Binûn

Berâe Suresi Tefsiri — 8. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَعُسْرَةُ الْمَاءِ. قَالَ الْحَسَنُ: كَانَتِ الْعُسْرَةُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَخْرُجُونَ عَلَى بَعِيرٍ يَعْتَقِبُونَهُ بَيْنَهُمْ وَكَانَ زَادَهُمُ التَّمْرُ الْمُتَسَوِّسُ وَالشَّعِيرُ الْمُتَغَيِّرُ وَالْإِهَالَةُ الْمُنْتِنَةُ وَكَانَ النَّفَرُ يُخْرِجُونَ مَا مَعَهُمْ- إِلَّا التَّمَرَاتِ- بَيْنَهُمْ فَإِذَا بَلَغَ الْجُوعُ مِنْ أَحَدِهِمْ أَخَذَ التَّمْرَةَ فَلَاكَهَا حَتَّى يَجِدَ طَعْمَهَا ثُمَّ يُعْطِيهَا صَاحِبُهُ حَتَّى يَشْرَبَ عَلَيْهَا جَرْعَةً مِنْ مَاءٍ كَذَلِكَ حَتَّى تَأْتِيَ عَلَى آخِرِهِمْ فَلَا يَبْقَى مِنَ التَّمْرَةِ إِلَّا النَّوَاةُ فَمَضَوْا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى صِدْقِهِمْ وَيَقِينِهِمْ ﵃. وَقَالَ عُمَرُ ﵁ وَقَدْ سُئِلَ عَنْ سَاعَةِ الْعُسْرَةِ: خَرَجْنَا فِي قَيْظٍ شَدِيدٍ فَنَزَلْنَا مَنْزِلًا أَصَابَنَا فِيهِ عَطَشٌ شَدِيدٌ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّ رِقَابَنَا سَتَنْقَطِعُ مِنَ الْعَطَشِ، وَحَتَّى أَنَّ الرَّجُلَ لَيَنْحَرُ بَعِيرَهُ فَيَعْصِرُ فَرْثَهُ فَيَشْرَبُهُ وَيَجْعَلُ مَا بَقِيَ عَلَى كَبِدِهِ. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ قَدْ عَوَّدَكَ فِي الدُّعَاءِ خَيْرًا فَادْعُ لَنَا. قَالَ: (أَتُحِبُّ ذَلِكَ)؟ قَالَ: نَعَمْ فَرَفَعَ يَدَيْهِ فَلَمْ يُرْجِعْهُمَا حَتَّى أَظَلَّتِ السَّمَاءُ ثُمَّ سَكَبَتْ فَمَلَئُوا مَا مَعَهُمْ ثُمَّ ذَهَبْنَا نَنْظُرُ فَلَمْ نَجِدْهَا جَاوَزَتِ الْعَسْكَرَ. وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ وَأَبُو سَعِيدٍ قَالَا: كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ فَأَصَابَ النَّاسَ مَجَاعَةٌ وَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوْ أَذِنْتَ لَنَا فَنَحَرْنَا نَوَاضِحَنَا فَأَكَلْنَا وَادَّهَنَّا. [فَقَالَ: رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (افْعَلُوا) [فَجَاءَ عُمَرُ وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ فَعَلُوا قَلَّ الظَّهْرُ وَلَكِنِ ادْعُهُمْ بِفَضْلِ أزواد هم فَادْعُ اللَّهَ عَلَيْهَا بِالْبَرَكَةِ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَ فِي ذَلِكَ [الْبَرَكَةَ]. قَالَ: (نَعَمْ) ثُمَّ دَعَا بِنِطَعٍ فَبُسِطَ ثُمَّ دَعَا بِفَضْلِ الْأَزْوَادِ فجعل الرجل يجئ بِكَفِّ ذُرَةٍ وَيَجِيءُ الْآخَرُ بِكَفِّ تَمْرٍ وَيَجِيءُ الْآخَرُ بِكِسْرَةٍ حَتَّى اجْتَمَعَ عَلَى النِّطَعِ مِنْ ذلك شي يَسِيرٌ. قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: فَحَزَرْتُهُ فَإِذَا هُوَ قَدْرُ رَبْضَةِ الْعَنْزِ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْبَرَكَةِ. ثُمَّ قَالَ: (خُذُوا فِي أَوْعِيَتِكُمْ) فَأَخَذُوا فِي أَوْعِيَتِهِمْ حَتَّى- وَالَّذِي لا إله إلا هوما بقي في العسكر وعاء إلا ملئوه، وَأَكَلَ الْقَوْمُ حَتَّى شَبِعُوا وَفَضَلَتْ فَضْلَةٌ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ لَا يَلْقَى اللَّهَ بِهِمَا عَبْدٌ غَيْرُ شَاكٍّ فِيهِمَا فَيُحْجَبُ عَنِ الْجَنَّةِ). خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ فِي صحيحه

... ve su kıtlığı [yaşanmıştı]. el-Hasan şöyle demiştir: Zorluk, Müslümanların aralarında nöbetleşe bindikleri tek bir deve üzerinde sefere çıkmalarıydı. Azıkları ise kurtlanmış hurma, bozulmuş arpa ve kokmuş iç yağı idi. Birkaç kişilik grup, aralarında bulunan birkaç hurmayı ortaya çıkarırlardı; içlerinden birine açlık bastırdığında hurmayı alır, tadını hissedene kadar ağzında çiğner, sonra üzerine bir yudum su içebilmesi için onu arkadaşına verirdi. Bu şekilde hurma sonuncularına varıncaya kadar elden ele dolaşır ve hurmadan geriye çekirdeğinden başka bir şey kalmazdı. [Buna rağmen] samimiyetleri ve sarsılmaz inançları üzere Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte yollarına devam ettiler -Allah onlardan razı olsun-. Ömer (radıyallâhu anh)'a zorluk anı sorulduğunda şöyle demiştir: Şiddetli bir sıcakta yola çıktık ve bir konaklama yerine indik. Orada öyle şiddetli bir susuzluğa tutulduk ki susuzluktan boyunlarımızın kopacağını sandık. Hatta öyle ki adam devesini kesiyor, işkembesindeki sıvıyı sıkıp içiyor ve kalanını da [serinlemek için] ciğerinin üzerine koyuyordu. Bunun üzerine Ebû Bekir: "Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Allah dualarında sana hep hayır ihsan etmeyi âdet kılmıştır; bizim için dua buyur" dedi. [Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)]: «Bunu ister misin?» buyurdu. O da: "Evet" dedi. Bunun üzerine ellerini kaldırdı ve gökyüzü bulutlanıp ardından bardaktan boşanırcasına yağmur yağıncaya kadar ellerini indirmedi. Yanlarındaki kapları doldurdular; sonra bakmaya gittiğimizde yağmurun ordugâh sınırını aşmadığını gördük. Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd şöyle rivayet etmişlerdir: Tebük Gazvesi'nde Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraberdik. İnsanlara şiddetli bir açlık isabet etti ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Bize izin versen de su taşıyan develerimizi kessek, yesek ve yağlarını sürünsek?" dediler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Öyle yapın» buyurdu. [Bunun üzerine] Ömer gelip şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Eğer bunu yaparlarsa binek hayvanı azalır; fakat onları arta kalan azıklarıyla çağır ve bunlar üzerine bereket vermesi için Allah'a dua et; umulur ki Allah bunda [bereket] kılar." [Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)]: «Evet» buyurdu. Sonra deri bir yaygı istedi ve serildi; ardından arta kalan azıkları istedi. Kimi bir avuç darı getiriyor, kimi bir avuç hurma getiriyor, kimi de bir parça ekmek getiriyordu; nihayet yaygının üzerinde bunlardan az bir miktar toplandı. Ebû Hüreyre dedi ki: "Onu tahmin etmeye çalıştım; çökmüş bir keçinin kapladığı yer kadardı." Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bereket için dua etti. Sonra: «Kaplarınıza alınız» buyurdu. Kendisinden başka ilah olmayana yemin olsun ki ordugâhta doldurmadıkları hiçbir kap kalmayana kadar kaplarına aldılar. Topluluk doyasıya yedi ve geriye fazlalık bile kaldı. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Ben şehadet ederim ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur ve ben muhakkak Allah'ın Resûlüyüm. Bir kul bu ikisinde hiçbir şüpheye düşmeksizin Allah'ın huzuruna çıkarsa cennetten perdelenmez (cennete girmesi engellenmez).» Bunu Müslim, Sahîh'inde tahric etmiştir.

