وَهَذَا صِنْفٌ مِنَ الْقَائِمِينَ عَلَى أَبِي بَكْرٍ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً، وَفِي حَقِّهِمْ قَالَ أَبُو بَكْرٍ: (وَاللَّهِ لَأُقَاتِلَنَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ). ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَمَّا قَوْلُهُمْ إِنَّ هَذَا خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَلَا يَلْتَحِقُ بِهِ غَيْرُهُ فَهُوَ كَلَامُ جَاهِلٍ بِالْقُرْآنِ غَافِلٍ عَنْ مَأْخَذِ الشَّرِيعَةِ مُتَلَاعِبٍ بِالدِّينِ، فَإِنَّ الْخِطَابَ فِي الْقُرْآنِ لَمْ يَرِدْ بَابًا وَاحِدًا وَلَكِنِ اخْتَلَفَتْ مَوَارِدُهُ عَلَى وُجُوهٍ، فَمِنْهَا خِطَابٌ تَوَجَّهَ إِلَى
Bu, Ebû Bekir'e karşı ayaklananlar arasında tutumu en makul olan gruptur. Ebû Bekir onlar hakkında şöyle demiştir: «Allah'a yemin olsun ki namaz ile zekâtın arasını ayıranlarla mutlaka savaşacağım!». İbnü'l-Arabî [şöyle demiştir]: Onların "Bu hitap Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem mahsustur, dolayısıyla başkası onun kapsamına girmez" şeklindeki sözleri; Kur'an'ı bilmeyen, şeriatın kaynak ve dayanaklarından habersiz olan ve dinle oynayan bir kimsenin lakırdısıdır. Zira Kur'an'daki hitap tek bir kalıpta gelmemiş, aksine geldiği yerler ve yöneldiği durumlar farklı vecli şekillerde gerçekleşmiştir. Nitekim bunlardan bir kısmı...
جَمِيعِ الْأُمَّةِ كَقَوْلِهِ:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ" [المائدة: ٦] وَقَوْلِهِ:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ" [البقرة: ١٨٣] وَنَحْوِهِ. وَمِنْهَا خِطَابٌ خُصَّ بِهِ وَلَمْ يَشْرِكْهُ فِيهِ غَيْرُهُ لَفْظًا وَلَا مَعْنًى كَقَوْلِهِ:" وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ" [الاسراء: ٧٩] وقوله:" خالِصَةً لَكَ" [الأحزاب: ٥٠]. وَمِنْهَا خِطَابٌ خُصَّ بِهِ لَفْظًا وَشَرَكَهُ جَمِيعُ الْأُمَّةِ مَعْنًى وَفِعْلًا، كَقَوْلِهِ" أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ" [الاسراء: ٧٨] الْآيَةَ. وَقَوْلِهِ:" فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ" [النحل: ٩٨] وَقَوْلِهِ:" وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ" [النساء: ١٠٢] فَكُلُّ مَنْ دَلَكَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ مُخَاطَبٌ بِالصَّلَاةِ. وَكَذَلِكَ كُلُّ مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ مُخَاطَبٌ بِالِاسْتِعَاذَةِ. وَكَذَلِكَ [كُلُّ] مَنْ خَافَ يُقِيمُ الصَّلَاةَ [بِتِلْكَ الصِّفَةِ]. وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها". وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى جَاءَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ" [الأحزاب: ١] وَ" يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ" [الطلاق: ١]. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مِنْ أَمْوالِهِمْ" ذَهَبَ بَعْضُ الْعَرَبِ وَهُمْ دَوْسٌ: إِلَى أَنَّ الْمَالَ الثِّيَابُ وَالْمَتَاعُ وَالْعُرُوضُ. وَلَا تُسَمِّي الْعَيْنَ مَالًا. وَقَدْ جَاءَ هَذَا الْمَعْنَى فِي السُّنَّةِ الثَّابِتَةِ مِنْ رِوَايَةِ مَالِكٍ عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ الدِّيلِيِّ عَنْ أَبِي الْغَيْثِ سَالِمٍ مَوْلَى ابْنِ مُطِيعٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَامَ خَيْبَرَ فَلَمْ نَغْنَمْ ذَهَبًا وَلَا وَرِقًا إِلَّا الْأَمْوَالَ الثِّيَابَ وَالْمَتَاعَ. الْحَدِيثَ. وَذَهَبَ غَيْرُهُمْ إِلَى أَنَّ الْمَالَ الصَّامِتَ مِنَ الذَّهَبِ وَالْوَرِقِ. وَقِيلَ: الْإِبِلُ خَاصَّةً، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: الْمَالُ الْإِبِلُ. وَقِيلَ: جَمِيعُ الْمَاشِيَةِ. وَذَكَرَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى [ثَعْلَبٍ] النَّحْوِيِّ قَالَ: مَا قَصُرَ عَنْ بُلُوغِ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ مِنَ الذَّهَبِ وَالْوَرِقِ فَلَيْسَ بِمَالٍ، وَأَنْشَدَ:
bütün ümmete yöneltilen hitaptır; nitekim { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman...” [el-Mâide 6] ve { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Ey iman edenler! Oruç size farz kılındı” [el-Bakara 183] âyetleri ve benzerleri böyledir. Bir kısmı da lafzen ve mânen sadece kendisine mahsus kılınan ve başkasının onda ortak olmadığı hitaptır; { وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ } “Gecenin bir kısmında da sadece sana mahsus fazladan bir ibadet olarak teheccüd kıl” [el-İsrâ 79] ve { خالِصَةً لَكَ } “Yalnızca sana mahsus olmak üzere” [el-Ahzâb 50] âyetleri gibi. Bir kısmı ise lafzen sadece kendisine tahsis edilmiş olup mânen ve fiilen bütün ümmetin ortak olduğu hitaptır; nitekim { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } “Güneşin batıya kaymasından itibaren namazı kıl” [el-İsrâ 78] âyeti, { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “Kur'an okuduğun zaman Allah'a sığın” [en-Nahl 98] ve { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } “Onların arasında bulunup da onlara namaz kıldırdığın zaman...” [en-Nisâ 102] âyetleri böyledir. Dolayısıyla üzerine güneş zevale eren herkes namaz kılmakla muhataptır; aynı şekilde Kur'an okuyan herkes istiaze (sığınma) ile muhataptır; aynı şekilde korku halinde olan [herkes] namazı [bu vasıfta] kılar. Yüce Allah'ın: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al” buyruğu da bu kabildendir. Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ } “Ey Peygamber! Allah'tan kork” [el-Ahzâb 1] ve { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } “Ey Peygamber! Kadınları boşayacağınız zaman...” [et-Talâk 1] buyrukları da bu mânada vârit olmuştur. İkinci Mesele: Yüce Allah'ın { مِنْ أَمْوالِهِمْ } “Onların mallarından” buyruğu: Araplardan bir topluluk (yani Devs kabilesi), malın elbise, ev eşyası ve ticaret malları olduğu görüşündedir; onlar nakit paraya (altın ve gümüşe) mal demezler. Bu anlam, Mâlik'in Sevr b. Zeyd ed-Dîlî'den, onun İbn Mutî'in azatlısı Ebû'l-Gays Sâlim'den, onun da Ebû Hureyre'den naklettiği sahih sünnette gelmiştir; Ebû Hureyre şöyle demiştir: "Hayber yılında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıktık; elbise ve ev eşyası olan mallar dışında hiçbir altın ve gümüş ganimet elde etmedik..." hadisi zikretti. Diğerleri ise malın altın ve gümüşten oluşan sessiz (nakit) varlık olduğu görüşüne varmıştır. Özel olarak develer olduğu da söylenmiştir; nitekim onların "Mal devedir" sözü bundandır. Bütün davarlar olduğu da söylenmiştir. İbnü'l-Enbârî, nahivci Ahmed b. Yahyâ Sa'leb'den şöyle dediğini aktarmıştır: "Kendisinde zekât gereken miktara ulaşmayan altın ve gümüş mal sayılmaz." Ve şu beyti okumuştur:
وَاللَّهِ مَا بَلَغَتْ لِي قَطُّ مَاشِيَةٌ ... حَدَّ الزَّكَاةِ وَلَا إِبِلٌ وَلَا مَالُ
Allah'a yemin olsun ki hiçbir davarım, / Ne bir devem ne de bir malım zekât sınırına hiç ulaşmadı.
قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَالْمَعْرُوفُ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ أَنَّ كُلَّ مَا تُمُوِّلَ وَتُمُلِّكَ هُوَ مَالٌ، لِقَوْلِهِ ﷺ: (يَقُولُ ابْنُ آدَمَ مَالِي مَالِي وَإِنَّمَا لَهُ مِنْ مَالِهِ مَا أَكَلَ فَأَفْنَى أَوْ لَبِسَ فأبلي أو تصدق
Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: Arap kelâmında bilinen [ve kabul edilen] mânaya göre, mal edinilen ve mülk olarak sahip olunan her şey maldır. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « يَقُولُ ابْنُ آدَمَ مَالِي مَالِي وَإِنَّمَا لَهُ مِنْ مَالِهِ مَا أَكَلَ فَأَفْنَى أَوْ لَبِسَ فأبلي أو تصدق » «Âdemoğlu "Malım, malım!" der durur. Halbuki malından onun olan ancak yiyip tükettiği yahut giyip eskittiği ya da sadaka verip...»
فأمضي (. وقال أبو قتادة: فأعطاني الدرع فابتعث بِهِ مَخْرَفًا فِي بَنِي سَلِمَةَ، فَإِنَّهُ لَأَوَّلُ مَالٍ تَأَثَّلْتُهُ فِي الْإِسْلَامِ. فَمَنْ حَلَفَ بِصَدَقَةِ مَالِهِ كُلِّهِ فَذَلِكَ عَلَى كُلِّ نَوْعٍ مِنْ مَالِهِ، سَوَاءٌ كَانَ مِمَّا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ أَوْ لَمْ يَكُنْ، إِلَّا أَنْ يَنْوِيَ شَيْئًا بِعَيْنِهِ فَيَكُونُ عَلَى مَا نَوَاهُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ عَلَى أَمْوَالِ الزَّكَاةِ. وَالْعِلْمُ مُحِيطٌ وَاللِّسَانُ شَاهِدٌ بِأَنَّ مَا تُمُلِّكَ يُسَمَّى مَالًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً" مُطْلَقٌ غَيْرُ مُقَيَّدٍ بِشَرْطٍ فِي الْمَأْخُوذِ وَالْمَأْخُوذِ مِنْهُ، وَلَا تَبْيِينِ مِقْدَارِ الْمَأْخُوذِ وَلَا الْمَأْخُوذِ مِنْهُ. وَإِنَّمَا بَيَانُ ذَلِكَ فِي السُّنَّةِ وَالْإِجْمَاعِ. حَسْبَ مَا نَذْكُرُهُ فَتُؤْخَذُ الزَّكَاةُ مِنْ جَمِيعِ الْأَمْوَالِ. وَقَدْ أَوْجَبَ النَّبِيُّ ﷺ الزَّكَاةَ فِي الْمَوَاشِي وَالْحُبُوبِ وَالْعَيْنِ، وَهَذَا مَا لَا خِلَافَ فِيهِ. وَاخْتَلَفُوا فِيمَا سِوَى ذَلِكَ كَالْخَيْلِ وَسَائِرِ الْعُرُوضِ. وَسَيَأْتِي ذِكْرُ الْخَيْلِ وَالْعَسَلِ فِي [النَّحْلِ] إِنْ شَاءَ اللَّهُ. رَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ مِنَ التَّمْرِ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ مِنَ الْوَرِقِ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ مِنَ الْإِبِلِ صَدَقَةٌ). وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي [الْأَنْعَامِ] فِي زَكَاةِ الْحُبُوبِ وَمَا تُنْبِتُهُ الْأَرْضُ مُسْتَوْفًى. وَفِي الْمَعَادِنِ فِي [الْبَقَرَةِ] وَفِي الْحُلِيِّ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْأُوقِيَّةَ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا، فَإِذَا مَلَكَ الْحُرُّ الْمُسْلِمُ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ مِنْ فِضَّةٍ مَضْرُوبَةٍ- وَهِيَ الْخَمْسُ أَوَاقٍ الْمَنْصُوصَةُ فِي الْحَدِيثِ- حَوْلًا كَامِلًا فَقَدْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ صَدَقَتُهَا، وَذَلِكَ رُبْعُ عُشْرِهَا خَمْسَةُ دَرَاهِمَ. وَإِنَّمَا اشْتُرِطَ الْحَوْلُ لِقَوْلِهِ ﵇: (لَيْسَ فِي مَالٍ زَكَاةٌ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ). أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ. وَمَا زَادَ عَلَى الْمِائَتَيْ دِرْهَمٍ مِنَ الْوَرِقِ فَبِحِسَابِ ذَلِكَ مِنْ كُلِّ شي مِنْهُ رُبْعُ عُشْرِهِ قَلَّ أَوْ كَثُرَ، هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَاللَّيْثِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَكْثَرِ أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةَ وَابْنِ أَبِي لَيْلَى وَالثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَأَبِي ثَوْرٍ وَإِسْحَاقَ وَأَبِي عُبَيْدٍ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ. وَقَالَتْ طائفة: لا شي فِيمَا زَادَ عَلَى مِائَتَيْ دِرْهَمٍ حَتَّى تَبْلُغَ الزيادة أربعين درهما، فإذا بلغتها
...geçerli kıldığıdır.» Ebû Katâde şöyle demiştir: "[Resûlullah] bana zırhı verdi; ben de onunla Benî Selime'de bir hurmalık satın aldım. Şüphesiz bu, İslâm'da edindiğim ilk maldır." Bu sebeple bütün malını tasadduk etmeye yemin eden kimsenin bu yemini, ister zekâta tâbi mallardan olsun ister olmasın, malının her türü için geçerlidir; meğerki belirli bir şeyi niyet etmiş olsun, o takdirde niyet ettiği şey üzerine geçerli olur. Bunun yalnızca zekât mallarına mahsus olduğu da söylenmiştir. Bilgi bunu kuşatmakta ve lisan da mülk edinilen her şeyin "mal" olarak isimlendirildiğine şahitlik etmektedir. Doğrusunu Allah bilir. Üçüncü [Mesele]: Yüce Allah'ın: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından sadaka (zekât) al” buyruğu; alınan şeyde, kendisinden alınan kimsede herhangi bir şartla kayıtlanmamış mutlak bir ifadedir; alınan miktarı da kendisinden alınan kimseyi de beyan etmemiştir. Bunun açıklaması ancak zikredeceğimiz üzere sünnette ve icmada yer almaktadır. Dolayısıyla zekât bütün mallardan alınır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem davarlarda, tahıllarda ve nakit parada (altın ve gümüşte) zekâtı farz kılmıştır; bunda hiçbir ihtilaf yoktur. Bunların dışındaki atlar ve diğer ticaret malları gibi hususlarda ise ihtilaf etmişlerdir. Atlar ve balın [hükmünün] zikri inşallah [en-Nahl Suresi'nde] gelecektir. İmamlar Ebû Saîd'den rivayet etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Beş veskten az hurmada sadaka (zekât) yoktur; beş ukiyyeden az gümüşte sadaka yoktur ve beş deveden azında sadaka yoktur.» Tahılların ve yerin bitirdiği şeylerin zekâtına dair etraflıca açıklama [el-En'âm Suresi'nde] geçmişti. Madenlerinki [el-Bakara Suresi'nde], ziynet eşyasınınki ise bu surede geçmiştir. İlim adamları bir ukiyyenin kırk dirhem olduğu hususunda icma etmişlerdir. Buna göre hür ve Müslüman bir kimse -hadiste nass ile belirtilen beş ukiyye olan- iki yüz dirhem basılmış gümüşe tam bir yıl boyunca sahip olursa, onun sadakası (zekâtı) kendisine farz olur; bu da onun kırkta biri olan beş dirhemdir. [Zekât için] bir yılın şart koşulması ancak Resûlullah aleyhisselâm'ın: «Üzerinden bir yıl geçmedikçe hiçbir malda zekât yoktur» buyruğundan dolayıdır. Bunu et-Tirmizî tahric etmiştir. İki yüz dirhemi aşan gümüşün zekâtı ise, az olsun çok olsun, her bir miktarın kırkta biri nispetinde bu hesaba göre verilir. Bu; Mâlik, el-Leys, eş-Şâfiî, Ebû Hanîfe'nin ashabının çoğu, İbn Ebî Leylâ, es-Sevrî, el-Evzâî, Ahmed b. Hanbel, Ebû Sevr, İshâk ve Ebû Ubeyd'in kavlidir. Bu Ali ve İbn Ömer'den de rivayet edilmiştir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: İki yüz dirhemi aşan fazlalık kırk dirheme ulaşmadıkça onda bir şey gerekmez; bu fazlalık kırk dirheme ulaştığında...
كَانَ فِيهَا دِرْهَمٌ وَذَلِكَ رُبْعُ عُشْرِهَا. هَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنِ وَعَطَاءٍ وَطَاوُسٍ وَالشَّعْبِيِّ وَالزُّهْرِيِّ وَمَكْحُولٍ وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ. الرَّابِعَةُ- وَأَمَّا زَكَاةُ الذَّهَبِ فَالْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الذَّهَبَ إِذَا كَانَ عِشْرِينَ دِينَارًا قِيمَتُهَا مِائَتَا دِرْهَمٍ فَمَا زَادَ أَنَّ الزَّكَاةَ فِيهَا وَاجِبَةٌ، عَلَى حَدِيثِ عَلِيٍّ، أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ ضَمْرَةَ وَالْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ كِلَاهُمَا عِنْدِي صَحِيحٌ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ عَنْهُمَا جَمِيعًا. وَقَالَ الْبَاجِيُّ فِي الْمُنْتَقَى: وَهَذَا الْحَدِيثُ لَيْسَ إِسْنَادُهُ هُنَاكَ، غَيْرَ أَنَّ اتِّفَاقَ الْعُلَمَاءِ عَلَى الْأَخْذِ بِهِ دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ حُكْمِهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَالثَّوْرِيِّ، وَإِلَيْهِ مَالَ بَعْضُ أَصْحَابِ دَاوُدَ بْنِ عَلِيٍّ عَلَى أَنَّ الذَّهَبَ لَا زَكَاةَ فِيهِ حَتَّى يَبْلُغَ أَرْبَعِينَ دِينَارًا. وَهَذَا يَرُدُّهُ حَدِيثُ عَلِيٍّ وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَأْخُذُ مِنْ كُلِّ عِشْرِينَ دِينَارًا نِصْفَ دِينَارٍ، وَمِنَ الْأَرْبَعِينَ دِينَارًا دِينَارًا، عَلَى هَذَا جَمَاعَةُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَّا مَنْ ذُكِرَ. الْخَامِسَةُ- اتَّفَقَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ مَا كَانَ دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ مِنَ الْإِبِلِ فَلَا زَكَاةَ فِيهِ. فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسًا فَفِيهَا شَاةٌ. وَالشَّاةُ تَقَعُ عَلَى وَاحِدَةٍ مِنَ الْغَنَمِ، وَالْغَنَمُ الضَّأْنُ وَالْمَعْزُ جَمِيعًا. وَهَذَا أَيْضًا اتِّفَاقٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّهُ لَيْسَ فِي خَمْسٍ إِلَّا شَاةٌ وَاحِدَةٌ، وَهِيَ فَرِيضَتُهَا. وَصَدَقَةُ الْمَوَاشِي مُبَيَّنَةٌ فِي الْكِتَابِ الَّذِي كَتَبَهُ الصِّدِّيقُ لِأَنَسٍ لَمَّا وَجَّهَهُ إِلَى الْبَحْرَيْنِ، أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَغَيْرُهُمْ، وَكُلُّهُ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. وَالْخِلَافُ فِيهِ فِي مَوْضِعَيْنِ أَحَدُهُمَا فِي زَكَاةِ الْإِبِلِ، وَهِيَ إِذَا بَلَغَتْ إِحْدَى وَعِشْرِينَ وَمِائَةً فَقَالَ مَالِكٌ: الْمُصَدِّقُ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَ أَخَذَ ثَلَاثَ بَنَاتٍ لَبُونٍ، وَإِنْ شَاءَ أَخَذَ حِقَّتَيْنِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ: فِيهَا ثَلَاثُ بَنَاتٍ لَبُونٍ إِلَى أَنْ تَبْلُغَ ثَلَاثِينَ وَمِائَةً فَتَكُونُ فِيهَا حِقَّةٌ وَابْنَتَا لَبُونٍ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: ورائي عَلَى قَوْلِ ابْنِ شِهَابٍ. وَذَكَرَ ابْنُ حَبِيبٍ أَنَّ عَبْدَ الْعَزِيزِ بْنَ أَبِي سَلَمَةَ وَعَبْدَ العزيز
... onda bir dirhem vardır; bu da onun kırkta biridir (rubu' uşrudur). Bu; Saîd b. el-Müseyyeb, el-Hasan, Atâ, Tâvûs, eş-Şa'bî, ez-Zührî, Mekhûl, Amr b. Dînâr ve Ebû Hanîfe'nin görüşüdür. Dördüncü Mesele: Altının zekâtına gelince; ilim ehlinin cumhuru, altın değeri iki yüz dirhem olan yirmi dinara ulaşıp bunu aştığında onda zekâtın farz olduğu görüşündedir. Bu hüküm, Ali'nin rivayet ettiği hadise dayanmaktadır. Tirmizî bunu Damre ve el-Hâris tarikıyla Ali'den tahric etmiştir. Tirmizî şöyle demiştir: Muhammed b. İsmâil'e [el-Buhârî'ye] bu hadisi sordum; o: "Bana göre her ikisi de Ebû İshak'tan sahihtir; rivayetin her ikisinden birden gelmiş olması muhtemeldir" dedi. el-Bâcî el-Müntekâ'da şöyle demiştir: "Bu hadisin isnadı pek o kadar [kuvvetli] değildir; ancak ilim ehlinin bununla amel etme hususundaki ittifakı hükmünün sıhhatine delildir. Doğrusunu en iyi Allah bilir." el-Hasan ile es-Sevrî'den rivayet edildiğine ve Dâvûd b. Ali'nin bazı ashabının da meylettiğine göre, altın kırk dinara ulaşmadıkça onda zekât yoktur. Oysa Ali'nin hadisi ile İbn Ömer ve Âişe'nin, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in her yirmi dinardan yarım dinar, kırk dinardan da bir dinar aldığına dair rivayeti bu görüşü reddetmektedir. Adı geçenler müstesna, ilim ehlinin çoğunluğu bu görüştedir. Beşinci Mesele: Ümmet, beş deveden azında zekât olmadığı hususunda icma etmiştir. Develer beşe ulaştığında ise bir koyun gerekir. Şât (شاة), davardan bir teki için kullanılır; ganem (غنم) ise hem koyun hem de keçiyi kapsar. Beş devede sadece bir koyun gerekeceği ve onun farzının bu olduğu hususu da ilim ehlinin icmaı ile sabittir. Hayvanların zekâtı, es-Sıddîk'ın [Ebû Bekir'in], Enes'i Bahreyn'e gönderdiğinde onun için yazdığı mektupta açıklanmıştır. Bunu Buhârî, Ebû Dâvûd, Dârekutnî, Nesâî, İbn Mâce ve diğerleri tahric etmiştir; metnin tamamı üzerinde ittifak edilmiştir. Bu husustaki ihtilaf iki yerdedir: Birincisi deve zekâtında olup deve sayısı yüz yirmi bire ulaştığı zamandır. Mâlik şöyle demiştir: "Zekât memuru serbesttir; dilerse üç bintü lebûn [üç yaşına basmış dişi deve], dilerse iki hıkka [dört yaşına basmış dişi deve] alır." İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: İbn Şihâb da şöyle demiştir: "Develer yüz otuza ulaşıncaya kadar onda üç bintü lebûn gerekir. Yüz otuza ulaştığında ise bir hıkka ve iki bintü lebûn gerekir." İbnü'l-Kâsım: "Benim görüşüm de İbn Şihâb'ın kavli doğrultusundadır" demiştir. İbn Habîb ise Abdülazîz b. Ebî Seleme ve Abdülazîz...
ابن أَبِي حَازِمٍ وَابْنَ دِينَارٍ يَقُولُونَ بِقَوْلِ مَالِكٍ. وَأَمَّا الْمَوْضِعُ الثَّانِي فَهُوَ فِي صَدَقَةِ الْغَنَمِ، وَهِيَ إِذَا زَادَتْ عَلَى ثَلَاثِمِائَةِ شَاةٍ وَشَاةٍ، فَإِنَّ الْحَسَنَ بْنَ صَالِحِ بْنِ حَيٍّ قَالَ: فِيهَا أَرْبَعُ شِيَاهٍ. وَإِذَا كَانَتْ أَرْبَعَمِائَةِ شَاةٍ وَشَاةٍ فَفِيهَا خَمْسُ شِيَاهٍ، وَهَكَذَا كُلَّمَا زَادَتْ، فِي كُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ. وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ مِثْلُهُ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: فِي مِائَتَيْ شَاةٍ وشاه ثلاث شياه، ثم لا شي فِيهَا إِلَى أَرْبَعِمِائَةٍ فَيَكُونُ فِيهَا أَرْبَعُ شِيَاهٍ، ثُمَّ كُلَّمَا زَادَتْ مِائَةً فَفِيهَا شَاةٌ، إِجْمَاعًا وَاتِّفَاقًا. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَهَذِهِ مَسْأَلَةٌ وَهِمَ فِيهَا ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَحَكَى فِيهَا عَنِ الْعُلَمَاءِ الْخَطَأَ، وَخَلَّطَ وَأَكْثَرَ الْغَلَطَ. السَّادِسَةُ- لَمْ يذكر البخاري ولا مسلم في صحيحهما تَفْصِيلَ زَكَاةِ الْبَقَرِ. وَخَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَمَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ وَهِيَ مُرْسَلَةٌ وَمَقْطُوعَةٌ وَمَوْقُوفَةٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَدْ رَوَاهُ قَوْمٌ عَنْ طَاوُسٍ عَنْ مُعَاذٍ، إِلَّا أَنَّ الَّذِينَ أَرْسَلُوهُ أَثْبَتُ مِنَ الَّذِينَ أَسْنَدُوهُ. وَمِمَّنْ أَسْنَدَهُ بَقِيَّةُ عَنِ الْمَسْعُودِيِّ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ طَاوُسٍ. وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيمَا يَنْفَرِدُ بِهِ بَقِيَّةُ عَنِ الثِّقَاتِ. وَرَوَاهُ الْحَسَنُ بْنُ عُمَارَةَ عَنِ الْحَكَمِ كَمَا رَوَاهُ بَقِيَّةُ عَنِ الْمَسْعُودِيِّ عَنِ الْحَكَمِ، وَالْحَسَنُ مُجْتَمَعٌ عَلَى ضَعْفِهِ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْخَبَرُ بِإِسْنَادٍ مُتَّصِلٍ صَحِيحٍ ثَابِتٍ مِنْ غَيْرِ رِوَايَةِ طَاوُسٍ، ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ وَالثَّوْرِيُّ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ قَالَ: بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الْيَمَنِ فَأَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ كُلِّ ثَلَاثِينَ بَقَرَةً تَبِيعًا أَوْ تَبِيعَةً، وَمِنْ أَرْبَعِينَ مُسِنَّةً [، ومن كل حالم دينار] أَوْ عِدْلَهُ مَعَافِرَ، ذَكَرَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَأَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ. وَلَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الزَّكَاةَ فِي زَكَاةِ الْبَقَرِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ مَا قَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ: فِي ثَلَاثِينَ بقرة تبيع، وفي أربعين مسنة إلا شي رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَأَبِي قِلَابَةَ وَالزُّهْرِيِّ وَقَتَادَةَ، فَإِنَّهُمْ يُوجِبُونَ فِي كُلِّ خَمْسٍ مِنَ الْبَقَرِ شَاةً إِلَى ثَلَاثِينَ. فَهَذِهِ جُمْلَةٌ مِنْ تَفْصِيلِ الزَّكَاةِ بِأُصُولِهَا وَفُرُوعِهَا فِي كُتُبِ الْفِقْهِ. وَيَأْتِي ذِكْرُ الْخُلْطَةِ فِي سُورَةِ [ص] إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
... İbn Ebî Hâzim ve İbn Dînâr, Mâlik'in görüşünü benimsemektedirler. İkinci yere gelince; bu da koyunun zekâtı hususundadır. Şöyle ki koyun sayısı üç yüz biri aştığında Hasan b. Sâlih b. Hayy: «Onda dört koyun [zekât] vardır. Dört yüz bir koyun olduğunda ise beş koyun gerekir; bundan sonra arttıkça her yüz koyun için bir koyun verilir» demiştir. İbrâhim en-Nehaî'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Cumhur ise şöyle demiştir: İki yüz bir koyunda üç koyun [zekât] vardır; sonra dört yüz koyuna ulaşıncaya kadar onda başka bir şey gerekmez. Dört yüz koyuna ulaştığında ise onda dört koyun gerekir; ardından her yüz arttığında icmâ ve ittifakla bir koyun verilir. İbn Abdilberr şöyle demiştir: «Bu, İbnü'l-Münzir'in vehme düştüğü bir meseledir; bu hususta âlimlerden yanlış nakilde bulunmuş, meseleyi karıştırmış ve pek çok hata yapmıştır.» Altıncı Mesele: Buhârî ve Müslim, Sahîh'lerinde sığır zekâtının ayrıntısına yer vermemişlerdir. Bunu Ebû Dâvûd, et-Tirmizî, en-Nesâî, ed-Dârekutnî ve Muvatta'ında Mâlik tahric etmişlerdir; ancak bu rivayetler mürsel, maktu ve mevkuf tariklerledir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: Bir topluluk bunu Tâvûs'tan, o da Muâz'dan rivayet etmiştir; ne var ki onu mürsel olarak rivayet edenler, müsned kılanlardan daha sağlamdır (esbettir). Onu müsned olarak rivayet edenlerden biri de el-Mes'ûdî'den, o el-Hakem'den, o da Tâvûs'tan naklen Bakıyye'dir. Ancak Bakıyye'nin sika râvilere muhalefetle tek kaldığı rivayetler hakkında ihtilaf etmişlerdir. el-Hasen b. Umâre de bunu el-Hakem'den, Bakıyye'nin el-Mes'ûdî'den, onun da el-Hakem'den rivayet ettiği gibi rivayet etmiştir; ancak Hasen'in zayıflığı üzerinde ittifak vardır. Bu haber, Tâvûs rivayeti haricinde sahih, sâbit ve muttasıl bir isnadla da rivayet edilmiştir. Abdürrezzâk bunu zikredip şöyle demiştir: Bize Ma'mer ve es-Sevrî, el-A'meş'ten, o Ebû Vâil'den, o Mesrûk'tan, o da Muâz b. Cebel'den şöyle dediğini haber verdi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Yemen'e gönderdi ve bana her otuz sığırdan bir tebî' yahut tebîa, her kırk sığırdan bir müsinne [, her bülûğa ermiş kimseden de bir dinar] veya buna denk bir meâfirî kumaşı almamı emretti.» Bunu ed-Dârekutnî ve Ebû Îsâ et-Tirmizî zikretmiş, et-Tirmizî de hadisin sahih olduğunu belirtmiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Âlimler arasında, sığırın zekâtı hususunda Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbından gelen rivayetin, Saîd b. el-Müseyyeb, Ebû Kılâbe, ez-Zührî ve Katâde'den nakledilen bir görüş müstesna, Muâz b. Cebel'in: «Otuz sığırda bir tebî', kırk sığırda ise bir müsinne vardır» şeklindeki beyanı olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Nitekim onlar [Saîd b. el-Müseyyeb ve arkadaşları], otuza kadar her beş sığır için bir koyun farz kılmaktadırlar. İşte fıkıh kitaplarındaki asılları ve fürûu ile zekâtın tafsilatına dair özet budur. Hulta (malların birbirine karışması) konusunun zikri ise inşâallâhu teâlâ Sâd Suresi'nde gelecektir.
السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" صَدَقَةً" مَأْخُوذٌ مِنَ الصِّدْقِ، إِذْ هِيَ دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ إِيمَانِهِ، وَصِدْقِ بَاطِنِهِ مَعَ ظَاهِرِهِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ." تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها" حَالَيْنِ لِلْمُخَاطَبِ، التَّقْدِيرُ: خُذْهَا مُطَهِّرًا لَهُمْ وَمُزَكِّيًا لَهُمْ بِهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَجْعَلَهُمَا صِفَتَيْنِ لِلصَّدَقَةِ، أَيْ صَدَقَةً مُطَهِّرَةً لَهُمْ مُزَكِّيَةً، وَيَكُونُ فَاعِلَ تُزَكِّيهِمْ الْمُخَاطَبُ، وَيَعُودُ الضَّمِيرُ الَّذِي فِي" بِها" عَلَى الْمَوْصُوفِ الْمُنَكَّرِ. وَحَكَى النَّحَّاسُ وَمَكِّيٌّ أَنَّ" تُطَهِّرُهُمْ" مِنْ صِفَةِ الصَّدَقَةِ" وَتُزَكِّيهِمْ بِها" حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي" خُذْ" وَهُوَ النَّبِيُّ ﷺ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ حَالًا مِنَ الصَّدَقَةِ، وَذَلِكَ ضَعِيفٌ لِأَنَّهَا حَالٌ مِنْ نَكِرَةٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَالْأَجْوَدُ أَنْ تَكُونَ الْمُخَاطَبَةُ لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَيْ فَإِنَّكَ تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا، عَلَى الْقَطْعِ وَالِاسْتِئْنَافِ. وَيَجُوزُ الْجَزْمُ عَلَى جَوَابِ الْأَمْرِ، وَالْمَعْنَى: إِنْ تَأْخُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرْهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Yedinci Mesele: Yüce Allah'ın { صَدَقَةً } “bir sadaka” buyruğu sıdk (doğruluk) kökünden alınmıştır; zira sadaka, kişinin imanının sıhhatine, içinin dışıyla bir olduğuna ve sadakalar hususunda müminlerden gönüllü verenleri ayıplayan münafıklardan olmadığına delildir. { تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } “kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın” ifadesi, muhatabın iki hâlidir; takdiri şöyledir: "Onları bununla temizleyici ve arındırıcı olarak o sadakayı al." Bu iki fiili sadakanın sıfatı kılmak da caizdir; yani "onları temizleyen ve arındıran bir sadaka" [demektir]; bu durumda "tüzekkîhim"in faili muhatap olur, { بِها } ifadesindeki zamir de belirsiz (nekre) mevsufa döner. en-Nehhâs ve Mekkî, { تُطَهِّرُهُمْ } ifadesinin sadakanın sıfatı olduğunu, { وَتُزَكِّيهِمْ بِها } ifadesinin ise { خُذْ } emrindeki zamirin (yani Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in) hâli olduğunu nakletmişlerdir. Sadakanın hâli olması da muhtemeldir; fakat nekre bir kelimeden hâl yapıldığı için bu zayıftır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: En uygun olanı, kat' ve istînâf (yeni bir başlangıç) yoluyla hitabın Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e olmasıdır; yani: "Zira sen onları bununla temizler ve arındırırsın." Emrin cevabı olarak cezimli okunması da caizdir; anlamı: "Eğer onların mallarından sadaka alırsan onları temizler ve arındırırsın" olur. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bundandır:
قِفَا نَبْكِ مِنْ ذِكْرَى حَبِيبٍ وَمَنْزِلِ
Durun, sevgilinin ve konağın hatırasıyla ağlayalım!
وَقَرَأَ الْحَسَنُ تُطْهِرُهُمْ" بِسُكُونِ الطَّاءِ" وَهُوَ مَنْقُولٌ بِالْهَمْزَةِ مِنْ طَهَرَ وَأَطْهَرْتُهُ، مِثْلَ ظَهَرَ وَأَظْهَرْتُهُ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَصَلِّ عَلَيْهِمْ) أَصْلٌ فِي فِعْلِ كُلِّ إِمَامٍ يَأْخُذُ الصَّدَقَةَ أَنْ يَدْعُوَ لِلْمُتَصَدِّقِ بِالْبَرَكَةِ. رَوَى مسلم عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا أَتَاهُ قَوْمٌ بِصَدَقَتِهِمْ قَالَ: (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِمْ) فَأَتَاهُ ابْنُ أَبِي أَوْفَى بِصَدَقَتِهِ فَقَالَ: (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى). ذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى هَذَا، وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى أَنَّ هَذَا مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً" [التوبة: ٨٤]. قَالُوا: فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُصَلَّى عَلَى أَحَدٍ إِلَّا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَحْدَهُ خَاصَّةً، لِأَنَّهُ خُصَّ بِذَلِكَ. وَاسْتَدَلُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً" [النور: ٦٣] الْآيَةَ. وَبِأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ كَانَ يَقُولُ: لَا يُصَلَّى عَلَى أَحَدٍ إِلَّا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، فَإِنَّ الْخِطَابَ لَيْسَ مَقْصُورًا عَلَيْهِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَيَأْتِي فِي الْآيَةِ بَعْدَ هَذَا. فَيَجِبُ الِاقْتِدَاءُ برسول الله صلى الله
Hasan [el-Basrî], tâ harfinin sükûnu ile { تُطْهِرُهُمْ } şeklinde okumuştur. Bu [kıraat], tıpkı { ظَهَرَ } (zahara) ve { أَظْهَرْتُهُ } (ezhartühû) gibi, hemze ile [geçişli kılınarak] { طَهَرَ } (tahara) ve { أَطْهَرْتُهُ } (athartühû) fiilinden nakledilmiştir. Sekizinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ } “Onlara dua et!” buyruğu, sadakayı alan her yöneticinin (imamın), sadaka veren kişiye bereketle dua etmesi gerektiği hususunda temel bir dayanaktır. Müslim, Abdullah b. Ebî Evfâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, bir topluluk sadakalarını getirdiği vakit: « اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِمْ » «Allahım! Onlara rahmet eyle (dua buyur)!» derdi. [Abdullah] b. Ebî Evfâ sadakasını getirince de: « اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى » «Allahım! Ebû Evfâ ailesine rahmet eyle!» buyurdu. Bir grup [âlim] bu görüşe varmıştır. Diğer bir grup ise bunun, Yüce Allah'ın: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin [cenaze] namazını ebediyen kılma!” [et-Tevbe 9/84] buyruğu ile neshedildiğini savunmuştur. Onlar şöyle demişlerdir: “Yalnızca Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat kendisine tahsis edildiğinden ötürü, ondan başkasına salât getirmek (dua etmek) caiz değildir.” Buna da Yüce Allah'ın: { لَا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً } “Peygamberin [sizi] çağırmasını, aranızda birbirinizi çağırmanız gibi tutmayın” [en-Nûr 24/63] ayetini ve Abdullah b. Abbâs'ın: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den başkasına salât getirilmez” sözünü delil göstermişlerdir. Birinci görüş daha sahihtir; zira daha önce geçtiği ve bundan sonraki ayette de geleceği üzere hitap sadece Resûlullah'a hasredilmiş değildir. Dolayısıyla Resûlullah sallallâhu
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَالتَّأَسِّي بِهِ، لِأَنَّهُ كَانَ يَمْتَثِلُ قَوْلَهُ:" وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ" أَيْ إِذَا دَعَوْتَ لَهُمْ حِينَ يَأْتُونَ بِصَدَقَاتِهِمْ سَكَّنَ ذَلِكَ قُلُوبَهُمْ وَفَرِحُوا بِهِ. وَقَدْ رَوَى جابر ابن عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: أَتَانِي النَّبِيُّ ﷺ فَقُلْتُ لِامْرَأَتِي: لَا تَسْأَلِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ شَيْئًا، فَقَالَتْ: يَخْرُجُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ عِنْدَنَا وَلَا نَسْأَلُهُ شَيْئًا! فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، صَلِّ عَلَى زَوْجِي. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْكِ وَعَلَى زَوْجِكِ). وَالصَّلَاةُ هُنَا الرَّحْمَةُ وَالتَّرَحُّمُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَحَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ جَمِيعًا فِيمَا عَلِمْنَاهُ أَنَّ الصَّلَاةَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الدُّعَاءُ، وَمِنْهُ الصَّلَاةُ عَلَى الْجَنَائِزِ. وَقَرَأَ حَفْصٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" إِنَّ صَلَاتَكَ" بِالتَّوْحِيدِ. وَجَمَعَ الْبَاقُونَ. وَكَذَلِكَ الاختلاف في" أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ" [هود: ٨٧] وقرى" سَكْنٌ" بِسُكُونِ الْكَافِ. قَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَاهُ وَقَارٌ لَهُمْ. وَالسَّكَنُ: مَا تَسْكُنُ بِهِ النُّفُوسُ وَتَطْمَئِنُّ به القلوب.
aleyhi ve sellem'e uymak ve ona tâbi olmak vaciptir; çünkü o: { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ } “Onlar için dua et! Şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur” buyruğunun gereğini yerine getiriyordu; yani sadakalarını getirdiklerinde onlara dua ettiğin zaman bu onların kalplerini teskin eder ve bununla sevinirler. Câbir b. Abdillâh şöyle rivayet etmiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bana gelmişti, hanımıma: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir şey isteme" dedim. Hanımım ise: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımızdan çıkıp gidecek de biz ondan hiçbir şey istemeyecek miyiz!" dedi ve: "Ey Allah'ın Resûlü, kocama dua et!" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah sana da kocana da rahmet eylesin" buyurdu. Buradaki salât, rahmet ve merhamet dilemektir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bildiğimiz kadarıyla bütün lügat ehli, Arap kelâmında salâtın dua olduğunu nakletmiştir; cenaze namazı da bundandır. Hafs, Hamza ve el-Kisâî { إِنَّ صَلَاتَكَ } şeklinde tekil okumuşlardır; diğerleri ise çoğul okumuştur. Aynı şekilde { أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ } “Sana namazın mı emrediyor?” [Hûd 87] âyetinde de ihtilaf böyledir. "Kâf" harfinin sükûnu ile { سَكْنٌ } şeklinde de okunmuştur. Katâde: "Bunun anlamı onlar için bir vakar/huzurdur" demiştir. Seken; nefislerin kendisiyle sükûnet bulduğu ve kalplerin kendisiyle mutmain olduğu şeydir.
[سورة التوبة (٩): آية ١٠٤]
[Tevbe Sûresi (9), Âyet 104]
أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤)
{ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤) } “Bilmediler mi ki, kullarından tövbeyi kabul eden ve sadakaları alan ancak Allah'tır; ve şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır?”
فيه مسألتان: الاولى- قِيلَ: قَالَ الَّذِينَ لَمْ يَتُوبُوا مِنَ الْمُتَخَلِّفِينَ: هَؤُلَاءِ كَانُوا مَعَنَا بِالْأَمْسِ، لَا يُكَلَّمُونَ وَلَا يُجَالَسُونَ، فَمَا لَهُمُ الْآنَ؟ وَمَا هَذِهِ الْخَاصَّةُ الَّتِي خُصُّوا بِهَا دُونَنَا، فَنَزَلَتْ:" أَلَمْ يَعْلَمُوا" فَالضَّمِيرُ فِي" يَعْلَمُوا" عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ لَمْ يَتُوبُوا مِنَ الْمُتَخَلِّفِينَ. قَالَ مَعْنَاهُ ابْنُ زَيْدٍ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَعُودَ إِلَى الَّذِينَ تَابُوا وَرَبَطُوا أَنْفُسَهُمْ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" هُوَ" تَأْكِيدٌ لِانْفِرَادِ اللَّهِ ﷾ بِهَذِهِ الْأُمُورِ. وَتَحْقِيقُ ذَلِكَ أَنَّهُ لَوْ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ لَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ قَبُولُ رَسُولِهِ قَبُولًا مِنْهُ، فَبَيَّنَتِ الْآيَةُ أَنَّ ذَلِكَ مِمَّا لَا يَصِلُ إِلَيْهِ نبي ولا ملك.
Burada iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Şöyle denilmiştir: [Tebük Seferi'nden] geri kalanlardan tövbe etmemiş olanlar dediler ki: "Bunlar daha dün bizimle beraberdiler; kendileriyle konuşulmuyor ve yanlarına oturulmuyordu. Şimdi bunlara ne oldu? Biz hariç tutularak kendilerine verilen bu hususi durum da nedir?" Bunun üzerine: { أَلَمْ يَعْلَمُوا } “Bilmediler mi ki...” buyruğu indi. Dolayısıyla { يَعْلَمُوا } “bilmediler mi” lafzındaki zamir, savaştan geri kalanlardan tövbe etmeyen kimselere aittir. İbn Zeyd âyetin anlamının böyle olduğunu ifade etmiştir. Bu zamirin, tövbe edip kendilerini [direklere] bağlayanlara ait olması da muhtemeldir. Yüce Allah'ın: { هُوَ } “ancak O'dur” buyruğu, bu hususlarda Allah azze ve celle'nin tek ve benzersiz oluşunu pekiştirmektedir (tekiddir). Bunun tahkiki şudur: Şayet, "Şüphesiz Allah tövbeyi kabul eder" deseydi, Rasûlü'nün tövbeyi kabul etmesinin de O'nun kabulü gibi sayılması muhtemel olurdu. Âyet ise bunun ne bir peygamberin ne de bir meleğin asla erişemeyeceği [müstakil bir tasarruf] olduğunu açıklamıştır.
الثانية- قوله تعالى:" وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ" هَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الْآخِذُ لَهَا وَالْمُثِيبُ عَلَيْهَا وأن الحق له ﷿، وَالنَّبِيُّ ﷺ وَاسِطَةٌ فَإِنْ تُوُفِّيَ فَعَامِلُهُ هُوَ الْوَاسِطَةُ بَعْدَهُ، وَاللَّهُ ﷿ حَيٌّ لَا يَمُوتُ. وَهَذَا يُبَيِّنُ أَنَّ قَوْلَهُ ﷾:" خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً" لَيْسَ مَقْصُورًا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ: رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ الصَّدَقَةَ وَيَأْخُذُهَا بِيَمِينِهِ فَيُرْبِيهَا لاحد كم كما يربي أحد كم مُهْرَهُ حَتَّى أَنَّ اللُّقْمَةَ لَتَصِيرُ مِثْلَ أُحُدٍ وتصديق ذلك في كتاب اللَّهَ" هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ" وَ" يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ". قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: (لَا يَتَصَدَّقُ أَحَدٌ بِتَمْرَةٍ مِنْ كَسْبٍ طَيِّبٍ إِلَّا أَخَذَهَا اللَّهُ بِيَمِينِهِ- فِي رِوَايَةٍ- فَتَرْبُو فِي كَفِّ الرَّحْمَنِ حَتَّى تَكُونَ أَعْظَمَ مِنَ الْجَبَلِ) الْحَدِيثَ. وَرُوِيَ (إِنَّ الصَّدَقَةَ لَتَقَعُ فِي كَفِّ الرَّحْمَنِ قَبْلَ أَنْ تَقَعَ فِي كَفِّ السَّائِلِ فَيُرَبِّيهَا كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فَلُوَّهُ أَوْ فَصِيلَهُ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ (. قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ: إِنَّ هَذَا كِنَايَةٌ عَنِ الْقَبُولِ وَالْجَزَاءِ عَلَيْهَا، كَمَا كَنَّى بِنَفْسِهِ الْكَرِيمَةِ الْمُقَدَّسَةِ عَنِ المريض تعطفا عليه بقوله: (يَا بْنَ آدَمَ مَرِضْتُ فَلَمْ تَعُدْنِي) الْحَدِيثَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي [الْبَقَرَةِ]. وَخُصَّ الْيَمِينُ وَالْكَفُّ [بِالذِّكْرِ] إِذْ كُلُّ قَابِلٍ لِشَيْءٍ إِنَّمَا يَأْخُذُهُ بِكَفِّهِ وَبِيَمِينِهِ أَوْ يُوضَعُ لَهُ فِيهِ، فَخَرَجَ على ما يعرفونه، والله ﷿ مُنَزَّهٌ عَنِ الْجَارِحَةِ. وَقَدْ جَاءَتِ الْيَمِينُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ بِغَيْرِ مَعْنَى الْجَارِحَةِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ } “ve sadakaları alan” buyruğu; sadakaları alanın, karşılığında sevap verenin ve hakkın sahibi olanın Allah Azze ve Celle olduğuna dair açık bir nastır. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ise bir vasıtadır; vefat ettiği takdirde ondan sonra onun memuru vasıtadır; Allah Azze ve Celle ise ölmeyen Hayy'dır. Bu da Yüce Allah'ın: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından sadaka al” buyruğunun Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile sınırlı olmadığını açıklar. et-Tirmizî, Ebû Hureyre'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Şüphesiz Allah sadakayı kabul eder ve onu sağ eliyle alır; sonra birinizin tayını büyüttüğü gibi onu sizin biriniz için büyütür, öyle ki bir lokma bile Uhud dağı gibi olur." Bunun Allah'ın kitabındaki doğrulaması ise şudur: { هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ } “Kullarından tövbeyi kabul eden ve sadakaları alan ancak O'dur” ve { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ } “Allah faizi tüketir, sadakaları ise bereketlendirip artırır.” et-Tirmizî: "Bu hadis hasen sahihtir" demiştir. Sahîh-i Müslim'de ise şöyle geçmektedir: "Hiç kimse helâl kazançtan bir hurmayı sadaka vermez ki, Allah onu sağ eliyle almasın -bir rivayette- öyle ki o [hurma] Rahman'ın elinde dağdan daha büyük oluncaya kadar büyür..." hadisi zikretti. Şöyle de rivayet edilmiştir: "Sadaka, isteyenin eline düşmeden önce Rahman'ın eline düşer de, birinizin tayını veya deve yavrusunu büyüttüğü gibi onu büyütür; Allah dilediğine kat kat verir." Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- bu hadislerin tevilinde şöyle demişlerdir: Bu, sadakanın kabul edilmesinden ve karşılığının verilmesinden kinayedir; nitekim hastaya şefkat göstermek üzere: "Ey Âdemoğlu, hastalandım da beni ziyaret etmedin" hadisinde yüce ve mukaddes Zatını hastanın yerine kinaye olarak zikretmiştir. Bu anlam daha önce [el-Bakara] sûresinde geçmişti. Sağ el ve avuç zikre tahsis edilmiştir; çünkü bir şeyi kabul eden her kimse onu ancak avucu ve sağ eli ile alır yahut o şey onun eline konur; dolayısıyla bu ifade onların bildiği üslup üzere gelmiştir; Allah Azze ve Celle ise uzuvdan münezzehtir. Arap kelâmında sağ el (yemin) uzuv anlamı dışında da kullanılmıştır; nitekim şair şöyle demiştir:
إِذَا مَا رَايَةٌ رُفِعَتْ لِمَجْدٍ ... تَلَقَّاهَا عَرَابَةُ بِالْيَمِينِ
Şan ve şeref için bir sancak kaldırıldığı zaman, / Onu Arâbe sağ eliyle (yüksek kabiliyetiyle) karşılar.
أَيْ هُوَ مُؤَهَّلٌ لِلْمَجْدِ وَالشَّرَفِ، وَلَمْ يَرِدْ بِهَا يَمِينُ الْجَارِحَةِ، لِأَنَّ الْمَجْدَ مَعْنًى فَالْيَمِينُ الَّتِي تَتَلَقَّى بِهِ رَايَتُهُ مَعْنًى. وَكَذَلِكَ الْيَمِينُ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ مَعْنَى (تَرْبُو فِي كَفِّ الرَّحْمَنِ) عِبَارَةٌ عَنْ كِفَّةِ الْمِيزَانِ الَّتِي تُوزَنُ فِيهَا الْأَعْمَالُ، فَيَكُونُ مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ، كَأَنَّهُ قَالَ. فَتَرْبُو كِفَّةُ مِيزَانِ الرَّحْمَنِ. وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ وَالثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُمْ قَالُوا فِي تأويل هذه
Yani o, şan ve şerefe lâyıktır; buradaki [sağ el ile] uzuv olan el kastedilmemiştir. Çünkü şan ve şeref manevi bir kavramdır; dolayısıyla onun sancağının karşılandığı 'sağ el' de manevi bir anlam taşır. Yüce Allah hakkında kullanılan 'sağ el (yemîn)' de böyledir. Şöyle de denilmiştir: «Rahmân'ın avucunda büyür» ifadesinin anlamı, amellerin tartıldığı mizan kefesinden ibarettir. Dolayısıyla bu durum, muzâfın (tamlananın) hazfedilmesi babından olup sanki: «Rahmân'ın mizanının kefesinde büyür» buyurmuş gibidir. Mâlik, es-Sevrî ve İbnu'l-Mübârek'ten, bu
الأحاديث وما شابهها: أمروها بلا كيف، قال التِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُ. وَهَكَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أهل السنة والجماعة.
hadislerin ve benzerlerinin tevili hakkında şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: "Onları nasıllığını araştırmaksızın (keyfiyetsiz olarak) olduğu gibi geçiniz." Bunu et-Tirmizî ve başkaları söylemiştir. Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'e mensup ilim ehlinin kavli de böyledir.
[سورة التوبة (٩): آية ١٠٥]
[Tevbe Sûresi (9), Âyet 105]
وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)
{ وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥) } “Ve de ki: Çalışın! Yaptıklarınızı Allah da Resûlü de müminler de görecektir. Sonra gizliyi de aşikârı da bilene döndürüleceksiniz; O da size neler yapmakta olduğunuzu haber verecektir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُلِ اعْمَلُوا) خِطَابٌ لِلْجَمِيعِ. (فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ) أَيْ بِإِطْلَاعِهِ إِيَّاهُمْ عَلَى أَعْمَالِكُمْ. وَفِي الْخَبَرِ: (لَوْ أَنَّ رَجُلًا عَمِلَ فِي صَخْرَةٍ لَا بَابَ لَهَا وَلَا كُوَّةَ لَخَرَجَ عَمَلُهُ إِلَى النَّاسِ كائنا ما كان).
Yüce Allah'ın: { وَقُلِ اعْمَلُوا } “Ve de ki: Çalışın!” buyruğu herkese yönelik bir hitaptır. { فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ } “Yaptıklarınızı Allah da Resûlü de müminler de görecektir” yani Allah onları sizin amellerinizden haberdar edecektir. Haberde şöyle buyrulmuştur: "Bir adam kapısı ve menfezi olmayan sağlam bir kayanın içinde bir amel işlese bile, o ne olursa olsun ameli mutlaka insanlara açığa çıkar."
[سورة التوبة (٩): آية ١٠٦]
[Tevbe Sûresi (9), Âyet 106]
وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠٦)
{ وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠٦) } “Diğer bir kısmı da Allah'ın emrine ertelenmişlerdir; ya onlara azap eder ya da tövbelerini kabul eder. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
نَزَلَتْ فِي الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ تِيبَ عَلَيْهِمْ: كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَهِلَالِ بْنِ أُمَيَّةَ مِنْ بَنِي وَاقِفٍ وَمُرَارَةَ بْنِ الرَّبِيعِ، وَقِيلَ: ابْنِ رِبْعِيٍّ الْعُمَرِيِّ ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. كَانُوا قَدْ تَخَلَّفُوا عَنْ تَبُوكَ وَكَانُوا مياسر، على ما يأتي من ذكر هم. وَالتَّقْدِيرُ: وَمِنْهُمْ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ، مِنْ أَرْجَأْتُهُ أَيْ أَخَّرْتُهُ. وَمِنْهُ قِيلَ: مُرْجِئَةٌ، لِأَنَّهُمْ أَخَّرُوا الْعَمَلَ. وقرا حمزة والكسائي" مُرْجَوْنَ" بغير همزة، فَقِيلَ: هُوَ مِنْ أَرْجَيْتُهُ أَيْ أَخَّرْتُهُ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: لَا يُقَالُ أَرْجَيْتُهُ بِمَعْنَى أَخَّرْتُهُ، وَلَكِنْ يَكُونُ مِنَ الرَّجَاءِ." إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ"" إِمَّا" فِي الْعَرَبِيَّةِ لِأَحَدِ أَمْرَيْنِ، وَاللَّهُ ﷿ عَالِمٌ بِمَصِيرِ الْأَشْيَاءِ، وَلَكِنَّ الْمُخَاطَبَةَ للعباد على ما يعرفون، أي ليكن أمر هم عند كم عَلَى الرَّجَاءِ لِأَنَّهُ لَيْسَ لِلْعِبَادِ أَكْثَرُ مِنْ هذا.
Bu âyet tövbeleri kabul edilen üç kişi hakkında indi: Ka'b b. Mâlik, Benî Vâkıf'tan Hilâl b. Ümeyye ve Murâre b. er-Rebî' -el-Mehdevî'nin zikrettiğine göre İbn Rib'î el-Ömerî de denilmiştir-. Bunlar Tebük'ten geri kalmışlardı ve hâlleri vakitleri yerinde kimselerdi; zikirleri ileride gelecektir. Âyetin takdiri şöyledir: "Onlardan diğer bir kısmı da ertelenenlerdir." [Bu kelime] onu erteledim anlamına gelen { أَرْجَأْتُهُ } fiilindendir. Ameli sonraya bıraktıkları için Mürciiye'ye bu isim verilmiştir. Hamza ve el-Kisâî { مُرْجَوْنَ } kelimesini hemzesiz okumuşlardır; bunun da onu erteledim anlamına gelen { أَرْجَيْتُهُ } fiilinden olduğu söylenmiştir. el-Müberred ise: "Erteledim mânasında { أَرْجَيْتُهُ } denilmez, ancak recâ (ümit etmek) kökünden olur" demiştir. { إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ } “Ya onlara azap eder ya da tövbelerini kabul eder” ifadesindeki { إِمَّا } kelimesi Arapçada iki durumdan biri içindir. Allah Azze ve Celle işlerin akıbetini bilendir; fakat kullara hitap onların bildiği üslup üzere olmuştur; yani sizin katınızda onların durumu ümit üzere olsun; zira kullar için bundan fazlası yoktur.
[سورة التوبة (٩): آية ١٠٧]
[Tevbe Sûresi (9), Âyet 107]
وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الْحُسْنى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٠٧)
{ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الْحُسْنى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٠٧) } “Zarar vermek, inkâr etmek, müminlerin arasını ayırmak ve daha önce Allah ve Resûlü'ne karşı savaşmış olan kimseye gözetleme yeri hazırlamak üzere bir mescit edinenler ve: 'Biz iyilikten başka bir şey istemedik' diye mutlaka yemin edecek olanlar da vardır. Allah şahittir ki onlar kesinlikle yalancıdırlar.”
