جَدِيرٌ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا } "sen şöyle yapmaya layıksın". Çoğulu { جُدَرَاءُ } ve { جَدِيرُونَ } şeklinde gelir. Aslı ise duvarın yapılıp yükseltilmesi anlamındaki { جُدُرِ الْحَائِطِ } kökünden gelmektedir. Dolayısıyla { هُوَ أَجْدَرُ بِكَذَا } sözü, "ona daha yakındır ve ona daha layıktır" demektir. { أَلَّا يَعْلَمُوا } yani { بِأَلَّا يَعْلَمُوا } "bilmemeye [daha yatkındırlar]" demektir. el-Arab (الْعَرَبُ): İnsanlardan bir millettir; onlara nisbet edilen kimseye, Araplığı açık anlamında "Arabî" (عَرَبِيٌّ) denir ve bunlar şehirlerde yaşayanlardır. el-A'râb (الْأَعْرَابُ) ise özellikle onlardan çölde oturanlardır. Fasih şiirde { أَعَارِيبُ } (A'ârîb) şeklinde de gelmiştir. Bedeviye mensubiyet "A'râbî" (أَعْرَابِيٌّ) biçimindedir; çünkü bunun tekili yoktur. el-A'râb (الْأَعْرَابُ), el-Enbât'ın (الْأَنْبَاطُ) Nebat'ın (نَبَطٍ) çoğulu olduğu gibi el-Arab'ın (الْعَرَبِ) çoğulu değildir; aksine el-Arab bir cins ismidir. el-Arabü'l-Âribe (الْعَرَبُ الْعَارِبَةُ), onların soyu en saf olanlarıdır; kelimenin kendi lafzından türetilmiş ve tıpkı { لَيْلٌ لَائِلٌ } (kapkaranlık gece) sözünde olduğu gibi pekiştirme için kullanılmıştır. Bazen de { العرب العرباء } (el-Arabü'l-Arbâ) derler. { تَعَرَّبَ } Araplara benzedi, demektir. { وَتَعَرَّبَ بَعْدَ هِجْرَتِهِ } "hicretinden sonra tearrub etti", yani bedevi oldu, demektir. el-Arabü'l-Müsta'ribe (الْعَرَبُ الْمُسْتَعْرِبَةُ) ise soyu saf olmayanlardır; { الْمُتَعَرِّبَةُ } (el-Mütearribe) de böyledir. el-Arabiyye (الْعَرَبِيَّةُ) ise işte bu dildir. Ya'rub b. Kahtân, Arapça konuşan ilk kimsedir ve bütün Yemenlilerin atasıdır. el-Arab (الْعَرَبُ) ile el-Urb (الْعُرْبُ), tıpkı el-Acem (الْعَجَمِ) ile el-Ucm (الْعُجْمِ) gibi aynı anlamdadır. el-Ureyb (الْعُرَيْبُ) ise Arab kelimesinin küçültme (tasgir) formudur. Şair şöyle demiştir:

وَمَكْنُ الضِّبَابِ طَعَامُ الْعُرَيْبِ ... وَلَا تَشْتَهِيهِ نُفُوسُ الْعَجَمِ

Kertenkele yumurtasıdır Arapların yiyeceği ... Acemlerin nefisleri ise onu arzulamaz.

إِنَّمَا صَغَّرَهُمْ تَعْظِيمًا كَمَا قَالَ: أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكِ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبِ كُلُّهُ عَنِ الْجَوْهَرِيِّ. وَحَكَى الْقُشَيْرِيُّ وَجَمْعُ الْعَرَبِيِّ الْعَرَبُ وَجَمْعُ الْأَعْرَابِيِّ أَعْرَابٌ وَأَعَارِيبُ. وَالْأَعْرَابِيُّ إِذَا قِيلَ لَهُ يَا عَرَبِيُّ فَرِحَ وَالْعَرَبِيُّ إِذَا قِيلَ لَهُ يَا أَعْرَابِيُّ غَضِبَ. وَالْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ عَرَبٌ لَا أَعْرَابٌ. وَسُمِّيَتِ الْعَرَبُ عَرَبًا لِأَنَّ وَلَدَ إسماعيل نشئوا مِنْ عَرَبَةٍ وَهِيَ مِنْ تِهَامَةَ فَنُسِبُوا إِلَيْهَا. وَأَقَامَتْ قُرَيْشٌ بِعَرَبَةَ وَهِيَ مَكَّةُ وَانْتَشَرَ سَائِرُ العرب في جزيرتها

[Şair] onları ancak yüceltmek maksadıyla tasğîr etmiş (küçültme kalıbında kullanmış)tir; nitekim: «Ben onun [uyuz develerin kaşındığı] kütüğü ve [meyvesinden eğilmiş] destek vurulmuş hurma ağacıyım» denilmiştir. Bunların tamamı el-Cevherî'den [naklen]dir. el-Kuşeyrî de şöyle nakletmiştir: 'Arabî' kelimesinin çoğulu 'Arab', 'A'râbî' kelimesinin çoğulu ise 'A'râb' ve 'E'ârîb' gelir. Bedevîye (el-A'râbî) 'Ey Arap!' dendiğinde sevinir; şehirli Arab'a (el-Arabî) ise 'Ey Bedevî!' dendiğinde öfkelenir. Muhacirler ve Ensar ise 'Arap'tır, 'Bedevî' (A'râb) değildir. Araplara 'Arap' denilmesi, İsmâil'in çocuklarının Tihâme'deki Arebe mevkiinde yetişip oraya nispet edilmelerindendir. Kureyş, Mekke olan Arebe'de ikamet etmiş, diğer Araplar ise [Arap] yarımadasına yayılmıştır.

[سورة التوبة (٩): آية ٩٨]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 98]

وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَماً وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨)

{ وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَماً وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨) } “Bedevilerden öyleleri vardır ki, infak ettiğini bir cereme/angarya sayar ve başınıza felaketlerin gelmesini gözetler. Kötülük girdabı kendi başlarına olsun! Allah her şeyi işitendir, her şeyi bilendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ) " مِنَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ." مَا يُنْفِقُ مَغْرَماً" مَفْعُولَانِ، وَالتَّقْدِيرُ يُنْفِقُهُ، فَحُذِفَتِ الْهَاءُ لِطُولِ الِاسْمِ." مَغْرَماً" مَعْنَاهُ غُرْمًا وَخُسْرَانًا وَأَصْلُهُ لُزُومُ الشَّيْءِ، وَمِنْهُ:" إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً" [الفرقان: ٦٥] أَيْ لَازِمًا، أَيْ يَرَوْنَ مَا يُنْفِقُونَهُ فِي جِهَادٍ وَصَدَقَةٍ غُرْمًا وَلَا يَرْجُونَ عَلَيْهِ ثَوَابًا. (وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ) التَّرَبُّصُ الِانْتِظَارُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالدَّوَائِرُ جَمْعُ دَائِرَةٍ، وَهِيَ الْحَالَةُ الْمُنْقَلِبَةُ عَنِ النِّعْمَةِ إِلَى الْبَلِيَّةِ، أَيْ يَجْمَعُونَ إِلَى الْجَهْلِ بِالْإِنْفَاقِ سُوءَ الدَّخَلَةِ وَخُبْثَ الْقَلْبِ. (عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ) قَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِضَمِّ السِّينِ هُنَا وَفِي الْفَتْحِ، وَفَتَحَهَا الْبَاقُونَ. وَأَجْمَعُوا عَلَى فَتْحِ السِّينِ فِي قَوْلِهِ:" مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ" [مريم: ٢٨]. وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ السُّوءَ بِالضَّمِّ الْمَكْرُوهُ. قَالَ الْأَخْفَشُ: أَيْ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ الْهَزِيمَةِ وَالشَّرِّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ الْعَذَابِ وَالْبَلَاءِ. قَالَا: وَلَا يَجُوزُ امْرَأَ سُوءٍ بِالضَّمِّ، كَمَا لَا يُقَالُ: هُوَ امْرُؤُ عَذَابٍ وَلَا شَرٍّ. وَحُكِيَ عن محمد ابن يَزِيدَ قَالَ: السَّوْءُ بِالْفَتْحِ الرَّدَاءَةُ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: مَرَرْتُ بِرَجُلِ صِدْقٍ، وَمَعْنَاهُ بِرَجُلِ صَلَاحٍ. وَلَيْسَ مِنْ صِدْقِ اللِّسَانِ، وَلَوْ كَانَ مِنْ صِدْقِ اللِّسَانِ لَمَا قُلْتُ: مَرَرْتُ بِثَوْبِ صِدْقٍ. وَمَرَرْتُ بِرَجُلِ سَوْءٍ لَيْسَ هُوَ مِنْ سُؤْتِهِ، وَإِنَّمَا مَعْنَاهُ مَرَرْتُ بِرَجُلِ فَسَادٍ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: السَّوْءُ بِالْفَتْحِ مَصْدَرُ سُؤْتُهُ سَوْءًا وَمَسَاءَةً وَسُوَائِيَّةً. قَالَ غَيْرُهُ: وَالْفِعْلُ مِنْهُ سَاءَ يَسُوءُ. وَالسُّوءُ بِالضَّمِّ اسْمٌ لَا مَصْدَرٌ، وَهُوَ كَقَوْلِكَ: عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ البلاء والمكروه.

Yüce Allah'ın: { وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ } “Bedevilerden öyleleri vardır ki... sayar” buyruğundaki { مِنَ } mübtedâ olarak ref mahallindedir. { مَا يُنْفِقُ مَغْرَماً } “İnfak ettiğini bir cereme/angarya” iki mef'ûldür. Takdiri: "İnfak ettiğini" (يُنْفِقُهُ) şeklindedir; ismin uzunluğu sebebiyle "hâ" zamiri hazfedilmiştir. { مَغْرَماً } borç ödeme, cereme ve hüsran demektir; aslı ise bir şeyin ayrılmaz biçimde bağlanmasıdır. Nitekim: { إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً } [el-Furkân 25/65] “Şüphesiz onun azabı ayrılmaz bir felakettir” âyetindeki [garâmân] da ayrılmaz/sürekli demektir. Yani onlar cihad ve sadakada harcadıklarını bir zarar ve cereme sayarlar; buna karşılık hiçbir sevap ummazlar. { وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ } “Ve başınıza felaketlerin gelmesini gözetler”. et-Terabbus (التَّرَبُّصُ), bekleyip gözetlemek demektir ve daha önce geçmişti. ed-Devâir (الدَّوَائِرُ), "dâire"nin çoğuludur; o da nimet halinden belâya dönen durumdur. Yani onlar infak konusundaki cehaletlerine kötü niyeti ve kalplerinin bozukluğunu da eklerler. { عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ } “Kötülük girdabı kendi başlarına olsun” ifadesini İbn Kesîr ve Ebû Amr burada ve el-Feth Sûresi'nde sîn harfinin dammesiyle (es-Sû') okumuşlar, diğerleri ise fetha ile okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ } [Meryem 19/28] “Baban kötü bir adam değildi” buyruğunda ise sîn harfinin fethalı okunacağı hususunda icmâ etmişlerdir. Bu ikisi arasındaki fark şudur: Damme ile es-Sû' (السُّوءُ) hoşa gitmeyen, sevilmeyen şeydir. el-Ahfeş şöyle demiştir: "Yani hezimet ve şer çemberi onların başınadır." el-Ferrâ ise: "Yani azap ve belâ dairesi onlaradır" demiştir. İkisi de şöyle demişlerdir: Tıpkı "O bir azap yahut şer adamıdır" denilemeyeceği gibi, damme ile { امْرَأَ سُوءٍ } denilmesi de caiz değildir. Muhammed b. Yezîd'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Fetha ile es-Seve' (السَّوْءُ) kötülük ve bozukluk demektir. Sîbeveyh şöyle der: { مَرَرْتُ بِرَجُلِ صِدْقٍ } "Salih bir adama uğradım" dersin; bunun anlamı "salih bir adam" demektir, dilin doğruluğundan değildir. Eğer dilin doğruluğundan olsaydı { مَرَرْتُ بِثَوْبِ صِدْقٍ } "doğru bir elbiseye uğradım" demezdin. { مَرَرْتُ بِرَجُلِ سَوْءٍ } "kötü bir adama uğradım" ifadesi de onun kötülüğünden [yapılan bir türetme] olmayıp, sadece "fesat ehli bir adama uğradım" manasındadır. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Fetha ile es-Seve' (السَّوْءُ), { سُؤْتُهُ سَوْءًا وَمَسَاءَةً وَسُوَائِيَّةً } fiilinin masdarıdır. Bir başkası: "Bunun fiili { سَاءَ يَسُوءُ } şeklindedir; damme ile es-Sû' (السُّوءُ) ise masdar değil, isimdir; tıpkı 'onların aleyhine belâ ve mekruh çemberi vardır' demen gibidir" demiştir.