بِلَفْظِهِ وَمَعْنَاهُ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: سُمِّيَ جَيْشُ تَبُوكَ جَيْشَ الْعُسْرَةِ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَدَبَ النَّاسَ إِلَى الْغَزْوِ فِي حَمَارَةِ الْقَيْظِ، فَغَلُظَ عَلَيْهِمْ وَعَسُرَ، وَكَانَ إِبَّانَ ابْتِيَاعِ الثَّمَرَةِ. قَالَ: وَإِنَّمَا ضُرِبَ الْمَثَلُ بِجَيْشِ الْعُسْرَةِ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمْ يَغْزُ قَبْلَهُ فِي عَدَدٍ مِثْلِهِ لِأَنَّ أَصْحَابَهُ يَوْمَ بَدْرٍ كَانُوا ثَلَاثَمِائَةٍ وَبِضْعَةَ عَشَرَ وَيَوْمَ أُحُدٍ سَبْعَمِائَةٍ وَيَوْمَ خَيْبَرَ أَلْفًا وَخَمْسَمِائَةٍ وَيَوْمَ الْفَتْحِ عَشَرَةَ آلَافٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا وَكَانَ جَيْشُهُ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ ثَلَاثِينَ أَلْفًا وَزِيَادَةً، وَهِيَ آخِرُ مَغَازِيهِ [ﷺ]. وَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي رَجَبٍ وَأَقَامَ بِتَبُوكَ شَعْبَانَ وَأَيَّامًا مِنْ رَمَضَانَ وَبَثَّ سَرَايَاهُ وَصَالَحَ أَقْوَامًا عَلَى الْجِزْيَةِ. وَفِي هَذِهِ الْغَزَاةِ خَلَّفَ عَلِيًّا عَلَى الْمَدِينَةِ فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ: خَلَّفَهُ بُغْضًا لَهُ، فَخَرَجَ خَلْفَ النَّبِيِّ ﷺ وَأَخْبَرَهُ فَقَالَ ﵇: (أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى) وَبَيَّنَ أَنَّ قُعُودَهُ بِأَمْرِهِ ﵇ يُوَازِي فِي الْأَجْرِ خُرُوجَهُ مَعَهُ لِأَنَّ الْمَدَارَ عَلَى أَمْرِ الشَّارِعِ. وَإِنَّمَا قِيلَ لَهَا: غَزْوَةُ تَبُوكَ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَأَى قَوْمًا مِنْ أَصْحَابِهِ يَبُوكُونَ حِسْيِ تَبُوكَ أَيْ يُدْخِلُونَ فِيهِ الْقَدَحَ وَيُحَرِّكُونَهُ لِيَخْرُجَ الْمَاءُ، فَقَالَ: (مَا زِلْتُمْ تَبُوكُونَهَا بَوْكًا) فَسُمِّيَتْ تِلْكَ الْغَزْوَةُ غَزْوَةَ تَبُوكَ. الْحِسْيُ (بِالْكَسْرِ) مَا تُنَشِّفُهُ الْأَرْضُ مِنَ الرَّمَلِ فَإِذَا صَارَ إِلَى صَلَابَةٍ أَمْسَكَتْهُ فَتَحْفِرُ عَنْهُ الرَّمَلَ فَتَسْتَخْرِجُهُ وَهُوَ الِاحْتِسَاءُ قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ) " قُلُوبُ" رُفِعَ بِ"- تَزِيغُ" عِنْدَ سِيبَوَيْهِ. وَيُضْمَرُ فِي" كادَ" الْحَدِيثُ تَشْبِيهًا بِكَانَ، لِأَنَّ الْخَبَرَ يَلْزَمُهَا كَمَا يَلْزَمُ كَانَ. وَإِنْ شِئْتَ رَفَعْتَهَا بِكَادَ، وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: مِنْ بَعْدِ مَا كاد قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ تَزِيغُ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَحَفْصٌ" يَزِيغُ" بِالْيَاءِ، وَزَعَمَ أَبُو حَاتِمٍ أَنَّ مَنْ قَرَأَ" يَزِيغُ" بِالْيَاءِ فَلَا يَجُوزُ لَهُ أن يرفع القلوب بكاد. قال النحاس: والذي لَمْ يُجِزْهِ جَائِزٌ عِنْدَ غَيْرِهِ عَلَى تَذْكِيرِ الْجَمِيعِ. حَكَى الْفَرَّاءُ: رَحُبَ الْبِلَادُ وَأَرْحَبَتْ، وَرَحُبَتْ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ. وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَى تَزِيغُ، فَقِيلَ: تَتْلَفُ بِالْجَهْدِ وَالْمَشَقَّةِ وَالشِّدَّةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَعْدِلُ- أَيْ تَمِيلُ- عَنِ الْحَقِّ فِي الممانعة والنصرة.

[rivayet] lafzı ve manasıyla [aktarılmıştır], Allah'a hamdolsun. İbn Arefe şöyle demiştir: Tebük ordusuna 'Ceyşü'l-Usre' (zorluk ordusu) denilmesinin sebebi, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in insanları sıcağın en şiddetli olduğu vakitte savaşa çağırmasıdır. Bu sebeple onlara ağır ve çetin gelmişti; üstelik meyvelerin toplanıp satılma zamanıydı. [İbn Arefe] dedi ki: Zorluk ordusuyla darbımesel getirilmesi, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bundan önce bu kadar kalabalık bir sayıyla gazveye çıkmamış olmasındandır. Zira Bedir günü ashabı üç yüz on küsur, Uhud günü yedi yüz, Hayber günü bin beş yüz, Fetih günü on bin, Huneyn günü on iki bin kişiydi. Tebük Gazvesi'ndeki ordusu ise otuz bin ve daha fazlasıydı; bu da onun son gazvesiydi [sallallâhu aleyhi ve sellem]. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Recep ayında sefere çıktı; Şaban ayını ve Ramazan'dan birkaç günü Tebük'te geçirdi, seriyyelerini sevk etti ve bazı topluluklarla cizye karşılığı barış yaptı. Bu gazvede Ali'yi Medine'de yerine vekil bıraktı. Bunun üzerine münafıklar: 'Ondan hoşlanmadığı için onu geride bıraktı' dediler. [Ali de] Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in peşinden çıkıp durumu ona haber verdi. Bunun üzerine o (aleyhisselâm): «Hârûn'un Mûsâ'ya nispetle konumu ne ise, senin de bana nispetle öyle olmana razı olmaz mısın?» buyurdu ve onun kendi emriyle geride kalmasının, ecir bakımından kendisiyle birlikte sefere çıkmaya denk olduğunu açıkladı. Zira asıl olan Şâri'in emridir. Bu sefere Tebük Gazvesi denilmesinin sebebi ise Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in, ashabından bazılarının Tebük suyunu 'bük' ettiklerini (çalkaladıklarını), yani su çıksın diye içine kabı daldırıp karıştırdıklarını görmesidir. Bunun üzerine: «Onu öyle bük edip (karıştırıp) duruyorsunuz» buyurmuştur. Böylece bu gazveye Tebük Gazvesi adı verilmiştir. el-Hisy (حِسْي) -hâ harfinin kesresiyle-: Kumun emdiği, sert tabakaya ulaşınca orada tutulan ve kum kazılarak çıkarılan sudur; buna 'ihtisâ' denir. Bunu el-Cevherî söylemiştir. Yüce Allah'ın: { مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ } “İçlerinden bir grubun kalpleri neredeyse kaymak üzereyken” buyruğundaki 'el-kulûb' (قُلُوبُ) kelimesi Sîbeveyh'e göre 'tezîğu' (تَزِيغُ) fiili ile merfû kılınmıştır. 'Kâde' (كَادَ) fiilinde ise kâneye benzetilerek zamir-i şe'n (hadis zamiri) gizlenmiştir; zira haber kâneye lâzım olduğu gibi ona da lâzımdır. İstersen onu 'kâde' ile merfû kılarsın; bu durumda takdiri: 'Min ba'di mâ kâde kulûbu ferîkın minhum tezîğu' şeklinde olur. el-A'meş, Hamza ve Hafs 'yezîğu' (يَزِيغُ) kelimesini yâ ile okumuşlardır. Ebû Hâtim, 'yezîğu'yu yâ ile okuyan kimsenin 'el-kulûb' kelimesini 'kâde' ile ref etmesinin caiz olmadığını ileri sürmüştür. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: 'Onun caiz görmediği bu durum, çoğulun müzekker kabul edilmesine dayanılarak başkaları nezdinde caizdir. el-Ferrâ: 'Rahube'l-bilâd' (رَحُبَ الْبِلَادُ) ve 'erhabet' (أَرْحَبَتْ) denildiğini nakletmiştir; 'rahubet' (رَحُبَتْ) ise Hicaz ehlinin lehçesidir.' 'Tezîğu' kelimesinin anlamı konusunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre, çekilen zorluk, meşakkat ve şiddetten dolayı helak olmaktır. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: [Düşmana] karşı koyma ve [Peygamber'e] yardım hususunda haktan sapmak -yani meyletmek- [anlamındadır].

وَقِيلَ: مِنْ بَعْدِ مَا هَمَّ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِالتَّخَلُّفِ وَالْعِصْيَانِ ثُمَّ لَحِقُوا بِهِ. وَقِيلَ: هَمُّوا بالقفول فتاب الله عليهم وأمر هم بِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ) قِيلَ: تَوْبَتُهُ عَلَيْهِمْ أَنْ تَدَارَكَ قُلُوبَهُمْ حَتَّى لَمْ تَزِغْ، وَكَذَلِكَ سُنَّةُ الْحَقِّ مَعَ أَوْلِيَائِهِ إِذَا أَشْرَفُوا عَلَى الْعَطَبِ، وَوَطَّنُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى الْهَلَاكِ أَمْطَرَ عَلَيْهِمْ سَحَائِبَ الْجُودِ فَأَحْيَا قُلُوبَهُمْ. وَيُنْشَدُ:

Bir diğer görüşe göre: Onlardan bir grup geri kalmaya ve itaatsizlik etmeye niyetlendikten sonra ona yetiştiler, demektir. Bir diğer görüşe göre: Geri dönmeye niyetlendiler; Allah onların tevbelerini kabul buyurdu ve dönmelerini emretti. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } “Sonra onların tevbelerini kabul buyurdu” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: O'nun onların tevbesini kabul etmesi, kalplerini kaymaktan muhafaza etmesidir. Helâke yaklaştıklarında ve nefislerini ölüme hazırladıklarında üzerlerine cömertlik bulutlarını yağdırıp kalplerini diriltmesi, Hakk'ın dostlarına yönelik bir sünnetidir. Nitekim şöyle şiir okunmuştur:

مِنْكَ أَرْجُو وَلَسْتُ أَعْرِفُ رَبًّا ... يُرْتَجَى مِنْهُ بَعْضُ مَا مِنْكَ أَرْجُو

Senden umarım; senden umduğumun bir kısmının kendisinden umulacağı başka bir Rab bilmem.

وَإِذَا اشْتَدَّتِ الشَّدَائِدُ فِي الْأَرْ ... ضِ عَلَى الْخَلْقِ فَاسْتَغَاثُوا وَعَجُّوا

Yeryüzünde yaratılmışlara sıkıntılar şiddetlenip de feryat ve feryad-u figan ettiklerinde,

وَابْتَلَيْتَ الْعِبَادَ بِالْخَوْفِ وَالْجُو ... عِ وَصَرُّوا عَلَى الذُّنُوبِ وَلَجُّوا

Kullarını korku ve açlıkla imtihan ettiğinde, onlar da günahlarda ısrar edip direttiklerinde,

لَمْ يَكُنْ لِي سِوَاكَ رَبِّي مَلَاذٌ ... فَتَيَقَّنْتُ أَنَّنِي بِكَ أَنْجُو

Rabbim! Senden başka sığınağım olmadı, kesin olarak anladım ki seninle kurtulurum.

وَقَالَ فِي حَقِّ الثَّلَاثَةِ:" ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا"" فَقِيلَ: مَعْنَى" ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ" أَيْ وَفَّقَهُمْ لِلتَّوْبَةِ لِيَتُوبُوا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى تَابَ عَلَيْهِمْ، أَيْ فَسَّحَ لَهُمْ وَلَمْ يُعَجِّلْ عِقَابَهُمْ لِيَتُوبُوا. وَقِيلَ: تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَثْبُتُوا عَلَى التَّوْبَةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَرْجِعُوا إِلَى حَالِ الرِّضَا عَنْهُمْ. وَبِالْجُمْلَةِ فَلَوْلَا مَا سَبَقَ لَهُمْ فِي عِلْمِهِ أَنَّهُ قَضَى لَهُمْ بِالتَّوْبَةِ مَا تَابُوا، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ ﵇: (اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ له).