فيه عشر مسائل: الاولى- قوله تعالى: (الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً) مَعْطُوفٌ، أَيْ وَمِنْهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا، عَطْفُ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يكون رفعا بالابتداء والخبر محذوف كأنهم " يُعَذَّبُونَ" أَوْ نَحْوِهِ. وَمَنْ قَرَأَ" الَّذِينَ" بِغَيْرِ وَاوٍ وَهِيَ قِرَاءَةُ الْمَدَنِيِّينَ فَهِيَ عِنْدَهُ رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ" لَا تَقُمْ" التَّقْدِيرُ: الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا، أَيْ لَا تقم في مسجد هم، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: يَكُونُ خَبَرُ الِابْتِدَاءِ" لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ" [التوبة: ١١٠]. وَقِيلَ: الْخَبَرُ" يُعَذَّبُونَ" كَمَا تَقَدَّمَ. وَنَزَلَتِ الْآيَةُ فيما روي في أبو عَامِرٍ الرَّاهِبِ، لِأَنَّهُ كَانَ خَرَجَ إِلَى قَيْصَرٍ وتنصر ووعد هم قَيْصَرٌ أَنَّهُ سَيَأْتِيهِمْ، فَبَنَوْا مَسْجِدَ الضِّرَارِ يَرْصُدُونَ مَجِيئَهُ فِيهِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وغير هم، وَقَدْ تَقَدَّمَتْ قِصَّتُهُ فِي الْأَعْرَافِ وَقَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: إِنَّ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ اتَّخَذُوا مَسْجِدَ قُبَاءٍ وَبَعَثُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ أَنْ يَأْتِيَهُمْ فَأَتَاهُمْ فَصَلَّى فِيهِ، فَحَسَدَهُمْ إِخْوَانُهُمْ بَنُو غُنْمِ بْنِ عَوْفٍ وَقَالُوا: نَبْنِي مَسْجِدًا وَنَبْعَثُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يَأْتِينَا فَيُصَلِّي لَنَا كَمَا صَلَّى فِي مَسْجِدِ إِخْوَانِنَا، وَيُصَلِّي فِيهِ أَبُو عَامِرٍ إِذَا قَدِمَ مِنَ الشَّامِ، فَأَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ وَهُوَ يَتَجَهَّزُ إِلَى تَبُوكَ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَدْ بَنَيْنَا مَسْجِدًا لِذِي الْحَاجَةِ، وَالْعِلَّةِ وَاللَّيْلَةِ الْمَطِيرَةِ، وَنُحِبُّ أَنْ تُصَلِّيَ لنا فيه وتدعو بالبر كه، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ (إِنِّي على سفر وحال شغل فلو قدمنا لأتينا كم وَصَلَّيْنَا لَكُمْ فِيهِ) فَلَمَّا انْصَرَفَ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ تَبُوكَ أَتَوْهُ وَقَدْ فَرَغُوا مِنْهُ وَصَلَّوْا فِيهِ الْجُمُعَةَ وَالسَّبْتَ وَالْأَحَدَ، فَدَعَا بِقَمِيصِهِ لِيَلْبَسَهُ وَيَأْتِيَهُمْ فَنَزَلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ بِخَبَرِ مَسْجِدِ الضِّرَارِ، فَدَعَا النَّبِيُّ ﷺ مَالِكَ بْنَ الدُّخْشُمِ وَمَعْنَ بْنَ عَدِيٍّ وَعَامِرَ بْنَ السَّكَنِ وَوَحْشِيًّا قَاتِلَ حَمْزَةَ، فَقَالَ: (انْطَلِقُوا إِلَى هَذَا الْمَسْجِدِ الظَّالِمِ أَهْلُهُ فَاهْدِمُوهُ وَأَحْرِقُوهُ) فَخَرَجُوا مُسْرِعِينَ، وَأَخْرَجَ مَالِكُ بْنُ الدُّخْشُمِ مِنْ مَنْزِلِهِ شُعْلَةَ نَارٍ، وَنَهَضُوا فَأَحْرَقُوا الْمَسْجِدَ وَهَدَمُوهُ، وَكَانَ الَّذِينَ بَنَوْهُ اثْنَيْ عَشَرَ رجلا: حذام بْنُ خَالِدٍ مِنْ بَنِي عُبَيْدِ بْنِ زَيْدٍ أحد بني عمرو بن عوف
Bu [âyette] on mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً } “Bir de [zarar vermek üzere] bir mescit edinenler...” buyruğu ma'tûftur (önceki cümleye bağlıdır); yani “Onlardan bir kısmı da mescit edinenlerdir” takdirinde olup cümlenin cümleye atfıdır. İbtidâ sebebiyle ref' (özne) konumunda olması ve haberin [cümlede] hazfedilmiş (düşürülmüş) olması da caizdir; sanki “[Onlar] azap olunacaklardır” veya benzeri bir takdirdedir. Medinelilerin kıraati olan “الَّذِينَ” kelimesini vâv harfi olmaksızın okuyan kimseye göre ise bu kelime ibtidâ sebebiyle merfûdur (öznedir); haberi ise { لَا تَقُمْ } “asla namaza durma” kısmıdır. Takdiri şöyledir: “Bir mescit edinenlerin [mescidinde] asla durma!”, yani “Onların mescidinde namaza durma!”. Bunu el-Kisâî söylemiştir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: İbtidânın haberi { لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ } [Tevbe, 110] “Kurdukları binaları, kalplerinde bir şüphe olarak kalmaya devam edecektir” âyetidir. Daha önce geçtiği üzere haberin “azap edileceklerdir” takdirinde olduğu da söylenmiştir. Bu âyet-i kerîme, rivayet edildiğine göre Râhip Ebû Âmir hakkında inmiştir. Zira o, Kayser'in yanına gitmiş, Hristiyan olmuştu. Kayser de onlara geleceğine dair söz vermişti. Onlar da Kayser'in gelişini orada gözetlemek amacıyla Mescid-i Dırâr'ı inşa ettiler. Bunu İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve başkaları söylemiştir. Onun kıssası daha önce el-A'râf sûresinde geçmişti. Tefsir ehli şöyle demiştir: Amr b. Avfoğulları Kubâ Mescidi'ni inşa ettiler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendilerine gelmesi için haber gönderdiler. O da yanlarına gelip orada namaz kıldı. Bunun üzerine kardeşleri Ganm b. Avfoğulları onları kıskandılar ve: “Bir mescit inşa edelim, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber gönderelim; gelsin, kardeşlerimizin mescidinde kıldığı gibi bizim için de namaz kılsın; Şam'dan geldiğinde Ebû Âmir de orada namaz kılsın” dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'e [sefer için] hazırlanırken ona gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! İhtiyaç sahibi, hasta ve yağmurlu geceler için bir mescit inşa ettik. Bize orada namaz kılmanı ve bereketle dua etmeni arzu ediyoruz” dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise: « إِنِّي على سفر وحال شغل فلو قدمنا لأتينا كم وَصَلَّيْنَا لَكُمْ فِيهِ » «Şüphesiz ben sefer üzereyim ve meşguliyet hâlindeyim. Döndüğümüzde inşallah size gelir ve orada sizin için namaz kılarız» buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'ten döndüğünde yanına geldiler. Onlar mescidin inşasını bitirmiş, orada cuma, cumartesi ve pazar günleri namaz kılmışlardı. Peygamber [onlara gitmek üzere] giymek için gömleğini istedi; tam yanlarına gidecekken Mescid-i Dırâr haberiyle ilgili Kur'ân kendisine nâzil oldu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem; Mâlik b. ed-Duhşum'u, Ma'n b. Adiyy'i, Âmir b. es-Seken'i ve Hamza'nın katili Vahşî'yi çağırıp şöyle buyurdu: « انْطَلِقُوا إِلَى هَذَا الْمَسْجِدِ الظَّالِمِ أَهْلُهُ فَاهْدِمُوهُ وَأَحْرِقُوهُ » «Halkı zâlim olan şu mescide gidin, onu yıkın ve yakın!» Hemen aceleyle çıktılar. Mâlik b. ed-Duhşum evinden bir ateş meşalesi çıkardı. Gidip mescidi yaktılar ve yıktılar. Onu inşa edenler on iki kişiydi: Amr b. Avfoğullarından Ubeyd b. Zeydoğulları kabilesinden Hızâm b. Hâlid
وَمِنْ دَارِهِ أُخْرِجَ مَسْجِدُ الضِّرَارِ، وَمُعَتِّبُ بْنُ قشير، وأبو حبيبة بن الأزعر، وعباد ابن حُنَيْفٍ أَخُو سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ مِنْ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ. وَجَارِيَةُ بْنُ عَامِرٍ، وَابْنَاهُ مُجَمِّعُ وَزَيْدُ ابْنَا جَارِيَةَ، وَنَبْتَلُ بْنُ الْحَارِثِ، وَبَحْزَجُ، وَبِجَادُ بْنُ عُثْمَانَ، وَوَدِيعَةُ بْنُ ثَابِتٍ، وثعلبة ابن حَاطِبٍ مَذْكُورٌ فِيهِمْ. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَفِيهِ نَظَرٌ، لِأَنَّهُ شَهِدَ بَدْرًا. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: سَأَلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَجُلًا منهم بماذا أَعَنْتَ فِي هَذَا الْمَسْجِدِ؟ فَقَالَ: أَعَنْتُ فِيهِ بِسَارِيَةٍ. فَقَالَ: أَبْشِرْ بِهَا! سَارِيَةً فِي عُنُقِكَ مِنْ نَارِ جَهَنَّمَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" ضِراراً" مَصْدَرٌ مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ." وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً" عَطْفٌ كُلُّهُ. وَقَالَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ: ضِرَارًا بِالْمَسْجِدِ، وَلَيْسَ لِلْمَسْجِدِ ضِرَارٌ، إِنَّمَا هُوَ لِأَهْلِهِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ مَنْ ضَارَّ ضَارَّ اللَّهُ بِهِ وَمَنْ شَاقَّ شَاقَّ اللَّهُ عَلَيْهِ). قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الضَّرَرُ: الَّذِي لَكَ بِهِ مَنْفَعَةٌ وَعَلَى جَارِكَ فِيهِ مَضَرَّةٌ. وَالضِّرَارُ: الَّذِي لَيْسَ لَكَ فِيهِ مَنْفَعَةٌ وَعَلَى جَارِكَ فِيهِ الْمَضَرَّةُ. وَقَدْ قِيلَ: هُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ، تَكَلَّمَ بِهِمَا جَمِيعًا عَلَى جِهَةِ التَّأْكِيدِ. الثَّالِثَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: لَا يَجُوزُ أَنْ يُبْنَى مَسْجِدٌ إِلَى جَنْبِ مَسْجِدٍ، وَيَجِبُ هَدْمُهُ، وَالْمَنْعُ مِنْ بِنَائِهِ لِئَلَّا يَنْصَرِفَ أَهْلُ الْمَسْجِدِ الْأَوَّلِ فَيَبْقَى شَاغِرًا، إِلَّا أَنْ تَكُونَ الْمَحَلَّةُ كَبِيرَةً فَلَا يَكْفِي أَهْلَهَا مَسْجِدٌ وَاحِدٌ فَيُبْنَى حِينَئِذٍ. وَكَذَلِكَ قَالُوا. لَا يَنْبَغِي أَنْ يُبْنَى فِي الْمِصْرِ الْوَاحِدِ جَامِعَانِ وَثَلَاثَةٌ، وَيَجِبُ مَنْعُ الثَّانِي، وَمَنْ صَلَّى فِيهِ الْجُمُعَةَ لَمْ تُجْزِهِ. وَقَدْ أَحْرَقَ النَّبِيُّ ﷺ مَسْجِدَ الضِّرَارِ وَهَدَمَهُ. وَأَسْنَدَ الطَّبَرِيُّ عَنْ شَقِيقٍ أَنَّهُ جَاءَ لِيُصَلِّيَ فِي مَسْجِدِ بَنِي غَاضِرَةَ فَوَجَدَ الصَّلَاةَ قَدْ فَاتَتْهُ، فَقِيلَ لَهُ: إِنَّ مَسْجِدَ بَنِي فُلَانٍ لَمْ يُصَلَّ فِيهِ بَعْدُ، فَقَالَ: لَا أُحِبُّ أَنْ أُصَلِّيَ فِيهِ، لِأَنَّهُ بُنِيَ عَلَى ضِرَارٍ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَكُلُّ مَسْجِدٍ بُنِيَ عَلَى ضِرَارٍ أَوْ رِيَاءٍ وَسُمْعَةٍ فَهُوَ فِي حُكْمِ مَسْجِدِ الضِّرَارِ لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِيهِ. وَقَالَ النَّقَّاشُ: يَلْزَمُ مِنْ هَذَا أَلَّا يُصَلَّى فِي كنيسة ونحوها، لأنها بنيت على شر.
Ve Dırar Mescidi onun evinden çıkarıldı [arsası üzerine inşa edildi]. Muattib b. Kuşeyr, Ebû Habîbe b. el-Ez'ar, Benî Amr b. Avf'tan Sehl b. Huneyf'in kardeşi Abbâd b. Huneyf, Câriye b. Âmir ile Câriye'nin iki oğlu Mücemmi' ve Zeyd, Nebtel b. el-Hâris, Bahzec, Bicâd b. Osmân, Vedîa b. Sâbit ve aralarında Sa'lebe b. Hâtıb da zikredilmektedir. Ebû Ömer b. Abdilberr dedi ki: "Bunda bir durup düşünmek gerekir (nazar vardır); çünkü o Bedir'e katılmıştır." İkrime dedi ki: Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh] onlardan bir adama: "Bu mescide ne ile yardımda bulundun?" diye sordu. Adam: "Ona bir direkle yardım ettim" dedi. Bunun üzerine [Ömer]: "Müjdeler olsun sana! Cehennem ateşinden boynuna [geçirilecek] bir direk!" dedi. İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { ضِراراً } “Zarar vermek üzere” buyruğu mef'ûlün lieclih olan bir masdardır. { وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً } “Ve inkâr etmek, müminlerin arasını ayırmak ve gözetleme yeri hazırlamak üzere” [ifadelerinin] tamamı ma'tuftur. Tevil ehli şöyle demiştir: [Kastedilen,] mescide zarar vermektir; oysa mescidin kendisi için bir zarar söz konusu olamaz, bu zarar ancak onun ehline yöneliktir. Dârekutnî, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ مَنْ ضَارَّ ضَارَّ اللَّهُ بِهِ وَمَنْ شَاقَّ شَاقَّ اللَّهُ عَلَيْهِ » «Zarar vermek ve zarara zararla karşılık vermek yoktur. Kim zarar verirse Allah da ona zarar verir; kim [başkasına] meşakkat çıkarırsa Allah da ona meşakkat verir.» Bazı âlimler şöyle demiştir: Zarar (ed-darar), senin için bir menfaati olan fakat komşuna zararı dokunan şeydir. Dırâr (ed-dırâr) ise senin için hiçbir faydası olmadığı hâlde komşuna zararı dokunan şeydir. Bunların ikisinin de aynı manada olduğu ve pekiştirme (te'kid) amacıyla birlikte zikredildiği de söylenmiştir. Üçüncü Mesele: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bir mescidin bitişiğine başka bir mescidin inşa edilmesi caiz değildir; ilk mescidin cemaatinin oraya yönelip mescidin cemaatsiz (boş) kalmaması için bu [ikinci] mescidin yıkılması ve inşasının engellenmesi vaciptir. Ancak mahalle büyük olur ve bir mescit mahalle halkına yetmezse, işte o takdirde [ikinci bir mescit] inşa edilir. Aynı şekilde şöyle de demişlerdir: Bir şehirde iki veya üç cuma camisi yapılması uygun değildir; ikincisinin engellenmesi gerekir ve orada cuma namazı kılan kimsenin kıldığı namaz geçerli olmaz. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid-i Dırâr'ı yaktırmış ve yıktırmıştır. Taberî, Şakîk'ten senediyle rivayet ettiğine göre o, Benî Gâdıra mescidinde namaz kılmak için gelmiş ancak namazı kaçırdığını görmüştü. Kendisine: "Filanoğullarının mescidinde henüz namaz kılınmadı" denilince, o: "Orada namaz kılmak istemem; çünkü orası zarar vermek (dırâr) üzere kurulmuştur" dedi. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Zarar vermek veya riya ve gösteriş (süm'a) amacıyla inşa edilen her mescit, Mescid-i Dırâr hükmündedir ve orada namaz kılmak caiz değildir. en-Nakkâş ise şöyle demiştir: "Bundan, kilise ve benzeri yerlerde de namaz kılınmaması gerektiği sonucu çıkar; zira bunlar şer üzere inşa edilmiştir."
قُلْتُ: هَذَا لَا يَلْزَمُ، لِأَنَّ الْكَنِيسَةَ لَمْ يُقْصَدْ بِبِنَائِهَا الضَّرَرُ بِالْغَيْرِ، وَإِنْ كَانَ أَصْلُ بِنَائِهَا عَلَى شَرٍّ، وَإِنَّمَا اتَّخَذَ النَّصَارَى الْكَنِيسَةَ وَالْيَهُودُ الْبِيعَةَ مَوْضِعًا يَتَعَبَّدُونَ فِيهِ بِزَعْمِهِمْ كَالْمَسْجِدِ لَنَا فَافْتَرَقَا. وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ مَنْ صَلَّى فِي كَنِيسَةٍ أَوْ بِيعَةٍ عَلَى مَوْضِعٍ طَاهِرٍ أَنَّ صَلَاتَهُ مَاضِيَةٌ جَائِزَةٌ. وَقَدْ ذَكَرَ الْبُخَارِيُّ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ كَانَ يُصَلِّي فِي الْبِيعَةِ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِيهَا تَمَاثِيلُ. وَذَكَرَ أَبُو دَاوُدَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَهُ أَنْ يَجْعَلَ مَسْجِدَ الطَّائِفِ حَيْثُ كَانَتْ طَوَاغِيتُهُمْ. الرَّابِعَةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: إِنَّ مَنْ كَانَ إِمَامًا لِظَالِمٍ لَا يُصَلَّى وَرَاءَهُ إِلَّا أَنْ يَظْهَرَ عُذْرُهُ أَوْ يَتُوبَ فَإِنَّ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الَّذِينَ بَنَوْا مَسْجِدَ قُبَاءٍ سَأَلُوا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فِي خِلَافَتِهِ لِيَأْذَنَ لِمُجَمِّعِ بن جارية أن يصلي بهم في مسجد هم، فَقَالَ: لَا وَلَا نِعْمَةَ عَيْنٍ! أَلَيْسَ بِإِمَامِ مَسْجِدِ الضِّرَارِ! فَقَالَ لَهُ مُجَمِّعٌ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، لَا تَعْجَلْ عَلَيَّ فَوَاللَّهِ لَقَدْ صَلَّيْتُ فِيهِ وَأَنَا لَا أَعْلَمُ مَا قَدْ أَضْمَرُوا عَلَيْهِ وَلَوْ عَلِمْتُ مَا صَلَّيْتُ بِهِمْ فِيهِ كُنْتُ غُلَامًا قَارِئًا لِلْقُرْآنِ وَكَانُوا شُيُوخًا قَدْ عَاشُوا عَلَى جَاهِلِيَّتِهِمْ وَكَانُوا لَا يَقْرَءُونَ مِنَ الْقُرْآنِ شَيْئًا فَصَلَّيْتُ وَلَا أَحْسِبُ مَا صَنَعْتُ إِثْمًا وَلَا أَعْلَمُ بِمَا فِي أَنْفُسِهِمْ فَعَذَرَهُ عُمَرُ [﵄] وَصَدَّقَهُ وَأَمَرَهُ بِالصَّلَاةِ فِي مَسْجِدِ قُبَاءٍ. الْخَامِسَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: وَإِذَا كَانَ الْمَسْجِدُ الَّذِي يُتَّخَذُ لِلْعِبَادَةِ وَحَضَّ الشَّرْعُ عَلَى بِنَائِهِ فَقَالَ: (مَنْ بَنَى لِلَّهِ مَسْجِدًا وَلَوْ كَمَفْحَصِ قَطَاةٍ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ) يُهْدَمُ وَيُنْزَعُ إِذَا كَانَ فِيهِ ضَرَرٌ بِغَيْرِهِ، فَمَا ظَنُّكَ بِسِوَاهُ! بَلْ هُوَ أَحْرَى أَنْ يُزَالَ وَيُهْدَمَ حَتَّى لَا يَدْخُلَ ضَرَرٌ عَلَى الْأَقْدَمِ. وَذَلِكَ كَمَنْ بَنَى فُرْنًا أَوْ رَحًى أَوْ حَفَرَ بِئْرًا أَوْ غَيْرَ ذَلِكَ مِمَّا يُدْخِلُ بِهِ الضَّرَرَ عَلَى الْغَيْرِ. وَضَابِطُ هَذَا الْبَابِ: أَنَّ مَنْ أَدْخَلَ عَلَى أَخِيهِ ضَرَرًا مُنِعَ. فَإِنْ أَدْخَلَ عَلَى أَخِيهِ ضَرَرًا بِفِعْلٍ مَا كَانَ لَهُ فِعْلُهُ فِي مَالِهِ فَأَضَرَّ ذَلِكَ بِجَارِهِ أَوْ غَيْرِ جَارِهِ نُظِرَ إِلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ، فَإِنْ كَانَ تَرْكُهُ أَكْبَرَ ضَرَرًا مِنَ الضَّرَرِ الداخل على الفاعل قطع أكبر
Derim ki: Bu [kıyas] gerekmez. Çünkü kilisenin inşasından maksat başkasına zarar vermek değildir; her ne kadar inşasının aslı şer üzerine kurulmuş olsa da. Hristiyanlar kiliseyi, Yahudiler de havrayı sadece kendi iddialarına göre –bizim için mescit gibi olan– ibadet ettikleri bir yer kılmışlardır; dolayısıyla ikisi birbirinden farklıdır. İlim ehli, temiz bir yerde olmak şartıyla kilise veya havrada namaz kılan kimsenin namazının geçerli ve caiz olduğu hususunda icmâ etmiştir. Nitekim Buhârî, İbn Abbâs'ın içerisinde heykeller/tasvirler bulunmadığı takdirde havrada namaz kıldığını nakletmiştir. Ebû Dâvûd da Osmân b. Ebi'l-Âs'tan rivayet ettiğine göre, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Taif Mescidi'ni onların putlarının bulunduğu yere yapmasını emretmiştir. Dördüncü Mesele: Âlimler şöyle demiştir: Zâlim bir kimseye imamlık yapan kişinin arkasında, mazereti ortaya çıkmadıkça yahut tövbe etmedikçe namaz kılınmaz. Nitekim Kubâ Mescidi'ni inşa eden Amr b. Avfoğulları, hilafeti döneminde Ömer b. el-Hattâb'a başvurarak Mücemmi' b. Câriye'nin kendi mescitlerinde kendilerine namaz kıldırmasına izin vermesini istediler. Ömer: "Hayır, asla olmaz! O Dırâr Mescidi'nin imamı değil midir?" dedi. Bunun üzerine Mücemmi' ona: "Ey Müminlerin Emîri! Benim hakkımda acele hüküm verme. Allah'a yemin olsun ki ben onların [içlerinde] ne gizlediklerini bilmeksizin orada namaz kıldırdım. Şayet bilseydim onlara orada namaz kıldırmazdım. Ben Kur'an'ı okuyan genç bir delikanlıydım, onlar ise cahiliye üzere yaşamış ve Kur'an'dan hiçbir şey okuyamayan yaşlı kimselerdi. Bu sebeple namaz kıldırdım; yaptığım şeyin bir günah olduğunu zannetmiyordum ve içlerinde ne olduğunu da bilmiyordum" dedi. Bunun üzerine Ömer [radıyallâhu anh] onun mazeretini kabul etti, onu tasdik etti ve Kubâ Mescidi'nde [onlara] namaz kıldırmasını emretti. Beşinci Mesele: Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- şöyle demiştir: İbadet için tahsis edilen ve şeriatın inşasına teşvik ederek: « مَنْ بَنَى لِلَّهِ مَسْجِدًا وَلَوْ كَمَفْحَصِ قَطَاةٍ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ » «Kim Allah için -bağırtlak kuşunun yuvası kadar bile olsa- bir mescit inşa ederse, Allah da ona cennette bir ev inşa eder.» buyurduğu bir mescit dahi başkasına zarar verdiğinde yıkılıp ortadan kaldırılıyorsa, mescit dışındaki yapılar hakkında ne düşünürsün! Bilakis daha önce var olana bir zarar gelmemesi için onların kaldırılması ve yıkılması daha evlâdır. Bu durum; bir fırın veya değirmen inşa eden yahut bir kuyu kazan veya başkasına zarar verecek buna benzer şeyler yapan kimse gibidir. Bu konudaki genel kural şudur: Din kardeşine zarar veren kimse bundan menedilir. Eğer bir kimse, mülkünde yapması caiz olan bir fiille kardeşine zarar verir ve bu durum komşusuna veya başkasına zarar verirse, söz konusu fiile bakılır: Şayet o fiili terk etmek, failin uğrayacağı zarardan daha büyük bir zarara yol açacaksa, daha büyük olan zarar giderilir
الضَّرَرَيْنِ وَأَعْظَمُهُمَا حُرْمَةً فِي الْأُصُولِ. مِثَالُ ذَلِكَ: رَجُلٌ فَتَحَ كُوَّةً فِي مَنْزِلِهِ يَطَّلِعُ مِنْهَا عَلَى دَارِ أَخِيهِ وَفِيهَا الْعِيَالُ وَالْأَهْلُ، وَمِنْ شَأْنِ النِّسَاءِ فِي بُيُوتِهِنَّ إِلْقَاءُ بَعْضِ ثِيَابِهِنَّ وَالِانْتِشَارُ فِي حَوَائِجِهِنَّ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الِاطِّلَاعَ عَلَى الْعَوْرَاتِ مُحَرَّمٌ وَقَدْ وَرَدَ النَّهْيُ فِيهِ فَلِحُرْمَةِ الِاطِّلَاعِ عَلَى الْعَوْرَاتِ رَأَى الْعُلَمَاءُ أَنْ يُغْلِقُوا عَلَى فَاتِحِ الْبَابِ وَالْكُوَّةِ مَا فَتَحَ مِمَّا لَهُ فِيهِ مَنْفَعَةٌ وَرَاحَةٌ وَفِي غَلْقِهِ عَلَيْهِ ضَرَرٌ لِأَنَّهُمْ قَصَدُوا إِلَى قَطْعِ أَعْظَمِ الضَّرَرَيْنِ، إذ لم يكن بد من قطع أحد هما وَهَكَذَا الْحُكْمُ فِي هَذَا الْبَابِ، خِلَافًا لِلشَّافِعِيِّ وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِ. قَالَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ: لَوْ حَفَرَ رَجُلٌ فِي مِلْكِهِ بِئْرًا وَحَفَرَ آخَرُ فِي مِلْكِهِ بِئْرًا يَسْرِقُ مِنْهَا مَاءَ الْبِئْرِ الْأَوَّلَةِ جَازَ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَفَرَ فِي مِلْكِهِ فَلَا يُمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ. وَمِثْلُهُ عِنْدَهُمْ: لَوْ حَفَرَ إِلَى جَنْبِ بِئْرِ جَارِهِ كَنِيفًا يُفْسِدُهُ عَلَيْهِ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَنْعُهُ، لِأَنَّهُ تَصَرَّفَ فِي مِلْكِهِ. وَالْقُرْآنُ وَالسُّنَّةُ يَرُدَّانِ هَذَا الْقَوْلَ. وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. وَمِنْ هَذَا الْبَابِ وَجْهٌ آخَرُ مِنَ الضَّرَرِ مَنَعَ الْعُلَمَاءُ مِنْهُ، كَدُخَانِ الْفُرْنِ وَالْحَمَّامِ وَغُبَارِ الْأَنْدَرِ وَالدُّودِ الْمُتَوَلِّدِ مِنَ الزِّبْلِ الْمَبْسُوطِ فِي الرِّحَابِ، وَمَا كَانَ مِثْلَ هَذَا فَإِنَّهُ يُقْطَعُ مِنْهُ مَا بَانَ ضَرَرُهُ وَخُشِيَ تَمَادِيهِ. وَأَمَّا مَا كَانَ سَاعَةً خَفِيفَةً مِثْلَ نَفْضِ الثِّيَابِ وَالْحُصْرِ عِنْدَ الْأَبْوَابِ، فَإِنَّ هَذَا مِمَّا لَا غِنَى بِالنَّاسِ عَنْهُ، وليس مما يستحق به شي، فَنَفْيُ الضَّرَرِ فِي مَنْعِ مِثْلِ هَذَا أَعْظَمُ وَأَكْبَرُ مِنَ الصَّبْرِ عَلَى ذَلِكَ سَاعَةً خَفِيفَةً. وَلِلْجَارِ عَلَى جَارِهِ فِي أَدَبِ السُّنَّةِ أَنْ يَصْبِرَ عَلَى أَذَاهُ عَلَى مَا يَقْدِرُ كَمَا عَلَيْهِ أَلَّا يُؤْذِيَهُ وَأَنْ يُحْسِنَ إِلَيْهِ. السَّادِسَةُ- وَمِمَّا يَدْخُلُ فِي هَذَا الْبَابِ مَسْأَلَةٌ ذَكَرَهَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ امْرَأَةٍ عَرَضَ لَهَا، يَعْنِي مَسًّا مِنَ الْجِنِّ، فَكَانَتْ إِذَا أَصَابَهَا زَوْجُهَا وَأَجْنَبَتْ أَوْ دَنَا مِنْهَا يَشْتَدُّ ذَلِكَ بِهَا. فَقَالَ مَالِكٌ: لَا أَرَى أَنْ يَقْرَبَهَا، وَأَرَى لِلسُّلْطَانِ أن يحول بينه وبينها.
[iki zarardan daha büyüğü] ve fıkıh usûlünde hürmeti (yasaklığı) en büyük olanıdır. Bunun örneği şudur: Bir kimse kendi evinde, din kardeşinin çoluk çocuğunun ve ailesinin bulunduğu evine bakan bir pencere açsa -ki kadınların evlerinde giysilerinin bir kısmını çıkarmaları ve kendi işleriyle meşgul olmaları mutat bir durumdur- ve mahremlere bakmanın haram olduğu, bu hususta nehyin vârit olduğu bilinmektedir; işte mahremlere bakmanın haramlığı sebebiyle ulema, kapı ve pencereyi açan kimsenin kendisine fayda ve rahatlık sağlayan, kapatılmasında ise kendisi için zarar bulunan bu açıklığı kapatması gerektiği görüşüne varmışlardır. Zira onlar, iki zarardan birinin giderilmesi kaçınılmaz olduğunda, ikisinin daha büyük olanını ortadan kaldırmayı kastetmişlerdir. İmam Şâfiî ve onun görüşünü benimseyenlerin aksine, bu konudaki hüküm böyledir. Şâfiî'nin ashabı şöyle demiştir: "Bir kimse kendi mülkünde bir kuyu kazsa, bir başkası da kendi mülkünde birinci kuyunun suyunu çekecek/eksiltecek bir kuyu kazsa bu caizdir. Çünkü onların her biri kendi mülkünde kuyu kazmıştır, dolayısıyla bundan menedilemez." Onlara göre bunun bir benzeri de şudur: Bir kimse komşusunun kuyusunun yanına, suyunu ifsat edecek/bozacak bir hela çukuru kazsa, kendi mülkünde tasarrufta bulunduğu için komşusunun onu bundan menetme hakkı yoktur. Oysa Kur'ân ve Sünnet bu görüşü reddetmektedir. Muvaffakiyet Allah'tandır. Bu kabilden olmak üzere ulemanın menettiği başka bir zarar türü daha vardır; fırın ve hamam dumanı, harman tozu, meydanlara serilen gübrelerden üreyen kurtçuklar gibi. Bu ve benzeri durumlarda, zararı açık olan ve sürüp gitmesinden korkulan şeyler giderilir. Kapı önlerinde elbiseleri ve hasırları silkelemek gibi kısa süreli olan şeylere gelince; bu, insanların onsuz yapamayacağı [kaçınılmaz] durumlardandır ve bundan dolayı [yasaklama adına] bir hak doğmaz. Zira böyle bir şeyi menetmekteki [zararın] giderilmesi, ona kısa bir süre sabretmekten daha büyük ve daha ağırdır. Sünnet âdâbına göre bir komşunun komşusu üzerindeki hakkı; gücü yettiğince onun eziyetine sabretmesidir; tıpkı ona eziyet etmemesi ve ona ihsanda bulunması gerektiği gibi. Altıncı Mesele: Bu meseleler arasına giren hususlardan biri de İsmâil b. Ebî Üveys'in Mâlik'ten rivayet ettiği şu meseledir: Mâlik'e, kendisine bir hal arız olan -yani cin çarpması/dokunması gelen-, kocası kendisiyle ilişkiye girdiğinde, cünüp olduğunda yahut ona yaklaştığında bu durumu ağırlaşan bir kadın hakkında soruldu. Mâlik şöyle dedi: "Kocasının ona yaklaşmaması gerektiği görüşündeyim ve idarecinin koca ile kadın arasına engel koyması gerektiği kanaatindeyim."