[سورة التوبة (٩): آية ٩٩]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 99]

وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩)

{ وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Bedevilerden öyleleri de vardır ki Allah’a ve ahiret gününe iman eder; infak ettiğini Allah katında yakınlıklara (vesile) ve Peygamber’in dualarına [nail olmaya vesile] sayar. Haberiniz olsun! Şüphesiz bu, onlar için bir yakınlıktır. Allah onları rahmetine girdirecektir. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (99)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ" أَيْ صَدَّقَ. وَالْمُرَادُ بَنُو مُقَرِّنٍ مِنْ مُزَيْنَةَ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ." قُرُباتٍ" جَمْعُ قُرْبَةٍ، وَهِيَ مَا يُتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَالْجَمْعُ قُرَبُ وَقُرُبَاتٌ وَقَرَبَاتٌ وَقُرْبَاتٌ، حَكَاهُ النَّحَّاسُ. وَالْقُرُبَاتُ (بِالضَّمِّ) مَا تُقُرِّبَ بِهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، تَقُولُ مِنْهُ: قَرَّبْتُ لِلَّهِ قُرْبَانًا. وَالْقِرْبَةُ بِكَسْرِ الْقَافِ مَا يُسْتَقَى فِيهِ الْمَاءُ، وَالْجَمْعُ فِي أَدْنَى الْعَدَدِ قُرُبَاتٌ وَقَرَبَاتٌ وَقُرْبَاتٌ، وَلِلْكَثِيرِ قُرُبٌ. وَكَذَلِكَ جَمْعُ كُلِّ مَا كَانَ عَلَى فِعْلَةٍ، مِثْلِ سِدْرَةٍ وَفِقْرَةِ، لَكَ أَنْ تَفْتَحَ الْعَيْنَ وَتَكْسِرَ وتسكن، حكاها الْجَوْهَرِيُّ. وَقَرَأَ نَافِعٌ فِي رِوَايَةِ وَرْشٍ" قُرُبَةٍ" بِضَمِّ الرَّاءِ وَهِيَ الْأَصْلُ. وَالْبَاقُونَ بِسُكُونِهَا تَخْفِيفًا، مِثْلَ كُتُبٍ وَرُسُلٍ، وَلَا خِلَافَ فِي قُرُبَاتٍ. وَحَكَى ابْنُ سَعْدَانَ أَنَّ يَزِيدَ بْنَ الْقَعْقَاعِ قَرَأَ" أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ". وَمَعْنَى" وَصَلَواتِ الرَّسُولِ" اسْتِغْفَارُهُ وَدُعَاؤُهُ. وَالصَّلَاةُ تَقَعُ عَلَى ضُرُوبٍ، فالصلاة من الله ﷿ الرَّحْمَةُ وَالْخَيْرُ وَالْبَرَكَةُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ" [الأحزاب: ٤٣] وَالصَّلَاةُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الدُّعَاءُ، وَكَذَلِكَ هِيَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ، كَمَا قَالَ:" وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ" [التوبة: ١٠٣] أَيْ دُعَاؤُكَ تَثْبِيتٌ لَهُمْ وَطُمَأْنِينَةٌ. (أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ) أَيْ تُقَرِّبُهُمْ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، يعني نفقاتهم.

Yüce Allah'ın: { وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } “Bedevilerden öyleleri de vardır ki Allah’a iman eder” buyruğu, yani tasdik eder, demektir. el-Mehdevî'nin zikrettiğine göre bununla Müzeyne kabilesinden Mukarrin oğulları kastedilmektedir. { قُرُباتٍ } kelimesi, kendisiyle Yüce Allah'a yaklaşılan vesileler anlamındaki "kurbet"in (قُرْبَة) çoğuludur. Çoğul kalıpları en-Nahhâs'ın aktardığına göre; { قُرَبُ }, { قُرُبَاتٌ }, { قَرَبَاتٌ } ve { قُرْبَاتٌ } şeklindedir. Damme ile { الْقُرُبَاتُ }, kendisiyle Yüce Allah'a yaklaşılan şeylerdir; bundan dolayı { قَرَّبْتُ لِلَّهِ قُرْبَانًا } dersin. Kâf harfinin kesresi ile { الْقِرْبَةُ } ise içine su doldurulan tulumdur; bunun azlık çoğulu { قُرُبَاتٌ }, { قَرَبَاتٌ } ve { قُرْبَاتٌ }, çokluk çoğulu ise { قُرُبٌ } şeklinde gelir. el-Cevherî'nin aktardığına göre, { سِدْرَةٍ } ve { فِقْرَةِ } gibi 'fi'le' vezninde olan her kelimenin çoğulunda da aynü'l-fiili fethalamak, kesrelemek veya sükûnlu okumak caizdir. Nâfi', Verş rivayetinde râ harfinin dammesiyle { قُرُبَةٍ } şeklinde okumuştur ki asıl olan da budur. Diğer kıraat imamları ise { كُتُبٍ } ve { رُسُلٍ } kelimelerinde olduğu gibi hafifletmek (tahfif) amacıyla sükûn ile okumuşlardır; { قُرُبَاتٍ } kelimesinde ise hiçbir ihtilaf yoktur. İbn Sa'dân, Yezîd b. el-Ka'kâ'ın: { أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ } şeklinde okuduğunu nakletmiştir. { وَصَلَواتِ الرَّسُولِ } “Resûl’ün duaları” ifadesinin anlamı ise onun istiğfarı ve duasıdır. es-Salât pek çok anlama gelir: Aziz ve Celil olan Allah'tan olan salât rahmet, hayır ve berekettir; nitekim Yüce Allah: { هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ } [el-Ahzâb 33/43] “O ve melekleri size salât etmektedir” buyurmuştur. Meleklerden gelen salât duadır; aynı şekilde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den olan da böyledir. Nitekim Yüce Allah: { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ } [et-Tevbe 9/103] “Onlara dua et; çünkü senin duan onlar için bir huzurdur” buyurmuştur; yani senin duan onlar için bir sebat ve kalbî huzurdur. { أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ } “İyi bilin ki bu, gerçekten onlar için bir yakınlıktır”, yani yaptıkları harcamalar onları Allah'ın rahmetine yaklaştırır, demektir.

[سورة التوبة (٩): آية ١٠٠]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 100]

وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠)

{ وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠) } “İslam'a ilk giren Muhacirler ve Ensar ile onlara güzellikle tâbi olanlar var ya, Allah onlardan razı olmuştur, onlar da O’ndan razı olmuşlardır. Allah onlara, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur.”

فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الاولى- لما ذكر ﷿ أَصْنَافَ الْأَعْرَابِ ذَكَرَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارَ، وَبَيَّنَ أَنَّ مِنْهُمُ السَّابِقِينَ إِلَى الْهِجْرَةِ وَأَنَّ مِنْهُمُ التَّابِعِينَ، وَأَثْنَى عَلَيْهِمْ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي عَدَدِ طَبَقَاتِهِمْ وَأَصْنَافِهِمْ. وَنَحْنُ نَذْكُرُ مِنْ ذَلِكَ طَرَفًا نُبَيِّنُ الْغَرَضَ فِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَرَوَى عمر ابن الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَرَأَ" وَالْأَنْصارِ" رَفْعًا عَطْفًا عَلَى السابقين. قال الأخفش: الخفض

Bunda yedi mesele vardır: Birincisi: [Allah] azze ve celle bedevîlerin kısımlarını zikrettikten sonra Muhacirleri ve Ensar'ı zikretmiş; onlardan hicrette öne geçenlerin ve onlara tâbi olanların bulunduğunu beyan buyurmuş ve onları övmüştür. Onların tabakalarının ve kısımlarının sayısı hususunda ihtilaf edilmiştir. Biz, inşâallahu teâlâ bu konudaki maksadı beyan edecek bir kısmını zikredeceğiz. Ömer b. el-Hattâb'ın { وَالْأَنْصارِ } kelimesini es-Sâbikûn (السابقون) üzerine atıfla merfû (ötreli) okuduğu rivayet edilmiştir. el-Ahfeş şöyle demiştir: [Kelimenin] mecrûr (esreli)

فِي الْأَنْصَارِ الْوَجْهُ، لِأَنَّ السَّابِقِينَ مِنْهُمَا. وَالْأَنْصَارُ اسْمٌ إِسْلَامِيٌّ. قِيلَ لِأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ: أَرَأَيْتَ قَوْلَ النَّاسِ لَكُمْ: الْأَنْصَارُ، اسْمٌ سَمَّاكُمُ اللَّهُ بِهِ أَمْ كُنْتُمْ تُدْعَوْنَ بِهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ؟ قَالَ: بَلِ اسْمٌ سَمَّانَا اللَّهُ بِهِ فِي الْقُرْآنِ، ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ فِي الِاسْتِذْكَارِ. الثَّانِيَةُ- نَصُّ الْقُرْآنِ عَلَى تَفْضِيلِ السَّابِقِينَ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَهُمُ الَّذِينَ صَلَّوْا إِلَى الْقِبْلَتَيْنِ، فِي قَوْلِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَطَائِفَةٍ. وَفِي قَوْلِ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ هُمُ الَّذِينَ شَهِدُوا بَيْعَةَ الرِّضْوَانِ، وَهِيَ بَيْعَةُ الْحُدَيْبِيَةِ، وَقَالَهُ الشَّعْبِيُّ. وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ وَعَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ: هُمْ أَهْلُ بَدْرٍ. وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ مَنْ هَاجَرَ قَبْلَ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ فَهُوَ مِنَ [الْمُهَاجِرِينَ] الْأَوَّلِينَ مِنْ غَيْرِ خِلَافٍ بَيْنَهُمْ. أَمَّا أَفْضَلُهُمْ وَهِيَ: الثَّالِثَةُ- فَقَالَ أَبُو مَنْصُورٍ الْبَغْدَادِيُّ التَّمِيمِيُّ: أَصْحَابُنَا مُجْمِعُونَ عَلَى أَنَّ أَفْضَلَهُمُ الْخُلَفَاءُ الْأَرْبَعَةُ، ثُمَّ السِّتَّةُ الْبَاقُونَ إِلَى تَمَامِ الْعَشَرَةِ، ثُمَّ الْبَدْرِيُّونَ ثُمَّ أَصْحَابُ أُحُدٍ ثُمَّ أَهْلُ بَيْعَةِ الرِّضْوَانِ بِالْحُدَيْبِيَةِ. الرَّابِعَةُ- وَأَمَّا أَوَّلُهُمْ إِسْلَامًا فَرَوَى مُجَالِدٌ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ مَنْ أول الناس إسلاما؟ قال أبو بكر، أو ما سَمِعْتَ قَوْلَ حَسَّانَ:

hali Ensar hakkında daha uygun olan vecihtir; çünkü ilk öne geçenler (es-sâbikûn) her ikisindendir. el-Ensâr (الْأَنْصَارُ) İslâmî bir isimdir. Enes b. Mâlik'e: "İnsanların size 'el-Ensâr' demesi hakkında ne dersin; bu, Allah'ın size verdiği bir isim midir yoksa Cahiliye döneminde de bu isimle çağrılır mıydınız?" diye sorulmuş, o da: "Aksine bu, Allah'ın Kur'an'da bize verdiği bir isimdir" cevabını vermiştir; bunu Ebû Ömer el-İstizkâr'da zikretmiştir. İkinci Mesele: Kur'an'ın metni, Muhacirler ve Ensar'dan ilk öne geçenlerin (es-sâbikûn el-evvelûn) faziletini açıkça ortaya koymuştur. Saîd b. el-Müseyyeb ve bir topluluğun görüşüne göre bunlar iki kıbleye doğru namaz kılanlardır. Şâfiî'nin ashabının görüşüne göre bunlar Rıdvân biatına, yani Hudeybiye biatına katılanlardır; eş-Şa'bî de böyle demiştir. Muhammed b. Ka'b ve Atâ b. Yesâr'dan rivayet edildiğine göre ise onlar Bedir ehlidir. Âlimler, kıblenin değişmesinden önce hicret eden kimsenin ilk Muhacirlerden olduğu hususunda aralarında hiçbir ihtilaf olmaksızın ittifak etmişlerdir. Üçüncü Mesele: Onların en faziletlilerine gelince; Ebû Mansûr el-Bağdâdî et-Temîmî şöyle demiştir: "Ashabımız, onların en faziletlilerinin dört halife olduğu, sonra aşere-i mübeşşereyi tamamlayan diğer altı kişi, sonra Bedir ehli, sonra Uhud ashabı, sonra da Hudeybiye'deki Rıdvân biati ehli olduğu hususunda icmâ etmişlerdir." Dördüncü Mesele: İslâm'a ilk girene gelince; Mücâlid'in eş-Şa'bî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a insanların ilk İslâm'a gireni kimdir diye sordum; 'Ebû Bekir' dedi ve 'Sen Hassân'ın şu sözünü işitmedin mi?' dedi: Bir dostunun kederini andığın vakit ... Yaptıklarıyla kardeşin Ebû Bekir'i hatırla! Yaratılmışların en hayırlısını, Peygamber'den sonra en takvalı ve en adil olanını ... Üstlendiği emaneti en güzel şekilde yerine getireni, İkinci olanı, Resûl'ün ardından geleni ve duruşu övüleni ... İnsanlar arasından peygamberleri ilk doğrulayanı!

إِذَا تَذَكَّرْتَ شَجْوًا مِنْ أَخِي ثِقَةٍ ... فَاذْكُرْ أَخَاكَ أَبَا بَكْرٍ بِمَا فَعَلَا

Bir dostunun kederini andığın vakit ... Yaptıklarıyla kardeşin Ebû Bekir'i hatırla!

خَيْرَ الْبَرِيَّةِ أَتْقَاهَا وَأَعْدَلَهَا ... بَعْدَ النَّبِيِّ وَأَوْفَاهَا بِمَا حَمَلَا

Yaratılmışların en hayırlısını, Peygamber'den sonra en takvalı ve en adil olanını ... Üstlendiği emaneti en güzel şekilde yerine getireni,

الثَّانِيَ التَّالِيَ الْمَحْمُودَ مَشْهَدُهُ ... وَأَوَّلَ النَّاسِ مِنْهُمْ صَدَّقَ الرُّسُلَا

İkinci olanı, Resûl'ün ardından geleni ve duruşu övüleni ... İnsanlar arasından peygamberleri ilk doğrulayanı!

وَذَكَرَ أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ عَنْ يُوسُفَ بْنِ يَعْقُوبَ بْنِ الْمَاجِشُونَ [أَنَّهُ] قَالَ: أَدْرَكْتُ أَبِي وَشَيْخَنَا مُحَمَّدَ بْنَ الْمُنْكَدِرِ وَرَبِيعَةَ بْنَ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَصَالِحَ بْنَ كَيْسَانَ وَسَعْدَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ وَعُثْمَانَ بْنَ مُحَمَّدٍ الْأَخْنَسِيَّ وَهُمْ لَا يَشُكُّونَ أَنَّ أَوَّلَ الْقَوْمِ إِسْلَامًا أَبُو بَكْرٍ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَحَسَّانٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، وَبِهِ قَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ. وَقِيلَ: أَوَّلُ مَنْ أسلم علي، روي ذلك عن زيد ابن أرقم وأبي ذر والمقداد وغير هم. قَالَ الْحَاكِمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: لَا أَعْلَمُ خِلَافًا بَيْنَ أَصْحَابِ التَّوَارِيخِ أَنَّ عَلِيًّا أَوَّلُهُمْ إِسْلَامًا. وَقِيلَ: أَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ زَيْدُ بْنُ حارثة. وذكر معمر نحو

Ebü’l-Ferec el-Cevzî, Yûsuf b. Ya‘kūb b. el-Mâcişûn’dan [onun şöyle] dediğini nakletmiştir: Babama, üstadımız Muhammed b. el-Münkadir’e, Rebîa b. Ebî Abdirrahmân’a, Sâlih b. Keysân’a, Sa‘d b. İbrâhîm’e ve Osmân b. Muhammed el-Ahnesî’ye yetiştim; onlar bu topluluk içinde ilk İslâm’a girenin Ebû Bekir olduğunda hiç şüphe etmiyorlardı. Bu aynı zamanda İbn Abbâs’ın, Hassân’ın ve Ebû Bekir’in kızı Esmâ’nın kavlidir; İbrâhîm en-Nehaî de bu görüştedir. İlk İslâm’a girenin Ali olduğu da söylenmiştir; bu durum Zeyd b. Erkam, Ebû Zer, el-Mikdâd ve başkalarından rivayet edilmiştir. el-Hâkim Ebû Abdillâh şöyle demiştir: “Tarihçiler arasında Ali’nin onların ilk İslâm’a gireni olduğu hususunda bir ihtilaf bulunduğunu bilmiyorum.” İlk İslâm’a girenin Zeyd b. Hârise olduğu da söylenmiştir. Ma‘mer de buna benzer

ذَلِكَ عَنِ الزُّهْرِيِّ. وَهُوَ قَوْلُ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ وَعِمْرَانَ بْنِ أَبِي أَنَسٍ. وَقِيلَ: أَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ خَدِيجَةُ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ، رُوِيَ ذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَمُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ يَسَارٍ وَجَمَاعَةٍ، وَرُوِيَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَادَّعَى الثَّعْلَبِيُّ الْمُفَسِّرُ اتِّفَاقَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ خَدِيجَةُ، وَأَنَّ اخْتِلَافَهُمْ إِنَّمَا هُوَ فِيمَنْ أَسْلَمَ بَعْدَهَا. وَكَانَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ رَاهْوَيْهِ الْحَنْظَلِيُّ يَجْمَعُ بَيْنَ هَذِهِ الْأَخْبَارِ، فَكَانَ يَقُولُ: أَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الرِّجَالِ أَبُو بَكْرٍ، وَمِنَ النِّسَاءِ خَدِيجَةُ، وَمِنَ الصِّبْيَانِ عَلِيٌّ، وَمِنَ الْمَوَالِي زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ، وَمِنَ الْعَبِيدِ بِلَالٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ سَعْدٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي مُصْعَبُ بْنُ ثَابِتٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الْأَسْوَدِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ قَالَ: كَانَ إِسْلَامُ الزُّبَيْرِ بَعْدَ أَبِي بَكْرٍ وَكَانَ رَابِعًا أَوْ خَامِسًا. قَالَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَحَدَّثَنِي أَبُو الْأَسْوَدِ قَالَ: أَسْلَمَ الزُّبَيْرُ وَهُوَ ابْنُ ثَمَانِ سِنِينَ. وَرُوِيَ أَنَّ عَلِيًّا أَسْلَمَ ابْنَ سَبْعِ سِنِينَ. وَقِيلَ: ابْنُ عَشْرٍ. الْخَامِسَةُ- وَالْمَعْرُوفُ عَنْ طَرِيقَةِ أَهْلِ الْحَدِيثِ أَنَّ كُلَّ مُسْلِمٍ رَأَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَهُوَ مِنْ أَصْحَابِهِ. قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: مَنْ صَحِبَ النَّبِيَّ ﷺ أَوْ رَآهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَهُوَ مِنْ أَصْحَابِهِ. وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُ كَانَ لَا يَعُدُّ الصَّحَابِيَّ إِلَّا مَنْ أَقَامَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ سَنَةً أَوْ سَنَتَيْنِ، وَغَزَا مَعَهُ غَزْوَةً أَوْ غَزْوَتَيْنِ. وَهَذَا الْقَوْلُ إِنْ صَحَّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ يُوجِبُ أَلَّا يُعَدَّ مِنَ الصَّحَابَةِ جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيُّ أَوْ مَنْ شَارَكَهُ فِي فَقْدِ ظَاهِرِ مَا اشْتَرَطَهُ فِيهِمْ مِمَّنْ لَا نَعْرِفُ خِلَافًا فِي عَدِّهِ مِنَ الصَّحَابَةِ. السَّادِسَةُ- لَا خِلَافَ أَنَّ أَوَّلَ السَّابِقِينَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: السَّبْقُ يَكُونُ بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: الصِّفَةُ وَهُوَ الْإِيمَانُ، وَالزَّمَانُ، وَالْمَكَانُ. وَأَفْضَلُ هَذِهِ الْوُجُوهِ سَبْقُ الصِّفَاتِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قوله ﷺ في الصحيح: (نَحْنُ الْآخِرُونَ الْأَوَّلُونَ بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا وَأُوتِينَاهُ من بعد هم فَهَذَا يَوْمُهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ فَهَدَانَا اللَّهُ لَهُ فَالْيَهُودُ غَدًا وَالنَّصَارَى بَعْدَ غَدٍ (. فَأَخْبَرَ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ مَنْ سَبَقْنَا مِنَ الْأُمَمِ بِالزَّمَانِ سَبَقْنَاهُمْ بِالْإِيمَانِ وَالِامْتِثَالِ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَالِانْقِيَادِ إِلَيْهِ، وَالِاسْتِسْلَامِ لِأَمْرِهِ والرضا