Üç kişi hakkında da: { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا } “Sonra tevbe etsinler diye onların tevbelerini kabul buyurdu” buyurmuştur. Denildi ki: { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } ifadesinin manası: Tevbe etsinler diye onları tevbeye muvaffak kıldı, demektir. Denildi ki: Manası, tevbe etsinler diye onlara mühlet verdi ve cezalarını aceleye getirmedi, demektir. Denildi ki: Tevbe üzerinde sebat etsinler diye onların tevbelerini kabul buyurdu. Denildi ki: Manası, kendilerinden razı olunan hale dönsünler diye onların tevbelerini kabul buyurdu, demektir. Kısacası, O'nun ilminde kendilerine tevbe takdir edilmiş olmasaydı tevbe edemezlerdi; bunun delili de o (aleyhisselâm)'ın: (اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ له) “Çalışın, zira herkes ne için yaratılmışsa ona kolaylaştırılmıştır” buyruğudur.

[سورة التوبة (٩): آية ١١٨]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 118]

وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨)

{ وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨) } “Ve [haklarındaki hüküm] ertelenen o üç kişinin de [tevbelerini kabul etti]. Bütün genişliğine rağmen yeryüzü onlara dar gelmiş, nefisleri de kendilerini sıkıştırmıştı ve Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka bir sığınak olmadığını anlamışlardı. Sonra tevbe etsinler diye onların tevbelerini kabul buyurdu. Şüphesiz Allah, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا) قِيلَ: عَنِ التَّوْبَةِ عَنْ مُجَاهِدٍ وَأَبِي مَالِكٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ. وَحُكِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ مَعْنَى" خُلِّفُوا" تُرِكُوا، لِأَنَّ مَعْنَى خَلَّفْتُ فُلَانًا تَرَكْتُهُ وَفَارَقْتُهُ قَاعِدًا عَمَّا نَهَضْتُ فِيهِ. وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ بْنُ خالد" خُلِّفُوا" أي أقاموا

Yüce Allah'ın: { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا } “Ve [haklarındaki hüküm] ertelenen o üç kişinin de [tevbelerini kabul etti]” âyeti hakkında; Mücâhid ve Ebû Mâlik'ten [nakledildiğine göre]: «Tevbeden [geri bırakılanlar]» denilmiştir. Katâde ise: «Tebük Gazvesi'nden [geri kalanlar]» demiştir. Muhammed b. Zeyd'den nakledildiğine göre { خُلِّفُوا } kelimesinin anlamı «bırakıldılar / terk edildiler» demektir. Çünkü «falan kimseyi arkamda bıraktım (خَلَّفْتُ فُلَانًا)» sözü; «ben bir iş için harekete geçmişken onu o işe kalkışmayıp oturur halde bırakıp ayrıldım» anlamına gelir. İkrime b. Hâlid ise { خُلِّفُوا } şeklinde okumuştur ki bu da «yani kaldılar / yerlerinde durdular

بِعَقِبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَرُوِيَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّهُ قَرَأَ" خَالَفُوا". وَقِيلَ" خُلِّفُوا" أَيْ أُرْجِئُوا وَأُخِّرُوا عَنِ الْمُنَافِقِينَ فَلَمْ يَقْضِ فِيهِمْ بِشَيْءٍ. وَذَلِكَ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ لَمْ تُقْبَلْ تَوْبَتُهُمْ، وَاعْتَذَرَ أَقْوَامٌ فَقَبِلَ عذر هم، وَأَخَّرَ النَّبِيُّ ﷺ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةَ حَتَّى نَزَلَ فِيهِمُ الْقُرْآنُ. وَهَذَا هُوَ الصحيح لما رواه مسلم والبخاري وغير هما. وَاللَّفْظُ لِمُسْلِمٍ قَالَ كَعْبٌ: كُنَّا خُلِّفْنَا أَيُّهَا الثَّلَاثَةُ عَنْ أَمْرِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ حَلَفُوا لَهُ فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ، وَأَرْجَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَمْرَنَا حَتَّى قَضَى اللَّهُ فِيهِ، فَبِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا" وَلَيْسَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ مِمَّا خُلِّفْنَا تَخَلُّفَنَا عَنِ الْغَزْوِ، وَإِنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إِيَّانَا وَإِرْجَاؤُهُ أَمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ وَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ فَقَبِلَ مِنْهُ. وَهَذَا الْحَدِيثُ فِيهِ طُولٌ، هَذَا آخِرُهُ. وَالثَّلَاثَةُ الَّذِينَ خُلِّفُوا هُمْ: كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ وَمُرَارَةُ بْنُ ربيعة العامري وهلال ابن أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ وَكُلُّهُمْ مِنَ الْأَنْصَارِ. وَقَدْ خَرَّجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ حَدِيثَهُمْ، فَقَالَ مُسْلِمٌ عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ في غزوة غَزَاهَا قَطُّ إِلَّا فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ غَيْرَ أَنِّي قَدْ تَخَلَّفْتُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ وَلَمْ يُعَاتِبْ أَحَدًا تَخَلَّفَ عَنْهُ إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ يُرِيدُونَ عِيرَ قُرَيْشٍ حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عدو هم عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الْإِسْلَامِ وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدُ بَدْرٍ وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا وَكَانَ مِنْ خَبَرِي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ: أَنِّي لَمْ أَكُنْ قَطُّ أَقْوَى وَلَا أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْهُ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ وَاللَّهِ مَا جَمَعْتُ قَبْلَهَا رَاحِلَتَيْنِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ فَغَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حَرٍّ شَدِيدٍ وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا وَاسْتَقْبَلَ عَدُوًّا كَثِيرًا فَجَلَا لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهِمْ فَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِ الَّذِي يُرِيدُ وَالْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَثِيرٌ وَلَا يَجْمَعُهُمْ كِتَابٌ حَافِظٌ

...Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in peşisıra (ardından) [kaldılar]. Câfer b. Muhammed'den onun { خَالَفُوا } “muhalefet ettiler” şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. { خُلِّفُوا } ifadesinin, münafıklardan ayrı tutularak [haklarındaki hüküm] ertelendi, geciktirildi ve haklarında [hemen] bir hüküm verilmedi manasında olduğu da söylenmiştir. Şöyle ki, münafıkların tevbeleri kabul edilmemişti; birtakım kimseler özür beyan etmiş, o da özürlerini kabul etmişti. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise haklarında Kur'an ininceye kadar bu üç kişinin durumunu tehir etmişti. Sahih olan görüş de budur; nitekim Müslim, Buhârî ve diğerleri bunu rivayet etmiştir. Lafız Müslim'e ait olup Ka'b şöyle demiştir: «Biz üçümüz, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e yemin edip de onun da kendilerinden [özürlerini] kabul ederek biat aldığı ve kendileri için bağışlanma dilediği kimselerin durumundan geriye bırakılmıştık. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Allah bu hususta hükmünü verinceye kadar bizim durumumuzu erteledi. İşte Yüce Allah'ın: { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا } “Ve [haklarındaki hüküm] ertelenen o üç kişinin de...” buyruğu bu sebepledir. Allah'ın zikrettiği geri bırakılmamız, savaştan geri kalmamız değildir; aksine onun, [yalan yere] yemin edip kendisine özür beyan eden ve kendisinden bu özrü kabul edilen kimselerden bizi ayrı tutup durumumuzu tehir etmesidir.» Bu uzunca bir hadis olup bu kısım onun sonudur. Geriye bırakılan bu üç kişi: Ka'b b. Mâlik, Mürâre b. Rebî' el-Âmirî ve Hilâl b. Ümeyye el-Vâkıfî'dir; hepsi de Ensâr'dandır. Buhârî ve Müslim onların hadisini tahric etmiştir. Müslim'in rivayetinde Ka'b b. Mâlik şöyle demiştir: «Ben, Tebük Gazvesi müstesna, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bizzat katıldığı hiçbir gazveden geri kalmadım. Ancak Bedir Gazvesi'nden geri kalmıştım; [fakat o zaman da] kendisinden geri kalan hiç kimseyi kınamamıştı. Zira Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Müslümanlar sadece Kureyş'in kervanını ele geçirmek maksadıyla yola çıkmışlardı; nihayet Allah onları düşmanlarıyla kararlaştırılmamış bir vakitte karşı karşıya getirdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte İslâm üzere sözleştiğimiz Akabe gecesinde de hazır bulundum; insanlar arasında Bedir daha çok anılsa bile, Akabe'de bulunmuş olmayı Bedir'de bulunmaya değişmem. Tebük Gazvesi'nde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den geri kaldığım zamanki durumuma gelince: Bu gazveden geri kaldığım zamanki kadar hiçbir vakit daha kuvvetli ve daha varlıklı olmamıştım. Vallahi bundan önce hiçbir zaman iki binek devesine birden sahip olamamıştım; nihayet bu gazvede iki binek devesini bir araya getirdim. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu gazveye şiddetli bir sıcakta çıktı; uzak bir sefere, çöllere ve çok kalabalık bir düşmana yöneldi. Gazvelerinin hazırlığını eksiksiz yapsınlar diye Müslümanlara durumu açıkça bildirdi ve yönelmek istediği istikameti onlara haber verdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraber olan Müslümanlar pek çoktu ve onları kayıt altına alan bir kütük...»