السابعة- قوله تعالى: (وَكُفْراً) لما كان اعتقاد هم أَنَّهُ لَا حُرْمَةَ لِمَسْجِدِ قُبَاءَ وَلَا لِمَسْجِدِ النَّبِيِّ ﷺ كَفَرُوا بِهَذَا الِاعْتِقَادِ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَقِيلَ:" وَكُفْراً" أَيْ بِالنَّبِيِّ ﷺ وَبِمَا جَاءَ بِهِ، قَالَهُ الْقُشَيْرِيُّ وَغَيْرُهُ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ) أَيْ يُفَرِّقُونَ بِهِ جَمَاعَتَهُمْ لِيَتَخَلَّفَ أَقْوَامٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَهَذَا يَدُلُّكَ عَلَى أَنَّ الْمَقْصِدَ الْأَكْبَرَ وَالْغَرَضَ الْأَظْهَرَ مِنْ وَضْعِ الْجَمَاعَةِ تَأْلِيفُ الْقُلُوبِ وَالْكَلِمَةِ عَلَى الطَّاعَةِ، وَعَقْدُ الذِّمَامِ وَالْحُرْمَةِ بِفِعْلِ الدِّيَانَةِ حَتَّى يَقَعَ الْأُنْسُ بِالْمُخَالَطَةِ، وَتَصْفُوَ الْقُلُوبُ مِنْ وَضَرِ الْأَحْقَادِ. التَّاسِعَةُ- تَفَطَّنَ مَالِكٌ ﵀ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: لَا تُصَلَّى جَمَاعَتَانِ فِي مَسْجِدٍ وَاحِدٍ بِإِمَامَيْنِ، خِلَافًا لِسَائِرِ الْعُلَمَاءِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ الْمَنْعُ، حَيْثُ كَانَ تَشْتِيتًا لِلْكَلِمَةِ وَإِبْطَالًا لِهَذِهِ الْحِكْمَةِ وَذَرِيعَةً إِلَى أَنْ نَقُولَ: مَنْ يُرِيدُ الِانْفِرَادَ عَنِ الْجَمَاعَةِ كَانَ لَهُ عُذْرٌ فَيُقِيمُ جَمَاعَتَهُ وَيُقَدِّمُ إِمَامَتَهُ فَيَقَعُ الْخِلَافُ وَيَبْطُلُ النِّظَامُ، وَخَفِيَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا كَانَ شَأْنَهُ مَعَهُمْ، وَهُوَ أَثْبَتُ قَدَمًا مِنْهُمْ فِي الْحِكْمَةِ وَأَعْلَمُ بِمَقَاطِعِ الشَّرِيعَةِ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) يَعْنِي أَبَا عَامِرٍ الرَّاهِبَ، وَسُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ يَتَعَبَّدُ وَيَلْتَمِسُ الْعِلْمَ فَمَاتَ كَافِرًا بِقِنِّسْرِينَ بِدَعْوَةِ النَّبِيِّ ﷺ، فَإِنَّهُ كَانَ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: لَا أَجِدُ قَوْمًا يُقَاتِلُونَكَ إِلَّا قَاتَلْتُكَ مَعَهُمْ، فَلَمْ يَزَلْ يُقَاتِلُهُ إِلَى يَوْمِ حُنَيْنٍ. فَلَمَّا انْهَزَمَتْ هَوَازِنُ خَرَجَ إلى الورم يَسْتَنْصِرُ، وَأَرْسَلَ إِلَى الْمُنَافِقِينَ وَقَالَ: اسْتَعِدُّوا بِمَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَسِلَاحٍ، وَابْنُوا مَسْجِدًا فَإِنِّي ذاهب إلى قيصر فلت بِجُنْدٍ مِنَ الرُّومِ لِأُخْرِجَ مُحَمَّدًا مِنَ الْمَدِينَةِ، فَبَنَوْا مَسْجِدَ الضِّرَارِ. وَأَبُو عَامِرٍ هَذَا هُوَ وَالِدُ حَنْظَلَةَ غَسِيلِ الْمَلَائِكَةِ. وَالْإِرْصَادُ: الِانْتِظَارُ، تَقُولُ: أَرْصَدْتُ كَذَا إِذَا أَعْدَدْتَهُ مُرْتَقِبًا لَهُ بِهِ. قَالَ أَبُو زَيْدٍ: يُقَالُ رَصَدْتُهُ وَأَرْصَدْتُهُ فِي الْخَيْرِ، وَأَرْصَدْتُ لَهُ فِي الشَّرِّ. وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: لَا يُقَالُ إِلَّا أَرْصَدْتُ، وَمَعْنَاهُ ارْتَقَبْتُ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ قَبْلُ) أَيْ مِنْ قَبْلِ بناء مسجد الضرار.
Yedinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَكُفْراً } “ve inkâr etmek” buyruğu: Kubâ Mescidi'nin de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinin de bir hürmeti olmadığına inandıkları için bu inançları sebebiyle kâfir oldular; bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: { وَكُفْراً } “ve inkâr etmek”; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve getirdiklerini inkâr etmek [için]. Bunu Kuşeyrî ve başkaları söylemiştir. Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerin arasını ayırmak” buyruğu: Yani birtakım kimseler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalsın diye onunla cemaatlerini dağıtıyorlardı. Bu da sana göstermektedir ki cemaatin meşru kılınmasındaki en büyük gaye ve en belirgin maksat, kalpleri ve söz birliğini itaat üzere birleştirmek, dinin gereklerini yerine getirmek suretiyle ahit ve hürmet bağlarını tesis etmek; böylece bir arada bulunmanın getirdiği ünsiyetin hâsıl olması ve kalplerin kin tortularından arınmasıdır. Dokuzuncu [Mesele]- İmam Mâlik rahimehullâh bu ayetten hareketle meseleyi kavramış ve diğer ulemanın aksine: «Bir mescitte iki imamla iki cemaat namaz kılamaz» demiştir. Şâfiî'den de söz birliğini dağıtması, bu hikmeti boşa çıkarması ve: “Cemaatten ayrılmak isteyen kimsenin bir mazereti olursa kendi cemaatini kurar ve imamını öne geçirir” denmesine vesile kılınarak ihtilafın doğması ve intizamın bozulması sebebiyle bunun caiz olmadığı rivayet edilmiştir; oysa bu durum onların gözünden kaçmıştır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Onun diğer ulema karşısındaki durumu buydu; o, hikmet konusunda onlardan daha sağlam adımlı ve şeriatın maksatlarını daha iyi bilendi.” Onuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “ve daha önce Allah ve Resulü ile savaşmış olan kimseye bir gözetleme yeri hazırlamak [için]” buyruğunda kastedilen kişi Râhip Ebû Âmir'dir. İbadetle meşgul olduğu ve ilim tahsil ettiği için bu isimle anılmıştır; ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bedduası neticesinde Kınnesrîn'de kâfir olarak ölmüştür. Zira o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Seninle savaşan bir topluluk bulursam mutlaka onların yanında sana karşı savaşırım” demiş ve Huneyn gününe kadar onunla savaşmaktan geri durmamıştır. Hevâzin bozguna uğrayınca yardım istemek üzere Bizans'a gitmiş ve münafıklara haber göndererek: “Gücünüzün yettiğince kuvvet ve silah hazırlayın, bir mescit inşa edin; ben Kayser'e gidiyorum, Muhammed'i Medine'den çıkarmak için Bizans ordusu getireceğim” demiştir. Bunun üzerine onlar Mescid-i Dırâr'ı inşa ettiler. Bu Ebû Âmir, meleklerin yıkadığı Hanzale'nin babasıdır. İrsâd (el-İrsâd): Gözetlemek/beklemek demektir. Bir şeyi bekleyerek hazırladığın zaman “Onu hazırladım/gözettim (أَرْصَدْتُ كَذَا)” dersin. Ebû Zeyd şöyle demiştir: Hayırda “onu gözettim/bekledim (رَصَدْتُهُ وَأَرْصَدْتُهُ)”, şerde ise “ona pusu kurdum/hazırlık yaptım (أَرْصَدْتُ لَهُ)” denilir. İbnü'l-A‘râbî ise: “Yalnızca (أَرْصَدْتُ) denir ve manası gözetledim/bekledim (ارْتَقَبْتُ) demektir” demiştir. Yüce Allah'ın: { مِنْ قَبْلُ } “Daha önce” buyruğu ise Mescid-i Dırâr inşa edilmeden önce demektir.
الضِّرَارِ. (وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى) أَيْ مَا أَرَدْنَا بِبِنَائِهِ إِلَّا الْفِعْلَةَ الْحُسْنَى، وَهِيَ الرِّفْقُ بِالْمُسْلِمِينَ كَمَا ذَكَرُوا لِذِي الْعِلَّةِ وَالْحَاجَةِ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَفْعَالَ تَخْتَلِفُ بِالْمَقْصُودِ وَالْإِرَادَاتِ، وَلِذَلِكَ قَالَ:" وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى "." وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ" أَيْ يَعْلَمُ خبث ضمائر هم وكذبهم فيما يحلفون عليه.
{ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى } “Ve: 'Biz iyilikten başka bir şey istemedik' diye mutlaka yemin edecekler” yani onu inşa etmekle biz en güzel davranıştan başkasını istemedik; o da hastalara ve ihtiyaç sahiplerine belirttikleri gibi müslümanlara kolaylık sağlamaktır. Bu da fiillerin maksat ve niyetlere göre farklılık arz ettiğini gösterir; bu sebepledir ki Yüce Allah: { وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى } buyurmuştur. { وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Allah şahittir ki onlar kesinlikle yalancıdırlar” yani O, onların içlerindeki kötülüğü ve üzerine yemin ettikleri hususta yalancı olduklarını bilmektedir.
[سورة التوبة (٩): آية ١٠٨]
[Tevbe Sûresi (9), Âyet 108]
لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (١٠٨)
{ لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (١٠٨) } “Orada asla namaza durma! Ta ilk günden takva üzerine kurulan bir mescit, içinde namaza durmana elbette daha lâyıktır. Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever.”
فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً) يَعْنِي مَسْجِدَ الضِّرَارِ، أَيْ لَا تَقُمْ فِيهِ لِلصَّلَاةِ. وَقَدْ يُعَبَّرُ عَنِ الصَّلَاةِ بِالْقِيَامِ، يُقَالُ: فُلَانٌ يَقُومُ اللَّيْلَ أَيْ يُصَلِّي، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ: (مَنْ قَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ). أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ ... ، فَذَكَرَهُ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ كَانَ لَا يَمُرُّ بِالطَّرِيقِ الَّتِي فِيهَا الْمَسْجِدُ، وَأَمَرَ بِمَوْضِعِهِ أَنْ يُتَّخَذَ كُنَاسَةً تُلْقَى فِيهَا الْجِيَفُ وَالْأَقْذَارُ وَالْقُمَامَاتُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَبَداً"" أَبَداً" ظَرْفُ زَمَانٍ. وَظَرْفُ الزَّمَانِ عَلَى قِسْمَيْنِ: ظَرْفٌ مُقَدَّرٌ كَالْيَوْمِ، وَظَرْفٌ مُبْهَمٌ كَالْحِينِ وَالْوَقْتِ، وَالْأَبَدُ مِنْ هَذَا الْقَسَمِ، وَكَذَلِكَ الدَّهْرُ. وَتَنْشَأُ هُنَا مَسْأَلَةٌ أُصُولِيَّةٌ، وَهِيَ أَنَّ" أَبَدًا" وَإِنْ كَانَتْ ظَرْفًا مُبْهَمًا لَا عُمُومَ فِيهِ وَلَكِنَّهُ إِذَا اتَّصَلَ بِلَا النَّافِيَةِ أَفَادَ الْعُمُومَ، فَلَوْ قَالَ: لَا تَقُمْ، لَكَفَى فِي الِانْكِفَافِ الْمُطْلَقِ. فَإِذَا قَالَ:" أَبَدًا" فَكَأَنَّهُ قَالَ فِي وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ وَلَا فِي حِينٍ مِنَ الْأَحْيَانِ. فَأَمَّا النَّكِرَةُ فِي الْإِثْبَاتِ إِذَا كَانَتْ خَبَرًا عَنْ وَاقِعٍ لَمْ تَعُمْ، وَقَدْ فَهِمَ ذَلِكَ أَهْلُ اللِّسَانِ وَقَضَى بِهِ فُقَهَاءُ الْإِسْلَامِ فَقَالُوا: لَوْ قَالَ رَجُلٌ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ طالق أبدا طلقت طلقة واحدة.
[Bu ayette] on bir mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً } “Orada asla namaza durma!” buyruğunda [kastedilen], Mescid-i Dırâr'dır; yani orada namaz kılmak için durma demektir. Namaz bazen kıyam lafzıyla ifade edilir. Nitekim: "Filan kişi gece kıyam etti" denilir ki bu, "namaz kıldı" demektir. Sahih hadiste geçen: « مَنْ قَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ » «Kim Ramazan'ı inanarak ve mükâfatını Allah'tan umarak [ibadetle/namazla] ihya ederse, geçmiş günahları bağışlanır.» buyruğu da bu kabildendir. Bunu Buhârî, Ebû Hüreyre'den [rivayetle] Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir... diyerek zikretmiştir. Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, o mescidin bulunduğu yoldan geçmez olmuş ve onun yerinin leşlerin, pisliklerin ve çöplerin atıldığı bir süprüntülük/çöplük edinilmesini emretmiştir. İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: "Ebeden (أَبَداً)" buyruğudur. Ebeden (أَبَداً) bir zaman zarfıdır. Zaman zarfı iki kısımdır: "el-Yevm (gün)" gibi mukadder (sınırları belirli) zarf; "el-Hîn" ve "el-Vakt (zaman/vakit)" gibi mübhem (belirsiz) zarf. "el-Ebed" kelimesi bu [mübhem] kısımdandır; "ed-Dehr" de böyledir. Burada usûle dair bir mesele ortaya çıkmaktadır: "Ebeden" kelimesi, her ne kadar kendisinde umum (kapsayıcılık) bulunmayan mübhem bir zarf olsa da nefy (olumsuzluk) bildiren "lâ (لا)" edatına bitiştiğinde umum ifade eder. Şayet: "Lâ tekum (Durma)" deseydi, bu mutlak sakınma/yasaklama için yeterli olurdu. "Ebeden (asla)" dediğinde ise sanki "hiçbir vakitte ve hiçbir zaman diliminde [durma]" demiş gibi olur. Olumlu cümledeki (isbât halindeki) nekre ise gerçekleşmiş bir durumu haber verdiğinde umum ifade etmez. Dil ehli bunu böyle anlamış ve İslâm fakihleri de buna göre hüküm vererek şöyle demişlerdir: Bir kimse karısına: "Sen ebediyen boşsun" dese, kadın sadece bir talakla boşanmış olur.
الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى) أَيْ بُنِيَتْ جُدُرُهُ وَرُفِعَتْ قَوَاعِدُهُ. وَالْأُسُّ أَصْلُ الْبِنَاءِ، وَكَذَلِكَ الْأَسَاسُ. وَالْأُسَسُ مَقْصُورٌ مِنْهُ. وَجَمْعُ الْأُسِّ إِسَاسٌ، مِثْلُ عُسٍّ وَعِسَاسٍ. وَجَمْعُ الْأَسَاسِ أُسُسٌ، مِثْلُ قَذَالٍ وَقُذُلٍ. وَجَمْعُ الْأُسُسِ آسَاسٌ، مِثْلُ سَبَبٍ وَأَسْبَابٍ. وَقَدْ أَسَّسْتُ الْبِنَاءَ تَأْسِيسًا. وَقَوْلُهُمْ: كَانَ ذَلِكَ عَلَى أُسِّ الدَّهْرِ، وَأَسِّ الدَّهْرِ، وَإِسِّ الدَّهْرِ، ثَلَاثُ لُغَاتٍ، أَيْ عَلَى قِدَمِ الدَّهْرِ وَوَجْهِ الدَّهْرِ. وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ" لَمَسْجِدٌ" لَامَ قَسَمٍ. وَقِيلَ لَامُ الِابْتِدَاءِ، كَمَا تَقُولُ: لَزَيْدٌ أَحْسَنُ النَّاسِ فِعْلًا، وَهِيَ مُقْتَضِيَةٌ تَأْكِيدًا." أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى" نَعْتٌ لِمَسْجِدٍ." أَحَقُّ" خَبَرُ الِابْتِدَاءِ الَّذِي هُوَ" لَمَسْجِدٌ" وَمَعْنَى التَّقْوَى هُنَا الْخِصَالُ الَّتِي تُتَّقَى بِهَا الْعُقُوبَةُ، وَهِيَ فَعْلَى مِنْ وَقَيْتُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَسْجِدِ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هُوَ مَسْجِدُ قُبَاءٍ، يُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ وَالْحَسَنِ. وَتَعَلَّقُوا بِقَوْلِهِ:" مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ"، وَمَسْجِدُ قُبَاءٍ كَانَ أُسِّسَ بِالْمَدِينَةِ أَوَّلَ يَوْمٍ، فَإِنَّهُ بُنِيَ قَبْلَ مَسْجِدِ النَّبِيِّ ﷺ، قَالَهُ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ الْمُسَيَّبِ، وَمَالِكٌ فِيمَا رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ وَهْبٍ وَأَشْهَبُ وَابْنُ الْقَاسِمِ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ: قَالَ تَمَارَى رَجُلَانِ فِي الْمَسْجِدِ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ، فَقَالَ رَجُلٌ هُوَ مَسْجِدُ قُبَاءٍ، وَقَالَ آخَرُ هُوَ مَسْجِدُ النَّبِيِّ ﷺ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (هُوَ مَسْجِدِي هَذَا). [قَالَ [ حَدِيثٌ صَحِيحٌ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَلْيَقُ بِالْقِصَّةِ، لِقَوْلِهِ:" فِيهِ" وَضَمِيرُ الظَّرْفِ يَقْتَضِي الرِّجَالَ الْمُتَطَهِّرِينَ، فَهُوَ مَسْجِدُ قُبَاءٍ. وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَهْلِ قُبَاءٍ" فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ" قَالَ: كَانُوا يَسْتَنْجُونَ بِالْمَاءِ فَنَزَلَتْ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةُ. قَالَ الشَّعْبِيُّ: هُمْ أَهْلُ مَسْجِدِ قُبَاءٍ، أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ هَذَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَهْلِ قُبَاءٍ: (إِنَّ اللَّهَ سبحانه قد أحسن عليكم الثناء
Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın: { لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى } “...takva üzerine kurulan bir mescit elbette...” buyruğu, duvarları örülmüş ve temelleri yükseltilmiş demektir. el-Uss (الْأُسُّ), yapının aslı/temeli anlamına gelir; el-Esâs (الْأَسَاسُ) da böyledir. el-Uses (الْأُسَسُ) ise bunun maksûr (kısaltılmış) şeklidir. Uss kelimesinin çoğulu, ‘us ve ‘isâs gibi isâs (إِسَاسٌ) olarak gelir. Esâs kelimesinin çoğulu, kazâl ve küzul gibi usus (أُسُسٌ) şeklinde gelir. Uses kelimesinin çoğulu ise sebeb ve esbâb gibi âsâs (آسَاسٌ) şeklinde gelir. "Bina için temel attım" manasında (أَسَّسْتُ الْبِنَاءَ تَأْسِيسًا) denilir. Arapların: (كَانَ ذَلِكَ عَلَى أُسِّ الدَّهْرِ / وَأَسِّ الدَّهْرِ / وَإِسِّ الدَّهْرِ) "Bu, zamanın başlangıcından beri böyleydi" sözü üç farklı lehçedir; yani zamanın eskiliğinde ve evvelinde demektir. { لَمَسْجِدٌ } “Elbette bir mescit...” ifadesindeki lâm harfi, yemin lâmıdır. İbtidâ (başlangıç) lâmı olduğu da söylenmiştir; nitekim "Zeyd şüphesiz insanların davranışça en güzel olanıdır" derken söylediğin (لَزَيْدٌ) ifadesindeki lâm gibi olup tekit ifade eder. { أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى } “Takva üzerine kurulan” ifadesi, mescit kelimesinin sıfatıdır. { أَحَقُّ } “Daha lâyıktır” ifadesi ise mübteda olan { لَمَسْجِدٌ } kelimesinin haberidir. Buradaki takva, kendisiyle azaptan korunulan hasletler manasındadır; vakaytü (korundum) fiilinden fa‘lâ (فَعْلَى) veznindedir ve bunun açıklaması daha önce geçmişti. Dördüncü Mesele: Âlimler takva üzerine kurulan mescidin hangisi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: "O, Kubâ Mescidi'dir" demiştir ki bu görüş İbn Abbâs, Dahhâk ve el-Hasan'dan rivayet edilmiştir. Onlar delil olarak: { مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ } “Ta ilk günden” buyruğuna dayanmışlardır; çünkü Kubâ Mescidi Medine'de ilk gün kurulmuştur, nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinden önce inşa edilmiştir. Bu görüşü İbn Ömer, İbnü'l-Müseyyeb ve İbn Vehb, Eşheb ile İbnü'l-Kâsım'ın kendisinden rivayet ettiğine göre Mâlik söylemiştir. Tirmizî ise Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle rivayet etmiştir: "İki adam ta ilk günden takva üzerine kurulan mescidin hangisi olduğu hususunda çekiştiler/tartıştılar. Biri: 'O, Kubâ Mescidi'dir' dedi; diğeri ise: 'O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescididir' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « هُوَ مَسْجِدِي هَذَا » «O, benim şu mescidimdir» buyurdu." [Tirmizî]: "Sahih bir hadistir" demiştir. Birinci görüş olayın akışına daha uygundur; çünkü âyette geçen: { فِيهِ } “Orada...” ifadesindeki zarf zamiri, temizlenen adamları gerektirmektedir ki burası Kubâ Mescidi'dir. Bunun delili Ebû Hureyre'nin şu rivayetidir: "{ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ } 'Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever' âyeti Kubâ halkı hakkında inmiştir. Onlar su ile taharetleniyorlardı; bu sebeple haklarında bu âyet indi." Şa'bî şöyle demiştir: "Onlar Kubâ Mescidi cemaatidir, Allah bu âyeti onlar hakkında indirmiştir." Katâde de şöyle demiştir: "Bu âyet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kubâ halkına şöyle buyurdu: « إِنَّ اللَّهَ سبحانه قد أحسن عليكم الثناء... » «Şüphesiz Allah Teâlâ temizlenme konusunda sizi pek güzel övmüştür..."
فِي التَّطَهُّرِ فَمَا تَصْنَعُونَ (؟ قَالُوا: إِنَّا نَغْسِلُ أَثَرَ الْغَائِطِ وَالْبَوْلِ بِالْمَاءِ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ نَافِعٍ قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو أَيُّوبَ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ الْأَنْصَارِيُّونَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ" فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ" فَقَالَ: (يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَثْنَى عَلَيْكُمْ خَيْرًا فِي الطَّهُورِ فَمَا طَهُورُكُمْ هَذَا)؟ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، نَتَوَضَّأُ لِلصَّلَاةِ وَنَغْتَسِلُ مِنَ الْجَنَابَةِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (فَهَلْ مَعَ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِهِ)؟ فَقَالُوا: لَا غَيْرَ، إِنَّ أَحَدَنَا إِذَا خَرَجَ مِنَ الْغَائِطِ أَحَبَّ أَنْ يَسْتَنْجِيَ بِالْمَاءِ. قَالَ: (هُوَ ذَاكَ فَعَلَيْكُمُوهُ) وَهَذَا الْحَدِيثُ يَقْتَضِي أَنَّ الْمَسْجِدَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ هُوَ مَسْجِدُ قُبَاءٍ، إِلَّا أَنَّ حَدِيثَ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ نَصَّ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى أَنَّهُ مَسْجِدُهُ فَلَا نَظَرَ مَعَهُ. وَقَدْ رَوَى أَبُو كُرَيْبٍ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ قَالَ حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ حَيَّانَ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ فِي قَوْلِهِ ﷿:" فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فيها اسمه" [النور: ٣٦] قَالَ: إِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ مَسَاجِدَ لَمْ يَبْنِهِنَّ إِلَّا نَبِيٌّ: الْكَعْبَةُ بَنَاهَا إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ ﵉، وبئت أَرِيحَا بَيْتُ الْمَقْدِسِ بَنَاهُ دَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ ﵉، وَمَسْجِدُ الْمَدِينَةِ وَمَسْجِدُ قُبَاءٍ اللَّذَيْنِ أُسِّسَا عَلَى التَّقْوَى، بَنَاهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. الخامسة- (مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ) " مِنْ" عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ مُقَابِلَةٌ منذ، فمنذ فِي الزَّمَانِ بِمَنْزِلَةِ مِنْ فِي الْمَكَانِ. فَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَاهَا هُنَا مَعْنَى مُنْذُ، وَالتَّقْدِيرُ: مُنْذُ أَوَّلِ يَوْمٍ ابْتُدِئَ بُنْيَانُهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى مِنْ تَأْسِيسِ أَوَّلِ الْأَيَّامِ، فَدَخَلَتْ عَلَى مَصْدَرِ الْفِعْلِ الَّذِي هُوَ أُسِّسَ، كَمَا قَالَ:
siz ne yapıyorsunuz?" diye sordu. Onlar: "Biz büyük ve küçük abdestin izini su ile yıkıyoruz" dediler; bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. ed-Dârekutnî de Talha b. Nâfi'den rivayet etmiştir: Ebû Eyyûb, Câbir b. Abdillâh ve Enes b. Mâlik el-Ensârî, { فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ } “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever” âyeti hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu bana anlattılar: "Ey Ensar topluluğu! Allah temizlik hususunda sizi övdü; peki bu temizliğiniz nedir?" Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü, biz namaz için abdest alırız ve cünüplükten yıkanırız" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bununla beraber başka bir şey var mı?" buyurdu. Onlar: "Başka bir şey yok, sadece birimiz büyük abdestten çıktığında su ile istinca etmeyi sever" dediler. Resûlullah: "İşte odur, buna devam ediniz!" buyurdu. Bu hadis, âyette zikredilen mescidin Kubâ Mescidi olmasını gerektirir; ne var ki Ebû Saîd el-Hudrî hadisinde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onun kendi mescidi olduğunu açıkça belirtmiştir, dolayısıyla onun yanında başka bir görüşe itibar edilmez. Ebû Küreyb rivayet edip şöyle demiştir: Bize Ebû Üsâme anlattı, bize Sâlih b. Hayyân anlattı, bize Abdullah b. Büreyde Yüce Allah'ın: { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فيها اسمه } “Allah'ın yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerde...” [en-Nûr 36] buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Onlar sadece peygamberlerin inşa ettiği dört mescittir: İbrâhîm ve İsmâîl aleyhimesselâm'ın inşa ettiği Kâbe, Dâvûd ve Süleymân aleyhimesselâm'ın inşa ettiği Erîhâ'daki Beytü'l-Makdis ile takva üzere kurulan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in inşa ettiği Medine Mescidi ve Kubâ Mescidi." Beşinci Mesele: { مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ } “ilk günden” ifadesi: Nahivcilere göre { مِنْ }, { مُنْذُ } edatının karşılığıdır; zira mekândaki { مِنْ } ne ise zamandaki { مُنْذُ } de odur. Dolayısıyla buradaki mânasının { مُنْذُ } anlamında olduğu ve takdirinin "inşasına başlandığı ilk günden beri" olduğu söylenmiştir. Mânanın "ilk günlerin temelinin atılmasından itibaren" olduğu ve { أُسِّسَ } olan fiilin masdarına dahil olduğu da söylenmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:
لِمَنِ الدِّيَارُ بِقُنَّةِ الْحِجْرِ ... أَقْوَيْنَ مِنْ حِجَجٍ وَمِنْ دَهْرِ
{ لِمَنِ الدِّيَارُ بِقُنَّةِ الْحِجْرِ ... أَقْوَيْنَ مِنْ حِجَجٍ وَمِنْ دَهْرِ } “Kime aittir Hicr'in tepesindeki o yurtlar? Yılların ve zamanın [geçmesiyle] bomboş kalmışlar.”