[Bu rivayet aynı zamanda] ez-Zührî'den nakledilmiştir. Bu Süleymân b. Yesâr, Urve b. ez-Zübeyr ve İmrân b. Ebî Enes'in de görüşüdür. Müminlerin annesi Hatice'nin ilk Müslüman olan kişi olduğu da söylenmiştir; bu husus ez-Zührî'den muhtelif yollarla rivayet edilmiştir. Katâde, Muhammed b. İshâk b. Yesâr ve bir topluluğun kavli de budur; ayrıca İbn Abbâs'tan da nakledilmiştir. Müfessir es-Sa'lebî, ilk Müslüman olanın Hatice olduğu, ihtilafın ise ancak ondan sonra kimin Müslüman olduğu hususunda bulunduğu noktasında âlimlerin icmâ ettiğini ileri sürmüştür. İshâk b. İbrâhîm b. Râhûye el-Hanzalî ise bu rivayetleri telif ederek şöyle derdi: "Erkeklerden ilk Müslüman olan Ebû Bekir, kadınlardan Hatice, çocuklardan Ali, azatlı kölelerden Zeyd b. Hârise, kölelerden ise Bilâl'dir." Doğrusunu en iyi Allah bilir. Muhammed b. Sa'd zikredip dedi ki: Bana Mus'ab b. Sâbit haber verdi, dedi ki: Bana Ebü'l-Esved Muhammed b. Abdirrahmân b. Nevfel anlattı ve dedi ki: "Zübeyr'in İslâm'a girişi Ebû Bekir'den sonraydı; o dördüncü yahut beşinci kişiydi." Leys b. Sa'd dedi ki: Bana Ebü'l-Esved anlattı ve dedi ki: "Zübeyr sekiz yaşında iken Müslüman oldu." Ali'nin ise yedi yaşında iken Müslüman olduğu rivayet edilmiştir; on yaşında olduğu da söylenmiştir. Beşinci Mesele- Hadis ehlinin benimsediği meşhur usule göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i gören her Müslüman onun ashabındandır. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: "Müslümanlardan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e arkadaşlık eden veya onu gören kimse onun ashabındandır." Saîd b. el-Müseyyeb'den ise, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir veya iki yıl ikamet eden ve onunla beraber bir ya da iki gazveye katılan kimseden başkasını sahabî saymadığı rivayet edilmiştir. Bu söz şayet Saîd b. el-Müseyyeb'den sahih olarak nakledilmişse, Cerîr b. Abdillâh el-Becelî'nin yahut sahabeden sayılmasında hiçbir ihtilaf bilmediğimiz kimselerden olup onun öne sürdüğü bu zahirî şartı taşımayanların sahabeden sayılmamasını iktiza eder. Altıncı Mesele- Muhacirler içinden ilk öne geçen kimsenin Ebû Bekir es-Sıddîk olduğunda ihtilaf yoktur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Öne geçiş (sebk) üç şeyle olur: Sıfat ki bu imandır, zaman ve mekân. Bu cihetlerin en faziletlisi ise sıfatlar bakımından öne geçmektir. Bunun delili Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sahîh'teki şu buyruğudur: « نَحْنُ الْآخِرُونَ الْأَوَّلُونَ بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا وَأُوتِينَاهُ مِنْ بَعْدِهِمْ فَهَذَا يَوْمُهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ فَهَدَانَا اللَّهُ لَهُ فَالْيَهُودُ غَدًا وَالنَّصَارَى بَعْدَ غَدٍ » «Bizler sonuncularız [fakat kıyamet günü] öne geçenleriz. Şurası var ki Kitap bizden önce onlara, onlardan sonra ise bize verildi. İşte bu [cuma], hakkında ihtilafa düştükleri gündür; Allah bizi ona iletti. Dolayısıyla Yahudiler yarın [cumartesi], Hristiyanlar ise yarından sonradır [pazardır].» Böylece Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem; zaman itibariyle bizden önce gelen ümmetleri, iman bakımından, Allah Teâlâ'nın emrine icabet edip boyun eğme, emrine teslim olma ve rıza gösterme

بِتَكْلِيفِهِ وَالِاحْتِمَالِ لِوَظَائِفِهِ، لَا نَعْتَرِضُ عَلَيْهِ وَلَا نَخْتَارُ مَعَهُ، وَلَا نُبَدِّلُ بِالرَّأْيِ شَرِيعَتَهُ كَمَا فَعَلَ أَهْلُ الْكِتَابِ، وَذَلِكَ بِتَوْفِيقِ اللَّهِ لِمَا قَضَاهُ، وَبِتَيْسِيرِهِ لِمَا يَرْضَاهُ، وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ. السَّابِعَةُ- قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ: تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَفْضِيلَ السَّابِقِينَ إِلَى كُلِّ مَنْقَبَةٍ مِنْ مَنَاقِبِ الشَّرِيعَةِ، فِي عِلْمٍ أَوْ دِينٍ أَوْ شَجَاعَةٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ، مِنَ الْعَطَاءِ فِي الْمَالِ وَالرُّتْبَةِ فِي الْإِكْرَامِ. وَفِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ خِلَافٌ بَيْنَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ﵄. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَفْضِيلِ السَّابِقِينَ بِالْعَطَاءِ عَلَى غَيْرِهِمْ، فَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ أَنَّهُ كَانَ لَا يُفَضِّلُ بَيْنَ النَّاسِ فِي الْعَطَاءِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ بِحَسَبِ السَّابِقَةِ. وَكَانَ عُمَرُ يَقُولُ لَهُ: أَتَجْعَلُ ذَا السَّابِقَةِ كَمَنْ لَا سَابِقَةَ لَهُ؟ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: إِنَّمَا عَمِلُوا لِلَّهِ واجر هم عَلَيْهِ. وَكَانَ عُمَرُ يُفَضِّلُ فِي خِلَافَتِهِ، ثُمَّ قَالَ عِنْدَ وَفَاتِهِ: لَئِنْ عِشْتُ إِلَى غَدٍ لَأُلْحِقَنَّ أَسْفَلَ النَّاسِ بِأَعْلَاهُمْ، فَمَاتَ مِنْ لَيْلَتِهِ. وَالْخِلَافَةُ إِلَى يَوْمِنَا هَذَا عَلَى هَذَا الْخِلَافِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَرَأَ عُمَرُ" وَالْأَنْصَارُ" رَفْعًا." الَّذِينَ" بِإِسْقَاطِ الواو نعتا للأنصار، فراجعه زيد ابن ثَابِتٍ، فَسَأَلَ عُمَرُ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ فَصَدَّقَ زَيْدًا، فَرَجَعَ إِلَيْهِ عُمَرُ وَقَالَ: مَا كُنَّا نَرَى إِلَّا أَنَّا رُفِعْنَا رِفْعَةً لَا يَنَالُهَا مَعَنَا أَحَدٌ. فَقَالَ أُبَيٌّ: [إِنِّي أَجِدُ [ مِصْدَاقَ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الجمعة:" وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ" [الجمعة: ٣] وفي سورة الحشر:" وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ" [الحشر: ١٠]. وَفِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ بِقَوْلِهِ:" وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ" [الأنفال: ٧٤]. فَثَبَتَتِ الْقِرَاءَةُ بِالْوَاوِ. وَبَيَّنَ تَعَالَى بِقَوْلِهِ:" بِإِحْسانٍ" مَا يَتَّبِعُونَ فِيهِ مِنْ أَفْعَالِهِمْ وَأَقْوَالِهِمْ، لَا فِيمَا صَدَرَ عَنْهُمْ مِنَ الْهَفَوَاتِ وَالزَّلَّاتِ، إِذْ لَمْ يَكُونُوا مَعْصُومِينَ ﵃. الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي التَّابِعِينَ وَمَرَاتِبِهِمْ، فَقَالَ الْخَطِيبُ الْحَافِظُ: التَّابِعِيُّ مَنْ صَحِبَ الصَّحَابِيَّ، وَيُقَالُ لِلْوَاحِدِ مِنْهُمْ: تَابِعٌ وَتَابِعِيٌّ. وَكَلَامُ الْحَاكِمِ أَبِي عَبْدِ الله وغيره

O'nun teklifine ve vazifelerini yüklenmeye [razıyız]; O'na itiraz etmeyiz, O'nun [hükmünün] yanında seçimde bulunmayız ve Ehl-i Kitab'ın yaptığı gibi şeriatını re'y ile değiştirmeyiz. Bu da Allah'ın hükmettiği şeye muvaffak kılması ve razı olduğu şeyi kolaylaştırması iledir; { وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ } “Eğer Allah bizi doğru yola eriştirmeseydi biz doğru yolu bulamazdık.” Yedinci [Mesele]- İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bu ayet; ister ilim, din, cesaret, isterse başka bir hususta olsun şeriatın faziletlerinden her birinde öne geçenlerin (sâbikûn), [devlet gelirlerinden verilen] malî tahsisat (atâ) ve ikram mertebesi bakımından üstün tutulmasını ihtiva etmektedir. Bu meselede Ebû Bekir ile Ömer (radıyallâhu anhümâ) arasında ihtilaf vardır. Âlimler öne geçenlerin tahsisatta diğerlerine üstün tutulması konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Bekir es-Sıddîk'tan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o, [İslâm'daki] kıdemine göre tahsisatta insanlar arasında bazısını bazısına üstün tutmazdı. Ömer ona: "Kıdem sahibini kıdemi olmayan kimse gibi mi tutuyorsun?" derdi. Ebû Bekir de: "Onlar ancak Allah için amel ettiler, mükâfatları da O'na aittir" derdi. Ömer ise kendi hilafeti döneminde [kıdeme göre] üstün tutardı; daha sonra vefatı esnasında: "Eğer yarına kadar yaşarsam, halkın en alt derecesindekileri en üst derecedekilere mutlaka eriştireceğim (eşitleyeceğim)" dedi; fakat o gece vefat etti. Hilafet [tatbikatı] günümüze kadar bu ihtilaf üzere süregelmiştir. Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ } “Onlara güzellikle tâbi olanlar...” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi- Ömer, { وَالْأَنْصَارُ } lafzını merfû (ötreli), { الَّذِينَ } lafzını da 'vâv' harfini hazfederek Ensâr'ın sıfatı şeklinde okumuştur. Bunun üzerine Zeyd b. Sâbit ona itiraz etmiş; Ömer de durumu Übey b. Ka'b'a sormuş, o da Zeyd'i doğrulamıştır. Ömer de onun görüşüne dönerek: "Biz, bizimle birlikte hiç kimsenin erişemeyeceği bir mertebeye yükseltildiğimizden başka bir şey düşünmüyorduk" demiştir. Übey şöyle demiştir: "Şüphesiz ben bunun doğrulayıcısını Allah'ın Kitabı'nda, Cuma Suresi'nin başında: { وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ } “Onlardan henüz kendilerine katılmamış bulunan diğer kimselere de...” [el-Cum'a: 3]; Haşr Suresi'nde: { وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ } “Onlardan sonra gelenler ise şöyle derler: Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla!” [el-Haşr: 10] ve Enfâl Suresi'nde de: { وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ } “Sonradan iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenler de sizdendir” [el-Enfâl: 75] buyruğunda buluyorum." Böylece kıraatin 'vâv' ile olduğu sabit olmuştur. Yüce Allah, { بِإِحْسَانٍ } “güzellikle” buyruğuyla, sahabeler (radıyallâhu anhüm) masum olmadıklarından dolayı kendilerinden sâdır olan hata ve sürçmelerde değil; onların fiil ve sözlerinden hangilerinde kendilerine tâbi olunacağını açıklamıştır. İkincisi- Âlimler tâbiîn ve onların mertebeleri hususunda ihtilaf etmişlerdir. Hâfız el-Hatîb şöyle demiştir: "Tâbiî, sahabi ile arkadaşlık etmiş kimsedir; bunların her birine tâbi' ve tâbiî denir." el-Hâkim Ebû Abdillâh ve diğerlerinin sözleri ise...

مُشْعِرٌ بِأَنَّهُ يَكْفِي فِيهِ أَنْ يَسْمَعَ مِنَ الصَّحَابِيِّ أَوْ يَلْقَاهُ وَإِنْ لَمْ تُوجَدِ الصُّحْبَةُ الْعُرْفِيَّةُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ اسْمَ التَّابِعِينَ يَنْطَلِقُ عَلَى مَنْ أَسْلَمَ بَعْدَ الْحُدَيْبِيَةِ، كَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَمَنْ دَانَاهُمْ مِنْ مُسْلِمَةِ الْفَتْحِ، لِمَا ثَبَتَ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ شَكَا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ خَالِدَ بْنِ الْوَلِيدِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِخَالِدٍ: (دَعُوا لِي أَصْحَابِي فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَنْفَقَ أَحَدُكُمْ كُلَّ يَوْمٍ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ مد أحد هم وَلَا نَصِيفَهُ). وَمِنَ الْعَجَبِ عَدَّ الْحَاكِمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ النُّعْمَانَ وَسُوَيْدًا ابْنَيْ مُقَرِّنٍ الْمُزَنِيِّ في التابعين عند ما ذَكَرَ الْإِخْوَةَ مِنَ التَّابِعِينَ، وَهُمَا صَحَابِيَّانِ مَعْرُوفَانِ مَذْكُورَانِ فِي الصَّحَابَةِ، وَقَدْ شَهِدَا الْخَنْدَقَ كَمَا تَقَدَّمَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَكْبَرُ التَّابِعِينَ الْفُقَهَاءُ السَّبْعَةُ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَهُمْ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَعُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، وَخَارِجَةُ بْنُ زَيْدٍ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وعبد الله ابن عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ. وَقَدْ نَظَمَهُمْ بَعْضُ الْأَجِلَّةِ فِي بَيْتٍ وَاحِدٍ فَقَالَ:

örfî anlamdaki bir sohbet bulunmasa dahi, sahabiden işitmiş veya onunla karşılaşmış olmanın yeterli olduğunu hissettirmektedir. Şöyle de denilmiştir: Tâbiîn ismi, Hudeybiye'den sonra İslâm'a giren Hâlid b. el-Velîd, Amr b. el-Âs ve Mekke fethinde Müslüman olanlar gibi onlara yakın seviyedeki kimselere de verilir. Nitekim Abdurrahman b. Avf'ın Hâlid b. el-Velîd'i Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ettiği, bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hâlid'e: { دَعُوا لِي أَصْحَابِي فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَنْفَقَ أَحَدُكُمْ كُلَّ يَوْمٍ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ مد أحد هم وَلَا نَصِيفَهُ } “Ashabımı bana bırakın! Canım elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, sizden biri her gün Uhud dağı kadar altın infak etse, onlardan birinin ne bir müdd'lük [infakına] ne de yarısına ulaşabilir” buyurduğu sabittir. Şaşılacak hususlardan biri şudur ki: el-Hâkim Ebû Abdillâh, tâbiînden olan kardeşleri zikrederken Nu'mân ve Süveyd b. Mukarrin el-Müzenî'yi tâbiîn arasında saymıştır; halbuki ikisi de sahabe arasında zikredilen meşhur iki sahabidir ve daha önce geçtiği üzere Hendek Gazvesi'ne katılmışlardır. Doğrusunu Allah bilir. Tâbiînin en büyükleri Medine ehlinin yedi fakihidir; bunlar Saîd b. el-Müseyyeb, el-Kâsım b. Muhammed, Urve b. ez-Zübeyr, Hârice b. Zeyd, Ebû Seleme b. Abdirrahmân, Ubeydullâh b. Utbe b. Mes'ûd ve Süleymân b. Yesâr'dır. Büyük âlimlerden biri onları tek bir beyitte şöyle nazmetmiştir:

فَخُذْهُمْ عُبَيْدُ اللَّهِ عُرْوَةُ قَاسِمٌ ... سَعِيدٌ أَبُو بَكْرٍ سُلَيْمَانُ خَارِجَهْ

Al onları: Ubeydullâh, Urve, Kâsım ... Saîd, Ebû Bekir, Süleymân ve Hârice.

وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: أَفْضَلُ التَّابِعِينَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، فَقِيلَ لَهُ: فَعَلْقَمَةُ وَالْأَسْوَدُ. فَقَالَ: سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَعَلْقَمَةُ وَالْأَسْوَدُ. وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: أَفْضَلُ التَّابِعِينَ قَيْسٌ وَأَبُو عُثْمَانَ وَعَلْقَمَةُ وَمَسْرُوقٌ، هَؤُلَاءِ كَانُوا فَاضِلِينَ وَمِنْ عِلْيَةِ التَّابِعِينَ. وَقَالَ أَيْضًا: كَانَ عَطَاءٌ مُفْتِي مَكَّةَ وَالْحَسَنُ مُفْتِيَ الْبَصْرَةِ فَهَذَانِ أكثر النَّاسُ عَنْهُمْ، وَأَبْهَمَ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي دَاوُدَ قَالَ: سَيِّدَتَا التَّابِعِينَ مِنَ النِّسَاءِ حَفْصَةُ بِنْتُ سِيرِينَ وَعَمْرَةُ بِنْتُ عَبْدِ الرحمن، وثالثهما- وَلَيْسَتْ كَهُمَا- أُمُّ الدَّرْدَاءِ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَاكِمِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: طَبَقَةٌ تُعَدُّ فِي التَّابِعِينَ وَلَمْ يَصِحَّ سَمَاعُ أَحَدٍ مِنْهُمْ مِنَ الصَّحَابَةِ، مِنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سُوَيْدٍ النَّخَعِيُّ وَلَيْسَ بِإِبْرَاهِيمَ بْنِ يَزِيدَ النَّخَعِيَّ الْفَقِيهَ. وَبُكَيْرُ بْنُ أَبِي السَّمِيطِ، وَبُكَيْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَشَجُّ. وَذَكَرَ غَيْرَهُمْ قَالَ: وَطَبَقَةُ عِدَادِهِمْ عِنْدَ النَّاسِ فِي أَتْبَاعِ التَّابِعِينَ. وَقَدْ لَقُوا الصَّحَابَةَ مِنْهُمْ أَبُو الزِّنَادِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ ذَكْوَانَ لَقِيَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ وَأَنَسًا. وَهِشَامَ بْنَ عُرْوَةَ، وَقَدْ أُدْخِلَ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عمر،

Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: "Tâbiînin en faziletlisi Saîd b. el-Müseyyeb'dir." Kendisine: "Peki, Alkame ve el-Esved [nasıl]?" denilince: "Saîd b. el-Müseyyeb, Alkame ve el-Esved [en faziletlilerdir]" dedi. Yine ondan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Tâbiînin en faziletlileri Kays, Ebû Osmân, Alkame ve Mesrûk'tur; bunlar faziletli kimselerdi ve tâbiînin ileri gelenlerindendi." Yine o şöyle demiştir: "Atâ Mekke müftüsü, el-Hasan da Basra müftüsü idi; insanlar en çok bu ikisinden rivayet etmişlerdir..." diyerek [diğerlerini] kapalı bıraktı. Ebû Bekr b. Ebî Dâvûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Kadınlardan tâbiînin iki hanımefendisi Hafsa bint Sîrîn ve Amre bint Abdirrahmân'dır. Üçüncüleri ise -bu ikisi gibi olmasa da- Ümmü'd-Derdâ'dır." el-Hâkim Ebû Abdillâh'tan ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Tâbiînden sayılan öyle bir tabaka vardır ki onlardan hiçbirinin sahabeden bizzat işittiği sahih olmamıştır. Fakih olan İbrâhîm b. Yezîd en-Nahaî değil de İbrâhîm b. Süveyd en-Nahaî, Bükeyr b. Ebi's-Semît ve Bükeyr b. Abdillâh el-Eşecc bunlardandır." [Hâkim] bunlardan başkalarını da zikredip şöyle dedi: "İnsanlar nezdinde etbâu't-tâbiînden (tebe-i tâbiîn) sayılan öyle bir tabaka da vardır ki onlar sahabeyle karşılaşmışlardır. Bunlardan Ebü'z-Zinâd Abdullâh b. Zekvân, Abdullâh b. Ömer ve Enes ile karşılaşmıştır. Hişâm b. Urve ise Abdullâh b. Ömer'in yanına sokulmuştur..."

وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَمُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، وَقَدْ أَدْرَكَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ. وَأُمَّ خَالِدِ بِنْتَ خَالِدِ بْنِ سَعِيدٍ. وَفِي التَّابِعِينَ طَبَقَةٌ تُسَمَّى بِالْمُخَضْرَمِينَ، وَهُمُ الَّذِينَ أَدْرَكُوا الْجَاهِلِيَّةَ وَحَيَاةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَسْلَمُوا وَلَا صُحْبَةَ لَهُمْ. وَاحِدُهُمْ مُخَضْرَمٌ بِفَتْحِ الرَّاءِ كَأَنَّهُ خُضْرِمَ، أَيْ قُطِعَ عَنْ نُظَرَائِهِ الَّذِينَ أَدْرَكُوا الصُّحْبَةَ وَغَيْرَهَا. وَذَكَرَهُمْ مُسْلِمٌ فَبَلَغَ بِهِمْ عِشْرِينَ نَفْسًا، مِنْهُمْ أَبُو عَمْرٍو الشَّيْبَانِيُّ، وَسُوَيْدُ بْنُ غَفَلَةَ الْكِنْدِيُّ، وَعَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ الْأَوْدِيُّ، وَأَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ وَعَبْدُ خَيْرِ بْنُ يَزِيدَ الْخَيْرَانِيُّ بِفَتْحِ الْخَاءِ، بَطْنٌ مِنْ هَمْدَانَ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُلٍّ. وَأَبُو الْحَلَالِ الْعَتَكِيُّ رَبِيعَةُ بْنُ زُرَارَةَ. وَمِمَّنْ لَمْ يَذْكُرْهُ مُسْلِمٌ، مِنْهُمْ أَبُو مُسْلِمٍ الْخَوْلَانِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ ثُوَبٍ، وَالْأَحْنَفُ بْنُ قَيْسٍ. فَهَذِهِ نُبْذَةٌ مِنْ مَعْرِفَةِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ الَّذِينَ نَطَقَ بِفَضْلِهِمُ الْقُرْآنُ الْكَرِيمُ، رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ. وَكَفَانَا نَحْنُ قَوْلُهُ ﷿:" كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ" [آل عمران: ١١٠] عَلَى مَا تَقَدَّمَ، وَقَوْلُهُ ﷿:" وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً" [البقرة: ١٤٣] الْآيَةُ. وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَدِدْتُ أَنَّا لَوْ رَأَيْنَا إِخْوَانَنَا ... ). الْحَدِيثَ. فَجَعَلَنَا إِخْوَانَهُ، إِنِ اتَّقَيْنَا اللَّهَ وَاقْتَفَيْنَا آثَارَهُ حَشَرَنَا اللَّهُ فِي زُمْرَتِهِ وَلَا حَادَ بِنَا عن طريقته وملته بحق محمد وآله.

Câbir b. Abdillâh, Enes b. Mâlik'e yetişmiş olan Mûsâ b. Ukbe ve Ümmü Hâlid bint Hâlid b. Saîd de böyledir. Tâbiîn arasında 'Muhadramûn' diye adlandırılan bir tabaka vardır; bunlar Câhiliye dönemini ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatını idrak edip Müslüman olan fakat kendileri için sahabilik bulunmayan kimselerdir. Bunların her birine râ harfinin fethasıyla 'Muhadram' (مُخَضْرَمٌ) denir; sanki sahabilik ve diğer faziletleri idrak eden akranlarından kesilip ayrılmış gibidir. Müslim bunları zikretmiş ve sayılarını yirmi kişiye ulaştırmıştır. Ebû Amr eş-Şeybânî, Süveyd b. Gafele el-Kindî, Amr b. Meymûn el-Evdî, Ebû Osmân en-Nehdî, Hemdân kabilesinin bir koluna mensup olan hay harfinin fethasıyla Abd-i Hayr b. Yezîd el-Hayrânî, Abdurrahman b. Mül ve Ebü'l-Halâl el-Atekî Rebîa b. Zürâre bunlardandır. Müslim'in zikretmediklerinden ise Ebû Müslim el-Havlânî Abdullah b. Süveb ve el-Ahnef b. Kays yer alır. İşte bu, Yüce Kur'an'ın faziletlerini beyan ettiği sahabe ve tâbiîni tanımaya dair bir özettir; Allah'ın rızası hepsinin üzerine olsun. Bize ise daha önce geçtiği üzere Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } [Âl-i İmrân 3/110] “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” buyruğu ve: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [el-Bakara 2/143] “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık...” âyeti yeterlidir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: { وَدِدْتُ أَنَّا لَوْ رَأَيْنَا إِخْوَانَنَا ... } “Kardeşlerimizi görmüş olmayı çok arzu ederdim...” hadisini buyurmuştur. Eğer Allah'tan sakınır ve onun izinden gidersek bizi kardeşleri kılmıştır; Muhammed ve ehlinin hürmetine Allah bizi onun zümresinde haşretsin ve bizi onun yolundan ve dininden saptırmasın.