- يُرِيدُ بِذَلِكَ الدِّيوَانَ- قَالَ كَعْبٌ: فَقَلَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَغَيَّبَ يَظُنُّ أَنَّ ذَلِكَ سَيَخْفَى لَهُ مَا لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَغَزَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تِلْكَ الْغَزْوَةَ حِينَ طَابَتِ الثِّمَارُ وَالظِّلَالُ فَأَنَا إِلَيْهَا أَصْعَرُ فَتَجَهَّزَ إِلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَطَفِقْتُ أَغْدُو لِكَيْ أَتَجَهَّزَ مَعَهُمْ فَأَرْجِعُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا وَأَقُولُ فِي نَفْسِي: أَنَا قَادِرٌ عَلَى ذَلِكَ إِذَا أَرَدْتُ! فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ يَتَمَادَى بِي حَتَّى اسْتَمَرَّ بِالنَّاسِ الْجِدُّ فَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ غَازِيًا وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَلَمْ أَقْضِ مِنْ جِهَازِي شَيْئًا ثُمَّ غَدَوْتُ فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا فَلَمْ يَزَلْ كَذَلِكَ يَتَمَادَى بِي حَتَّى أَسْرَعُوا وَتَفَارَطَ الغزو فهممت أن أرتحل فَأُدْرِكُهُمْ فَيَا لَيْتَنِي فَعَلْتُ! ثُمَّ لَمْ يُقَدَّرْ ذلك لي فطفقت إذا خَرَجْتُ فِي النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يُحْزِنُنِي أَنِّي لَا أَرَى لِي أُسْوَةً إِلَّا رَجُلًا مَغْمُوصًا عَلَيْهِ فِي النِّفَاقِ أَوْ رَجُلًا مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى بَلَغَ تَبُوكَ فَقَالَ وَهُوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ: (مَا فَعَلَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ)؟ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلَمَةَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَالنَّظَرُ فِي عِطْفَيْهِ. فَقَالَ لَهُ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ: بِئْسَ مَا قُلْتَ! وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إِلَّا خَيْرًا. فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَبَيْنَمَا هُوَ عَلَى ذَلِكَ رَأَى رَجُلًا مُبْيَضًّا يَزُولُ بِهِ السَّرَابُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (كُنْ أَبَا خَيْثَمَةَ) فَإِذَا هُوَ أَبُو خَيْثَمَةَ الْأَنْصَارِيُّ وَهُوَ الَّذِي تَصَدَّقَ بِصَاعِ التَّمْرِ حَتَّى لَمَزَهُ الْمُنَافِقُونَ. فَقَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ: فَلَمَّا بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ تَوَجَّهَ قَافِلًا مِنْ تَبُوكَ حَضَرَنِي بَثِّي فَطَفِقْتُ أَتَذَكَّرُ الْكَذِبَ وَأَقُولُ: بِمَ أَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدًا وَأَسْتَعِينُ عَلَى ذَلِكَ كُلَّ ذِي رَأْيٍ مِنْ أَهْلِي فَلَمَّا قِيلَ لِي: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ أَظَلَّ قَادِمًا زَاحَ عَنِّي الْبَاطِلُ حَتَّى عَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَنْجُوَ مِنْهُ بِشَيْءٍ أَبَدًا، فَأَجْمَعْتُ صِدْقَهُ، وَصَبَّحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَادِمًا، وَكَانَ إِذَا قَدِمَ من سفر بدأ بالمسجد فركع فيه

-bununla divanı kastediyordu- Ka'b dedi ki: "Geri kalmak isteyen pek az kimse vardı ki, hakkında Allah Teâlâ'dan bir vahiy inmediği müddetçe bunun kendisi için gizli kalacağını sanmasın. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu gazveye meyvelerin ve gölgelerin en tatlı olduğu bir zamanda çıktı; ben de bunlara çok meyilliydim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki Müslümanlar bu [sefer] için hazırlandılar. Ben de onlarla birlikte hazırlanmak için sabahleyin çıkıyor, fakat hiçbir işi halletmeden geri dönüyor ve kendi kendime: 'İstediğim takdirde buna gücüm yeter!' diyordum. İnsanlar gayretle işi ciddiye alıp yürütünceye kadar bu durum bende uzayıp gitti. Nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberindeki Müslümanlar bir sabah gazveye çıktılar; ben ise hazırlığımdan hiçbir şeyi tamamlamamıştım. Sonra sabahleyin [yine] çıktım, bir şey halletmeden döndüm. Onlar hızlanıp gazve uzaklaşıncaya kadar bu hal bende böylece uzayıp gitti. Bunun üzerine yola çıkıp onlara yetişmeyi kastettim; keşke yapsaydım! Fakat bu bana takdir edilmedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çıkışından sonra insanların arasına çıktığımda, nifak hususunda töhmet altında olan ya da Allah'ın mazur gördüğü zayıflardan başka kendime bir emsal göremeyişim beni üzmeye başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'e varıncaya kadar beni anmadı. Tebük'te topluluğun içinde otururken: «Ka'b b. Mâlik ne yaptı?» diye sordu. Benî Selime'den bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, iki hırkası ve omuzlarına [kibirle] bakması onu alıkoydu!' dedi. Muâz b. Cebel ona: 'Ne kötü söyledin! Vallahi ey Allah'ın Resûlü, biz onun hakkında hayırdan başka bir şey bilmiyoruz' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu. O bu haldeyken serabın içinde hareket eden beyazlar giyinmiş bir adam gördü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ebû Hayseme olasın!» buyurdu; bir de baktılar ki o, Ebû Hayseme el-Ensârî'dir. O, bir sâ' hurma sadaka verdiği için münafıkların kendisini ayıpladığı kimsedir. Ka'b b. Mâlik dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tebük'ten dönmek üzere yöneldiği haberi bana ulaşınca kederim bastırdı; yalan [özürler] düşünmeye başladım ve: 'Yarın onun öfkesinden ne ile kurtulurum?' diyordum. Bu hususta ailemden her görüş sahibinden yardım istiyordum. Bana: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gelmek üzere yaklaştı' denilince, bâtıl [düşünceler] benden uzaklaşıp gitti; nihayet hiçbir [yalan] ile ondan asla kurtulamayacağımı anladım ve ona doğruyu söylemeye karar verdim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir sabah vakti geldi. Bir seferden geldiği zaman önce mescide başlar, orada iki rekat...

رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَهُ الْمُتَخَلِّفُونَ فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ وَيَحْلِفُونَ لَهُ، وَكَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ رَجُلًا فَقَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَانِيَتَهُمْ وَبَايَعَهُمْ واستغفر لهم ووكل سرائر هم إِلَى اللَّهِ حَتَّى جِئْتُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ: (تَعَالَ) فَجِئْتُ أَمْشِي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ لِي: (مَا خَلَّفَكَ أَلَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ)؟ قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا لَرَأَيْتُ أَنِّي سَأَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ وَلَقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلًا وَلَكِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثَ كَذِبٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي لَيُوشِكَنَّ الله أن يسخطك علي، ولين حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَيَّ فِيهِ أَنِّي لَأَرْجُو فِيهِ عُقْبَى اللَّهِ، وَاللَّهِ مَا كَانَ لِي عُذْرٌ، وَاللَّهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلَا أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أما هَذَا فَقَدْ صَدَقَ فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ). فَقُمْتُ وَثَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلَمَةَ فَاتَّبَعُونِي فَقَالُوا لِي: وَاللَّهِ مَا عَلِمْنَاكَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قَبْلَ هَذَا! لَقَدْ عَجَزْتَ فِي أَلَّا تَكُونَ اعْتَذَرْتَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمَا اعْتَذَرَ بِهِ إِلَيْهِ الْمُتَخَلِّفُونَ، فَقَدْ كَانَ كَافِيكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَكَ!. قَالَ: فَوَاللَّهِ مَا زَالُوا يُؤَنِّبُونِي حَتَّى أَرَدْتُ أَنْ أَرْجِعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأُكَذِّبُ نَفْسِي. قَالَ: ثُمَّ قُلْتُ لَهُمْ هَلْ لَقِيَ هَذَا مَعِي مِنْ أَحَدٍ؟ قَالُوا: نَعَمْ! لَقِيَهُ مَعَكَ رَجُلَانِ قَالَا مِثْلَ مَا قُلْتَ، فَقِيلَ لَهُمَا مِثْلَ مَا قِيلَ لَكَ. قَالَ قُلْتُ: مَنْ هُمَا؟ قَالُوا: مُرَارَةُ بْنُ رَبِيعَةَ الْعَامِرِيُّ وَهِلَالُ بْنُ أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ. قَالَ: فَذَكَرُوا لِي رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شَهِدَا بَدْرًا فِيهِمَا أُسْوَةٌ، قَالَ: فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُمَا لِي. قَالَ: وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلَامِنَا أَيُّهَا الثَّلَاثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ. قَالَ: فَاجْتَنَبَنَا النَّاسُ، وَقَالَ: وَتَغَيَّرُوا لَنَا، حَتَّى تَنَكَّرَتْ لِي فِي نَفْسِي الْأَرْضُ، فَمَا هِيَ بِالْأَرْضِ الَّتِي أَعْرِفُ، فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، فَأَمَّا صَاحِبَايَ فَاسْتَكَانَا وَقَعَدَا فِي بُيُوتِهِمَا يَبْكِيَانِ، وَأَمَّا أَنَا فَكُنْتُ أَشَبَّ الْقَوْمِ وَأَجْلَدَهُمْ، فَكُنْتُ أَخْرُجُ فَأَشْهَدُ الصَّلَاةَ وَأَطُوفُ فِي الْأَسْوَاقِ وَلَا يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ، وَآتِي