أَيْ مِنْ مَرِّ حِجَجٍ وَمِنْ مَرِّ دَهْرٍ. وَإِنَّمَا دَعَا إِلَى هَذَا أَنَّ مِنْ أُصُولِ النَّحْوِيِّينَ أَنَّ" مِنْ" لَا يُجَرُّ بِهَا الْأَزْمَانُ، وَإِنَّمَا تُجَرُّ الْأَزْمَانُ بِمُنْذُ، تَقُولُ مَا رَأَيْتُهُ مُنْذُ شَهْرٍ أَوْ سَنَةٍ أَوْ يَوْمٍ، وَلَا تَقُولُ: مِنْ شَهْرٍ وَلَا مِنْ سَنَةٍ وَلَا مِنْ يَوْمٍ. فَإِذَا وَقَعَتْ فِي الْكَلَامِ وَهِيَ يَلِيهَا زَمَنٌ فَيُقَدَّرُ مُضْمَرٌ يَلِيقُ أَنْ يُجَرَّ بِمِنْ، كَمَا ذَكَرْنَا فِي تَقْدِيرِ الْبَيْتِ. ابْنُ عَطِيَّةَ. وَيَحْسُنُ عِنْدِي أَنْ يُسْتَغْنَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَنْ تَقْدِيرٍ، وَأَنْ تَكُونَ" مِنْ" تَجُرُّ لَفْظَةَ" أَوَّلِ" لِأَنَّهَا بِمَعْنَى الْبُدَاءَةِ، كَأَنَّهُ قَالَ: مِنْ مُبْتَدَأِ الْأَيَّامِ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ) أَيْ بِأَنْ تَقُومَ، فَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ. وَ" أَحَقُّ" هُوَ أَفْعَلُ مِنَ الْحَقِّ، وَأَفْعَلُ لَا يَدْخُلُ إِلَّا بَيْنَ شَيْئَيْنِ مُشْتَرَكَيْنِ، لِأَحَدِهِمَا فِي الْمَعْنَى الَّذِي اشْتَرَكَا فِيهِ مَزِيَّةٌ عَلَى الْآخَرِ، فَمَسْجِدُ الضِّرَارِ وَإِنْ كان باطلا لاحق فِيهِ، فَقَدِ اشْتَرَكَا فِي الْحَقِّ مِنْ جِهَةِ اعْتِقَادِ بَانِيهِ، أَوْ مِنْ جِهَةِ اعْتِقَادِ مَنْ كَانَ يَظُنُّ أَنَّ الْقِيَامَ فِيهِ جَائِزٌ لِلْمَسْجِدِيَّةِ، لَكِنَّ أَحَدَ الِاعْتِقَادَيْنِ بَاطِلٌ بَاطِنًا عِنْدَ اللَّهِ، وَالْآخَرُ حَقُّ بَاطِنًا وَظَاهِرًا، وَمِثْلُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا" [الفرقان: ٢٤] وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْخَيْرِيَّةَ مِنَ النَّارِ مَبْعُودَةٌ، وَلَكِنَّهُ جَرَى عَلَى اعْتِقَادِ كُلِّ فِرْقَةٍ أَنَّهَا عَلَى خَيْرٍ وَأَنَّ مَصِيرَهَا إِلَيْهِ خَيْرٌ، إِذْ كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ. وَلَيْسَ هَذَا مِنْ قَبِيلِ: الْعَسَلُ أَحْلَى مِنَ الْخَلِّ، فَإِنَّ الْعَسَلَ! وإن كان حلوا فكل شي مُلَائِمٍ فَهُوَ حُلْوٌ، أَلَا تَرَى أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُقَدِّمُ الْخَلَّ عَلَى الْعَسَلِ مُفْرَدًا بِمُفْرَدٍ وَمُضَافًا إِلَى غَيْرِهِ بِمُضَافٍ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِيهِ) مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمَسْجِدَ يُرَادُ بِهِ مَسْجِدُ النَّبِيِّ ﷺ فَالْهَاءُ فِي" أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ" عَائِدٌ إِلَيْهِ. وَ" فِيهِ رِجالٌ" لَهُ أَيْضًا. وَمَنْ قَالَ: إِنَّهُ مَسْجِدُ قُبَاءٍ، فَالضَّمِيرُ فِي" فِيهِ" عَائِدٌ إِلَيْهِ عَلَى الْخِلَافِ الْمُتَقَدِّمِ. الثَّامِنَةُ- أَثْنَى اللَّهُ ﷾ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَنْ أَحَبَّ الطَّهَارَةَ وَآثَرَ النَّظَافَةَ، وَهِيَ مُرُوءَةٌ آدَمِيَّةٌ وَوَظِيفَةٌ شَرْعِيَّةٌ، وَفِي التِّرْمِذِيِّ عَنْ عَائِشَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهَا أَنَّهَا قَالَتْ: مُرْنَ أَزْوَاجَكُنَّ أَنْ يَسْتَطِيبُوا بِالْمَاءِ فَإِنِّي أَسْتَحْيِيهِمْ. قَالَ: حَدِيثٌ صحيح. وثبت أن
Yani yılların geçip gitmesiyle ve zamanın akıp gitmesiyle [ıssız kalmışlar] demektir. Buna sevk eden sebep şudur: Nahivcilerin kurallarından biri de zaman [bildiren kelimelerin] 'min' (مِنْ) ile cerredilmeyeceğidir; zamanlar ancak 'münzü' (مُنْذُ) ile cerredilir. Nitekim: مَا رَأَيْتُهُ مُنْذُ شَهْرٍ أَوْ سَنَةٍ أَوْ يَوْمٍ (Onu bir aydan, bir yıldan veya bir günden beri görmedim) dersin; fakat مِنْ شَهْرٍ, مِنْ سَنَةٍ veya مِنْ يَوْمٍ demezsin. Dolayısıyla kelamda 'min' yer alıp ardından da bir zaman [ifadesi] geldiğinde, beyitte takdir ettiğimiz gibi 'min' ile cerredilmeye uygun gizli bir kelime takdir edilir. İbn Atiyye [şöyle demiştir]: Benim kanaatime göre ise bu ayette bir takdire ihtiyaç duyulmaması ve 'min' harf-i cerrinin 'evvel' (أَوَّلِ) lafzını cerretmesi daha uygundur; çünkü bu, başlangıç manasındadır. Sanki: 'Günlerin başlangıcından beri' demiştir. Altıncı Mesele: Yüce Allah'ın: (أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ) “orada namaza durmana daha layıktır” buyruğu: Yani 'namaza durmana' (bi-en tekūme / بِأَنْ تَقُومَ) takdirindedir; dolayısıyla nasb mahallindedir. 'Ehakku' (أَحَقُّ) kelimesi 'el-hakk'tan türetilmiş bir ef'al (ismi tafdil) kalıbıdır. Ef'al kalıbı ise sadece ortak bir özelliğe sahip iki şey arasına girer ki, ortak oldukları manada birinin diğerine üstünlüğü bulunur. Mescid-i Dırâr her ne kadar bâtıl olup içinde hiçbir hak bulunmasa da, onu inşa edenin inancı veya orada mescit olması sebebiyle durmanın caiz olduğunu zanneden kimsenin inancı açısından hakta müşterektirler. Fakat bu iki inançtan biri Allah katında bâtında (gerçekte) bâtıldır; diğeri ise hem bâtında hem de zahirde haktır. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: { أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “O gün cennetliklerin kalacağı yer daha hayırlı, dinlenecekleri yer daha güzeldir” [el-Furkān: 24]. Ateşten (cehennemden) hayırlılığın uzak olduğu malumdur; ancak bu, her grubun kendisinin bir hayır üzere olduğuna ve varacağı yerin hayırlı olduğuna inanması esasına göre cereyan etmiştir; zira her fırka kendi yanındaki ile sevinip böbürlenmektedir. Bu durum: 'Bal sirkeden daha tatlıdır' kabilinden de değildir; çünkü bal tatlı olsa da [sirke tatlı değildir]. Bununla birlikte [tabiata] uygun düşen her şey 'tatlı'dır; görmez misin ki insanlardan kimi sirkeyi bala tercih eder; gerek tek başına olsun gerek başka bir şeye katılmış olsun. Yedinci Mesele: Yüce Allah'ın: (فِيهِ) 'orada' buyruğu: Mescitten kastın Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidi olduğunu söyleyen kimseye göre, { أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ } 'orada namaza durmana daha layıktır' ifadesindeki 'hâ' zamiri ona (Mescid-i Nebevî'ye) aittir. { فِيهِ رِجالٌ } 'Orada adamlar vardır' [ifadesindeki zamir] de yine ona aittir. Onun Mescid-i Kubâ olduğunu söyleyen kimseye göre ise 'fîh' (فِيهِ) ifadesindeki zamir, daha önce geçen ihtilaf doğrultusunda ona aittir. Sekizinci Mesele: Allah azze ve celle bu ayette temizliği seven ve temiz olmayı tercih edenleri övmüştür. Bu ise hem insani bir mürüvvet hem de şer'î bir vazifedir. et-Tirmizî'de Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: « Kocalarınıza su ile temizlenmelerini söyleyin; zira ben onlardan utanırım. » [Tirmizî] 'Bu hadis sahihtir' demiştir. Sabit olmuştur ki
النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَحْمِلُ الْمَاءَ مَعَهُ فِي الِاسْتِنْجَاءِ، فَكَانَ يَسْتَعْمِلُ الْحِجَارَةَ تَخْفِيفًا وَالْمَاءَ تَطْهِيرًا. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَقَدْ كَانَ عُلَمَاءُ الْقَيْرَوَانِ يَتَّخِذُونَ فِي مُتَوَضَّآتِهِمْ أَحْجَارًا فِي تُرَابٍ يُنَقَّوْنَ بِهَا ثُمَّ يَسْتَنْجُونَ بِالْمَاءِ. التَّاسِعَةُ- اللَّازِمُ مِنْ نَجَاسَةِ الْمَخْرَجِ التَّخْفِيفُ، وَفِي نَجَاسَةِ سَائِرِ الْبَدَنِ وَالثَّوْبِ التَّطْهِيرُ. وَذَلِكَ رُخْصَةٌ مِنَ اللَّهِ لِعِبَادِهِ فِي حَالَتَيْ وُجُودِ الْمَاءِ وَعَدَمِهِ، وَبِهِ قَالَ عَامَّةُ الْعُلَمَاءِ. وَشَذَّ ابْنُ حَبِيبٍ فَقَالَ: لَا يُسْتَجْمَرُ بِالْأَحْجَارِ إِلَّا عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ. وَالْأَخْبَارُ الثَّابِتَةُ فِي الِاسْتِجْمَارِ بِالْأَحْجَارِ مَعَ وُجُودِ الْمَاءِ تَرُدُّهُ. الْعَاشِرَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ مِنْ هَذَا الْبَابِ فِي إِزَالَةِ النَّجَاسَةِ مِنَ الْأَبْدَانِ وَالثِّيَابِ، بَعْدَ إِجْمَاعِهِمْ عَلَى التَّجَاوُزِ وَالْعَفْوِ عَنْ دَمِ الْبَرَاغِيثِ مَا لَمْ يُتَفَاحَشْ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- أَنَّهُ وَاجِبُ فَرْضٍ، وَلَا تَجُوزُ صَلَاةُ مَنْ صَلَّى بِثَوْبٍ نَجِسٍ عَالِمًا كَانَ بِذَلِكَ أَوْ سَاهِيًا، رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَابْنِ سِيرِينَ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَأَبِي ثَوْرٍ، وَرَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي الْفَرَجِ الْمَالِكِيِّ وَالطَّبَرِيِّ، إِلَّا أَنَّ الطَّبَرِيَّ قَالَ: إِنْ كَانَتِ النَّجَاسَةُ قَدْرَ الدِّرْهَمِ أَعَادَ الصَّلَاةَ. وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَبِي يُوسُفَ فِي مُرَاعَاةِ قَدْرِ الدِّرْهَمِ قِيَاسًا عَلَى حَلْقَةِ الدُّبُرِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِزَالَةُ النَّجَاسَةِ وَاجِبَةٌ بِالسُّنَّةِ مِنَ الثِّيَابِ وَالْأَبْدَانِ، وُجُوبَ سُنَّةٍ وَلَيْسَ بِفَرْضٍ. قَالُوا: وَمَنْ صَلَّى بِثَوْبٍ نَجِسٍ أَعَادَ الصَّلَاةَ فِي الْوَقْتِ فَإِنْ خَرَجَ الْوَقْتُ فلا شي عَلَيْهِ، هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ إِلَّا أَبَا الْفَرَجِ، وَرِوَايَةُ ابْنِ وَهْبٍ عَنْهُ. وَقَالَ مَالِكٌ فِي يَسِيرِ الدَّمِ: لَا تُعَادُ مِنْهُ الصَّلَاةُ فِي الْوَقْتِ وَلَا بَعْدَهُ، وَتُعَادُ مِنْ يَسِيرِ الْبَوْلِ وَالْغَائِطِ، وَنَحْوُ هَذَا كُلِّهِ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ قَوْلُ اللَّيْثِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْهُ: تَجِبُ إِزَالَتُهَا فِي حَالَةِ الذِّكْرِ دُونَ النِّسْيَانِ، وَهِيَ مِنْ مُفْرَدَاتِهِ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَرَّ عَلَى قَبْرَيْنِ فَقَالَ: (إِنَّهُمَا لَيُعَذَّبَانِ وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ أَمَّا أحد هما فَكَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ وَأَمَّا الْآخَرُ فَكَانَ لَا يَسْتَتِرُ مِنْ بَوْلِهِ). الْحَدِيثَ، خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ، وَحَسْبُكُ. وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ [سُبْحَانَ]. قَالُوا: وَلَا يُعَذَّبُ الْإِنْسَانُ إِلَّا عَلَى تَرْكِ وَاجِبٍ، وَهَذَا ظاهر.
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem istincâ için beraberinde su taşırdı; necaseti hafifletmek için taş kullanır, tam temizlik için de su kullanırdı. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Kayrevan uleması abdesthanelerinde toprak içinde taşlar bulundururlar, önce bunlarla temizlenir, sonra da su ile istincâ ederlerdi. Dokuzuncu [Mesele]- Necaset çıkan mahalde gereken şey hafifletmedir; bedenin ve elbisenin geri kalanındaki necasetlerde ise tam temizliktir. Bu, suyun bulunduğu ve bulunmadığı her iki durumda da Allah'ın kullarına bir ruhsatıdır ve âlimlerin geneli bu görüştedir. İbn Habîb ise şaz bir görüş belirterek şöyle demiştir: Sadece su bulunmadığı zaman taşlarla isticmâr yapılır. Fakat su bulunduğu halde taşlarla isticmâr yapılacağına dair sabit olan rivayetler onun bu görüşünü reddetmektedir. Onuncu [Mesele]- Âlimler, aşırı derecede olmadığı sürece pire kanının bağışlandığı ve affedildiği hususunda icmâ ettikten sonra, bu bapta bedenlerden ve elbiselerden necasetin giderilmesi hususunda üç görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Bunun farz derecesinde vacip olduğu ve gerek bilerek gerekse unutarak necis bir elbiseyle namaz kılan kimsenin namazının caiz olmadığıdır. Bu görüş İbn Abbâs, el-Hasan ve İbn Sîrîn'den rivayet edilmiştir; Şâfiî, Ahmed ve Ebû Sevr'in kavlidir. İbn Vehb bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir; Mâlikîlerden Ebü'l-Ferec'in ve Taberî'nin de kavlidir. Şu kadar var ki Taberî: "Eğer necaset dirhem miktarı kadar ise namazı iade eder." demiştir. Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'un görüşü de dübûr halkasına kıyasla dirhem miktarını dikkate almaktır. Bir grup da şöyle demiştir: Necasetin elbiselerden ve bedenlerden giderilmesi sünnet olarak vaciptir, yani sünnet hükmünde bir gerekliliktir, farz değildir. Onlar şöyle demişlerdir: Necis bir elbiseyle namaz kılan kişi, namazı vakit içinde iade eder; eğer vakit çıkmışsa üzerine bir şey gerekmez. Bu, Ebü'l-Ferec ile İbn Vehb'in kendisinden yaptığı rivayet hariç Mâlik ve ashabının kavlidir. Mâlik az kan hakkında şöyle demiştir: "Ondan dolayı namaz ne vakit içinde ne de vakit çıktıktan sonra iade edilir; fakat az idrar ve dışkıdan dolayı iade edilir." Mâlik'in mezhebinden olan bütün bu görüşlerin benzeri Leys'in de kavlidir. İbnü'l-Kâsım ise Mâlik'ten şöyle nakletmiştir: "Necaseti gidermek unutma halinde değil, yalnızca hatırlama halinde vaciptir." Bu da onun tek kaldığı (müfredât) görüşlerindendir. Birinci görüş inşallah daha sahihtir. Çünkü Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem iki kabrin yanından geçmiş ve şöyle buyurmuştur: « إِنَّهُمَا لَيُعَذَّبَانِ وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ أَمَّا أَحَدُهُمَا فَكَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ وَأَمَّا الْآخَرُ فَكَانَ لَا يَسْتَتِرُ مِنْ بَوْلِهِ » «Şüphesiz bu ikisi azap görmektedirler; hem de büyük bir günahtan dolayı azap görmüyorlar. Birine gelince, o koğuculuk yapardı; diğeri ise idrarından sakınmazdı.» Hadisin devamı mevcuttur; bunu Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir, bu da sana [delil olarak] yeter. Bu [hadis], [Sübhân (el-İsrâ)] Sûresi'nde gelecektir. [Âlimler] şöyle demişlerdir: İnsan ancak bir vacibi terk ettiği için azap görür ve bu gayet açıktır.
وَرَوَى أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (أَكْثَرُ عَذَابِ الْقَبْرِ مِنَ الْبَوْلِ). احْتَجَّ الْآخَرُونَ بِخَلْعِ النَّبِيِّ ﷺ نَعْلَيْهِ فِي الصَّلَاةِ لَمَّا أَعْلَمَهُ جِبْرِيلُ ﵇ أَنَّ فِيهِمَا قَذِرًا وَأَذًى ... الْحَدِيثَ. خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ [طه] إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَالُوا: وَلَمَّا لَمْ يُعِدْ مَا صَلَّى دَلَّ عَلَى أَنَّ إِزَالَتَهَا سُنَّةٌ وَصَلَاتَهُ صَحِيحَةٌ، وَيُعِيدُ مَا دَامَ فِي الْوَقْتِ طَلَبًا لِلْكَمَالِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَمَّا الْفَرْقُ بين القليل والكثير بقدر الدر هم البغلي، [يعني كبار الدار هم الَّتِي هِيَ عَلَى قَدْرِ اسْتِدَارَةِ الدِّينَارِ [ قِيَاسًا عَلَى الْمَسْرُبَةِ فَفَاسِدٌ مِنْ وَجْهَيْنِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُقَدَّرَاتِ لَا تَثْبُتُ قِيَاسًا فَلَا يُقْبَلُ هَذَا التَّقْدِيرُ. الثَّانِي: أَنَّ هَذَا الَّذِي خَفَّفَ عَنْهُ فِي الْمَسْرُبَةِ رُخْصَةٌ لِلضَّرُورَةِ، وَالْحَاجَةُ وَالرُّخَصُ لَا يُقَاسَ عَلَيْهَا، لِأَنَّهَا خَارِجَةٌ عَنِ الْقِيَاسِ فَلَا ترد إليه.
Ebû Bekir b. Ebî Şeybe, Ebû Hureyre'den Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Kabir azabının çoğu idrardandır." Diğerleri ise Cibrîl aleyhisselâm ayakkabılarında pislik ve eziyet verici bir şey olduğunu kendisine haber verince Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazda ayakkabılarını çıkarması hadisini... delil getirmişlerdir. Bunu Ebû Dâvûd ve başkaları Ebû Saîd el-Hudrî hadisinden tahric etmiştir; inşallah Teâlâ [Tâhâ] sûresinde gelecektir. Onlar şöyle demişlerdir: Kıldığı namazı iade etmeyişi, necaseti gidermenin sünnet olduğuna ve namazının sahih olduğuna delildir; vakit içinde kaldığı sürece iade etmesi ise kemali talep etmek içindir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. On Birinci Mesele: Kâdı Ebû Bekir b. el-Arabî şöyle demiştir: Az ile çok arasını Bağlî dirhem miktarıyla -yani dinarın yuvarlaklığı kadar olan büyük dirhemlerle- makat yoluna kıyas ederek ayırmak iki yönden fâsittir: Birincisi: Miktarlar kıyas ile sabit olmaz, dolayısıyla bu takdir kabul edilmez. İkincisi: Makat yolunda hafifletilen bu durum zaruret ve ihtiyaç sebebiyle tanınmış bir ruhsattır; ruhsatlara ise kıyas yapılamaz, çünkü onlar kıyastan hariçtir, dolayısıyla kıyasa dahil edilemezler.
[سورة التوبة (٩): آية ١٠٩]
[Tevbe Sûresi (9), Âyet 109]
أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩)
{ أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩) } “Binasını Allah'tan gelen bir takva ve rıza üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir yarın kenarına kurup da onunla beraber cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi? Allah zâlimler topluluğunu hidayete erdirmez.”
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَمَنْ أَسَّسَ) أَيْ أَصَّلَ، وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ التَّقْرِيرُ. وَ" مَنْ" بِمَعْنَى الَّذِي، وَهِيَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ" خَيْرٌ". وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَجَمَاعَةٌ" أَسَّسَ بُنْيانَهُ" عَلَى بِنَاءِ أُسِّسَ لِلْمَفْعُولِ وَرَفْعِ بُنْيَانُ فِيهِمَا. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ] وَجَمَاعَةٌ [ " أَسَّسَ بُنْيانَهُ" عَلَى بِنَاءِ الْفِعْلِ لِلْفَاعِلِ وَنَصْبِ بُنْيَانَهُ فِيهِمَا، وَهِيَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ لِكَثْرَةِ مَنْ قَرَأَ بِهِ، وَأَنَّ الْفَاعِلَ سُمِّيَ فِيهِ. وَقَرَأَ نَصْرُ بْنُ عاصم بن علي
Bu [ayette] beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { أَفَمَنْ أَسَّسَ } “Binasını kuran kimse mi...” buyruğudur; yani temelini attı [demektir]. Bu, takrîr (onaylatma) anlamı taşıyan bir soru (istifham)dır. { مَنْ } "men" [kelimesi] { الَّذِي } "ellezî" anlamındadır ve mübteda (özne) olarak ref mahallindedir; haberi (yüklemi) ise { خَيْرٌ } "hayrun" [kelimesidir]. Nâfi', İbn Âmir ve bir topluluk, her iki yerde de fiili meçhul (edilgen) olarak { أُسِّسَ } "üssise" ve { بُنْيَانُ } "bünyânu" kelimesini ref ile { أُسِّسَ بُنْيَانُهُ } şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza, el-Kisâî [ve bir topluluk] ise fiili ma'lûm (etken) olarak { أَسَّسَ } "essese" ve { بُنْيَانَهُ } "bünyânehu" kelimesini her iki yerde de nasb ile okumuşlardır. Bu, hem onu okuyanların çokluğu hem de fâilin (öznenin) onda açıkça zikredilmiş olması sebebiyle Ebû Ubeyd'in tercihidir. Nasr b. Âsım b. Alî ise
" أَفَمَنْ أَسَسُ" بِالرَّفْعِ" بُنْيَانِهِ" بِالْخَفْضِ. وَعَنْهُ أَيْضًا" أَسَاسُ بُنْيَانِهِ" وَعَنْهُ أَيْضًا" أَسُّ بُنْيَانِهِ" بِالْخَفْضِ. وَالْمُرَادُ أُصُولُ الْبِنَاءِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَحَكَى أَبُو حَاتِمٍ قِرَاءَةً سَادِسَةً وَهِيَ" أَفَمَنْ آسَاسُ بُنْيَانِهِ" قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا جَمْعُ أُسٍّ، كَمَا يُقَالُ: خُفٌّ وَأَخْفَافٌ، وَالْكَثِيرُ" إِسَاسٌ" مِثْلُ خِفَافٍ. قَالَ الشَّاعِرُ:
{ أَفَمَنْ أَسَسُ } şeklinde ref ile ve { بُنْيَانِهِ } şeklinde cer ile okumuştur. Ondan yine cer ile { أَسَاسُ بُنْيَانِهِ } rivayet edilmiş; yine ondan cer ile { أَسُّ بُنْيَانِهِ } rivayet edilmiştir. Kastedilen, daha önce geçtiği gibi binanın temelleridir. Ebû Hâtim altıncı bir kıraat nakletmiştir ki o da { أَفَمَنْ آسَاسُ بُنْيَانِهِ } kıraatidir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, huff ve ahfâf denildiği gibi üss kelimesinin çoğuludur; çokluk çoğulu ise hıfâf gibi { إِسَاسٌ } gelir. Şair şöyle demiştir:
أَصْبَحَ الْمُلْكُ ثَابِتَ الْأَسَاسِ ... فِي الْبَهَالِيلِ مِنْ بَنِي الْعَبَّاسِ
Mülk (hükümdarlık), Abbâsoğulları'nın / Cömert ve şerefli önderleri arasında temeli sağlam hale geldi.
الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ) قِرَاءَةُ عِيسَى بْنِ عُمَرَ- فِيمَا حَكَى سِيبَوَيْهِ- بِالتَّنْوِينِ، وَالْأَلِفُ أَلِفُ إِلْحَاقٍ كَأَلِفِ تَتْرَى فِيمَا نُوِّنَ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:
İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan gelen bir takva... üzerine” buyruğu: Sîbeveyh'in naklettiğine göre Îsâ b. Ömer'in kıraati tenvin iledir; buradaki elif ise tenvinli okunan { تَتْرَى } kelimesindeki elif gibi ilhâk elifidir. Şair şöyle demiştir:
يَسْتَنُّ فِي عَلْقًى وَفِي مُكُورِ
Alka ve mukûr [otları] arasında hızlıca koşup durur.
وَأَنْكَرَ سِيبَوَيْهِ التَّنْوِينَ، وَقَالَ: لَا أَدْرِي مَا وَجْهُهُ." عَلى شَفا" الشَّفَا: الْحَرْفُ وَالْحَدُّ، وَقَدْ مَضَى فِي] آلِ عِمْرَانَ [ مُسْتَوْفًى. وَ" جُرُفٍ" قُرِئَ بِرَفْعِ الرَّاءِ، وَأَبُو بَكْرٍ وَحَمْزَةُ بِإِسْكَانِهَا، مِثْلَ الشُّغُلِ وَالشُّغْلِ، وَالرُّسُلِ وَالرُّسْلِ، يَعْنِي جُرُفًا لَيْسَ لَهُ أَصْلٌ. وَالْجُرُفُ: مَا يَتَجَرَّفُ بِالسُّيُولِ مِنَ الْأَوْدِيَةِ، وَهُوَ جَوَانِبُهُ الَّتِي تَنْحَفِرُ بِالْمَاءِ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْجَرْفِ وَالِاجْتِرَافِ، وَهُوَ اقْتِلَاعُ الشَّيْءِ مِنْ أَصْلِهِ." هَارٍ" سَاقِطٍ، يُقَالُ. تَهَوَّرَ الْبِنَاءُ إِذَا سَقَطَ، وَأَصْلُهُ هَائِرٌ، فَهُوَ مِنَ الْمَقْلُوبِ يُقْلَبُ وَتُؤَخَّرُ يَاؤُهَا، فَيُقَالُ: هَارٍ وَهَائِرٍ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَمِثْلُهُ لَاثَ الشَّيْءُ بِهِ إِذَا دَارَ، فَهُوَ لَاثٍ أَيْ لَائِثٍ. وَكَمَا قَالُوا: شَاكِي السِّلَاحِ وَشَائِكُ] السِّلَاحِ [. قَالَ الْعَجَّاجُ:
Sîbeveyh tenvini reddetmiş ve: "Gerekçesini bilmiyorum" demiştir. { عَلى شَفا } Şefâ (شَفَا); kenar ve sınır demektir, [Âl-i İmrân] [sûresinde] etraflıca geçmişti. { جُرُفٍ } [kelimesi] râ harfinin zammesiyle okunmuştur; Ebû Bekr ve Hamza ise { الشُّغُل } ile { الشُّغْل } ve { الرُّسُل } ile { الرُّسْل } gibi [râ harfinin] sükûnu ile okumuşlardır; yani temeli olmayan bir yar demektir. Cüruf (جُرُف); vadilerin sellerle aşınan kısmı olup suyun oyduğu kenarlarıdır. Aslı, bir şeyi kökünden sökmek anlamına gelen cerf (جَرْف) ve ictirâf (اجْتِرَاف) kökündendir. { هَارٍ } yıkılan/çöken demektir. Bina yıkıldığı zaman "tehevvera'l-binâ" denilir. Aslı "hâir" (هَائِر) olup kalb yapılmış (harf yerleri değiştirilmiş) kelimelerdendir; yer değiştirilip yâ harfi tehire bırakılır da "hâr" (هَارٍ) ve "hâir" (هَائِر) denir. Bunu ez-Zeccâc söylemiştir. Bir şey onun etrafında döndüğünde söylenen "lâse bihi'ş-şey'u" ifadesi de böyledir; "lâsin" (لَاثٍ) yani "lâisün" (لَائِث) denir. Tıpkı "şâki's-silâh" ve "şâikü [es-silâh]" dedikleri gibi. el-Accâc şöyle demiştir:
لَاثٍ بِهِ الْأَشَاءُ وَالْعُبْرِيُّ
Küçük hurma ağaçları ve ırmak kenarı sidrleri onun etrafını sarmıştır.
الْأَشَاءُ النَّخْلُ، وَالْعُبْرِيُّ السِّدْرُ الَّذِي عَلَى شَاطِئِ الْأَنْهَارِ. وَمَعْنَى لَاثٍ بِهِ مُطِيفٌ بِهِ. وَزَعَمَ أَبُو حَاتِمٍ أَنَّ الْأَصْلَ فِيهِ هَاوِرٍ، ثُمَّ يُقَالُ هَائِرٍ مِثْلِ صَائِمٍ، ثُمَّ يُقْلَبُ فَيُقَالُ هَارٍ. وَزَعَمَ الْكِسَائِيُّ أَنَّهُ مِنْ ذَوَاتِ الْوَاوِ وَمِنْ ذَوَاتِ الْيَاءِ، وَأَنَّهُ يُقَالُ: تَهَوَّرَ وَتَهَيَّرَ. قُلْتُ: ولهذا يمال ويفتح.
el-Eşâ (الْأَشَاءُ) hurma ağacı, el-ubriyy (الْعُبْرِيُّ) ise nehir kıyılarında yetişen sidr ağacıdır. Lâsin bih (لَاثٍ بِهِ) ifadesinin anlamı, onun etrafını kuşatan demektir. Ebû Hâtim, bunun aslının hâvir (هَاوِرٍ) olduğunu, sonra sâim (صَائِمٍ) gibi hâir (هَائِرٍ) dendiğini, ardından harf değişimi (kalb) yoluyla hâr (هَارٍ) şeklini aldığını ileri sürmüştür. el-Kisâî ise bunun hem vâvî (kökünde vâv harfi bulunan) hem de yâî (kökünde yâ harfi bulunan) olduğunu, nitekim hem tehevvere (تَهَوَّرَ) hem de teheyyere (تَهَيَّرَ) denildiğini savunmuştur. Ben de derim ki: İşte bundan dolayı [bu kelime] hem imâle hem de fetha ile okunmaktadır.
الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى." فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ" فَاعِلُ انْهَارَ الْجُرُفُ، كَأَنَّهُ قَالَ: فَانْهَارَ الْجُرُفُ بِالْبُنْيَانِ فِي النَّارِ، لِأَنَّ الْجُرُفَ مُذَكَّرٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي بِهِ يَعُودُ عَلَى" مِنَ" وَهُوَ الْبَانِي، وَالتَّقْدِيرُ: فَانْهَارَ مِنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى غَيْرِ تَقْوَى. وَهَذِهِ الْآيَةُ ضَرْبُ مَثَلٍ لَهُمْ، أَيْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى الْإِسْلَامِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى الشِّرْكِ وَالنِّفَاقِ. وَبَيَّنَ أَنَّ بِنَاءَ الْكَافِرِ كَبِنَاءٍ عَلَى جُرُفِ جَهَنَّمَ يَتَهَوَّرُ بِأَهْلِهِ فِيهَا. وَالشَّفَا: الشَّفِيرُ. وَأَشْفَى عَلَى كَذَا أَيْ دَنَا مِنْهُ. الرَّابِعَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أن كل شي ابْتُدِئَ بِنِيَّةِ تَقْوَى اللَّهِ تَعَالَى وَالْقَصْدِ لِوَجْهِهِ الْكَرِيمِ فَهُوَ الَّذِي يَبْقَى وَيَسْعَدُ بِهِ صَاحِبُهُ وَيَصْعَدُ إِلَى اللَّهِ وَيُرْفَعُ إِلَيْهِ، وَيُخْبَرُ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: (وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ) عَلَى أَحَدِ الْوَجْهَيْنِ وَيُخْبَرُ عَنْهُ أَيْضًا بِقَوْلِهِ: (وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ) عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي قوله تعالى:" فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ" هَلْ ذَلِكَ حَقِيقَةٌ أَوْ مَجَازٌ عَلَى قَوْلَيْنِ، الْأَوَّلُ- أَنَّ ذَلِكَ حَقِيقَةٌ وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ إِذْ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فَهُدِمَ رؤي الدُّخَانُ يَخْرُجُ مِنْهُ، مِنْ رِوَايَةِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَانَ الرَّجُلُ يُدْخِلُ فِيهِ سَعْفَةً مِنْ سَعَفِ النَّخْلِ فَيُخْرِجُهَا سَوْدَاءَ مُحْتَرِقَةً. وَذَكَرَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ أَنَّهُ كَانَ يَحْفِرُ ذَلِكَ الْمَوْضِعَ الَّذِي انْهَارَ فَيَخْرُجُ مِنْهُ دُخَانٌ. وَرَوَى عَاصِمُ بْنُ أَبِي النَّجُودِ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: جَهَنَّمُ فِي الْأَرْضِ، ثُمَّ تَلَا" فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ". وقال جابر ابن عَبْدِ اللَّهِ: أَنَا رَأَيْتُ الدُّخَانَ يَخْرُجُ مِنْهُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَالثَّانِي- أَنَّ ذَلِكَ مَجَازٌ، وَالْمَعْنَى: صَارَ الْبِنَاءُ فِي نَارِ جَهَنَّمَ، فَكَأَنَّهُ انْهَارَ إِلَيْهِ وَهَوَى فِيهِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَأُمُّهُ هاوِيَةٌ" [القارعة: ٩]. وَالظَّاهِرُ الْأَوَّلُ، إِذْ لَا إِحَالَةَ فِي ذَلِكَ. والله أعلم.
Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın: { فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ } “onunla beraber cehennem ateşine yuvarlanan [kimse mi?]” buyruğunda "enhâra" (فَانْهَارَ) fiilinin fâili "el-cüruf"tur (yar/uçurumdur). Cüruf müzekker olduğu için sanki: "Yar, bina ile beraber cehenneme çöktü/yuvarlandı" demiş gibidir. { بِهِ } ifadesindeki zamirin { مَنْ } kelimesine yani binayı yapana ait olması da câizdir; takdiri şöyledir: "Binasını takva olmaksızın kuran kimse yıkılıp çöktü." Bu âyet onlar için bir darb-ı meseldir (örnekleme yapılmıştır); yani binasını İslâm üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını şirk ve nifak üzerine kuran kimse mi? Kâfirin binasının, cehennemin kıyısındaki bir yar üstüne kurulmuş ve sahipleriyle birlikte onun içine yuvarlanan bir bina gibi olduğunu açıklamıştır. Şefâ (الشَّفَا); kenar demektir. "Eşfâ alâ kezâ" [denildiğinde], ona yaklaştı demektir. Dördüncü Mesele: Bu âyette; Allah Teâlâ'nın takvası niyetiyle ve O'nun kerîm vechine yönelerek başlanan her işin kalıcı olacağına, sahibinin onunla mutlu olacağına, onun Allah'a yükselip O'na arz edileceğine delil vardır. İki vecihten birine göre [o ameller hakkında] Yüce Allah'ın: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } “Celâl ve ikram sahibi Rabbinin vechi (zâtı) bâki kalır.” buyruğuyla haber verilmektedir. İnşâallahu Teâlâ beyânı geleceği üzere aynı zamanda [bu ameller hakkında]: { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ } “kalıcı sâlih ameller” buyruğuyla da haber verilmektedir. Beşinci Mesele: İlim adamları Yüce Allah'ın: { فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ } “onunla beraber cehennem ateşine yuvarlandı” buyruğu hususunda, bunun hakikat mi yoksa mecaz mı olduğu hakkında iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Bunun hakikat olduğu ve Saîd b. Cübeyr'in rivayetine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) [yıkılması için adam] gönderip de orası yıkılınca içinden duman çıktığının görüldüğüdür. Bazıları şöyle demiştir: Bir kimse oraya hurma dalı sokuyor ve onu simsiyah yanmış olarak çıkarıyordu. Tefsir ehli, yıkılan o yerin kazıldığını ve oradan duman çıktığını zikretmiştir. Âsım b. Ebi'n-Necûd, Zirr b. Hubeyş'ten, o da İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Cehennem yeryüzündedir", sonra { فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ } âyetini okudu. Câbir b. Abdillâh da şöyle demiştir: "Ben Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında oradan duman çıktığını gördüm." İkincisi: Bunun mecaz olduğudur; anlamı: Bina cehennem ateşine dönüştü, sanki cehenneme doğru çöktü ve içine düştü demektir. Bu, Yüce Allah'ın: { فَأُمُّهُ هاوِيَةٌ } “onun anası Hâviye'dir (uçurumdur).” [Kâria: 9] buyruğu gibidir. Zâhir olan birinci görüştür, çünkü bunda aklen imkânsız bir durum yoktur. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة التوبة (٩): آية ١١٠]
[Tevbe Sûresi (9), Âyet 110]
لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاَّ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١١٠)
{ لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاَّ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Kurdukları binaları, kalpleri parçalanmadıkça yüreklerinde bir şüphe [kaynağı] olup kalmaya devam edecektir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (110)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا) يعني مسجد الضرار. (رِيبَةً) أَيْ شَكًّا فِي قُلُوبِهِمْ وَنِفَاقًا، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ. وَقَالَ النَّابِغَةُ:
Yüce Allah'ın: { لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا } “Kurdukları binaları... devam edecektir” buyruğu Mescid-i Dırâr'ı kastetmektedir. { رِيبَةً } “bir şüphe [kaynağı]” yani kalplerinde bir şüphe ve nifak [olmaya devam edecektir]. Bunu İbn Abbâs, Katâde ve ed-Dahhâk söylemiştir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
حَلَفْتُ فَلَمْ أَتْرُكْ لِنَفْسِكَ رِيبَةً ... وَلَيْسَ وَرَاءَ اللَّهِ لِلْمَرْءِ مَذْهَبُ
Yemin ettim de içinde hiçbir şüphe bırakmadım / Zira Allah'ın ötesinde insan için sığınılacak bir yön yoktur.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: حَسْرَةً وَنَدَامَةً، لِأَنَّهُمْ نَدِمُوا عَلَى بُنْيَانِهِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَحَبِيبٌ وَالْمُبَرِّدُ:" رِيبَةً" أَيْ حَزَازَةً وَغَيْظًا. (إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ تَنْصَدِعُ قُلُوبُهُمْ فَيَمُوتُوا، كقوله:" لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ" [الحاقة: ٤٦] لِأَنَّ الْحَيَاةَ تَنْقَطِعُ بِانْقِطَاعِ الْوَتِينِ، وَقَالَهُ قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَمُجَاهِدٌ. وَقَالَ سُفْيَانُ: إِلَّا أَنْ يَتُوبُوا. عِكْرِمَةُ: إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ فِي قُبُورِهِمْ، وَكَانَ أَصْحَابُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ يَقْرَءُونَهَا:" رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَلَوْ تَقَطَّعَتْ قُلُوبُهُمْ". وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَيَعْقُوبُ وَأَبُو حَاتِمٍ" إِلَى أَنْ تَقَطَّعَ" عَلَى الْغَايَةِ، أَيْ لَا يَزَالُونَ فِي شَكٍّ مِنْهُ إِلَى أَنْ يَمُوتُوا فَيَسْتَيْقِنُوا وَيَتَبَيَّنُوا. وَاخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي قَوْلِهِ" تَقَطَّعَ" فَالْجُمْهُورُ" تُقَطَّعَ" بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْقَافِ وَشَدِّ الطَّاءِ عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَحَفْصٌ وَيَعْقُوبُ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُمْ فَتَحُوا التَّاءَ. وَرُوِيَ عَنْ يَعْقُوبَ وَأَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ" تُقْطَعَ" عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ مُخَفَّفِ الْقَافِ. وَرُوِيَ عَنْ شِبْلٍ وَابْنِ كَثِيرٍ" تَقْطَعَ" خَفِيفَةَ الْقَافِ" قُلُوبَهُمْ" نَصْبًا، أَيْ أَنْتَ تَفْعَلُ ذَلِكَ بِهِمْ. وَقَدْ ذَكَرْنَا قِرَاءَةَ أَصْحَابِ عَبْدِ اللَّهِ. (وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ) تَقَدَّمَ.
el-Kelbî: "Hüsran ve pişmanlık [olmaya devam edecektir], çünkü onlar onu inşa ettiklerine pişman oldular" demiştir. es-Süddî, Habîb ve el-Müberred: { رِيبَةً } acı/keder ve öfke demektir, demişlerdir. { إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ } “kalpleri paramparça oluncaya kadar”: İbn Abbâs: Yani kalpleri yarılıp ölene kadar, demiştir; bu, Yüce Allah'ın: { لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ } “elbette onun can damarını keserdik.” [Hâkka: 46] buyruğu gibidir, çünkü hayat can damarının (el-vetîn) kesilmesiyle sona erer. Katâde, ed-Dahhâk ve Mücâhid de böyle demiştir. Süfyân: "Tövbe etmeleri müstesna" demiştir. İkrime: "Kabirlerinde kalpleri paramparça oluncaya kadar" demiştir. Abdullah b. Mes'ûd'un ashâbı bunu: { رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَلَوْ تَقَطَّعَتْ قُلُوبُهُمْ } şeklinde okuyorlardı. el-Hasan, Ya'kûb ve Ebû Hâtim gâye bildirerek { إِلَى أَنْ تَقَطَّعَ } şeklinde okumuşlardır; yani ölüp de kesin bilgiye ve açıklığa kavuşuncaya kadar bundan ötürü şüphe içinde kalmaya devam edeceklerdir. Kıraat âlimleri { تَقَطَّعَ } kavlinde ihtilaf etmişlerdir: Cumhûr meçhul fiil olarak tâ harfinin zammesi, kaf harfinin fethası ve tı harfinin şeddesiyle { تُقَطَّعَ } şeklinde okumuştur. İbn Âmir, Hamza, Hafs ve Ya'kûb da aynı şekilde okumuşlar, ancak tâ harfini fethalamışlardır. Ya'kûb ve Ebû Abdirrahmân'dan meçhul fiil kalıbıyla kaf harfinin şeddesiz haliyle { تُقْطَعَ } okudukları rivayet edilmiştir. Şibl ve İbn Kesîr'den kaf harfi şeddesiz { تَقْطَعَ } ve "kulûbehum"u (قُلُوبَهُمْ) mensûb olarak okudukları rivayet edilmiştir; yani: "Sen onlara bunu yaparsın." Abdullah'ın ashâbının kıraatini ise daha önce zikretmiştik. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” ifadesi [daha önce] geçmişti.
[سورة التوبة (٩): آية ١١١]
[Tevbe Sûresi (9), Âyet 111]
إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١)
{ إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Şüphesiz Allah, karşılığında kendilerine cenneti vermek üzere müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır. Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler. [Bu,] Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'ân'da O'nun üzerine hak bir vaaddir. Ahdine Allah'tan daha vefalı kim vardır? O halde yapmış olduğunuz bu alışverişinizden dolayı sevinin. İşte büyük kurtuluş/kazanç budur.” (111)
فِيهِ ثَمَانِ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ) قِيلَ: هَذَا تَمْثِيلٌ، مِثْلُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى " [البقرة: ١٦]. وَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي الْبَيْعَةِ الثَّانِيَةِ، وَهِيَ بَيْعَةُ الْعَقَبَةِ الْكُبْرَى، وَهِيَ الَّتِي أَنَافَ فِيهَا رِجَالُ الأنصار على السبعين، وكان أصغر هم سِنًّا عُقْبَةُ بْنُ عَمْرٍو، وَذَلِكَ أَنَّهُمُ اجْتَمَعُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ الْعَقَبَةِ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: اشْتَرِطْ لِرَبِّكَ وَلِنَفْسِكَ مَا شِئْتَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَشْتَرِطُ لِرَبِّي أَنْ تَعْبُدُوهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَأَشْتَرِطُ لِنَفْسِيٍّ أَنْ تَمْنَعُونِي مِمَّا تَمْنَعُونَ مِنْهُ أَنْفُسَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ (. قَالُوا: فَإِذَا فَعَلْنَا ذَلِكَ فَمَا لَنَا؟ قَالَ:) الْجَنَّةُ) قَالُوا: رَبِحَ الْبَيْعُ، لَا نُقِيلُ وَلَا نَسْتَقِيلُ، فَنَزَلَتْ:" إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ" الْآيَةَ. ثُمَّ هِيَ بَعْدَ ذَلِكَ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مُجَاهِدٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ مُعَامَلَةِ السَّيِّدِ مَعَ عَبْدِهِ، وَإِنْ كَانَ الْكُلُّ لِلسَّيِّدِ لَكِنْ إِذَا مَلَّكَهُ عَامِلَهُ فِيمَا جَعَلَ إِلَيْهِ. وَجَائِزٌ بَيْنَ السَّيِّدِ وَعَبْدِهِ مَا لَا يَجُوزُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ غَيْرِهِ، لِأَنَّ مَالَهُ لَهُ وَلَهُ انْتِزَاعُهُ. الثَّالِثَةُ- أَصْلُ الشِّرَاءِ بَيْنَ الْخَلْقِ أَنْ يُعَوَّضُوا عَمَّا خَرَجَ مِنْ أَيْدِيهِمْ مَا كَانَ أَنْفَعَ لَهُمْ أَوْ مِثْلَ مَا خَرَجَ عَنْهُمْ فِي النَّفْعِ، فَاشْتَرَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنَ الْعِبَادِ إِتْلَافَ أَنْفُسِهِمْ وَأَمْوَالِهُمْ فِي طَاعَتِهِ، وَإِهْلَاكِهَا فِي مَرْضَاتِهِ، وَأَعْطَاهُمْ سُبْحَانَهُ الْجَنَّةَ عِوَضًا عَنْهَا إِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ. وَهُوَ عِوَضٌ عَظِيمٌ لَا يُدَانِيهِ الْمُعَوَّضُ وَلَا يُقَاسَ بِهِ، فَأَجْرَى ذَلِكَ عَلَى مَجَازِ مَا يَتَعَارَفُونَهُ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ [فَمِنَ الْعَبْدِ تَسْلِيمُ النَّفْسِ وَالْمَالِ، وَمِنَ اللَّهِ الثَّوَابُ وَالنَّوَالُ فَسُمِّيَ هَذَا شِرَاءً]. وَرَوَى الْحَسَنِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ فَوْقَ كُلِّ بِرٍّ بِرٌّ حَتَّى يَبْذُلَ الْعَبْدُ دَمَهُ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ فَلَا بِرَّ فَوْقَ ذَلِكَ). وَقَالَ الشَّاعِرُ [فِي مَعْنَى الْبِرِّ]:
Bu âyette sekiz mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ } “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını... satın almıştır” buyruğu: Bunun bir temsil (benzetme) olduğu söylenmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “Onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir.” [Bakara: 16] buyruğu da böyledir. Bu âyet ikinci biatta, yani Ensâr erkeklerinin yetmişi aştığı ve aralarında yaşça en küçükleri Ukbe b. Amr olduğu Büyük Akabe Biatı'nda nâzil olmuştur. Şöyle ki: Onlar Akabe yanında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile bir araya gelmişlerdi. Abdullah b. Revâha, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: "Rabbin için de kendin için de dilediğin şartı koş" dedi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: (Rabbim için şartım; O'na ibadet etmeniz ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızdır. Kendim için şartım ise; canlarınızı ve mallarınızı koruduğunuz şeylerden beni de korumanızdır). Onlar: "Bunu yaptığımız takdirde bizim için ne vardır?" dediler. O da: (Cennet) buyurdu. Onlar: "Alışveriş kârlı oldu; ne biz bozarız ne de bozulmasını isteriz!" dediler. Bunun üzerine: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ } âyeti nâzil oldu. Sonra bu âyet, kıyamet gününe kadar Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ümmetinden Allah yolunda cihad eden her kimse için geneldir. İkinci Mesele: Bu âyet, efendinin kölesiyle muamele yapmasının câiz olduğuna delildir; her şey efendinin olsa bile kölesine bir mülk tanıdığı zaman onun tasarrufuna bıraktığı şeyde onunla muamele yapabilir. Efendi ile kölesi arasında, başkasıyla câiz olmayan muameleler câizdir; zira onun malı kendisinindir ve onu geri alma hakkı vardır. Üçüncü Mesele: İnsanlar arasındaki satın almanın aslı, ellerinden çıkan şeyin yerine kendileri için daha faydalı olan yahut fayda bakımından ellerinden çıkana denk bir bedel almaktır. Allah Sübhânehu da kullarından canlarını ve mallarını O'na itaat uğrunda telef etmelerini ve rızası uğrunda fedâ etmelerini satın almış, bunu yaptıkları takdirde onlara karşılık olarak cenneti vermiştir. Bu ise bedeli ödenen şeyin yanına bile yaklaşamayacağı ve kıyaslanamayacağı kadar büyük bir karşılıktır. Dolayısıyla bunu insanların alım satımda bildikleri mecaz üzere cereyan ettirmiştir; [kula düşen canı ve malı teslim etmektir, Allah'tan olan ise mükâfat ve lütuftur; işte bu sebeple buna satın alma denilmiştir]. Hasan'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: (Kul kanını feda edinceye kadar her iyiliğin üstünde bir iyilik vardır; bunu yaptığı vakit ise artık onun üstünde bir iyilik yoktur). Şair [iyiliğin anlamı hakkında] şöyle demiştir:
الْجُودُ بِالْمَاءِ جُودٌ فِيهِ مَكْرُمَةٌ ... وَالْجُودُ بِالنَّفْسِ أَقْصَى غَايَةِ الْجُودِ
Su bağışlamak kerem içeren bir cömertliktir, canı bağışlamak (feda etmek) ise cömertliğin en son gayesidir (zirvesidir).
وَأَنْشَدَ الْأَصْمَعِيُّ لِجَعْفَرٍ الصَّادِقِ ﵁:
el-Asmaî, Ca'fer es-Sâdık (radıyallâhu anh)'a ait şu dizeleri inşâd etmiştir:
أُثَامِنُ بِالنَّفْسِ النَّفِيسَةِ رَبَّهَا ... وَلَيْسَ لَهَا فِي الْخَلْقِ كُلِّهِمْ ثَمَنْ
Paha biçilmez canımı Rabbine pazarlık ederim / Yoksa yaratılmışların tümünde onun bir değeri (karşılığı) yoktur.
بِهَا تُشْتَرَى الْجَنَّاتُ إِنْ أَنَا بِعْتُهَا ... بِشَيْءٍ سِوَاهَا إِنَّ ذَلِكُمُ غَبَنْ
Onun karşılığında cennetler satın alınır; şayet ben onu / Başka bir şey karşılığında satarsam, muhakkak ki bu büyük bir aldanıştır.
لَئِنْ ذَهَبَتْ نَفْسِي بِدُنْيَا أَصَبْتُهَا ... لَقَدْ ذَهَبَتْ نَفْسِي وَقَدْ ذَهَبَ الثَّمَنْ
Eğer canım elde ettiğim bir dünya uğruna giderse / Andolsun ki hem canım gitmiştir hem de karşılığı ziyan olmuştur.
قَالَ الْحَسَنُ: وَمَرَّ أَعْرَابِيٌّ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ يَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَةَ:" إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ" فَقَالَ: كَلَامُ مَنْ هَذَا؟ قَالَ: (كَلَامُ اللَّهِ) قَالَ: بَيْعٌ وَاللَّهِ مُرْبِحٌ لَا نُقِيلُهُ وَلَا نَسْتَقِيلُهُ. فَخَرَجَ إِلَى الْغَزْوِ وَاسْتُشْهِدَ. الرَّابِعَةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: كَمَا اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْبَالِغِينَ الْمُكَلَّفِينَ كَذَلِكَ اشْتَرَى مِنَ الْأَطْفَالِ فَآلَمَهُمْ وَأَسْقَمَهُمْ، لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْمَصْلَحَةِ وَمَا فِيهِ مِنَ الِاعْتِبَارِ لِلْبَالِغِينَ، فَإِنَّهُمْ لَا يكونون عند شي أَكْثَرَ صَلَاحًا وَأَقَلَّ فَسَادًا مِنْهُمْ عِنْدَ أَلَمِ الْأَطْفَالِ، وَمَا يَحْصُلُ لِلْوَالِدَيْنِ الْكَافِلَيْنِ مِنَ الثَّوَابِ فِيمَا يَنَالُهُمْ مِنَ الْهَمِّ وَيَتَعَلَّقُ بِهِمْ مِنَ التَّرْبِيَةِ وَالْكَفَالَةِ. ثُمَّ هُوَ ﷿ يُعَوِّضُ هَؤُلَاءِ الْأَطْفَالَ عِوَضًا إِذَا صَارُوا إِلَيْهِ. وَنَظِيرُ هَذَا فِي الشَّاهِدِ أَنَّكَ تَكْتَرِي الْأَجِيرَ لِيَبْنِيَ وَيَنْقُلَ التُّرَابَ وَفِي كُلِّ ذَلِكَ لَهُ أَلَمٌ وَأَذًى، وَلَكِنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ لِمَا فِي عَمَلِهِ مِنَ الْمَصْلَحَةِ وَلِمَا يَصِلُ إِلَيْهِ مِنَ الْأَجْرِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) بَيَانٌ لِمَا يُقَاتِلُ لَهُ وَعَلَيْهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. (فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ) قَرَأَ النَّخَعِيُّ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِتَقْدِيمِ الْمَفْعُولِ عَلَى الْفَاعِلِ، وَمِنْهُ قَوْلُ امرئ القيس:
el-Hasan şöyle demiştir: Bir bedevî, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ } “Şüphesiz Allah müminlerden canlarını satın almıştır” âyetini okurken yanına uğradı ve: "Bu kimin kelâmıdır?" dedi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): (Allah'ın kelâmıdır) buyurdu. Bedevî: "Vallahi kârlı bir alışveriş! Biz bunu ne bozarız ne de bozulmasını isteriz" dedi; sonra savaşa çıktı ve şehit oldu. Dördüncü Mesele: İlim adamları şöyle demişlerdir: Allah bülûğa ermiş mükellef müminlerden satın aldığı gibi çocuklardan da satın almıştır; bundan ötürü çocuklara acı ve hastalık vermiştir. Zira bunda bir maslahat ve bülûğa ermiş kimseler için bir ibret vardır; nitekim yetişkinler çocukların çektiği acı anındaki kadar hiçbir halde daha fazla ıslah olmuş ve fesattan daha uzak kalmış olmazlar. Ayrıca çocukları büyüten anne babanın duyduğu tasa, onların terbiyesi ve bakımından ötürü kazanacakları sevap vardır. Sonra O Azze ve Celle, bu çocuklar Kendisine döndüklerinde onlara bir karşılık (mükâfat) verecektir. Gözle görülen alemdeki benzeri şudur: Sen bina yapsın ve toprak taşısın diye bir işçi tutarsın; bütün bunlarda onun için bir acı ve zahmet vardır; fakat yaptığı işteki maslahat ve elde edeceği ücret sebebiyle bu câizdir. Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın: { يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşırlar” buyruğu, ne için ve ne uğrunda savaşıldığının açıklamasıdır ve daha önce geçmiştir. { فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ } “öldürürler ve öldürülürler”: en-Nehaî, el-A'meş, Hamza, el-Kisâî ve Halef mef'ulü fâilin önüne alarak [önce meçhul, sonra mâlum olarak] okumuşlardır. İmruu'l-Kays'ın şu sözü de bundandır:
فإن تقتلونا نقتلكم ...
Eğer siz bizi öldürürseniz, biz de sizi öldürürüz...
أَيْ إِنْ تَقْتُلُوا بَعْضَنَا يَقْتُلْكُمْ بَعْضُنَا. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِتَقْدِيمِ الْفَاعِلِ عَلَى الْمَفْعُولِ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ) إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّ هَذَا كَانَ فِي هَذِهِ الْكُتُبِ، وَأَنَّ الْجِهَادَ وَمُقَاوَمَةَ الْأَعْدَاءِ أَصْلُهُ مِنْ عَهْدِ مُوسَى ﵇. و" وَعْداً" و" حَقًّا" مصدران مؤكدان.
Yani eğer sizden bir kısmı bizden bir kısmını öldürürse, bizden bir kısmı da sizden bir kısmını öldürür. Diğer kıraat âlimleri ise fâili mef'ulün önüne alarak [önce mâlum, sonra meçhul olarak] okumuşlardır. Altıncı Mesele: Yüce Allah'ın: { وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ } “[Bu,] Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak bir vaattir.” buyruğu, bunun adı geçen bu kitaplarda da yer aldığını ve cihad ile düşmanlara karşı koymanın aslının Mûsâ (aleyhisselâm) döneminden itibaren mevcut olduğunu Allah Teâlâ'dan bir haberdir. { وَعْداً } ve { حَقًّا } tekit edici iki mastardır.
السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ) أي لا أحد أو في بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ. وَهُوَ يَتَضَمَّنُ الْوَفَاءَ بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، وَلَا يَتَضَمَّنُ وَفَاءَ الْبَارِئِ بِالْكُلِّ، فَأَمَّا وَعْدُهُ فَلِلْجَمِيعِ، وَأَمَّا وَعِيدُهُ فَمَخْصُوصٌ بِبَعْضِ الْمُذْنِبِينَ وَبِبَعْضِ الذُّنُوبِ وَفِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى مُسْتَوْفًى. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ) أَيْ أَظْهِرُوا السُّرُورَ بِذَلِكَ. وَالْبِشَارَةُ إِظْهَارُ السُّرُورِ فِي الْبَشَرَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: وَاللَّهِ مَا عَلَى الْأَرْضِ مُؤْمِنٌ إِلَّا يَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْبَيْعَةِ. (وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ) أَيِ الظَّفَرُ بِالْجَنَّةِ وَالْخُلُودُ فيها.
Yedinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ } “Ahdine Allah'tan daha sâdık kim vardır?” buyruğu; yani ahdine Allah'tan daha vefalı hiç kimse yoktur, demektir. Bu, vaadin ve vaîdin yerine getirilmesini içerir; fakat Yaratıcı'nın [vaîdin] tamamını yerine getirmesini içermez. O'nun vaadi herkes içindir; vaîdi (tehdidi) ise bazı günahkârlara, bazı günahlara ve bazı hallere mahsustur. Bu mana daha önce etraflıca geçmişti. Sekizinci Mesele: Yüce Allah'ın: { فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ } “O halde yapmış olduğunuz bu alışverişten dolayı sevinin!” buyruğu, yani bundan ötürü sevinç izhar edin demektir. Müjde (el-bişâre); sevincin yüzde/ten üzerinde belirmesidir. Bu da daha önce geçmişti. el-Hasan şöyle demiştir: "Vallahi yeryüzünde bu biate dâhil olmayan hiçbir mümin yoktur." { وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “İşte büyük kurtuluş budur.” Yani cennete nail olmak ve orada ebedî kalmaktır.
[سورة التوبة (٩): آية ١١٢]
[Tevbe Sûresi (9), Âyet 112]
التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢)
{ التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢) } “O tövbe edenler, ibadet edenler, hamdedenler, oruç tutanlar (seyahat edenler), rükû edenler, secde edenler, iyiliği emredip kötülükten alıkoyanlar ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar... Müminleri müjdele!”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى" التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ" التَّائِبُونَ هُمُ الرَّاجِعُونَ عَنِ الْحَالَةِ الْمَذْمُومَةِ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ إِلَى الْحَالَةِ الْمَحْمُودَةِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ. وَالتَّائِبُ هُوَ الرَّاجِعُ. وَالرَّاجِعُ إِلَى الطَّاعَةِ هُوَ أَفْضَلُ مِنَ الرَّاجِعِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ لِجَمْعِهِ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ." الْعابِدُونَ" أَيِ الْمُطِيعُونَ الَّذِينَ قَصَدُوا بِطَاعَتِهِمُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ." الْحامِدُونَ" أَيِ الرَّاضُونَ بِقَضَائِهِ الْمُصَرِفُونَ نِعْمَتَهُ فِي طَاعَتِهِ، الَّذِينَ يَحْمَدُونَ اللَّهَ عَلَى كُلِّ حَالٍ." السَّائِحُونَ" الصَّائِمُونَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِمَا. ومنه قوله تعالى:" عابِداتٍ سائِحاتٍ" [التحريم: ٥]. وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: إِنَّمَا قِيلَ لِلصَّائِمِ سَائِحٌ لِأَنَّهُ يَتْرُكُ اللَّذَّاتِ كُلِّهَا مِنَ الْمَطْعَمِ وَالْمَشْرَبِ وَالْمَنْكَحِ. وَقَالَ أَبُو طَالِبٍ:
Bu âyette üç mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ } “O tövbe edenler, ibadet edenler” buyruğu: Tövbe edenler; Allah'a isyan olan yerilmiş durumdan, Allah'a itaat olan övülmüş duruma dönen kimselerdir. Tâib (تائب), dönen demektir. İtaate dönen kimse, iki durumu kendisinde topladığı için günahtan dönen kimseden daha faziletlidir. { الْعابِدُونَ } "İbadet edenler"; yani itaatleriyle Allah Sübhânehu'yu kasteden itaatkâr kimselerdir. { الْحامِدُونَ } "Hamdedenler"; yani O'nun kazasına rıza gösteren, O'nun nimetini O'na itaatte kullanan, her halükârda Allah'a hamdeden kimselerdir. { السَّائِحُونَ } "Seyahat edenler"; İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve başkalarından gelen rivayete göre oruç tutan kimselerdir. Nitekim Yüce Allah'ın: { عابِداتٍ سائِحاتٍ } “ibadet eden, oruç tutan...” [Tahrîm: 5] buyruğu da bundandır. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: Oruçluya sâih (seyahat eden) denilmesi, yeme, içme ve evlilik gibi bütün lezzetleri terk etmesinden ötürüdür. Ebû Tâlib şöyle demiştir:
وَبِالسَّائِحِينَ لَا يذوقون قطرة ... لربهم والذاكرات العوامل
[Ve] Rableri uğruna bir damla [su dahi] tatmayan o oruçlular (sâihler) ve [Allah'ı çokça] zikredip [salih amelleri] işleyen kadınlar hürmetine...
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
بَرًّا يُصَلِّي لَيْلَهُ وَنَهَارَهُ ... يَظَلُّ كَثِيرَ الذِّكْرِ لِلَّهِ سَائِحَا
Gecesini ve gündüzünü namazla geçiren bir sâlih kimse / Allah'ı çokça zikrederek oruçlu (sâih) olarak kalır.
وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: سِيَاحَةُ هَذِهِ الْأُمَّةِ الصِّيَامُ، أَسْنَدَهُ الطَّبَرِيُّ. وَرَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (سِيَاحَةُ أُمَّتِي الصِّيَامُ). قَالَ الزَّجَّاجُ: وَمَذْهَبُ الْحَسَنِ أَنَّهُمُ الذين يصومون القرض. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُمُ الَّذِينَ يُدِيمُونَ الصِّيَامَ. وَقَالَ عَطَاءٌ: السَّائِحُونَ الْمُجَاهِدُونَ. وَرَوَى أَبُو أُمَامَةَ أَنَّ رَجُلًا أَسْتَأْذِنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي السِّيَاحَةِ فَقَالَ: (إِنَّ سِيَاحَةَ أُمَّتِي الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ). صَحَّحَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ. وَقِيلَ: السَّائِحُونَ الْمُهَاجِرُونَ قَالَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ. وَقِيلَ: هُمُ الَّذِينَ يُسَافِرُونَ لِطَلَبِ الْحَدِيثِ وَالْعِلْمِ، قَالَهُ عِكْرِمَةُ. وَقِيلَ: هُمْ الجاعلون بِأَفْكَارِهِمْ فِي تَوْحِيدِ رَبِّهِمْ وَمَلَكُوتِهِ وَمَا خَلَقَ مِنَ الْعِبَرِ وَالْعَلَامَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى تَوْحِيدِهِ وَتَعْظِيمِهِ حَكَاهُ النَّقَّاشُ وَحُكِيَ أَنَّ بَعْضَ الْعُبَّادِ أَخَذَ الْقَدَحَ لِيَتَوَضَّأَ لِصَلَاةِ اللَّيْلِ فَأَدْخَلَ أُصْبُعَهُ فِي أُذُنِ الْقَدَحِ وَقَعَدَ يَتَفَكَّرُ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: أَدْخَلْتُ أُصْبُعِي فِي أُذُنِ الْقَدَحِ فَتَذَكَّرْتُ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ" [غافر: ٧١] وَذَكَرْتُ كَيْفَ أَتَلَقَّى الْغُلَّ وَبَقِيتُ لَيْلِي فِي ذَلِكَ أَجْمَعَ. قُلْتُ: لَفْظُ" س ي ح" يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذِهِ الْأَقْوَالِ فَإِنَّ السِّيَاحَةَ أَصْلُهَا الذَّهَابُ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ كَمَا يَسِيحُ الْمَاءُ، فَالصَّائِمُ مُسْتَمِرٌّ عَلَى الطَّاعَةِ فِي تَرْكِ مَا يَتْرُكُهُ مِنَ الطَّعَامِ وَغَيْرِهِ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ السَّائِحِ. وَالْمُتَفَكِّرُونَ تَجُولُ قُلُوبُهُمْ فِيمَا ذَكَرُوا. وَفِي الْحَدِيثِ: (إِنَّ لِلَّهِ مَلَائِكَةً سَيَّاحِينَ مَشَّائِينَ فِي الْآفَاقِ يُبَلِّغُونَنِي صَلَاةَ أُمَّتِي) وَيُرْوَى" صَيَّاحِينَ" بِالصَّادِ، مِنَ الصِّيَاحِ." الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ" يَعْنِي فِي الصَّلَاةِ الْمَكْتُوبَةِ وَغَيْرِهَا." الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ" أَيْ بِالسُّنَّةِ، وَقِيلَ: بِالْإِيمَانِ." وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ" قِيلَ: عَنِ الْبِدْعَةِ. وَقِيلَ: عَنِ الْكُفْرِ. وَقِيلَ: هُوَ عُمُومٌ فِي كُلِّ مَعْرُوفٍ وَمُنْكَرٍ." وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ" أَيِ الْقَائِمُونَ بِمَا أَمَرَ بِهِ وَالْمُنْتَهُونَ عَمَّا نَهَى عنه.
Âişe'den [radıyallâhu anhâ] rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «سِيَاحَةُ هَذِهِ الْأُمَّةِ الصِّيَامُ» «Bu ümmetin seyahati oruçtur.» Bunu Taberî müsned olarak rivayet etmiştir. Ebû Hureyre de bunu merfû olarak Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «سِيَاحَةُ أُمَّتِي الصِّيَامُ» «Ümmetimin seyahati oruçtur.» Zeccâc şöyle demiştir: Hasan [el-Basrî]'ın görüşü, onların farz orucu tutan kimseler olduğudur. Onların, oruca devam edenler olduğu da söylenmiştir. Atâ ise: "Sâihler, mücahidlerdir" demiştir. Ebû Ümâme'nin rivayet ettiğine göre bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den seyahate çıkmak için izin istemiş, bunun üzerine o: «إِنَّ سِيَاحَةَ أُمَّتِي الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ» «Şüphesiz ümmetimin seyahati, Allah yolunda cihaddır» buyurmuştur. Bunu Ebû Muhammed Abdülhak sahih kabul etmiştir. Sâihlerin muhacirler olduğu da söylenmiştir; bunu Abdurrahman b. Zeyd söylemiştir. Onların, hadis ve ilim tahsili için yolculuk yapan kimseler olduğu da söylenmiştir; bunu İkrime söylemiştir. Yine onların, Rablerinin tevhidi, melekûtu ve tevhid ile tazimine delalet eden yarattığı ibretler ve alametler hususunda fikirleriyle cevelan eden kimseler olduğu söylenmiştir; bunu Nakkâş nakletmiştir. Rivayet edildiğine göre âbidlerden biri gece namazı için abdest almak üzere bir kap almış, parmağını kabın kulpuna sokmuş ve fecir doğana kadar tefekküre dalarak oturmuştur. Kendisine bunun sebebi sorulduğunda şöyle demiştir: "Parmağımı kabın kulpuna soktum, derken Allah Teâlâ'nın: { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ } “Boyunlarında demir halkalar ve zincirler olduğu zaman” [Gâfir: 71] buyruğunu hatırladım ve [kıyamet günü] demir halkayı nasıl karşılayacağımı düşündüm; böylece bütün gecemi bu [düşünce] içinde geçirdim." Ben derim ki: "S-y-h" (س ي ح) lafzı bu görüşlerin doğruluğuna delalet eder. Zira seyahat (siyâha) kelimesinin aslı, suyun akıp gitmesi gibi yeryüzünde akıp gitmektir. Oruçlu kimse de terk ettiği yiyecek ve diğer şeyleri terk etme hususunda itaate devam ettiği için seyahat eden kimse (sâih) konumundadır. Tefekkür edenlerin de kalpleri andıkları hususlarda cevelan eder. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «إِنَّ لِلَّهِ مَلَائِكَةً سَيَّاحِينَ مَشَّائِينَ فِي الْآفَاقِ يُبَلِّغُونَنِي صَلَاةَ أُمَّتِي» «Şüphesiz Allah'ın, ufuklarda dolaşan ve ümmetimin salâtını bana ulaştıran seyyâh (gezici) melekleri vardır.» [Bu kelime] çağırmak/seslenmek anlamına gelen "siyâh" kökünden sâd harfiyle "sayyâhîn" (صَيَّاحِينَ) şeklinde de rivayet edilmiştir. { الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ } “Rükû edenler, secde edenler”; yani farz ve nafile namazlarda [rükû ve secde edenler] demektir. { الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “İyiliği emredenler”; yani sünneti [emredenler]; [bir görüşe göre de] imanı [emredenler] demektir. { وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Kötülükten sakındıranlar”; bidatten, bir görüşe göre küfürden sakındıranlar demektir. Bunun her türlü maruf ve münker hususunda genel olduğu da söylenmiştir. { وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını koruyanlar”; yani O'nun emrettiği şeyleri yerine getirenler ve yasakladığı şeylerden de kaçınanlar demektir.
الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هَلْ هِيَ مُتَّصِلَةٌ بِمَا قَبْلُ أَوْ مُنْفَصِلَةٌ فَقَالَ جَمَاعَةٌ: الْآيَةُ الْأُولَى مُسْتَقِلَّةٌ بِنَفْسِهَا يَقَعُ تَحْتَ تِلْكَ الْمُبَايَعَةِ كُلُّ مُوَحِّدٍ قَاتَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَإِنْ لَمْ يَتَّصِفْ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ فِي هَذِهِ الآية الثانية أو بأكثر ها. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: هَذِهِ الْأَوْصَافُ جَاءَتْ عَلَى جِهَةِ الشَّرْطِ وَالْآيَتَانِ مُرْتَبِطَتَانِ فَلَا يَدْخُلُ تَحْتَ الْمُبَايَعَةِ إِلَّا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ عَلَى هَذِهِ الْأَوْصَافِ وَيَبْذُلُونَ أَنْفُسَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَهُ الضَّحَّاكُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا الْقَوْلُ تَحْرِيجٌ وَتَضْيِيقٌ وَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَى مَا تَقْتَضِيهِ أَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ وَالشَّرْعُ أَنَّهَا أَوْصَافُ الْكَمَلَةِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ذَكَرَهَا اللَّهُ لِيَسْتَبِقَ إِلَيْهَا أَهْلُ التَّوْحِيدِ حَتَّى يَكُونُوا فِي أَعْلَى مَرْتَبَةٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الَّذِي عِنْدِي أَنَّ قَوْلَهُ:" التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ" رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ مُضْمَرٌ، أَيِ التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ- إِلَى آخِرِ الْآيَةِ- لهم الجنة أيضا وإن لم يجاهدوا إذا لَمْ يَكُنْ مِنْهُمْ عِنَادٌ وَقَصْدٌ إِلَى تَرْكِ الْجِهَادِ لِأَنَّ بَعْضَ الْمُسْلِمِينَ يَجْزِي عَنْ بَعْضٍ فِي الْجِهَادِ. وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ الْقُشَيْرِيُّ وَقَالَ: وَهَذَا حَسَنٌ إِذْ لَوْ كَانَ صِفَةً لِلْمُؤْمِنِينَ الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ:" اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ" لَكَانَ الْوَعْدُ خَاصًّا لِلْمُجَاهِدِينَ. وَفِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ" التَّائِبِينَ الْعَابِدِينَ" إِلَى آخِرِهَا، وَلِذَلِكَ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا الصِّفَةُ لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْإِتْبَاعِ. وَالثَّانِي النَّصْبُ عَلَى الْمَدْحِ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْوَاوِ فِي قَوْلِهِ:" وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ" فَقِيلَ: دَخَلَتْ فِي صِفَةِ النَّاهِينَ كَمَا دَخَلَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" حم. تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ. غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ" [غافر: ٣ - ٢ - ١] فَذَكَرَ بَعْضَهَا بِالْوَاوِ وَالْبَعْضَ بِغَيْرِهَا. وَهَذَا سَائِغٌ مُعْتَادٌ فِي الْكَلَامِ وَلَا يُطْلَبُ لِمِثْلِهِ حِكْمَةٌ وَلَا عِلَّةٌ. وَقِيلَ: دَخَلَتْ لِمُصَاحَبَةِ النَّاهِي عَنِ الْمُنْكَرِ الْآمِرِ بِالْمَعْرُوفِ فَلَا يَكَادُ يُذْكَرُ وَاحِدٌ منها مفردا. وكذلك [قوله]: " ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً" [التحريم: ٥]. وَدَخَلَتْ فِي [قَوْلِهِ]:" وَالْحافِظُونَ" لِقُرْبِهِ مِنَ الْمَعْطُوفِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهَا زَائِدَةٌ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لَا مَعْنَى لَهُ. وَقِيلَ: هِيَ وَاوُ الثَّمَانِيَةِ لِأَنَّ السَّبْعَةَ عِنْدَ الْعَرَبِ عَدَدٌ كَامِلٌ صَحِيحٌ. وَكَذَلِكَ قالوا
İkincisi: Müfessirler (ehl-i te'vîl) bu ayetin bir önceki ayetle bağlantılı mı yoksa bağımsız mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Bir önceki ayet tek başına müstakildir. Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye Allah yolunda savaşan her muvahhid, bu ikinci ayetteki vasıflarla yahut bunların çoğuyla vasıflanmamış olsa bile söz konusu bu biat kapsamına girer. Bir grup da şöyle demiştir: Bu vasıflar şart olarak gelmiştir ve iki ayet birbiriyle bağlantılıdır; dolayısıyla bu vasıfları taşıyan ve canlarını Allah yolunda feda eden müminlerden başkası bu biate dahil olamaz. Bunu ed-Dahhâk söylemiştir. İbn Atiyye şöyle der: "Bu görüş zorlaştırma ve daraltmadır. Âlimlerin sözlerinin ve şeriatın gerektirdiği üzere ayetin anlamı şudur: Bunlar kâmil müminlerin vasıflarıdır; tevhid ehlinin en yüce mertebede olmak için birbirleriyle yarışmaları gayesiyle Allah bu vasıfları zikretmiştir." ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: "Bana göre { التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ } 'Tövbe edenler, ibadet edenler' kavli mübteda (özne) olarak merfûdur, haberi (yüklemi) ise gizlidir (hazfedilmiştir). Yani -ayetin sonuna kadar- tövbe edenler, ibadet edenler; cihattan yüz çevirme ve onu kasten terk etme gibi bir inatları bulunmadığı takdirde, cihat etmemiş olsalar bile onlar için de cennet vardır. Çünkü cihatta Müslümanların bir kısmı diğerlerinin yerine geçer (farz-ı kifayedir)." el-Kuşeyrî de bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: "Bu güzel bir izahtır. Çünkü eğer bu vasıflar { اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } 'Müminlerden satın aldı' kavlinde zikredilen müminlerin sıfatı olsaydı, vaat sadece mücahitlere mahsus olurdu." Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında ise ayetin sonuna kadar { التَّائِبِينَ الْعَابِدِينَ } şeklindedir; bunun iki vechi (dilbilgisel yönü) vardır: Birincisi, tâbiyet üzere müminlerin sıfatı olması; ikincisi ise övgü (medih) üzere mansub olmasıdır. Üçüncüsü: Âlimler, { وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } kavlindeki vâv harfi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre vâv, Yüce Allah'ın { حم. تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ. غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ } “Hâ. Mîm. Kitap'ın indirilmesi; Azîz, Alîm, günahı bağışlayan ve tövbeyi kabul eden Allah'tandır” [Mü'min: 1-3] kavlinde girdiği gibi nehyedenlerin sıfatına da dahil olmuştur. Böylece [vasıfların] bir kısmını vâv ile, bir kısmını da vâvsız zikretmiştir. Bu durum sözlü anlatımda caiz ve alışılagelmiş bir şeydir; bunun gibisi için bir hikmet veya illet aranmaz. Bir diğer görüşe göre vâv, kötülükten nehyeden ile iyiliği emredenin birbirine refakati/birlikteliği sebebiyle dahil olmuştur; zira bunlardan biri tek başına neredeyse hiç zikredilmez. Nitekim [kavlinde]: { ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً } “dullar ve bâkireler” [Tahrîm: 5] de böyledir. [Kavlindeki]: { وَالْحافِظُونَ } kelimesine ise atfedilene yakınlığından ötürü dahil olmuştur. Vâvın zaid olduğu da söylenmiştir; ancak bu zayıf ve anlamsız bir görüştür. Bir diğer görüşe göre ise bu 'sekiz vâvı'dır (vâvu's-semâniye); zira yedi sayısı Araplara göre tam ve kâmil bir sayıdır. Nitekim şöyle demişlerdir:
في قوله:" ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً" [التحريم: ٥]. وقوله في أبو أب الجنة:" وَفُتِحَتْ أَبْوابُها" [الزمر: ٧٣] وقوله:" وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ" [الكهف: ٢٢] وَقَدْ ذَكَرَهَا ابْنُ خَالَوَيْهِ فِي مُنَاظَرَتِهِ لِأَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ:" وَفُتِحَتْ أَبْوابُها" [الزمر: ٧٣] وأنكر ها أَبُو عَلِيٍّ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَحَدَّثَنِي أَبِي ﵁ عَنِ الْأُسْتَاذِ النَّحْوِيِّ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْكَفِيفِ الْمَالِقِيِّ، وَكَانَ مِمَّنِ اسْتَوْطَنَ غَرْنَاطَةَ وَأَقْرَأَ فِيهَا فِي مُدَّةِ ابْنِ حَبُوسٍ أَنَّهُ قَالَ: هِيَ لُغَةٌ فَصِيحَةٌ لِبَعْضِ الْعَرَبِ مِنْ شَأْنِهِمْ أَنْ يَقُولُوا إِذَا عَدُّوا: وَاحِدٌ اثْنَانِ ثَلَاثَةٌ أَرْبَعَةٌ خَمْسَةٌ سِتَّةٌ سَبْعَةٌ وَثَمَانِيَةٌ تِسْعَةٌ عَشَرَةٌ وَهَكَذَا هِيَ لُغَتُهُمْ. وَمَتَى جَاءَ فِي كَلَامِهِمْ أَمْرُ ثَمَانِيَةٍ أَدْخَلُوا الْوَاوَ. قُلْتُ: هِيَ لُغَةُ قُرَيْشٍ. وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ وَنَقْضُهُ فِي سُورَةِ [الْكَهْفِ] إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى وَفِي الزمر [أيضا بحول الله تعالى].
{ ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً } “dullar ve bâkireler” [Tahrîm: 5] buyruğunda, cennetin kapıları hakkındaki: { وَفُتِحَتْ أَبْوابُها } “ve kapıları açılmıştır” [Zümer: 73] buyruğunda ve { وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } “'Yedidirler, sekizincileri köpekleridir' derler” [Kehf: 22] buyruğunda da böyledir. İbn Hâleveyh, { وَفُتِحَتْ أَبْوابُها } [Zümer: 73] buyruğunun anlamı hakkında Ebû Alî el-Fârisî ile yaptığı münazarada bunu zikretmiş, Ebû Alî ise bunu reddetmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Babam (radıyallâhu anh) bana nahiv üstadı Ebû Abdillâh el-Kefîf el-Mâlikî'den -ki o İbn Habûs döneminde Gırnata'ya yerleşip orada ders verenlerdendi- naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bu, bazı Arapların fasih bir lügatidir; onların âdeti saydıkları zaman: Bir, iki, üç, dört, beş, altı, yedi ve sekiz, dokuz, on demektir; onların dili böyledir. Sözlerinde ne zaman sekiz durumu gelse araya vâv harfi koyarlar. Ben de derim ki: Bu Kureyş'in lügatidir. İnşâallahu Teâlâ bunun beyânı ve reddi [Kehf] Sûresi'nde ve [yine Allah Teâlâ'nın havliyle] Zümer Sûresi'nde gelecektir.
[سورة التوبة (٩): آية ١١٣]
[Tevbe Sûresi (9), Âyet 113]
مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١١٣)
{ مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١١٣) } “Cehennem ehli oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra, akraba dahi olsalar, müşrikler için af dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışmaz.”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: لَمَّا حَضَرَتْ أَبَا طَالِبٍ الْوَفَاةُ جَاءَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَوَجَدَ عِنْدَهُ أَبَا جَهْلٍ وعبد الله بن أبي أمية ابن الْمُغِيرَةِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يَا عَمُّ قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ كَلِمَةً أَشْهَدُ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ) فقال أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ: يَا أَبَا طَالِبٍ أَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ. فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَعْرِضُهَا عَلَيْهِ وَيُعِيدُ لَهُ تِلْكَ الْمَقَالَةَ حَتَّى قَالَ أَبُو طَالِبٍ آخِرَ مَا كَلَّمَهُمْ: هُوَ عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَأَبَى أَنْ يَقُولَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَمَا وَاللَّهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ) فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ" وَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ:
Bu [âyet] hakkında üç mesele vardır: BİRİNCİ MESELE: Müslim, Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da babasından şöyle rivayet etmiştir: Ebû Tâlib'in vefatı yaklaştığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına geldi. Yanında Ebû Cehil ile Abdullah b. Ebî Ümeyye b. el-Mugîre'yi buldu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey amca! Lâ ilâhe illallâh de ki Allah katında lehine şahitlik edeceğim bir kelime olsun» buyurdu. Ebû Cehil ve Abdullah b. Ebî Ümeyye: "Ey Ebû Tâlib! Abdülmuttalib'in dininden yüz mü çevireceksin?" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona bu teklifi sunmaya ve bu sözü tekrarlamaya devam etti; nihayet Ebû Tâlib onlara söylediği son sözünde, Abdülmuttalib'in dini üzere olduğunu söyledi ve "Lâ ilâhe illallâh" demekten kaçındı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'a yemin ederim ki senin hakkında [bana] yasaklanmadığı müddetçe senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim» buyurdu. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “Cehennem ehli oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra, akraba dahi olsalar, müşrikler için af dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışmaz.” [âyetini] indirdi. Allah, Ebû Tâlib hakkında da indirip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu:
" إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ" [القصص: ٥٦]. فَالْآيَةُ عَلَى هَذَا نَاسِخَةٌ لِاسْتِغْفَارِ النَّبِيِّ صَلَّى الله عليه سلم لِعَمِّهِ فَإِنَّهُ اسْتَغْفَرَ لَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ عَلَى مَا رُوِيَ فِي غَيْرِ الصَّحِيحِ. وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ السُّورَةَ مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ وَمَاتَ أَبُو طَالِبٍ فِي عُنْفُوَانِ الْإِسْلَامِ وَالنَّبِيُّ ﷺ بِمَكَّةَ. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ تَضَمَّنَتْ قَطْعَ مُوَالَاةِ الْكُفَّارِ حَيِّهِمْ وَمَيِّتِهِمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَجْعَلْ لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ فَطَلَبُ الْغُفْرَانِ لِلْمُشْرِكِ مِمَّا لَا يَجُوزُ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ صَحَّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ يَوْمَ أُحُدٍ حِينَ كَسَرُوا رَبَاعِيَتَهُ وَشَجُّوا وَجْهَهُ: (اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ) فَكَيْفَ يَجْتَمِعُ هَذَا مَعَ مَنْعِ اللَّهِ تَعَالَى رَسُولَهُ وَالْمُؤْمِنِينَ مِنْ طَلَبِ الْمَغْفِرَةِ لِلْمُشْرِكِينَ. قِيلَ لَهُ: إِنَّ ذَلِكَ الْقَوْلَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ إِنَّمَا كَانَ عَلَى سَبِيلِ الْحِكَايَةِ عَمَّنْ تَقَدَّمَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يَحْكِي نَبِيًّا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ضَرَبَهُ قَوْمُهُ وَهُوَ يَمْسَحُ الدَّمَ عَنْ وَجْهِهِ وَيَقُولُ: (رَبِّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ). وَفِي الْبُخَارِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ ذَكَرَ نَبِيًّا قَبْلَهُ شَجَّهُ قَوْمُهُ فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ يُخْبِرُ عَنْهُ بِأَنَّهُ قَالَ: (اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ). قُلْتُ: وَهَذَا صَرِيحٌ فِي الْحِكَايَةِ عَمَّنْ قَبْلَهُ، لَا أَنَّهُ قَالَهُ ابْتِدَاءً عَنْ نَفْسِهِ كَمَا ظَنَّهُ بَعْضُهُمْ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالنَّبِيُّ الَّذِي حَكَاهُ هُوَ نُوحٌ ﵇، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ [هُودٍ] إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالِاسْتِغْفَارِ فِي الْآيَةِ الصَّلَاةُ. قَالَ بَعْضُهُمْ: مَا كُنْتُ لِأَدَعَ الصَّلَاةَ عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ وَلَوْ كَانَتْ حَبَشِيَّةً حبلى من الزني لِأَنِّي لَمْ أَسْمَعِ اللَّهَ حَجَبَ الصَّلَاةَ إِلَّا عَنِ الْمُشْرِكِينَ بِقَوْلِهِ:" مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ" الْآيَةَ. قَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: الْآيَةُ فِي النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَالِاسْتِغْفَارُ هُنَا يُرَادُ بِهِ الصَّلَاةُ. جَوَابٌ ثَالِثٌ: وَهُوَ أَنَّ الِاسْتِغْفَارَ لِلْأَحْيَاءِ جائز لأنه مرجو إيمانهم ويمكن
{ إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz sen sevdiğini doğru yola iletemezsin; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir. O, doğru yola girecekleri en iyi bilendir.” [el-Kasas: 56]. Buna göre bu âyet, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in amcası için istiğfarda bulunmasını neshetmiştir (hükmünü kaldırmıştır); zira Sahîh dışındaki rivayetlerde geçtiğine göre o, vefatından sonra onun için istiğfar etmişti. el-Hüseyn b. el-Fadl ise şöyle demiştir: Bu uzak bir ihtimaldir; çünkü bu sûre Kur'an'dan en son inenlerdendir. Ebû Tâlib ise İslâm'ın ilk dönemlerinde, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'de iken vefat etmiştir. İkinci Mesele: Bu âyet, gerek dirileriyle gerekse ölüleriyle kâfirlere dostluk ve bağlılığı kesmeyi ihtiva etmektedir. Zira Allah, müminlerin müşrikler için istiğfarda bulunmalarına müsaade etmemiştir. Dolayısıyla müşrik için bağışlanma dilemek caiz olmayan şeylerdendir. Şayet: "Uhud günü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ön dişini (rebâiyyesini) kırdıkları ve yüzünü yaraladıkları vakit «Allahım, kavmimi bağışla; çünkü onlar bilmiyorlar» buyurduğu sahih olarak sabit olmuştur. Bu durum, Yüce Allah'ın Resûlü'nü ve müminleri müşrikler için mağfiret dilemekten menetmesiyle nasıl bağdaşır?" denilirse, buna şöyle cevap verilir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bu sözü, ancak kendisinden önceki peygamberlerden birinden nakil (hikâye) yoluyladır. Bunun delili Müslim'in Abdullah'tan rivayet ettiği şu hadistir: O şöyle demiştir: "Sanki ben Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bakıyor gibiyim; kavminin dövdüğü, yüzündeki kanı silerken «Rabbim, kavmimi bağışla; çünkü onlar bilmiyorlar» diyen peygamberlerden bir peygamberi anlatıyordu." Buhârî'de de Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in, kendisinden önce kavmi tarafından başı yarılan bir peygamberi zikrettiği ve onun «Allahım, kavmimi bağışla; çünkü onlar bilmiyorlar» dediğini naklettiği yer almaktadır. Derim ki: Bu rivayetler, bazılarının zannettiği gibi bunu bizzat kendiliğinden söylemeyip kendisinden önceki [bir peygamberden] naklettiği hususunda açıktır. En doğrusunu Allah bilir. Naklettiği bu peygamber ise inşâallah [Hûd] sûresinde açıklaması geleceği üzere Nûh (aleyhisselâm)'dır. Âyette geçen istiğfardan kastın [cenaze] namazı olduğu da söylenmiştir. Bazıları şöyle demiştir: "Kıble ehlinden hiç kimsenin, zinadan gebe kalmış Habeşli bir kadın dahi olsa [cenaze] namazını terk etmem. Zira Allah'ın namazı (cenaze namazını), { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } “Müşrikler için af dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışmaz” âyetiyle sadece müşriklerden menettiğini gördüm." Atâ b. Ebî Rabâh da şöyle demiştir: "Âyet, müşriklerin cenaze namazını kılmayı yasaklama hakkındadır; buradaki istiğfardan kasıt da [cenaze] namazıdır." Üçüncü bir cevap ise şudur: Hayatta olanlar için istiğfarda bulunmak caizdir; çünkü onların iman etmeleri umulur ve
تَأَلُّفَهُمْ بِالْقَوْلِ الْجَمِيلِ وَتَرْغِيبُهُمْ فِي الدِّينِ. وَقَدْ قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: لَا بَأْسَ أَنْ يَدْعُوَ الرَّجُلُ لِأَبَوَيْهِ الْكَافِرَيْنِ وَيَسْتَغْفِرَ لَهُمَا مَا دَامَا حَيَّيْنِ. فَأَمَّا مَنْ مَاتَ فَقَدِ انْقَطَعَ عَنْهُ الرَّجَاءُ فَلَا يُدْعَى لَهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانُوا يَسْتَغْفِرُونَ لِمَوْتَاهُمْ فَنَزَلَتْ فَأَمْسَكُوا عَنِ الِاسْتِغْفَارِ وَلَمْ يَنْهَهُمْ أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْأَحْيَاءِ حَتَّى يَمُوتُوا. الثَّالِثَةُ- قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي:" مَا كانَ" فِي الْقُرْآنِ يَأْتِي عَلَى وَجْهَيْنِ: عَلَى النَّفْيِ نَحْوَ قَوْلِهِ:" مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها" [النمل: ٦٠]،" وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ" [آل عمران: ١٤٥]. وَالْآخَرُ بِمَعْنَى النَّهْيِ كَقَوْلِهِ:" وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ" [الأحزاب: ٥٣]، وَ" مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ".
güzel sözle gönüllerini kazanmak ve onları dine ısındırmak mümkündür. İlim adamlarının birçoğu şöyle demiştir: Bir kimsenin kâfir olan anne babasına hayatta oldukları müddetçe dua etmesinde ve onlar için [hidayet ve] bağışlanma dilemesinde bir sakınca yoktur. Ölen kimseye gelince; artık ondan ümit kesilmiştir, dolayısıyla onun için dua edilmez. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onlar ölüleri için istiğfar ediyorlardı; âyet nâzil olunca istiğfar etmekten el çektiler; ancak ölene kadar yaşayanlar için istiğfar etmekten onları nehyetmedi. Üçüncü Mesele: Meanî âlimleri şöyle demiştir: Kur'an'da { مَا كانَ } ifadesi iki şekilde gelir: Biri nefy (olumsuzluk) anlamındadır; Yüce Allah'ın: { مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها } “Onun bir ağacını dahi bitirmeniz sizin için mümkün değildi.” [Neml: 60] ve { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmadan hiçbir nefsin ölmesi mümkün değildir.” [Âl-i İmrân: 145] buyruklarında olduğu gibi. Diğeri ise nehiy (yasaklama) anlamındadır; Yüce Allah'ın: { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } “Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz size helâl/yakışır olmaz.” [Ahzâb: 53] ve { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } “Müşrikler için af dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışmaz.” buyruklarında olduğu gibi.