[سورة التوبة (٩): آية ١٠١]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 101]

وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ (١٠١)

{ وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ (١٠١) } “Çevrenizdeki bedevilerden ve Medine halkından birtakım münafıklar vardır ki, münafıklıkta küstahlaşıp direndiler. Sen onları bilmezsin; onları Biz biliriz. Onları iki kez azaba uğratacağız; sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى (وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. أَيْ قَوْمٌ مُنَافِقُونَ، يَعْنِي مزينة وجهينة وأسلم وغفار وَأَشْجَعَ. (وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ) أَيْ قَوْمٌ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ. وَقِيلَ:" مَرَدُوا" مِنْ نَعْتِ الْمُنَافِقِينَ، فَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، الْمَعْنَى. وَمِنْ حَوْلِكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ، وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِثْلُ ذَلِكَ. وَمَعْنَى:" مَرَدُوا" أَقَامُوا وَلَمْ يَتُوبُوا، عَنِ ابْنِ زَيْدٍ. وَقَالَ غَيْرُهُ: لَجُّوا فِيهِ وَأَبَوْا غيره،

Yüce Allah'ın: { وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ } “Çevrenizdeki bedevilerden birtakım münafıklar vardır” buyruğu, mübteda (özne) ve haberdir (yüklemdir). Yani münafık bir topluluk [vardır]; [bununla] Müzeyne, Cüheyne, Eslem, Gıfâr ve Eşca‘ [kabileleri] kastedilmektedir. { وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ } “Medine halkından da nifakta direnenler vardır” ifadesi, nifak üzerinde direnen bir topluluk [vardır] demektir. "Meredû" (مَرَدُوا) kelimesinin münafıkların sıfatı olduğu da söylenmiştir; bu takdirde kelamda takdim ve tehir (yer değiştirme) söz konusudur. Mana ise şöyledir: "Çevrenizdeki bedevilerden nifakta direnen münafıklar vardır, Medine halkından da bunun benzeri [kimseler vardır]." İbn Zeyd'den [nakledildiğine göre] "meredû" (مَرَدُوا) ifadesinin anlamı: [Nifakta] sebat edip tövbe etmediler, demektir. Başkaları ise: Onda (nifakta) inatla direttiler ve ondan başkasına yanaşmadılar, demiştir.

وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنَ اللِّينِ وَالْمُلَامَسَةِ وَالتَّجَرُّدِ. فَكَأَنَّهُمْ تَجَرَّدُوا لِلنِّفَاقِ. وَمِنْهُ رَمْلَةٌ مَرْدَاءُ لَا نَبْتَ فِيهَا. وَغُصْنٌ أَمْرَدُ لَا وَرَقَ عَلَيْهِ. وَفَرَسٌ أَمْرَدُ لَا شَعْرَ عَلَى ثُنَّتِهِ. وَغُلَامٌ أَمْرَدُ بَيِّنُ الْمَرَدِ، وَلَا يُقَالُ: جَارِيَةٌ مَرْدَاءُ. وَتَمْرِيدُ الْبِنَاءِ تَمْلِيسُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:" صَرْحٌ ممرد" [النمل: ٤٤]. وَتَمْرِيدُ الْغُصْنِ تَجْرِيدُهُ مِنَ الْوَرَقِ، يُقَالُ: مَرَدَ يَمْرُدُ مُرُودًا وَمُرَادَةً. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ) هُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ:" لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ" [الأنفال: ٦٠] عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا تَعْلَمُ يا محمد عاقبة أمور هم وَإِنَّمَا نَخْتَصُّ نَحْنُ بِعِلْمِهَا، وَهَذَا يَمْنَعُ أَنْ يُحْكَمَ عَلَى أَحَدٍ بِجَنَّةٍ أَوْ نَارٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِالْأَمْرَاضِ فِي الدُّنْيَا وَعَذَابِ الْآخِرَةِ. فَمَرَضُ الْمُؤْمِنِ كَفَّارَةٌ، وَمَرَضُ الْكَافِرِ عُقُوبَةٌ. وَقِيلَ: الْعَذَابُ الْأَوَّلُ الْفَضِيحَةُ بِاطِّلَاعِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَيْهِمْ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي الْمُنَافِقِينَ. وَالْعَذَابُ الثَّانِي عَذَابُ الْقَبْرِ. الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: عَذَابُ الدُّنْيَا وَعَذَابُ الْقَبْرِ. ابن زيد: الأول بالمصائب في أموالهم وأولاد هم، وَالثَّانِي عَذَابُ الْقَبْرِ. مُجَاهِدٌ: الْجُوعُ وَالْقَتْلُ. الْفَرَّاءُ: الْقَتْلُ وَعَذَابُ الْقَبْرِ. وَقِيلَ: السَّبَاءُ وَالْقَتْلُ. وَقِيلَ: الْأَوَّلُ أَخْذُ الزَّكَاةِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَإِجْرَاءُ الْحُدُودِ عَلَيْهِمْ، وَالثَّانِي عَذَابُ الْقَبْرِ. وَقِيلَ: أَحَدُ الْعَذَابَيْنِ مَا قَالَ تَعَالَى:" فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ"- إِلَى قَوْلِهِ-" إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا" [التوبة: ٥٥]. وَالْغَرَضُ مِنَ الْآيَةِ اتِّبَاعُ الْعَذَابِ، أَوْ تَضْعِيفُ العذاب عليهم.

anlamlar birbirine yakındır. Kelimenin aslı yumuşaklık, temas ve soyutlanmaktan (çırılçıplak kalmaktan) gelir; sanki onlar sadece nifak için soyunmuş gibidirler. Nitekim üzerinde hiç bitki olmayan kumluk araziye { رَمْلَةٌ مَرْدَاءُ }, yapraksız dala { غُصْنٌ أَمْرَدُ }, topuklarında tüy olmayan ata { فَرَسٌ أَمْرَدُ } ve bıyığı/sakalı henüz çıkmamış gence { غُلَامٌ أَمْرَدُ بَيِّنُ الْمَرَدِ } denir; fakat cariyeye { جَارِيَةٌ مَرْدَاءُ } denilmez. Binanın temrîdi (تَمْرِيدُ الْبِنَاءِ) ise onun düzlenip pürüzsüzleştirilmesidir. Nitekim Yüce Allah'ın: { صَرْحٌ ممرد } [en-Neml 27/44] “Sırlanmış/pürüzsüzleştirilmiş bir köşk” buyruğu da bundandır. Dalın temrîdi ise yapraklarından soyulmasıdır; nitekim { مَرَدَ يَمْرُدُ مُرُودًا وَمُرَادَةً } denilir. Yüce Allah'ın: { لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ } “Sen onları bilmezsin; onları Biz biliriz” buyruğu, daha önce geçtiği üzere: { لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ } [el-Enfâl 8/60] “Siz onları bilmezsiniz, Allah onları bilir” buyruğu gibidir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; "Ey Muhammed! Sen onların işlerinin akıbetini bilmezsin, onu bilmek ancak Bize mahsustur" demektir; bu da bir kimsenin kesin olarak cennetlik veya cehennemlik olduğuna hükmedilmesini engeller. Yüce Allah'ın: { سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ } “Onları iki kez azaba uğratacağız; sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir” buyruğu hakkında İbn Abbâs: "Dünyada hastalıklarla, ahirette ise azapla [cezalandıracağız]" demiştir. Müminin hastalığı kefaret, kâfirin hastalığı ise cezadır. Şöyle de denilmiştir: Birinci azap, münafıklar konusunda açıklaması geleceği üzere Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların hallerine vâkıf kılınmasıyla rezil rüsvay edilmeleridir; ikinci azap ise kabir azabıdır. el-Hasan ve Katâde: "Dünya azabı ve kabir azabıdır" demişlerdir. İbn Zeyd: "Birincisi mallarındaki ve evlatlarındaki musibetlerle, ikincisi ise kabir azabıdır" demiştir. Mücâhid: "Açlık ve öldürülmektir" demiştir. el-Ferrâ: "Öldürülmek ve kabir azabıdır" demiştir. Esir edilmek ve öldürülmek olduğu da söylenmiştir. Birincisinin mallarından zekât alınması ve kendilerine had cezalarının uygulanması, ikincisinin ise kabir azabı olduğu da söylenmiştir. Bu iki azaptan birinin Yüce Allah'ın: { فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ } âyetinden { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } [et-Tevbe 9/55] “Onların malları... seni imrendirmesin; Allah bunlarla ancak onlara dünya hayatında azap etmeyi ister” sözüne kadar buyurduğu husus olduğu da söylenmiştir. Âyetten maksat, azabın birbirini takip etmesi veya onlara azabın kat kat artırılmasıdır.

[سورة التوبة (٩): آية ١٠٢]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 102]

وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢)

{ وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢) } “Diğerleri ise günahlarını itiraf ettiler; salih bir ameli bir başka kötü amelle karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

أَيْ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ قَوْمٌ أَقَرُّوا بِذُنُوبِهِمْ، وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ يَحْكُمُ فِيهِمْ بِمَا يُرِيدُ. فَالصِّنْفُ الْأَوَّلُ يَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ كَانُوا مُنَافِقِينَ وَمَا مَرَدُوا على النفاق، ويحتمل

Yani Medine halkından ve çevrenizdekilerden bir kısmı günahlarını itiraf eden kimselerdir; diğerleri ise haklarında dilediği hükmü vermesi için Allah'ın emrine bırakılmışlardır. Birinci grubun münafık olup da nifakta diretip inatlaşmamış kimseler olması muhtemel olduğu gibi, [aynı zamanda]...

أَنَّهُمْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي عَشَرَةٍ تَخَلَّفُوا عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ فَأَوْثَقَ سَبْعَةٌ مِنْهُمْ أَنْفُسَهُمْ فِي سَوَارِي الْمَسْجِدِ. وَقَالَ بِنَحْوِهِ قَتَادَةُ وَقَالَ: وَفِيهِمْ نَزَلَ" خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً" [التوبة: ١٠٣]، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: كَانُوا ثَمَانِيَةً. وَقِيلَ: كَانُوا سِتَّةً. وَقِيلَ: خَمْسَةٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي أَبِي لُبَابَةَ الْأَنْصَارِيِّ خَاصَّةً فِي شَأْنِهِ مَعَ بَنِي قُرَيْظَةَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَلَّمُوهُ فِي النُّزُولِ عَلَى حُكْمِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ ﷺ فَأَشَارَ لَهُمْ إِلَى حَلْقِهِ. يُرِيدُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ يَذْبَحُهُمْ إِنْ نَزَلُوا، فَلَمَّا افْتَضَحَ تَابَ وَنَدِمَ وَرَبَطَ نَفْسَهُ فِي سَارِيَةٍ مِنْ سَوَارِي الْمَسْجِدِ، وَأَقْسَمَ أَلَّا يَطْعَمَ وَلَا يَشْرَبَ حَتَّى يَعْفُوَ اللَّهُ عَنْهُ أَوْ يَمُوتَ، فَمَكَثَ كَذَلِكَ حَتَّى عَفَا اللَّهُ عَنْهُ، وَنَزَلَتْ هَذِهِ الآية، وَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِحَلِّهِ، ذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ، وَذَكَرَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ فِي السِّيرَةِ أَوْعَبَ مِنْ هَذَا. وَقَالَ أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ: نَزَلَتْ" وَآخَرُونَ" فِي شَأْنِ أَبِي لُبَابَةَ وَأَصْحَابِهِ، وَقَالَ حِينَ أَصَابَ الذَّنْبَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أُجَاوِرُكَ وَأَنْخَلِعُ مِنْ مَالِي؟ فَقَالَ: (يَجْزِيكَ مِنْ ذَلِكَ الثُّلُثُ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:" خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها" [التوبة ١٠٣] وَرَوَاهُ ابْنُ الْقَاسِمِ وَابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ. وَالْجُمْهُورُ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي شَأْنِ الْمُتَخَلِّفِينَ عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَكَانُوا رَبَطُوا أَنْفُسَهُمْ كَمَا فَعَلَ أَبُو لُبَابَةَ، وَعَاهَدُوا اللَّهَ أَلَّا يُطْلِقُوا أَنْفُسَهُمْ حَتَّى يَكُونُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هُوَ الَّذِي يُطْلِقُهُمْ وَيَرْضَى عَنْهُمْ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (وَأَنَا أُقْسِمُ بِاللَّهِ لَا أُطْلِقُهُمْ وَلَا أَعْذِرُهُمْ حَتَّى أُومَرَ بِإِطْلَاقِهِمْ رَغِبُوا عَنِّي وَتَخَلَّفُوا عَنِ الْغَزْوِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ) فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ، فَلَمَّا نَزَلَتْ أَرْسَلَ إِلَيْهِمُ النَّبِيُّ ﷺ فَأَطْلَقَهُمْ وَعَذَرَهُمْ. فَلَمَّا أُطْلِقُوا قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذِهِ أَمْوَالُنَا الَّتِي خَلَّفَتْنَا عَنْكَ، فَتَصَدَّقْ بِهَا عَنَّا وَطَهِّرْنَا وَاسْتَغْفِرْ لَنَا. فَقَالَ: (مَا أُمِرْتُ أَنْ آخُذَ مِنْ أَمْوَالِكُمْ شَيْئًا) فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً" [التوبة: ١٠٣] الْآيَةَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانُوا عَشَرَةَ أَنْفُسٍ مِنْهُمْ أَبُو لُبَابَةَ، فَأَخَذَ ثُلُثَ أَمْوَالِهِمْ وَكَانَتْ كَفَّارَةَ الذُّنُوبِ الَّتِي أَصَابُوهَا. فَكَانَ عَمَلُهُمُ السَّيِّئُ التَّخَلُّفَ بِإِجْمَاعٍ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ. وَاخْتَلَفُوا فِي الصَّالِحِ، فَقَالَ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ: الِاعْتِرَافُ وَالتَّوْبَةُ وَالنَّدَمُ. وَقِيلَ: عَمَلُهُمُ الصَّالِحُ الَّذِي عَمِلُوهُ أَنَّهُمْ لَحِقُوا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وربطوا