[Mescitte] iki rekât namaz kıldı, sonra insanların [huzuruna] oturdu. O böyle yapınca [sefere katılmayıp] geride kalanlar ona gelip özür beyan etmeye ve ona yemin etmeye başladılar. Bunlar seksen küsur kişiydi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların açık beyanlarını kabul etti, onlardan biat aldı, onlar için bağışlanma diledi ve gizli hallerini Allah'a havale etti. Nihayet ben geldim; selâm verdiğimde öfkeli kimsenin tebessümü gibi tebessüm etti, sonra: «تَعَالَ» «Gel!» buyurdu. Yürüyerek gelip önünde oturdum. Bana: «مَا خَلَّفَكَ أَلَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ» «Seni [seferden] alıkoyan neydi? Binek satın almamış mıydın?» buyurdu. [Ka'b] dedi ki: Şöyle dedim: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a yemin olsun ki şayet dünyalıklardan senin dışındaki birinin yanında oturuyor olsaydım, bir mazeret öne sürerek onun öfkesinden kurtulacağımı düşünürdüm; çünkü bana söz söyleme/tartışma kabiliyeti verilmiştir. Fakat Allah'a yemin ederim ki kesin olarak bildim ki bugün sana beni benden razı kılacağın yalan bir söz söylesem, çok geçmeden Allah seni bana öfkelendirir. Eğer sana karşı bana öfkeleneceğin doğru bir söz söylersem, bunun hakkında da Allah'ın hayırlı akıbetini umarım. Allah'a yemin olsun ki hiçbir mazeretim yoktu. Allah'a yemin olsun ki senden geri kaldığım andaki kadar hiçbir vakit daha güçlü ve daha varlıklı olmamıştım." Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «أما هَذَا فَقَدْ صَدَقَ فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ» «Bu kişiye gelince, o doğru söyledi. Haydi kalk git; Allah senin hakkında hükmedinceye kadar [bekle]!» buyurdu. Bunun üzerine kalktım; Benî Selime'den bazı adamlar sıçrayıp peşime düştüler ve bana: "Allah'a yemin olsun ki bundan önce senin bir günah işlediğini bilmezdik! Seferden geri kalanların Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e beyan ettiği gibi bir mazeret beyan edememekle acizlik gösterdin; oysa Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in senin için istiğfar etmesi günahına yeterli gelirdi!" dediler. [Ka'b] dedi ki: Allah'a yemin olsun ki beni o kadar kınadılar ki nihayet Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e dönüp kendimi yalanlamayı dahi istedim. Dedi ki: Sonra onlara: "Benimle birlikte bu duruma düşen başka biri var mı?" diye sordum. "Evet! Seninle birlikte iki adam daha aynı duruma düştü; onlar da senin söylediğin gibi söylediler ve onlara da sana söylenenin aynısı söylendi" dediler. Dedim ki: "O ikisi kimdir?" Dediler ki: "Murâre b. Rebî' el-Âmirî ve Hilâl b. Ümeyye el-Vâkıfî'dir." [Ka'b] dedi ki: Bana Bedir'e katılmış, kendilerinde örnek alınacak haslet bulunan iki salih adamı zikrettiler. Dedi ki: O ikisini bana zikrettiklerinde yoluma devam ettim. Dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), geride kalanlar arasından biz üçümüzle konuşulmasını Müslümanlara yasakladı. Dedi ki: Bunun üzerine insanlar bizden uzak durdu ve bize karşı tavır değiştirdiler; öyle ki yeryüzü benim iç dünyamda tanınmaz hale geldi, bildiğim yeryüzü değildi artık. Bu hal üzere elli gece kaldık. İki arkadaşıma gelince, onlar boyun eğip evlerinde oturup ağladılar. Bana gelince, ben topluluğun en genci ve en dayanıklısı idim; dışarı çıkar, namazda hazır bulunur, çarşılarda dolaşırdım ama kimse benimle konuşmazdı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelir...

رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهُوَ فِي مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلَاةِ، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي: هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلَامِ أَمْ لَا! ثُمَّ أُصَلِّي قَرِيبًا مِنْهُ وَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ، فَإِذَا أَقْبَلْتُ عَلَى صَلَاتِي نَظَرَ إِلَيَّ وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أَعْرَضَ عَنِّي حَتَّى إِذَا طَالَ ذَلِكَ عَلَيَّ مِنْ جَفْوَةِ الْمُسْلِمِينَ مَشَيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ، وَهُوَ ابْنُ عَمِّي وَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَيَّ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَوَاللَّهِ مَا رَدَّ عَلَيَّ السَّلَامَ، فَقُلْتُ لَهُ: يَا أَبَا قَتَادَةَ أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ! هَلْ تَعْلَمَنَّ أَنِّي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ؟ قَالَ: فَسَكَتَ فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ فَقَالَ: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ! فَفَاضَتْ عَيْنَايَ وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الْجِدَارَ، فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي فِي سُوقِ الْمَدِينَةِ إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ نَبَطِ أَهْلِ الشَّامِ مِمَّنْ قَدِمَ بِالطَّعَامِ يَبِيعُهُ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ: مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ؟ قَالَ: فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ إِلَيَّ حَتَّى جَاءَنِي فَدَفَعَ إِلَيَّ كِتَابًا مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ، وَكُنْتُ كَاتِبًا فَقَرَأْتُهُ فَإِذَا فِيهِ: أَمَّا بَعْدُ! فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنَا أَنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ، وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللَّهُ بِدَارِ هو ان وَلَا مَضْيَعَةٍ فَالْحَقْ بِنَا نُوَاسِكَ. قَالَ فَقُلْتُ، حين قرأتها: وهذه أيضا من البلاء! فتياممت بِهَا التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهُ بِهَا حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ مِنَ الْخَمْسِينَ وَاسْتَلْبَثَ الْوَحْيُ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَأْتِينِي فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ. قَالَ فَقُلْتُ: أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ؟ قَالَ: لَا بَلِ اعْتَزِلْهَا فَلَا تَقْرَبَنَّهَا. قَالَ: فَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبِيَّ بِمِثْلِ ذَلِكَ. قَالَ فَقُلْتُ لِامْرَأَتِي: الْحَقِي بِأَهْلِكِ فكوني عند هم حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِي هَذَا الْأَمْرِ. قَالَ: فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلَالِ بْنِ أُمَيَّةَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ هِلَالَ بْنَ أُمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ، فَهَلْ تَكْرَهُ أَنْ أَخْدُمَهُ؟ قَالَ: (لَا وَلَكِنْ لَا يَقْرَبَنَّكِ) فَقَالَتْ: إنه والله ما به حركة إلى شي! وَوَاللَّهِ مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَوْمِهِ هَذَا. قَالَ: فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِي لَوِ اسْتَأْذَنْتَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي امْرَأَتِكَ فَقَدْ أَذِنَ لِامْرَأَةِ هِلَالِ بْنِ أُمَيَّةَ أَنْ تَخْدُمَهُ. قَالَ فَقُلْتُ: لَا أَسْتَأْذِنُ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَمَا يُدْرِينِي مَاذَا يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إذا

...Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e [gelir], namazdan sonra meclisinde otururken ona selâm verirdim ve içimden: 'Acaba selâmı alırken dudaklarını kıpırdattı mı kıpırdatmadı mı?' derdim. Sonra ona yakın bir yerde namaz kılar ve gizlice ona bakardım. Namazıma yöneldiğimde bana bakar, ona doğru döndüğümde ise benden yüz çevirirdi. Müslümanların bu katı tutumu bana uzun gelince [nihayet bir gün] yürüdüm ve amcamın oğlu ve insanların bana en sevimlisi olan Ebû Katâde'nin bahçe duvarına tırmandım. Ona selâm verdim; vallahi selâmımı almadı! Ona: 'Ey Ebû Katâde! Allah aşkına söyle! Benim Allah'ı ve Resûlünü sevdiğimi biliyor musun?' dedim. Dedi ki: Sustu. Tekrar [yemin vererek] sordum, yine sustu. Bir kez daha yemin vererek sordum; bu defa: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir!' dedi. Gözlerimden yaşlar boşandı ve arkamı dönüp duvardan aştım. Medine çarşısında yürüdüğüm bir sırada, Medine'de satmak üzere yiyecek getirmiş olan Şamlı Nebatîlerden birinin: 'Bana Ka'b b. Mâlik'i kim gösterir?' dediğini duydum. Dedi ki: İnsanlar ona beni işaret etmeye başladılar; nihayet yanıma geldi ve bana Gassân melikinden bir mektup verdi. Ben okuma yazma bilen biriydim; mektubu okudum, içinde şunlar yazıyordu: 'Emmâ ba'd! Efendinin sana cefa edip yüz çevirdiğini öğrendik. Allah seni horlanma ve ziyan yurdunda bırakmamıştır; bize katıl, sana sahip çıkıp yardım edelim.' Dedi ki: Mektubu okuduğumda: 'Bu da imtihandandır!' dedim. Mektubu tandıra yöneltip onunla tandırı tutuşturdum. Nihayet elli günden kırkı geçip vahiy de gecikince, bir de baktım ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in elçisi bana gelip: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sana eşinden uzak durmanı emrediyor!' dedi. Dedi ki: 'Onu boşayayım mı, yoksa ne yapayım?' dedim. O: 'Hayır, bilakis ondan uzak dur ve ona kesinlikle yaklaşma!' dedi. Dedi ki: [Resûlullah] iki arkadaşıma da bunun bir benzerini gönderdi. Dedi ki: Eşime: 'Ailenin yanına git ve Allah bu mesele hakkında hükmünü verene kadar onların yanında kal' dedim. Dedi ki: Hilâl b. Ümeyye'nin hanımı Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Hilâl b. Ümeyye kendisine bakacak kimsesi ve hizmetçisi olmayan yaşlı bir adamdır; ona hizmet etmemi kerih görür müsün?' dedi. Resûlullah: «Hayır, fakat sana asla yaklaşmasın!» buyurdu. Kadın: 'Vallahi onda hiçbir şeye mecal kalmamıştır! Vallahi başına bu iş geldiğinden bugüne kadar ağlayıp durmaktadır' dedi. Dedi ki: Ailemden bazıları: 'Keşke hanımın konusunda Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den izin isteseydin; zira o, Hilâl b. Ümeyye'nin hanımına ona hizmet etmesi için izin verdi' dediler. Dedi ki: Ben de: 'Onun hakkında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den izin istemem. Zira ben genç bir adamım;...

اسْتَأْذَنْتُهُ فِيهَا وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ! قَالَ: فَلَبِثْتُ بِذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ فَكَمُلَ لَنَا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينِ نُهِيَ عَنْ كَلَامِنَا. قَالَ: ثُمَّ صَلَّيْتُ صَلَاةَ الْفَجْرِ صَبَاحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحَالِ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ مِنَّا قَدْ ضَاقَتْ عَلَيَّ نَفْسِي وَضَاقَتْ عَلَيَّ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أَوْفَى عَلَى سَلْعٍ يَقُولُ بِأَعْلَى صَوْتِهِ: يَا كَعْبُ بْنَ مَالِكٍ أَبْشِرْ. قَالَ: فَخَرَرْتُ سَاجِدًا وَعَرَفْتُ أَنْ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ. قَالَ: فَآذَنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ النَّاسَ بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلَاةَ الْفَجْرَ فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا فَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبِيَّ مُبَشِّرُونَ وَرَكَضَ رَجُلٌ إِلَيَّ فَرَسًا وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أَسْلَمَ قِبَلِي وَأَوْفَى الْجَبَلَ فَكَانَ الصَّوْتُ أَسْرَعَ مِنَ الْفَرَسِ فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي نَزَعْتُ لَهُ ثُوبَيَّ فَكَسَوْتُهُ إِيَّاهُمَا بِبِشَارَتِهِ، وَاللَّهِ مَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ، وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ فَلَبِسْتُهُمَا فَانْطَلَقْتُ أَتَأَمَّمُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا يُهَنِّئُونَنِي بِالتَّوْبَةِ وَيَقُولُونَ: لِتَهْنِئْكَ تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ وَحَوْلَهُ النَّاسُ فَقَامَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّأَنِي وَاللَّهِ مَا قَامَ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ. قَالَ: فَكَانَ كَعْبٌ لَا يَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ. قَالَ كَعْبٌ: فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ وَهُوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ وَيَقُولُ: (أَبْشِرْ بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ). قَالَ: فَقُلْتُ أَمِنْ عِنْدَ اللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِكَ؟ قَالَ: (لَا بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ). وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إذا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّ وَجْهَهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ. قَالَ: وَكُنَّا نَعْرِفُ ذَلِكَ. قَالَ: فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ مِنْ تَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيَّ أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ). قَالَ فَقُلْتُ: فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ. قَالَ وَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا أَنْجَانِي بِالصِّدْقِ، وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَلَّا أُحَدِّثَ إِلَّا صِدْقًا مَا بَقِيتُ. قَالَ: فَوَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبْلَاهُ اللَّهُ في صدق الحديث منذ ذكرت