[سورة التوبة (٩): آية ١١٤]
[Tevbe Sûresi (9), Âyet 114]
وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤)
{ وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤) } “İbrâhim'in babası için bağışlanma dilemesi ise, ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca, ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrâhim çok yufka yürekli ve pek hilim sahibi idi.”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ رَجُلًا يَسْتَغْفِرُ لِأَبَوَيْهِ وَهُمَا مُشْرِكَانِ فَقُلْتُ: أَتَسْتَغْفِرُ لَهُمَا وَهُمَا مُشْرِكَانِ؟ فَقَالَ: أَوَلَمْ يَسْتَغْفِرْ إِبْرَاهِيمُ ﵇ لِأَبِيهِ. فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ [لَهُ] فَنَزَلَتْ:" وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ". وَالْمَعْنَى: لَا حُجَّةَ لَكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ فِي اسْتِغْفَارِ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ ﵇ لِأَبِيهِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ إِلَّا عَنْ عِدَةٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ أَبُو إِبْرَاهِيمَ وَعَدَ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلَ أَنْ يُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَيَخْلَعَ الْأَنْدَادَ فَلَمَّا مَاتَ عَلَى الْكُفْرِ عَلِمَ أَنَّهُ عَدُوُّ اللَّهِ فَتَرَكَ الدُّعَاءَ لَهُ فَالْكِنَايَةُ فِي قَوْلِهِ:" إِيَّاهُ" تَرْجِعُ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَالْوَاعِدُ أَبُوهُ. وَقِيلَ: الْوَاعِدُ إِبْرَاهِيمُ أَيْ وَعَدَ إِبْرَاهِيمُ أَبَاهُ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لَهُ فَلَمَّا مَاتَ مُشْرِكًا تَبَرَّأَ مِنْهُ. وَدَلَّ عَلَى هَذَا الوعد قوله:" سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي" [مريم: ٤٧]. قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: تَعَلَّقَ النبي صلى الله عليه
Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi: en-Nesâî, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Müşrik oldukları halde anne ve babası için mağfiret dileyen bir adam işittim ve: "Müşrik oldukları halde onlar için istiğfar mı ediyorsun?" dedim. O da: "İbrâhim aleyhisselâm babası için istiğfar etmedi mi?" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu [ona] anlattım. Bunun üzerine: { وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ } “İbrâhim'in babası için bağışlanma dilemesi ise, ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi.” ayeti indi. Manası şudur: Ey müminler! Halîl [olan] İbrâhim aleyhisselâm'ın babası için bağışlanma dilemesinde sizin için bir delil yoktur; çünkü bu ancak [verilmiş] bir sözden dolayı idi. İbn Abbâs şöyle demiştir: İbrâhim'in babası, Halîl [olan] İbrâhim'e Allah'a iman edeceğine ve putları terk edeceğine söz vermişti. Küfür üzere ölünce onun Allah'ın düşmanı olduğunu bildi ve onun için dua etmeyi terk etti. Dolayısıyla ayetteki: { إِيَّاهُ } “ona” ifadesindeki zamir İbrâhim'e dönmektedir ve söz veren de babasıdır. Şöyle de denilmiştir: Söz veren İbrâhim'dir; yani İbrâhim babasına onun için mağfiret dileyeceğine söz vermişti; o müşrik olarak ölünce de ondan uzaklaştı. Bu söze Yüce Allah'ın: { سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } “Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim.” [Meryem: 47] buyruğu delalet etmektedir. el-Kâdî Ebû Bekr b. el-Arabî şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem...
وَسَلَّمَ فِي الِاسْتِغْفَارِ لِأَبِي طَالِبٍ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي" [مريم: ٤٧] فَأَخْبَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ اسْتِغْفَارَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ كَانَ وَعْدًا قَبْلَ أَنْ يَتَبَيَّنَ الْكُفْرُ مِنْهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ الْكُفْرُ مِنْهُ تَبَرَّأَ مِنْهُ فَكَيْفَ تَسْتَغْفِرُ أَنْتَ لِعَمِّكَ يَا مُحَمَّدُ وَقَدْ شَاهَدْتَ مَوْتَهُ كَافِرًا. الثَّانِيَةُ- ظَاهِرُ حَالَةِ الْمَرْءِ عِنْدَ الْمَوْتِ يُحْكَمُ عَلَيْهِ بِهَا فَإِنْ مَاتَ عَلَى الْإِيمَانِ حُكِمَ لَهُ بِهِ وَإِنْ مَاتَ عَلَى الْكُفْرِ حُكِمَ لَهُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِبَاطِنِ حَالِهِ بَيْدَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَفَعْتَ عَمَّكَ بِشَيْءٍ؟ قَالَ: (نَعَمْ). وَهَذِهِ شَفَاعَةٌ فِي تَخْفِيفِ الْعَذَابِ لَا فِي الْخُرُوجِ مِنَ النَّارِ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ". الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ) اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْأَوَّاهِ عَلَى خَمْسَةَ عَشَرَ قَوْلًا: الْأَوَّلُ- أَنَّهُ الدَّعَّاءُ الَّذِي يُكْثِرُ الدُّعَاءَ، قَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ. الثَّانِي- أَنَّهُ الرَّحِيمُ بِعِبَادِ اللَّهِ قَالَهُ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ إِسْنَادًا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَهُ النَّحَّاسُ. الثَّالِثُ- أَنَّهُ الْمُوقِنُ قَالَهُ عَطَاءٌ وَعِكْرِمَةُ وَرَوَاهُ أَبُو ظَبْيَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. الرَّابِعُ- أَنَّهُ الْمُؤْمِنُ بِلُغَةِ الْحَبَشَةِ قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا. الْخَامِسُ- أَنَّهُ الْمُسَبِّحُ الَّذِي يَذْكُرُ اللَّهَ فِي الأرض القفر الموحشة، قاله الكلبي وسعيد ابن الْمُسَيَّبِ. السَّادِسُ- أَنَّهُ الْكَثِيرُ الذِّكْرِ لِلَّهِ تَعَالَى قَالَهُ عُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ وَذُكِرَ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ رَجُلٌ يُكْثِرُ ذِكْرَ اللَّهِ وَيُسَبِّحُ فَقَالَ: (إِنَّهُ لَأَوَّاهٌ). السَّابِعُ- أَنَّهُ الَّذِي يُكْثِرُ تِلَاوَةَ الْقُرْآنِ. وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قُلْتُ: وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ مُتَدَاخِلَةٌ وَتِلَاوَةُ الْقُرْآنِ يَجْمَعُهَا. الثَّامِنُ- أَنَّهُ الْمُتَأَوِّهُ، قَالَهُ أَبُو ذَرٍّ وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ يَقُولُ: (آهْ مِنَ النَّارِ قَبْلَ أَلَّا تَنْفَعَ آهْ). وَقَالَ أَبُو ذَرٍّ: كَانَ رَجُلٌ يُكْثِرُ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ وَيَقُولُ فِي دُعَائِهِ: أَوْهِ أَوْهِ، فَشَكَاهُ أَبُو ذَرٍّ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: (دَعْهُ فَإِنَّهُ أَوَّاهٌ) فَخَرَجْتُ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَإِذَا النَّبِيُّ ﷺ يَدْفِنُ ذَلِكَ الرَّجُلَ لَيْلًا وَمَعَهُ الْمِصْبَاحُ. التَّاسِعُ- أَنَّهُ الْفَقِيهُ قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالنَّخَعِيُّ. الْعَاشِرُ- أَنَّهُ الْمُتَضَرِّعُ الْخَاشِعُ رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادِ بْنِ الْهَادِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَ أَنَسٌ: تَكَلَّمَتِ امْرَأَةٌ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ بِشَيْءٍ كَرِهَهُ فَنَهَاهَا عُمَرُ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ
Ebû Tâlib için bağışlanma dileme konusunda Yüce Allah'ın: { سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } “Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim.” [Meryem: 47] buyruğuna tutunmuştu; Allah Teâlâ da ona, İbrâhim'in babası için bağışlanma dilemesinin onun küfrü açıkça ortaya çıkmadan önce verilmiş bir söz olduğunu, onun küfrü kendisine açıkça belli olunca ondan uzaklaştığını; dolayısıyla: "Ey Muhammed! Sen kâfir olarak öldüğünü bizzat gördüğün halde amcan için nasıl istiğfar edersin?" diyerek haber vermiştir. İkinci Mesele: İnsanın ölüm anındaki zâhir haline göre hüküm verilir; eğer iman üzere ölürse onun mümin olduğuna hükmedilir, eğer küfür üzere ölürse onun kâfir olduğuna hükmedilir; onun bâtın halini ise Rabbin en iyi bilendir. Şu kadar var ki el-Abbâs, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: "Ey Allah'ın Resûlü! Amcana herhangi bir faydan dokundu mu?" diye sormuş, o da: (Evet) buyurmuştur. Bu, et-Tezkire adlı kitabımızda açıkladığımız üzere ateşten çıkma konusunda değil, azabın hafifletilmesi konusundaki bir şefaattir. Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın: { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ } “Şüphesiz İbrâhim çok yufka yürekli ve pek hilim sahibi idi.” buyruğu: İlim adamları Evvâh (الْأَوَّاه) hakkında on beş görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Çokça dua eden (ed-da''â) kimsedir; bunu İbn Mes'ûd ve Ubeyd b. Umeyr söylemiştir. İkincisi: Allah'ın kullarına karşı çok merhametli olandır; bunu el-Hasan ve Katâde söylemiş olup İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir. en-Nehhâs, İbn Mes'ûd'dan gelen sened açısından birinci görüşün daha sahih olduğunu söylemiştir. Üçüncüsü: Kesin inanç (yakîn) sahibi kimsedir; bunu Atâ ve İkrime söylemiş olup Ebû Zabyân da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Dördüncüsü: Habeş dilinde mümin demektir; bunu da İbn Abbâs söylemiştir. Beşincisi: Issız ve ürkütücü arazilerde Allah'ı zikrederek tesbihte bulunan kimsedir; bunu el-Kelbî ve Saîd b. el-Müseyyeb söylemiştir. Altıncısı: Allah Teâlâ'yı çokça zikreden kimsedir; bunu Ukbe b. Âmir söylemiştir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanında Allah'ı çokça zikreden ve tesbih eden bir adam zikredilince o: (Şüphesiz o bir evvâhtır) buyurmuştur. Yedincisi: Kur'an'ı çokça tilavet eden kimsedir. Bu da İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Ben de derim ki: Bu görüşler birbiriyle iç içedir ve Kur'an tilaveti bunların hepsini kapsamaktadır. Sekizincisi: Çokça iç çekip sızlanan (el-müteevvih) kimsedir; bunu Ebû Zerr söylemiştir. İbrâhim (aleyhisselâm): "Âh çekmenin fayda vermeyeceği [gün gelmeden] önce ateşten dolayı âh!" derdi. Ebû Zerr şöyle demiştir: Bir adam Beytullah'ı çokça tavaf ediyor ve duasında: "Evveh, evveh" diyordu; Ebû Zerr bu adamı Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e şikâyet edince o: (Onu bırak, çünkü o bir evvâhtır) buyurdu. Bir gece çıktım, meğer Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında bir kandille o adamı gece vakti defnediyordu. Dokuzuncusu: Fakîh (derin anlayış sahibi) kimsedir; bunu Mücâhid ve en-Nehaî söylemiştir. Onuncusu: Yalvarıp yakaran, huşû sahibi kimsedir; bunu Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet etmiştir. Enes şöyle demiştir: Bir kadın Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanında hoşlanmadığı bir şey konuştu, Ömer de onu azarladı; bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem):
وَسَلَّمَ: (دَعُوهَا فَإِنَّهَا أَوَّاهَةٌ) قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا الْأَوَّاهَةُ؟ قَالَ: (الْخَاشِعَةُ). الْحَادِيَ عَشَرَ- أَنَّهُ الَّذِي إِذَا ذَكَرَ خَطَايَاهُ اسْتَغْفَرَ مِنْهَا قَالَهُ أَبُو أَيُّوبَ. الثَّانِيَ عَشَرَ- أَنَّهُ الْكَثِيرُ التَّأَوُّهِ مِنَ الذُّنُوبِ قَالَهُ الْفَرَّاءُ. الثَّالِثَ عَشَرَ- أنه المعلم للخير قاله سعيد ابن جُبَيْرٍ. الرَّابِعَ عَشَرَ- أَنَّهُ الشَّفِيقُ قَالَهُ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى. وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁ يُسَمَّى الْأَوَّاهُ لِشَفَقَتِهِ وَرَأْفَتِهِ. الْخَامِسَ عَشَرَ- أَنَّهُ الرَّاجِعُ عَنْ كُلِّ مَا يَكْرَهُ اللَّهُ تَعَالَى قَالَهُ عَطَاءٌ. وَأَصْلُهُ مِنَ التَّأَوُّهِ، وَهُوَ أَنْ يُسْمَعَ لِلصَّدْرِ صَوْتٌ مِنْ تنقس الصُّعَدَاءِ. قَالَ كَعْبٌ: كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ إِذَا ذَكَرَ النَّارَ تَأَوَّهَ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: قَوْلُهُمْ عِنْدَ الشِّكَايَةِ أَوْهٍ مِنْ كَذَا (سَاكِنَةِ الْوَاوِ) إنما هو توجع. قال الشاعر:
(Onu bırakın, zira o evvâhe [yufka yürekli/huşû sahibi] bir kadındır) buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! Evvâhe nedir?" denildi. O da: (Huşû sahibidir) buyurdu. On birincisi: Günahlarını hatırladığında onlardan ötürü istiğfar eden kimsedir; bunu Ebû Eyyûb söylemiştir. On ikincisi: Günahlardan ötürü çokça sızlanıp ah çeken kimsedir; bunu el-Ferrâ söylemiştir. On üçüncüsü: Hayrı öğreten kimsedir; bunu Saîd b. Cübeyr söylemiştir. On dördüncüsü: Çok şefkatli kimsedir; bunu Abdülazîz b. Yahyâ söylemiştir. Ebû Bekr es-Sıddîk (radıyallâhu anh) da şefkati ve merhameti sebebiyle "el-Evvâh" diye isimlendirilirdi. On beşincisi: Allah Teâlâ'nın hoşlanmadığı her şeyden dönen kimsedir; bunu Atâ söylemiştir. Kelimenin aslı "teevvüh"ten (derinden ah çekmekten) gelir; o da derin bir nefes alıp verirken göğüsten çıkan sesin duyulmasıdır. Ka'b şöyle demiştir: İbrâhim (aleyhisselâm) cehennemi hatırladığı vakit derinden ah çekerdi. el-Cevherî şöyle demiştir: İnsanların bir şikâyet anında vâv'ın sükûnu ile "evhin min kezâ" (أَوْهِ مِنْ كَذَا) demeleri sadece bir acı/ızdırap belirtisidir. Şair şöyle demiştir:
فأوه لذكراها إِذَا مَا ذَكَرْتُهَا ... وَمِنْ بُعْدِ أَرْضٍ بَيْنَنَا وَسَمَاءِ
Onu hatırladığım zaman hatırasına bin âh olsun! / Aramızdaki yer ve gök uzaklığına da âh!
وَرُبَّمَا قَلَبُوا الْوَاوَ أَلِفًا فَقَالُوا: آهِ مِنْ كَذَا. وَرُبَّمَا شَدَّدُوا الْوَاوَ وَكَسَرُوهَا وَسَكَّنُوا الْهَاءَ فَقَالُوا: أَوِّهْ مِنْ كَذَا. وَرُبَّمَا حَذَفُوا مَعَ التَّشْدِيدِ الْهَاءَ فَقَالُوا: أَوِّ مِنْ كَذَا بِلَا مَدٍّ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: أَوَّهْ بِالْمَدِّ وَالتَّشْدِيدِ وَفَتْحِ الْوَاوِ سَاكِنَةَ الْهَاءِ لِتَطْوِيلِ الصَّوْتِ بِالشِّكَايَةِ. وَرُبَّمَا أَدْخَلُوا فِيهَا التَّاءَ فَقَالُوا: أَوَّتَاهُ يُمَدُّ وَلَا يُمَدُّ. وَقَدْ أَوَّهَ الرَّجُلُ تَأْوِيهًا وَتَأَوَّهَ تَأَوُّهًا إِذَا قَالَ أَوَّهْ، وَالِاسْمُ مِنْهُ الْآهَةُ بِالْمَدِّ. قَالَ الْمُثَقَّبُ الْعَبْدِيُّ:
Bazen vâv harfini elife çevirir ve: "Âhi min kezâ" (آهِ مِنْ كَذَا) derler. Bazen vâv'ı şeddeleyip kesreler ve he harfini sâkin kılarak: "Evvih min kezâ" (أَوِّهْ مِنْ كَذَا) derler. Bazen şedde ile beraber he harfini hazfeder ve med yapmaksızın: "Evvi min kezâ" (أَوِّ مِنْ كَذَا) derler. Bazıları da şikâyet sesini uzatmak için med, şedde, vâv'ın fethası ve he'nin sükûnu ile "Evveh" (أَوَّهْ) der. Bazen de buna tâ harfini dâhil ederler ve medli yahut medsiz olarak: "Evvetâh" (أَوَّتَاهُ) derler. Bir adam "evveh" dediğinde "evvehe'r-racülü te'vîhen" ve "teevvehe teevvühen" denir; bunun masdar ismi ise med ile "el-âhe"dir (الْآهَةُ). el-Müsakkab el-Abdî şöyle demiştir:
إِذَا مَا قُمْتُ أَرْحَلُهَا بِلَيْلٍ ... تَأَوَّهَ آهَةَ الرَّجُلِ الْحَزِينِ
Geceleyin kalkıp onun (devenin) semerini bağladığım vakit / Hüzünlü bir adamın ah çekişi gibi ah çeker.
وَالْحَلِيمُ: الْكَثِيرُ الْحِلْمِ وَهُوَ الَّذِي يَصْفَحُ عَنِ الذُّنُوبِ وَيَصْبِرُ عَلَى الْأَذَى. وَقِيلَ: الَّذِي لَمْ يُعَاقِبْ أَحَدًا قَطُّ إِلَّا فِي اللَّهِ وَلَمْ يَنْتَصِرْ لِأَحَدٍ إِلَّا لِلَّهِ. وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ كَذَلِكَ وَكَانَ إِذَا قَامَ يُصَلِّي سُمِعَ وَجِيبُ قلبه على ميلين.
Halîm (الْحَلِيم); hilmi çok olan, günahları bağışlayan ve eziyetlere sabreden kimsedir. Asla Allah rızası dışında hiç kimseye ceza vermeyen ve Allah rızası dışında hiç kimseye arka çıkmayan kimse olduğu da söylenmiştir. İbrâhim (aleyhisselâm) böyle idi; namaza durduğu vakit iki mil uzaktan kalbinin çarpıntısı duyulurdu.
[سورة التوبة (٩): الآيات ١١٥ الى ١١٦]
[Tevbe Sûresi (9), Âyetler 115-116]
وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١١٦)
{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah, bir kavme hidayet verdikten sonra sakınacakları şeyleri kendilerine iyice açıklamadıkça onları saptıracak değildir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (115) { إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Şüphesiz göklerin ve yerin mülkiyeti ve hükümranlığı yalnızca Allah'ındır; O diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” (116)
أَيْ مَا كَانَ اللَّهُ لِيُوقِعَ الضَّلَالَةَ فِي قُلُوبِهِمْ بَعْدَ الْهُدَى حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ فَلَا يَتَّقُوهُ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَسْتَحِقُّونَ الْإِضْلَالَ. قُلْتُ: فَفِي هَذَا أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّ الْمَعَاصِيَ إِذَا ارْتُكِبَتْ وَانْتُهِكَ حِجَابُهَا كَانَتْ سَبَبًا إِلَى الضَّلَالَةِ وَالرَّدَى وَسُلَّمًا إِلَى تَرْكِ الرَّشَادِ وَالْهُدَى. نَسْأَلُ اللَّهَ السَّدَادَ وَالتَّوْفِيقَ وَالرَّشَادَ بِمَنِّهِ. وقال أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ ﵀ فِي قَوْلِهِ:" حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ" أَيْ حَتَّى يَحْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِأَمْرِهِ، كَمَا قَالَ:" وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها
Yani Allah, bir kavme hidayet verdikten sonra sakınacakları şeyleri kendilerine açıklayıp da onlar sakınmayıncaya kadar kalplerine sapıklığı sokacak değildir; işte bu durumda sapıklığı hak ederler. Ben de derim ki: Bunda; günahlar işlendiği ve onların perdeleri çiğnendiği zaman, bunların sapıklığa ve helâke bir sebep, doğru yoldan ve hidayetten ayrılmaya bir basamak teşkil ettiğine dair en açık delil vardır. Allah'tan lütfuyla istikamet, muvaffakiyet ve hidayet dileriz. Ebû Amr b. el-Alâ (rahimehullâh), Yüce Allah'ın: { حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ } “kendilerine açıklamadıkça” buyruğu hakkında: Yani emriyle onların aleyhine delil ortaya koymadıkça, demiştir; nitekim Yüce Allah: { وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها } “Bir şehri helâk etmek istediğimizde oranın refah içinde yaşayanlarına emrederiz de orada yoldan çıkarlar...”
" [الاسراء: ١٦] وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ" أَيْ أَمْرَ إِبْرَاهِيمَ أَلَّا يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ خَاصَّةً وَيُبَيِّنَ لَهُمُ الطَّاعَةَ وَالْمَعْصِيَةَ عَامَّةً. وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ وَشُدِّدَ فِيهَا سَأَلُوا النَّبِيَّ ﷺ عَمَّنْ مَاتَ وَهُوَ يَشْرَبُهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ" وَهَذِهِ الْآيَةُ رَدٌّ عَلَى الْمُعْتَزِلَةِ وغير هم الذين يقولون بخلق هدا هم وأيما نهم كَمَا تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ. إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ) تَقَدَّمَ مَعْنُاهُ غير مرة.
[İsrâ: 16] buyurmuştur. Mücâhid şöyle demiştir: { حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ } “kendilerine açıklamadıkça” buyruğu; yani özel olarak İbrâhim'in durumunda müşrikler için mağfiret dilememelerini, genel olarak da kendilerine itaati ve isyanı açıklamadıkça [onları saptırmaz] demektir. Rivayet edildiğine göre içkinin haram kılınışı nâzil olup bu konuda kesin hüküm konulunca, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e içki içerken ölenlerin durumunu sordular; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ } “Allah bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir.” âyetini indirdi. Bu âyet, daha önce geçtiği üzere hidayetlerini ve imanlarını kendilerinin yarattığını söyleyen Mûtezile'ye ve diğerlerine bir reddiyedir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ. إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Göklerin ve yerin mülkü şüphesiz sadece Allah'ındır. O diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” buyruğunun anlamı daha önce defalarca geçmişti.
[سورة التوبة (٩): آية ١١٧]
[Tevbe Sûresi (9), Âyet 117]
لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١١٧)
{ لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١١٧) } “Andolsun ki Allah, Peygamber'in, o güçlük ânında ona uyan Muhâcirler'in ve Ensâr'ın tevbelerini kabul etti; o zaman ki içlerinden bir grubun kalpleri neredeyse kaymak üzereydi. Sonra onların tevbelerini kabul buyurdu. Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.”
رَوَى التِّرْمِذِيُّ: حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي غزوة غزا ها حَتَّى كَانَتْ غَزْوَةُ تَبُوكَ إِلَّا بَدْرًا وَلَمْ يُعَاتِبِ النَّبِيُّ ﷺ أَحَدًا تَخَلَّفَ عَنْ بَدْرٍ إِنَّمَا خَرَجَ يُرِيدُ الْعِيرَ فَخَرَجَتْ قُرَيْشٌ مُغْوِثِينَ لِعِيرِهِمْ فَالْتَقَوْا عَنْ غَيْرِ موعد
Tirmizî rivayet etti: Bize Abd b. Humeyd anlattı, bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma‘mer, Zührî'den, o Abdurrahman b. Ka‘b b. Mâlik'ten, o da babasından [şöyle] haber verdi: «Tebük Gazvesi'ne kadar, Bedir hariç Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in katıldığı hiçbir gazveden geri kalmadım. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Bedir'den geri kalan hiç kimseyi kınamamıştı; zira o sadece [Kureyş'e ait] kervanı [hedefleyerek] yola çıkmıştı. Kureyş ise kervanlarına imdat etmek için yola çıktı ve böylece [taraflar] önceden kararlaştırılmış bir sözleşme olmaksızın karşılaştılar.»
كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَلَعَمْرِي إِنَّ أَشْرَفَ مَشَاهِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي النَّاسِ لَبَدْرٌ وَمَا أُحِبُّ أَنِّي كُنْتُ شَهِدْتُهَا مَكَانَ بَيْعَتِي لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الْإِسْلَامِ ثُمَّ لَمْ أَتَخَلَّفْ بَعْدُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ حَتَّى كَانَتْ غزوة تبوك وهي آخر غزوة غزا ها وَآذَنَ النَّبِيُّ ﷺ بِالرَّحِيلِ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ قَالَ: فَانْطَلَقْتُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ وَحَوْلَهُ الْمُسْلِمُونَ وَهُوَ يَسْتَنِيرُ كَاسْتِنَارَةِ الْقَمَرِ وَكَانَ إِذَا سُرَّ بِالْأَمْرِ اسْتَنَارَ فَجِئْتُ فَجَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ: (أَبْشِرْ يَا كَعْبُ بْنَ مَالِكٍ بِخَيْرِ يَوْمٍ أَتَى عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ) فَقُلْتُ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَمِنْ عند الله أم من عند ك؟ قَالَ: (بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ- ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ-" لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ"- حَتَّى بَلَغَ-" إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ" قَالَ: وَفِينَا أُنْزِلَتْ أَيْضًا" اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ" [التوبة: ١١٩] وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَسَيَأْتِي بِكَمَالِهِ مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ فِي قِصَّةِ الثَّلَاثَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذِهِ التَّوْبَةِ الَّتِي تَابَهَا اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ عَلَى أَقْوَالٍ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتِ التَّوْبَةُ عَلَى النَّبِيِّ لِأَجْلِ إِذْنِهِ لِلْمُنَافِقِينَ فِي الْقُعُودِ دَلِيلُهُ قَوْلُهُ:" عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ" [التوبة: ٤٣] وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ مِنْ مَيْلِ قُلُوبِ بَعْضِهِمْ إِلَى التخلف عنه. وقيل: توبة الله عليهم استنقاذ هم مِنْ شِدَّةِ الْعُسْرَةِ. وَقِيلَ: خَلَاصُهُمْ مِنْ نِكَايَةِ الْعَدُوِّ، وَعَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ بِالتَّوْبَةِ وَإِنْ خَرَجَ عَنْ عُرْفِهَا لِوُجُودِ مَعْنَى التَّوْبَةِ فِيهِ وَهُوَ الرُّجُوعُ إِلَى الْحَالَةِ الْأُولَى. وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: إِنَّمَا ذُكِرَ النَّبِيُّ ﷺ فِي التَّوْبَةِ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ سَبَبَ تَوْبَتِهِمْ ذُكِرَ مَعَهُمْ كَقَوْلِهِ:" فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ" [الأنفال: ٤١]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ) أَيْ فِي وَقْتِ الْعُسْرَةِ، وَالْمُرَادُ جَمِيعُ أَوْقَاتِ تِلْكَ الْغَزَاةِ وَلَمْ يُرِدْ سَاعَةً بِعَيْنِهَا. وَقِيلَ: سَاعَةُ الْعُسْرَةِ أَشَدُّ السَّاعَاتِ الَّتِي مَرَّتْ بِهِمْ فِي تِلْكَ الْغَزَاةِ. وَالْعُسْرَةُ صُعُوبَةُ الْأَمْرِ. قَالَ جَابِرٌ: اجْتَمَعَ عَلَيْهِمْ عُسْرَةُ الظَّهْرِ وَعُسْرَةُ الزَّادِ
Yüce Allah'ın buyurduğu gibi. Ömrüme yemin olsun ki, insanlar arasında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in en şerefli gazvesi Bedir'dir. Ancak İslâm üzere sözleştiğimiz Akabe gecesindeki biatimin yerine orada bulunmuş olmayı arzu etmem. Ondan sonra da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanından, Tebük Gazvesi'ne kadar hiç geri kalmadım; bu gazve onun katıldığı son gazve idi ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hareket edileceğini duyurmuştu. [Ravi] hadisi uzunca zikretti ve [Ka'b] şöyle dedi: Hemen Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanına gittim; bir de baktım ki mescidde oturuyor, etrafında da Müslümanlar var. Yüzü ayın parıldadığı gibi parıldıyordu. Zaten sevindirici bir şey olduğunda yüzü nurlanır [parıldar]dı. Gelip önüne oturdum; şöyle buyurdu: «Müjde sana ey Ka'b b. Mâlik! Annenin seni doğurduğu günden beri üzerine doğan en hayırlı gün ile [seni müjdelerim]!» Ben: "Ey Allah'ın Peygamberi! Bu Allah katından mıdır, yoksa senin katından mıdır?" dedim. Şöyle buyurdu: «Aksine Allah katındandır.» Sonra şu ayeti okudu: { لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ } “Andolsun ki Allah, Peygamber'in, o güçlük ânında ona uyan Muhâcirler'in ve Ensâr'ın tevbelerini kabul etti...” -şu kısma varıncaya kadar- { إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz Allah, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır.” [Ka'b] dedi ki: Bizim hakkımızda ayrıca { اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “Allah'tan korkun ve doğrularla beraber olun” [et-Tevbe 9/119] ayeti de indirildi. Ve hadisi zikretti. Bu hadis, Allah Teâlâ'nın izniyle, üç kişinin kıssasında Sahîh-i Müslim'den eksiksiz olarak gelecektir. Âlimler, Allah'ın Peygamber'e, Muhâcirler'e ve Ensâr'a ettiği bu tevbe [bağışlama] hakkında farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Peygamber'e yönelik tevbe, münafıklara [sefere çıkmayıp] geride kalmaları hususunda izin vermesinden ötürüdür; bunun delili de { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetsin! Niçin onlara izin verdin?” [et-Tevbe 9/43] buyruğudur. Müminlere yönelik tevbe ise, içlerinden bazılarının kalplerinin ondan geri kalmaya meyledişinden ötürüdür. Bir görüşe göre: Allah'ın onların tevbelerini kabul etmesi, onları o şiddetli darlık ve zorluktan kurtarmasıdır. Bir diğer görüşe göre: Düşmanın eziyet ve zararından onları kurtarmasıdır; bu durum tevbenin ıstılahî anlamının dışına çıksa bile onda tevbe manası -yani önceki hale dönüş- bulunduğu için "tevbe" olarak ifade edilmiştir. Meânî âlimleri ise şöyle demiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in tevbede anılması, onların tevbe etmelerine sebep olduğu içindir; nitekim { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ } “şüphesiz onun beşte biri Allah'a ve Resûl'e aittir” [el-Enfâl 8/41] buyruğunda da böyledir. Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ } “o güçlük ânında ona uyan...” buyruğu, zorluk vaktinde demektir. Kastedilen, o gazvenin bütün vakitleridir; yoksa belirli bir saat kastedilmemiştir. Bir görüşe göre: Güçlük ânı (sâatü'l-usre), o gazvede başlarına gelen en şiddetli anlardır. Usre (عُسْرَة) ise işin güçlüğü ve çetinliğidir. Câbir şöyle demiştir: Onların başında binek darlığı, azık darlığı