mümin kimseler olmaları da muhtemeldir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Tebük Gazvesi'nden geri kalan on kişi hakkında nazil olmuştur; bunlardan yedisi kendilerini mescidin direklerine bağlamışlardır. Katâde de buna benzer bir söz söylemiş ve: "{ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } [et-Tevbe 9/103] 'Onların mallarından sadaka al' âyeti onlar hakkında inmiştir" demiştir; bunu el-Mehdevî nakletmiştir. Zeyd b. Eslem: "Sekiz kişiydiler" demiştir. Altı kişi oldukları da söylenmiştir; beş kişi oldukları da söylenmiştir. Mücâhid ise şöyle demiştir: Âyet özellikle Ebû Lübâbe el-Ensârî hakkında, Benî Kurayza ile olan durumu sebebiyle inmiştir. Şöyle ki; Benî Kurayza Allah ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmüne razı olarak teslim olma hususunda onunla konuştuklarında, o eliyle boğazına işaret etmiştir; bununla teslim oldukları takdirde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları boğazlayacağını (öldüreceğini) kastetmiştir. Durum ortaya çıkınca pişman olup tövbe etmiş ve mescidin direklerinden birine kendini bağlamış, Allah kendisini affedinceye veya ölünceye kadar hiçbir şey yiyip içmeyeceğine yemin etmiştir. Allah kendisini affedinceye kadar bu halde kalmış, nihayet bu âyet inmiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun çözülmesini emretmiştir; bunu et-Taberî Mücâhid'den nakletmiş, İbn İshâk da Sîre'de bundan daha kapsamlı bir şekilde zikretmiştir. Eşheb'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o: "{ وَآخَرُونَ } 'Diğerleri ise...' âyeti Ebû Lübâbe ve arkadaşları hakkında inmiştir. Ebû Lübâbe günah işlediğinde: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sana komşu olayım ve malımın tamamından feragat edeyim mi?' demiş, Resûlullah da: { يَجْزِيكَ مِنْ ذَلِكَ الثُّلُثُ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } 'Bunun üçte birini vermen sana yeterlidir. Nitekim Yüce Allah: Onların mallarından kendilerini temizleyip arındıracağın bir sadaka al [et-Tevbe 9/103] buyurmuştur' demiştir" şeklinde aktarmıştır; bunu İbnü'l-Kâsım ve İbn Vehb de Mâlik'ten rivayet etmiştir. Cumhura göre bu âyet Tebük Gazvesi'nden geri kalanlar hakkında inmiştir; onlar tıpkı Ebû Lübâbe'nin yaptığı gibi kendilerini bağlamışlar ve kendilerini bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çözüp onlardan razı olmadıkça bağlarını çözmeyeceklerine dair Allah'a söz vermişlerdir. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَأَنَا أُقْسِمُ بِاللَّهِ لَا أُطْلِقُهُمْ وَلَا أَعْذِرُهُمْ حَتَّى أُومَرَ بِإِطْلَاقِهِمْ رَغِبُوا عَنِّي وَتَخَلَّفُوا عَنِ الْغَزْوِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ } “Ben de Allah'a yemin ederim ki, serbest bırakılmam emredilinceye kadar onları ne çözeceğim ne de mazeretlerini kabul edeceğim. Benden yüz çevirdiler ve Müslümanlarla birlikte savaşa çıkmaktan geri kaldılar” buyurmuştur. Bunun üzerine Allah bu âyeti indirmiş; âyet inince Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onlara haber göndererek onları çözmüş ve mazeretlerini kabul etmiştir. Çözüldüklerinde: "Ey Allah'ın Resûlü! İşte bizi senden alıkoyan mallarımız bunlardır; bunları bizim adımıza sadaka olarak ver, bizi temizle ve bizim için istiğfar et" demişlerdir. O da: { مَا أُمِرْتُ أَنْ آخُذَ مِنْ أَمْوَالِكُمْ شَيْئًا } “Mallarınızdan bir şey almakla emrolunmadım” buyurmuş, bunun üzerine Yüce Allah: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } [et-Tevbe 9/103] “Onların mallarından bir sadaka al...” âyetini indirmiştir. İbn Abbâs demiştir ki: Ebû Lübâbe de dahil olmak üzere on kişiydiler; Resûlullah onların mallarının üçte birini almış ve bu, işledikleri günahlara kefaret olmuştur. Bu görüş sahiplerinin icmâı ile onların kötü ameli seferden geri kalmalarıydı. Salih amel konusunda ise ihtilaf etmişlerdir: et-Taberî ve başkaları "itiraf, tövbe ve pişmanlıktır" demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Yaptıkları salih amel, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e katılmaları, kendilerini

أَنْفُسَهُمْ بِسَوَارِي الْمَسْجِدِ وَقَالُوا: لَا نَقْرَبُ أَهْلًا وَلَا وَلَدًا حَتَّى يُنْزِلَ اللَّهُ عُذْرَنَا. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: بَلِ الْعَمَلُ الصَّالِحُ غَزْوُهُمْ فِيمَا سَلَفَ مِنْ غَزْوِ النَّبِيِّ ﷺ. وَهَذِهِ الْآيَةُ وَإِنْ كَانَتْ نَزَلَتْ فِي أَعْرَابٍ فَهِيَ عَامَّةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فِيمَنْ لَهُ أَعْمَالٌ صَالِحَةٌ وَسَيِّئَةٌ، فَهِيَ تُرْجَى. ذَكَرَ الطَّبَرِيُّ عَنْ حَجَّاجِ بْنِ أَبِي زَيْنَبَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عُثْمَانَ يَقُولُ: مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَرْجَى عِنْدِي لِهَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً". وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَنَا: (أَتَانِي اللَّيْلَةَ آتِيَانِ فَابْتَعَثَانِي فَانْتَهَيْنَا إِلَى مَدِينَةٍ مَبْنِيَّةٍ بِلَبِنٍ ذَهَبٍ وَلَبِنٍ فِضَّةٍ فَتَلَقَّانَا رِجَالٌ شَطْرٌ مِنْ خَلْقِهِمْ كَأَحْسَنِ مَا أَنْتَ رَاءٍ وَشَطْرٌ كَأَقْبَحِ مَا أَنْتَ رَاءٍ قَالَا لَهُمْ: اذْهَبُوا فَقَعُوا فِي ذَلِكَ النَّهْرِ فَوَقَعُوا فِيهِ ثُمَّ رَجَعُوا إِلَيْنَا قَدْ ذَهَبَ ذَلِكَ السُّوءُ عَنْهُمْ فَصَارُوا فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ قَالَا لِي هَذِهِ جَنَّةُ عَدْنٍ وَهَذَاكَ مَنْزِلُكَ قَالَا: أَمَّا الْقَوْمُ الَّذِي كَانُوا شَطْرٌ مِنْهُمْ حَسَنٌ وَشَطْرٌ مِنْهُمْ قَبِيحٌ فَإِنَّهُمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا تَجَاوَزَ اللَّهُ عَنْهُمْ (. وَذَكَرَ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ حَدِيثَ الْإِسْرَاءِ وَفِيهِ قَالَ: (ثُمَّ صَعِدَ بِي إِلَى السَّمَاءِ ... ) ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ إِلَى أَنْ ذَكَرَ صُعُودَهُ إِلَى السَّمَاءِ السَّابِعَةِ فَقَالُوا: (حَيَّاهُ اللَّهُ مِنْ أَخٍ وَخَلِيفَةٍ، فَنِعْمَ الْأَخُ وَنِعْمَ الْخَلِيفَةُ وَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ فَإِذَا بِرَجُلٍ أَشْمَطَ جَالِسٍ عَلَى كُرْسِيٍّ عِنْدَ بَابِ الْجَنَّةِ وَعِنْدَهُ قَوْمٌ بِيضُ الْوُجُوهِ وَقَوْمٌ سُودُ الْوُجُوهِ وفي ألوانهم شي فَأَتَوْا نَهَرًا فَاغْتَسَلُوا فِيهِ فَخَرَجُوا مِنْهُ وَقَدْ خلص من ألوانهم شي ثُمَّ إِنَّهُمْ أَتَوْا نَهَرًا آخَرَ فَاغْتَسَلُوا فِيهِ فخرجوا منه وقد خلص من ألوانهم شي ثُمَّ دَخَلُوا النَّهَرَ الثَّالِثَ فَخَرَجُوا مِنْهُ وَقَدْ خَلَصَتْ أَلْوَانُهُمْ مِثْلَ أَلْوَانِ أَصْحَابِهِمْ فَجَلَسُوا إِلَى أَصْحَابِهِمْ فَقَالَ يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَؤُلَاءِ بِيضُ الوجوه وهؤلاء الذين في ألوانهم شي فَدَخَلُوا النَّهَرَ وَقَدْ خَلَصَتْ أَلْوَانُهُمْ