[Ben de onun gibi] hanımım hususunda izin isteseydim; halbuki ben genç bir adamdım! [Ka‘b] dedi ki: Bu minval üzere on gece daha kaldım; böylece bizimle konuşulması yasaklandığı andan itibaren elli gece tamamlanmış oldu. [Ka‘b] dedi ki: Sonra ellinci gecenin sabahında evlerimizden birinin damında sabah namazını kıldım. Allah'ın bizden bahsettiği o hal üzere; canım daralmış ve yeryüzü bütün genişliğine rağmen bana dar gelmiş vaziyette otururken, Sel‘ [Dağı]'nın tepesine çıkmış ve var gücüyle: "Ey Ka‘b b. Mâlik, müjdeler olsun!" diye haykıran bir münâdînin sesini işittim. [Ka‘b] dedi ki: Hemen secdeye kapandım ve bir kurtuluşun geldiğini anladım. Dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabah namazını kıldırdığında Allah'ın tevbemizi kabul buyurduğunu insanlara duyurdu. İnsanlar da bize müjde vermek üzere gittiler; iki arkadaşımın tarafına müjdeciler gitti. Bir adam bana doğru atını koşturdu, Eslem [kabilesin]den bir koşucu da bana doğru koşup dağın tepesine çıktı; ses, attan daha hızlı ulaştı. Müjde veren sesini duyduğum zat yanıma gelince, getirdiği müjdeye karşılık iki parça elbisemi çıkarıp ona giydirdim. Vallahi o gün bunlardan başka elbisem yoktu. İki parça elbise ödünç aldım ve onları giydim, sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e yönelerek yola çıktım. İnsanlar grup grup beni karşılıyor, tevbeden ötürü beni tebrik ediyor ve: "Allah'ın tevbeni kabul etmesi sana kutlu olsun!" diyorlardı. Nihayet mescide girdim; bir de baktım ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) mescidde oturuyor, etrafında da insanlar var. Talha b. Ubeydullah koşarak ayağa kalktı, nihayet benimle musafaha edip beni tebrik etti. Vallahi Muhacirlerden onun dışında başka kimse ayağa kalkmadı. [Râvi] dedi ki: Ka‘b, Talha'nın bu tavrını hiç unutmazdı. Ka‘b dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e selâm verdiğimde, yüzü sevinçten parıldayarak şöyle buyurdu: « (أَبْشِرْ بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ) » «Annenin seni doğurduğu günden beri üzerinden geçen en hayırlı gün ile müjdelen!» [Ka‘b] dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, Allah katından mı yoksa senin katından mı?" dedim. « (لَا بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) » «Hayır, bilakis Allah katından!» buyurdu. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sevindiği zaman yüzü öyle nurlanırdı ki sanki yüzü bir ay parçası gibi olurdu. [Ka‘b] dedi ki: Biz bunu [onun yüz ifadesinden] anlardık. Dedi ki: Önüne oturduğumda: "Ey Allah'ın Resûlü, Allah'ın tevbemi kabul buyurmasının bir şükrü olarak malımın tamamını Allah ve Resûlü yolunda sadaka olarak bağışlamak istiyorum" dedim. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): « (أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ) » «Malının bir kısmını elinde tut, bu senin için daha hayırlıdır» buyurdu. [Ka‘b] dedi ki: "O halde Hayber'deki payımı elimde tutuyorum" dedim. Ve: "Ey Allah'ın Resûlü, Allah beni ancak doğru sözlülük ile kurtardı; tevbemin bir gereği olarak da hayatta kaldığım müddetçe sadece doğruyu söyleyeceğim" dedim. [Ka‘b] dedi ki: Vallahi Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bunu zikrettiğim günden...

ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى يَوْمِي هَذَا أَحْسَنَ مِمَّا أَبْلَانِي اللَّهُ بِهِ، وَاللَّهِ مَا تَعَمَّدْتُ كَذِبَةً مُنْذُ قُلْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى يَوْمِي هَذَا وَإِنِّي لَأَرْجُو اللَّهَ أَنْ يَحْفَظَنِي فِيمَا بَقِيَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ"- حَتَّى بَلَغَ-" إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ"- حَتَّى بَلَغَ-" اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ". قَالَ كَعْبٌ: وَاللَّهِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ مِنْ نِعْمَةٍ قَطُّ بَعْدَ إِذْ هَدَانِي اللَّهُ لِلْإِسْلَامِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَلَا أَكُونَ كَذَبْتُهُ فَأَهْلِكَ كَمَا هَلَكَ الَّذِينَ كَذَبُوا، إِنَّ اللَّهَ قَالَ لِلَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أَنْزَلَ الْوَحْيَ شَرَّ مَا قَالَ لِأَحَدٍ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ" [التوبة: ٩٦ - ٩٥]. قَالَ كَعْبٌ: كُنَّا خُلِّفْنَا أَيُّهَا الثَّلَاثَةُ عَنْ أَمْرِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ حَلَفُوا لَهُ فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ، وَأَرْجَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَمْرَنَا حَتَّى قَضَى اللَّهُ فِيهِ، فَبِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَعَلَى الثَّلاثَةِ" وَلَيْسَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ مِمَّا خُلِّفْنَا تَخَلُّفَنَا عَنِ الْغَزْوِ، وَإِنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إِيَّانَا وَإِرْجَاؤُهُ أَمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ وَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ فَقَبِلَ مِنْهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ) أَيْ بِمَا اتَّسَعَتْ يُقَالُ: مَنْزِلٌ رَحْبٌ وَرَحِيبٌ وَرُحَابٌ. وَ" مَا" مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِرَحْبِهَا، لِأَنَّهُمْ كَانُوا مَهْجُورِينَ لَا يُعَامَلُونَ وَلَا يُكَلَّمُونَ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى هِجْرَانِ أَهْلِ الْمَعَاصِي حَتَّى يَتُوبُوا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ) أَيْ ضَاقَتْ صُدُورُهُمْ بِالْهَمِّ وَالْوَحْشَةِ، وَبِمَا لَقُوهُ مِنَ الصَّحَابَةِ مِنَ الْجَفْوَةِ. (وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ) أَيْ تَيَقَّنُوا أَنْ لَا مَلْجَأَ يلجئون إِلَيْهِ فِي الصَّفْحِ عَنْهُمْ وَقَبُولِ التَّوْبَةِ مِنْهُمْ إِلَّا إِلَيْهِ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ. التَّوْبَةُ النَّصُوحُ أَنْ تَضِيقَ عَلَى التَّائِبِ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ، وَتَضِيقُ عَلَيْهِ نَفْسُهُ، كَتَوْبَةِ كَعْبٍ وَصَاحِبَيْهِ.

bugünüme kadar Müslümanlardan hiçbir kimseyi doğru sözlülük konusunda Allah'ın beni imtihan edip mükâfatlandırdığından daha güzel mükâfatlandırdığını bilmem. Vallahi Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bunu söylediğimden bugünüme kadar kasten hiçbir yalan söylemedim ve kalan ömrümde de Allah'ın beni koruyacağını umuyorum. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: { لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ } “Andolsun ki Allah, Peygamber'in, Muhâcirler'in ve Ensâr'ın tevbelerini kabul etti...” -şu kısma kadar indirdi:- { إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ } “...Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir. Ve geride bırakılan o üç kişinin de [tevbelerini kabul etti]. Bütün genişliğine rağmen yeryüzü onlara dar gelmiş, nefisleri de kendilerini sıkıştırmıştı...” -şu kısma kadar indirdi:- { اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “...Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun.” Ka'b dedi ki: Vallahi Allah beni İslâm'a ilettikten sonra bana lütfettiği hiçbir nimet, nefsimde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e doğru söylememden, ona yalan söyleyip de yalan söyleyenlerin helâk olduğu gibi helâk olmamamdan daha büyük olmamıştır. Şüphesiz Allah vahyi indirdiğinde yalan söyleyenler hakkında bir kimseye söylenebilecek en kötü sözü söylemiş ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “Onların yanına döndüğünüz zaman kendilerinden vazgeçesiniz diye Allah'a yemin edeceklerdir. Artık onlardan yüz çevirin; çünkü onlar murdardır. Kazanmakta olduklarının karşılığı olarak varacakları yer cehennemdir. Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz Allah yoldan çıkmış topluluktan razı olmaz.” [Tevbe: 95-96]. Ka'b dedi ki: Biz o üç kişi, yemin ettiklerinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kendilerinden [mazeretlerini] kabul edip biat aldığı ve kendileri için bağışlanma dilediği kimselerin durumundan geri bırakılmıştık. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Allah bu konuda hüküm verinceye kadar bizim işimizi erteledi. İşte Allah Azze ve Celle'nin: { وَعَلَى الثَّلاثَةِ } “Ve o üç kişinin de...” buyruğu bunun hakkındadır. Allah'ın geride bırakılmamızdan bahsettiği şey savaştan geri kalışımız değildir; bilakis onun bizi geride bırakması ve yemin edip mazeret beyan ederek kendisinden kabul gördüğü kimselerden bizim işimizi ertelemesidir. Yüce Allah'ın: { ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ } “Bütün genişliğine rağmen yeryüzü onlara dar gelmişti” buyruğu; yani genişliğine rağmen demektir. «Menzilün rahbün ve rahîbün ve ruhâbün» (geniş ev) denir. Buradaki { ما } mastariyedir; yani geniş olmasına rağmen yeryüzü onlara dar geldi demektir. Çünkü onlar terk edilmişlerdi; kendileriyle muamele yapılmıyor ve konuşulmuyordu. Bunda, tevbe edinceye kadar günahkâr kimselerin terk edilmesine delil vardır. Yüce Allah'ın: { وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ } “ve nefisleri de kendilerini sıkıştırmıştı” buyruğu; yani keder, yalnızlık ve sahâbîlerden gördükleri katılık sebebiyle göğüsleri daralmıştı demektir. { وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ } “ve Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka bir sığınak olmadığını anlamışlardı” yani kendilerini bağışlaması ve tevbelerini kabul etmesi hususunda O'ndan başka sığınacakları hiçbir sığınak olmadığını kesin olarak bildiler demektir. Ebû Bekir el-Verrâk dedi ki: Tevbe-i nasûh (samimi tevbe), Ka'b ve iki arkadaşının tevbesi gibi, yeryüzünün bütün genişliğine rağmen tevbe edene dar gelmesi ve nefsinin de kendisini sıkıştırmasıdır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) فَبَدَأَ بِالتَّوْبَةِ مِنْهُ. قَالَ أَبُو زَيْدٍ: غَلِطْتُ فِي أَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ: فِي الِابْتِدَاءِ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى، ظَنَنْتُ أَنِّي أُحِبُّهُ فَإِذَا هُوَ أَحَبَّنِي، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ" [المائدة: ٥٤]. وَظَنَنْتُ أَنِّي أَرْضَى عَنْهُ فَإِذَا هُوَ قَدْ رَضِيَ عَنِّي، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ" [المائدة: ١١٩]. وَظَنَنْتُ أَنِّي أَذْكُرُهُ فَإِذَا هُوَ يَذْكُرُنِي، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ". وَظَنَنْتُ أَنِّي أَتُوبُ فَإِذَا هُوَ قَدْ تَابَ عَلَيَّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا". وَقِيلَ: الْمَعْنَى ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَثْبُتُوا عَلَى التَّوْبَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا" [النساء: ١٣٦] وَقِيلَ: أَيْ فَسَّحَ لَهُمْ وَلَمْ يُعَجِّلْ عِقَابَهُمْ كما فعل بغير هم، قال ﷿:" فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ" [النساء: ١٦٠].

Yüce Allah'ın: { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Sonra tevbe etsinler diye onların tevbelerini kabul buyurdu. Şüphesiz Allah, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır” buyruğunda tevbe önce O'ndan başlamıştır. Ebû Zeyd şöyle demiştir: Allah Teâlâ ile olan başlangıcımda dört şeyde yanıldım: O'nu sevdiğimi sandım, meğer O beni sevmiş; nitekim Allah Teâlâ: { يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ } “[Allah] onları sever, onlar da O'nu severler” [Mâide: 54] buyurmuştur. O'ndan razı olduğumu sandım, meğer O benden razı olmuş; nitekim Allah Teâlâ: { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } “Allah onlardan razı olmuştur, onlar da O'ndan razı olmuşlardır” [Mâide: 119] buyurmuştur. O'nu andığımı sandım, meğer O beni anıyormuş; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” buyurmuştur. Tevbe ettiğimi sandım, meğer O benim tevbemi kabul buyurmuş; nitekim Allah Teâlâ: { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا } “Sonra tevbe etsinler diye onların tevbelerini kabul buyurdu” buyurmuştur. Denildi ki: Manası, tevbe üzerinde sebat etsinler diye onların tevbelerini kabul buyurdu, demektir; nitekim Yüce Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا } “Ey iman edenler! İman edin” [Nisâ: 136] buyurmuştur. Denildi ki: Yani başkalarına yaptığı gibi cezalarını aceleye getirmeyip onlara mühlet verdi; nitekim Azze ve Celle: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } “Yahudilerin zulmü sebebiyle kendilerine helâl kılınmış temiz şeyleri onlara haram kıldık” [Nisâ: 160] buyurmuştur.

[سورة التوبة (٩): آية ١١٩]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 119]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩) } “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun.”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ" هَذَا الْأَمْرُ بِالْكَوْنِ مَعَ أَهْلِ الصِّدْقِ حَسَنٌ بَعْدَ قِصَّةِ الثَّلَاثَةِ حِينَ نَفَعَهُمُ الصِّدْقُ وَذَهَبَ بِهِمْ عَنْ مَنَازِلِ الْمُنَافِقِينَ. قَالَ مُطَرِّفٌ: سَمِعْتُ مَالِكَ بْنَ أَنَسٍ يَقُولُ: قَلَّمَا كَانَ رَجُلٌ صَادِقًا لَا يَكْذِبُ إِلَّا مُتِّعَ بِعَقْلِهِ وَلَمْ يُصِبْهُ مَا يُصِيبُ غَيْرَهُ مِنَ الْهَرَمِ وَالْخَرَفِ. وَاخْتُلِفَ فِي الْمُرَادِ هُنَا بِالْمُؤْمِنِينَ وَالصَّادِقِينَ عَلَى أَقْوَالٍ، فَقِيلَ: هُوَ خِطَابٌ لِمَنْ آمَنَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَقِيلَ: هُوَ خِطَابٌ لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ، أَيِ اتَّقُوا مُخَالَفَةَ أَمْرِ اللَّهِ." وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ" أَيْ مَعَ الَّذِينَ خَرَجُوا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ لَا مَعَ الْمُنَافِقِينَ. أَيْ كُونُوا عَلَى مَذْهَبِ الصَّادِقِينَ وَسَبِيلِهِمْ. وَقِيلَ: هُمُ الْأَنْبِيَاءُ، أَيْ كُونُوا مَعَهُمْ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ فِي الْجَنَّةِ. وَقِيلَ: هُمُ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:" لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ" - الآية إلى قوله-" أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا" [البقرة: ١٧٧]. وَقِيلَ: هُمُ الْمُوفُونَ بِمَا عَاهَدُوا، وَذَلِكَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ" وَقِيلَ: هُمُ الْمُهَاجِرُونَ، لِقَوْلِ أَبِي بَكْرٍ يَوْمَ السقيفة إن الله سمانا الصادقين

Burada iki mesele bulunmaktadır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “ve doğrularla beraber olun” buyruğudur. Doğruluk ehliyle beraber olmayı emreden bu buyruk, doğruluğun kendilerine fayda verip münafıkların derekelerinden uzaklaştırdığı o üç kişinin kıssasından sonra pek güzel düşmüştür. Mutarrif şöyle demiştir: Mâlik b. Enes'in şöyle dediğini işittim: "Yalan söylemeyen dürüst/doğru bir kimse pek azdır ki aklından istifade ettirilmemiş olsun ve diğer kimselere isabet eden ihtiyarlık ve bunaklık halleri ona isabet etmiş olsun." Burada geçen müminler ve doğrulardan kastın ne olduğu hususunda çeşitli görüşler ileri sürülerek ihtilaf edilmiştir: Denildi ki: Bu, Ehl-i Kitap'tan iman edenlere yönelik bir hitaptır. Denildi ki: Bütün müminlere yönelik bir hitaptır; yani Allah'ın emrine muhalefet etmekten sakınınız. { وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “Ve doğrularla beraber olun” yani münafıklarla değil, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıkanlarla beraber olun; yani doğruların mezhebi ve yolu üzere bulununuz. Denildi ki: Onlar peygamberlerdir; yani salih amellerle cennette onlarla beraber olun. Denildi ki: Onlar, { لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ } “Yüzlerinizi çevirmeniz iyilik değildir...” âyetinden { أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا } “İşte doğru olanlar bunlardır” [Bakara, 177] âyetine kadar olan kısımda kastedilenlerdir. Denildi ki: Onlar ahitlerini yerine getirenlerdir; zira Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } “...Allah'a verdikleri söze sadakat gösteren nice adamlar vardır”. Denildi ki: Onlar Muhacirlerdir; nitekim Ebû Bekir Sakîfe günü şöyle demiştir: "Şüphesiz ki Allah bizi 'doğrular' (es-Sâdıkûn) diye isimlendirdi

فقال:" لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ" [الحشر: ٨] الْآيَةَ، ثُمَّ سَمَّاكُمْ بِالْمُفْلِحِينَ فَقَالَ:" وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدار والايمان" [الحشر: ٩] الآية. وقيل: هم الذين استوت ظواهر هم وَبَوَاطِنُهُمْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْحَقِيقَةُ وَالْغَايَةُ الَّتِي إِلَيْهَا الْمُنْتَهَى فَإِنَّ هَذِهِ الصِّفَةَ يَرْتَفِعُ بِهَا النِّفَاقُ فِي الْعَقِيدَةِ وَالْمُخَالَفَةُ فِي الْفِعْلِ، وَصَاحِبُهَا يُقَالُ لَهُ الصِّدِّيقُ كَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَمَنْ دُونَهُمْ عَلَى مَنَازِلِهِمْ وَأَزْمَانِهِمْ. وَأَمَّا مَنْ قَالَ: إِنَّهُمُ الْمُرَادُ بِآيَةِ الْبَقَرَةِ فَهُوَ مُعْظَمُ الصِّدْقِ وَيَتْبَعُهُ الْأَقَلُّ وَهُوَ مَعْنَى آيَةِ الْأَحْزَابِ. وَأَمَّا تَفْسِيرُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ فَهُوَ الَّذِي يَعُمُّ الْأَقْوَالَ كُلَّهَا فَإِنَّ جَمِيعَ الصِّفَاتِ فِيهِمْ مَوْجُودَةٌ. الثَّانِيَةُ- حَقَّ مَنْ فَهِمَ عَنِ اللَّهِ وَعَقَلَ عَنْهُ أَنْ يُلَازِمَ الصِّدْقَ فِي الْأَقْوَالِ، وَالْإِخْلَاصَ فِي الْأَعْمَالِ، وَالصَّفَاءَ فِي الْأَحْوَالِ، فَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ لَحِقَ بِالْأَبْرَارِ وَوَصَلَ إِلَى رِضَا الْغَفَّارِ، قَالَ ﷺ: (عَلَيْكُمْ بِالصِّدْقِ فَإِنَّ الصِّدْقَ يَهْدِي إِلَى الْبِرِّ وَإِنَّ الْبِرَّ يَهْدِي إِلَى الْجَنَّةِ وَمَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَصْدُقُ وَيَتَحَرَّى الصِّدْقَ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللَّهِ صِدِّيقًا (. وَالْكَذِبُ عَلَى الضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ، قَالَ ﷺ: إِيَّاكُمْ وَالْكَذِبَ فَإِنَّ الْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى الْفُجُورِ وَإِنَّ الْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى النَّارِ وَمَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَكْذِبُ وَيَتَحَرَّى الْكَذِبَ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللَّهِ كَذَّابًا (. خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. فَالْكَذِبُ عَارٌ وَأَهْلُهُ مَسْلُوبُو الشَّهَادَةِ، وَقَدْ رَدَّ ﷺ شَهَادَةَ رَجُلٍ فِي كَذِبَةٍ كَذَبَهَا. قَالَ مَعْمَرٌ: لَا أَدْرِي أَكَذَبَ عَلَى اللَّهِ أَوْ كَذَبَ عَلَى رَسُولِهِ أَوْ كَذَبَ عَلَى أَحَدٍ من الناس. وسيل شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَقِيلَ لَهُ: يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، رَجُلٌ سَمِعْتُهُ يَكْذِبُ مُتَعَمِّدًا أَأُصَلِّي خَلْفَهُ؟ قَالَ لَا. وَعَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِنَّ الْكَذِبَ لَا يَصْلُحُ مِنْهُ جِدٌ وَلَا هَزْلٌ، وَلَا أَنْ يَعِدَ أَحَدُكُمْ شَيْئًا ثُمَّ لَا يُنْجِزُهُ، اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ" هَلْ تَرَوْنَ فِي الْكَذِبِ رُخْصَةً؟ وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يُقْبَلُ خَبَرُ الْكَاذِبِ فِي حَدِيثِ النَّاسِ وَإِنْ صَدَقَ فِي حَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقَالَ غَيْرُهُ: يُقْبَلُ حَدِيثُهُ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْكَاذِبَ لَا تُقْبَلُ شَهَادَتُهُ وَلَا خَبَرُهُ لِمَا ذَكَرْنَاهُ، فَإِنَّ الْقَبُولَ مَرْتَبَةٌ عَظِيمَةٌ وَوِلَايَةٌ شَرِيفَةٌ لَا تَكُونُ إِلَّا لِمَنْ كَمُلَتْ خِصَالُهُ وَلَا خَصْلَةٌ هِيَ أَشَرُّ مِنَ الكذب فهي تعزل الولايات وتبطل الشهادات.