mescidin direklerine bağlamaları ve: "Allah mazeretimizi indirene kadar ne ailemize ne de çocuğumuza yaklaşacağız" demeleridir. Bir topluluk da: "Aksine salih amel, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in daha önceki gazvelerine katılmış olmalarıdır" demiştir. Bu âyet her ne kadar bedeviler hakkında inmiş olsa da kıyamet gününe kadar hem salih hem kötü amelleri bulunan herkes hakkında umumîdir; dolayısıyla onlar için ümit beslenir. et-Taberî, Haccâc b. Ebî Zeyneb'den naklederek dedi ki: Ebû Osmân'ın şöyle dediğini işittim: "Kur'an'da bu ümmet için Yüce Allah'ın: { وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً } 'Diğerleri ise günahlarını itiraf ettiler; salih bir ameli bir başka kötü amelle karıştırdılar' buyruğundan daha çok ümit veren bir âyet yoktur." Buhârî'de Semure b. Cündeb'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize şöyle buyurdu: { أَتَانِي اللَّيْلَةَ آتِيَانِ فَابْتَعَثَانِي فَانْتَهَيْنَا إِلَى مَدِينَةٍ مَبْنِيَّةٍ بِلَبِنٍ ذَهَبٍ وَلَبِنٍ فِضَّةٍ فَتَلَقَّانَا رِجَالٌ شَطْرٌ مِنْ خَلْقِهِمْ كَأَحْسَنِ مَا أَنْتَ رَاءٍ وَشَطْرٌ كَأَقْبَحِ مَا أَنْتَ رَاءٍ قَالَا لَهُمْ: اذْهَبُوا فَقَعُوا فِي ذَلِكَ النَّهْرِ فَوَقَعُوا فِيهِ ثُمَّ رَجَعُوا إِلَيْنَا قَدْ ذَهَبَ ذَلِكَ السُّوءُ عَنْهُمْ فَصَارُوا فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ قَالَا لِي هَذِهِ جَنَّةُ عَدْنٍ وَهَذَاكَ مَنْزِلُكَ قَالَا: أَمَّا الْقَوْمُ الَّذِي كَانُوا شَطْرٌ مِنْهُمْ حَسَنٌ وَشَطْرٌ مِنْهُمْ قَبِيحٌ فَإِنَّهُمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا تَجَاوَزَ اللَّهُ عَنْهُمْ } “Bu gece bana iki kişi gelip beni kaldırdılar. Bir tuğlası altın, bir tuğlası gümüşten yapılmış bir şehre vardık. Bizi bir tarafları gördüğün en güzel surette, diğer tarafları ise gördüğün en çirkin surette olan birtakım adamlar karşıladı. O ikisi adamlara: 'Gidin şu nehre dalın' dediler; adamlar oraya daldılar, sonra o çirkinlik üzerlerinden gitmiş ve en güzel surete bürünmüş olarak yanımıza döndüler. O iki kişi bana: 'Burası Adn cennetidir, şu da senin konağındır' dediler ve eklediler: 'Bir tarafları güzel, bir tarafları çirkin olan o adamlara gelince; onlar salih bir ameli bir başka kötü amelle karıştırmış kimselerdir, Allah onları affetti.'” Beyhakî, Rebî' b. Enes'in Ebû Hüreyre'den, onun da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği İsrâ hadisini zikretmiştir; o hadiste Resûlullah şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ صَعِدَ بِي إِلَى السَّمَاءِ ... } “Sonra beni göğe yükseltti...” Ardından hadisi, yedinci kat semaya yükselişini zikredene kadar nakletti; semadakiler dediler ki: { حَيَّاهُ اللَّهُ مِنْ أَخٍ وَخَلِيفَةٍ، فَنِعْمَ الْأَخُ وَنِعْمَ الْخَلِيفَةُ وَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ فَإِذَا بِرَجُلٍ أَشْمَطَ جَالِسٍ عَلَى كُرْسِيٍّ عِنْدَ بَابِ الْجَنَّةِ وَعِنْدَهُ قَوْمٌ بِيضُ الْوُجُوهِ وَقَوْمٌ سُودُ الْوُجُوهِ وفي ألوانهم شي فَأَتَوْا نَهَرًا فَاغْتَسَلُوا فِيهِ فَخَرَجُوا مِنْهُ وَقَدْ خلص من ألوانهم شي ثُمَّ إِنَّهُمْ أَتَوْا نَهَرًا آخَرَ فَاغْتَسَلُوا فِيهِ فخرجوا منه وقد خلص من ألوانهم شي ثُمَّ دَخَلُوا النَّهَرَ الثَّالِثَ فَخَرَجُوا مِنْهُ وَقَدْ خَلَصَتْ أَلْوَانُهُمْ مِثْلَ أَلْوَانِ أَصْحَابِهِمْ فَجَلَسُوا إِلَى أَصْحَابِهِمْ فَقَالَ يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَؤُلَاءِ بِيضُ الوجوه وهؤلاء الذين في ألوانهم شي فَدَخَلُوا النَّهَرَ وَقَدْ خَلَصَتْ أَلْوَانُهُمْ } “Allah onu bir kardeş ve bir halife olarak esenliğe erdirsin; o ne güzel kardeş, ne güzel halife ve ne güzel bir gelişle geldi! Bir de baktım ki cennetin kapısında bir kürsü üzerinde saç ve sakalına ak düşmüş bir adam oturuyor. Yanında yüzleri bembeyaz bir topluluk ile yüzleri siyah ve renklerinde bir leke bulunan bir topluluk vardı. Bir nehre gelip içinde yıkandılar ve çıktıklarında renklerindeki lekeden bir kısmı arınmıştı. Sonra başka bir nehre gelip onda yıkandılar ve çıktıklarında renklerindeki lekeden bir kısmı daha arınmıştı. Sonra üçüncü bir nehre girdiler ve çıktıklarında renkleri tıpkı arkadaşlarının rengi gibi tertemiz olmuştu; ardından arkadaşlarının yanına oturdular. Dedim ki: 'Ey Cibrîl! Bu yüzleri beyaz olanlar ve şu renklerinde leke bulunup da nehre girerek renkleri tertemiz olanlar kimlerdir?'”

فَقَالَ هَذَا أَبُوكَ إِبْرَاهِيمُ هُوَ أَوَّلُ رَجُلٌ شَمَطَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ وَهَؤُلَاءِ بِيضُ الْوُجُوهِ قَوْمٌ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ- قَالَ- وَأَمَّا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ في ألوانهم شي خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا فَتَابُوا فَتَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ. فَأَمَّا النَّهَرُ الْأَوَّلُ فَرَحْمَةُ اللَّهِ وأما النهر الثاني فنعمة الله.

[Cebrail] şöyle dedi: «Bu senin atan İbrâhim'dir; yeryüzünde saçı-sakalı ilk ağaran kimsedir. Şu ak yüzlü kimseler ise imanlarına hiçbir zulüm karıştırmamış olan topluluktur.» [Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «[Cebrail devamla şöyle dedi:] Renklerinde bir şey [olan] şu kimseler ise salih bir ameli başka bir kötü amelle karıştırmış, ardından tevbe etmiş ve Allah da tevbelerini kabul etmiş olanlardır. Birinci nehir Allah'ın rahmetidir; ikinci nehir ise Allah'ın nimetidir.

وَأَمَّا النَّهَرُ الثَّالِثُ فَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَالْوَاوُ فِي [قَوْلِهِ]:" وَآخَرَ سَيِّئاً" قِيلَ: هِيَ بِمَعْنَى الْبَاءِ، وَقِيلَ: بِمَعْنَى مَعَ، كَقَوْلِكَ اسْتَوَى الْمَاءُ وَالْخَشَبَةُ. وَأَنْكَرَ ذَلِكَ الْكُوفِيُّونَ وَقَالُوا: لِأَنَّ الْخَشَبَةَ لَا يَجُوزُ تَقْدِيمُهَا عَلَى الْمَاءِ، وَ" آخَرُ" فِي الْآيَةِ يَجُوزُ تَقْدِيمُهُ عَلَى الْأَوَّلِ، فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ خَلَطْتُ الْمَاءَ بِاللَّبَنِ.

{ وَأَمَّا النَّهَرُ الثَّالِثُ فَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا) } üçüncü nehir ise Rablerinin onlara tertemiz bir içecek içirmesidir.'” diyerek hadisi zikretti. Yüce Allah'ın: { وَآخَرَ سَيِّئاً } “Ve bir başka kötü [amelle]” buyruğundaki vav harfinin "bâ" (ile) anlamında olduğu söylenmiştir; tıpkı { اسْتَوَى الْمَاءُ وَالْخَشَبَةُ } "Su tahta ile bir hizaya geldi" sözündeki gibi "birlikte/ile" (maa) anlamında olduğu da söylenmiştir. Kûfeliler bunu reddederek şöyle demişlerdir: Çünkü tahtayı sudan önce zikretmek caiz değildir; âyetteki { آخَرَ } lafzını ise öncekinden öne almak caizdir; binaenaleyh bu ifade { خَلَطْتُ الْمَاءَ بِاللَّبَنِ } "Suyu sütle karıştırdım" sözü mesabesindedir.

[سورة التوبة (٩): آية ١٠٣]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 103]

خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣)

{ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣) } “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al ve onlar için dua et! Şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur. Allah her şeyi işitendir, her şeyi bilendir.”

فِيهِ ثَمَانِ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً) اخْتُلِفَ فِي هَذِهِ الصَّدَقَةِ الْمَأْمُورِ بِهَا، فَقِيلَ: هِيَ صَدَقَةُ الْفَرْضِ، قَالَهُ جُوَيْبِرٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُوَ قَوْلُ عِكْرِمَةَ فِيمَا ذَكَرَ الْقُشَيْرِيُّ. وَقِيلَ: هُوَ مَخْصُوصٌ بِمَنْ نَزَلَتْ فِيهِ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَخَذَ مِنْهُمْ ثُلُثَ أَمْوَالِهِمْ، وليس هذا من الزكاة المفروضة في شي، وَلِهَذَا قَالَ مَالِكٌ: إِذَا تَصَدَّقَ الرَّجُلُ بِجَمِيعِ مَالِهِ أَجْزَأَهُ إِخْرَاجُ الثُّلُثِ، مُتَمَسِّكًا بِحَدِيثِ أَبِي لُبَابَةَ. وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَهُوَ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ يَقْتَضِي بِظَاهِرِهِ اقْتِصَارَهُ عَلَيْهِ فَلَا يَأْخُذُ الصَّدَقَةَ سِوَاهُ، وَيَلْزَمُ عَلَى هَذَا سُقُوطُهَا بِسُقُوطِهِ وَزَوَالُهَا بِمَوْتِهِ. وَبِهَذَا تَعَلَّقَ مَانِعُو الزَّكَاةِ عَلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ [﵁] وَقَالُوا: إِنَّهُ كَانَ يُعْطِينَا عِوَضًا مِنْهَا التَّطْهِيرَ وَالتَّزْكِيَةَ وَالصَّلَاةَ عَلَيْنَا وَقَدْ عَدِمْنَاهَا مِنْ غَيْرِهِ. وَنَظَمَ فِي ذَلِكَ شَاعِرُهُمْ فَقَالَ:

Bu âyette sekiz mesele bulunmaktadır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından bir sadaka al” buyruğunda emredilen bu sadaka hakkında ihtilaf edilmiştir: Cüveybir'in İbn Abbâs'tan aktardığına göre, bunun farz olan sadaka (zekât) olduğu söylenmiştir; el-Kuşeyrî'nin naklettiğine göre bu İkrime'nin de görüşüdür. Hakkında âyetin indiği kimselere mahsus olduğu da söylenmiştir; çünkü Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onların mallarının üçte birini almıştır, bunun ise farz olan zekât ile hiçbir ilgisi yoktur. Bu sebeple Mâlik, Ebû Lübâbe hadisine dayanarak: "Kişi malının tamamını sadaka olarak verse, üçte birini çıkarması ona yeterlidir" demiştir. Birinci görüşe göre bu, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik bir hitaptır; zahirine göre sadece onunla sınırlı olmasını gerektirir, dolayısıyla sadakayı ondan başkası alamaz ve bunun gereği olarak da onun ortadan kalkmasıyla sadaka düşer, vefatıyla da zeval bulur. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'a zekât vermekten kaçınanlar buna tutunmuşlar ve şöyle demişlerdir: "Resûlullah zekâtın karşılığında bize arınmayı, temizlenmeyi ve dua etmeyi veriyordu; biz ise bunları ondan başkasında bulamayız." Onların şairi de bu konuda şöyle nazmetmiştir:

أَطَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ مَا كَانَ بَيْنَنَا ... فَيَا عَجَبًا مَا بَالُ مُلْكِ أَبِي بَكْرِ

Aramızda bulunduğu müddetçe Allah'ın Resûlü'ne itaat ettik, / Hayret doğrusu, Ebû Bekir'in hükümdarlığı da nereden çıktı!

وَإِنَّ الَّذِي سَأَلُوكُمْ فَمَنَعْتُمُ ... لَكَالتَّمْرِ أَوْ أَحْلَى لَدَيْهِمْ مِنَ التَّمْرِ

Sizden istedikleri ve sizin de vermediğiniz o şey, / Onların katında hurma gibidir yahut hurmadan daha tatlıdır.

سَنَمْنَعُهُمْ مَا دَامَ فِينَا بَقِيَّةٌ ... كِرَامٌ عَلَى الضَّرَّاءِ فِي الْعُسْرِ وَالْيُسْرِ

İçimizde bir tek kişi kaldığı sürece onları engelleyeceğiz, / [Bizler] zorlukta da kolaylıkta da darlık zamanlarında cömert kimseleriz.