[Yüce Allah] şöyle buyurmuştur: { لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ } [el-Haşr: 8] ayeti... Sonra sizi kurtuluşa erenler olarak isimlendirip: { وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدار والايمان } [el-Haşr: 9] ayetini buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: Onlar, içleri ile dışları bir olan kimselerdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu görüş işin hakikati ve varılacak en son gayedir. Zira bu nitelik sayesinde inançtaki nifak ve ameldeki muhalefet ortadan kalkar. Bu niteliğe sahip olan kimseye de -Ebû Bekir, Ömer, Osman ve mertebelerine ve dönemlerine göre onlardan sonrakiler gibi- "sıddîk" denir. Onların Bakara sûresindeki ayetle kastedilen kimseler olduğunu söyleyen kimsenin bu sözü ise doğruluğun çoğunu kapsar, azı da buna tabi olur; Ahzâb sûresindeki ayetin anlamı da budur. Ebû Bekir es-Sıddîk'ın tefsirine gelince, bütün görüşleri kapsayan tefsir işte budur; çünkü niteliklerin tamamı onlarda mevcuttur. İkincisi- Allah'tan anlayıp O'ndan kavrayan kimsenin sözlerinde doğruluğa, amellerinde ihlasa ve hallerinde duruluğa (safâ) sarılması gerekir. Kim böyle olursa ebrâra (iyilere) katılır ve Gaffâr olan [Allah]'ın rızasına ulaşır. [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « عَلَيْكُمْ بِالصِّدْقِ فَإِنَّ الصِّدْقَ يَهْدِي إِلَى الْبِرِّ وَإِنَّ الْبِرَّ يَهْدِي إِلَى الْجَنَّةِ وَمَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَصْدُقُ وَيَتَحَرَّى الصِّدْقَ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللَّهِ صِدِّيقًا » «Doğruluğa sarılın. Çünkü doğruluk iyiliğe götürür, iyilik de cennete götürür. Kişi doğru söylemeye ve doğruluğu aramaya devam ettikçe nihayet Allah katında sıddîk (dosdoğru) olarak yazılır.» Yalan ise bunun tam zıddıdır. [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِيَّاكُمْ وَالْكَذِبَ فَإِنَّ الْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى الْفُجُورِ وَإِنَّ الْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى النَّارِ وَمَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَكْذِبُ وَيَتَحَرَّى الْكَذِبَ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللَّهِ كَذَّابًا » «Yalandan sakının. Çünkü yalan kötülüğe götürür, kötülük de cehenneme götürür. Kişi yalan söylemeye ve yalanın peşine düşmeye devam ettikçe nihayet Allah katında kezzâb (çok yalancı) olarak yazılır.» Bunu Müslim rivayet etmiştir. Yalan bir utançtır ve ehlinin şahitliği geçersizdir. Nitekim [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem söylediği bir yalandan ötürü bir adamın şahitliğini reddetmiştir. Ma'mer şöyle demiştir: Allah'a mı yalan isnat etti, Resûlüne mi yalan isnat etti, yoksa insanlardan birine mi yalan söyledi bilmiyorum. Şerîk b. Abdillâh'a sorulup kendisine: "Ey Ebû Abdillâh! Kasten yalan söylediğini işittiğim bir adamın arkasında namaz kılayım mı?" denildi. O da: "Hayır" dedi. İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Yalanın ciddisi de şakası da uygun olmaz; sizden birinizin bir şey vaat edip sonra onu yerine getirmemesi de [uygun değildir]. Dilerseniz: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun.” ayetini okuyun; yalan konusunda bir ruhsat görüyor musunuz?" Mâlik şöyle demiştir: İnsanların sözlerinde yalan söyleyen kimsenin haberi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisinde doğru söylese bile kabul edilmez. Başkası ise: "Hadisi kabul edilir" demiştir. Sahih olan şudur ki yalancının ne şahitliği ne de haberi kabul edilir; çünkü belirttiğimiz üzere kabul edilmek büyük bir mertebe ve şerefli bir yetkidir; bu da ancak nitelikleri eksiksiz olan kimseye mahsustur. Yalandan daha kötü bir haslet de yoktur; zira o yetkileri düşürür ve şahitlikleri geçersiz kılar.

[سورة التوبة (٩): الآيات ١٢٠ الى ١٢١]

[Tevbe Sûresi (9), Âyetler 120-121]

مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠) وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١)

{ مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠) وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١) } “Medine halkına ve çevrelerindeki bedevî Araplara, Resûlullah'tan geri kalmaları ve kendi canlarını onun canından üstün tutmaları yakışmazdı. Bu, onların Allah yolunda çektikleri hiçbir susuzluk, hiçbir yorgunluk ve hiçbir açlığın; kâfirleri öfkelendirecek hiçbir yeri çiğnemelerinin ve düşmana karşı elde ettikleri hiçbir zaferin karşılıksız kalmayıp mutlaka kendilerine sâlih bir amel olarak yazılmasındandır. Şüphesiz Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez. Küçük büyük yaptıkları her harcama ve geçtikleri her vadi mutlaka lehlerine yazılır ki Allah onları yapmakta olduklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın.”

فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ) ظَاهِرُهُ خَبَرٌ وَمَعْنَاهُ أَمْرٌ، كَقَوْلِهِ:" وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ" [الأحزاب: ٣٥] وَقَدْ تَقَدَّمَ." أَنْ يَتَخَلَّفُوا" فِي مَوْضِعِ رَفْعِ اسْمِ كَانَ. وَهَذِهِ مُعَاتَبَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَهْلِ يَثْرِبَ وَقَبَائِلِ الْعَرَبِ الْمُجَاوِرَةِ لَهَا، كَمُزَيْنَةَ وَجُهَيْنَةَ وَأَشْجَعَ وَغِفَارٍ وَأَسْلَمَ عَلَى التَّخَلُّفِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ في غزوة تَبُوكَ. وَالْمَعْنَى: مَا كَانَ لِهَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ أَنْ يَتَخَلَّفُوا، فَإِنَّ النَّفِيرَ كَانَ فِيهِمْ، بِخِلَافِ غَيْرِهِمْ فَإِنَّهُمْ لَمْ يُسْتَنْفَرُوا، فِي قَوْلِ بَعْضِهِمْ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِنْفَارُ فِي كُلِّ مُسْلِمٍ، وَخَصَّ هؤلاء بالعتاب لقربهم وجوار هم، وأنهم أحق بذلك من غير هم. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ) أَيْ لَا يَرْضُوَا لِأَنْفُسِهِمْ بِالْخَفْضِ وَالدَّعَةِ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْمَشَقَّةِ. يُقَالُ: رَغِبْتُ عَنْ كَذَا أَيْ تَرَفَّعْتُ عَنْهُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى (ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ) أي عطش. وقرا عبيد ابن عُمَيْرٍ" ظَمَاءٌ" بِالْمَدِّ. وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ خَطَأٍ وخطاء. (وَلا نَصَبٌ) عطف، أي تعب، ولا زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ. وَكَذَا (وَلا مَخْمَصَةٌ) أَيْ مَجَاعَةٌ. وأصله ضمور البطن، ومنه رجل خميص

Burada altı mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın { مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ } “Medine halkına ve çevrelerindeki bedevilere, Resûlullah'tan geri kalmaları... yakışmaz” buyruğudur. Bu ifadenin lafzı haberdir, anlamı ise emirdir (nehiydir); nitekim { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } “Sizin Resûlullah'ı incitmeniz asla doğru olmaz” [el-Ahzâb, 33/53] buyruğunda da böyledir ve bu husus daha önce geçmişti. { أَنْ يَتَخَلَّفُوا } ibaresi, kâne (كَانَ) fiilinin ref mahallindeki ismidir. Bu, Yesrib (Medine) ehlinden olan müminlere ve Müzeyne, Cüheyne, Eşca‘, Gıfâr ve Eslem gibi onların civarında yer alan Arap kabilelerine, Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldıkları için yapılan bir azarlamadır (muâtebe). Mana şudur: Adı geçen bu kimselerin geri kalmaları asla doğru olmazdı; çünkü bazılarının görüşüne göre seferberlik çağrısı diğerlerine değil, bizzat onlara yapılmıştı; zira başkaları seferberliğe çağrılmamıştı. Seferberlik çağrısının her müslümana yönelik olması da muhtemeldir; ancak yakınlıkları, komşulukları ve bu göreve diğerlerinden daha lâyık olmaları sebebiyle azarlamada bu kimseler tahsis edilmiştir. İkincisi: Yüce Allah'ın { وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ } “ve kendi canlarını onun canından üstün tutmaları [yakışmaz]” buyruğudur. Yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem meşakkat içindeyken, onlar kendi canları için rahatı ve huzuru yeğleyip razı olmasınlar. [Arapçada] Rağibtü an kezâ (رَغِبْتُ عَنْ كَذَا) denilir ki bu, "ondan yüz çevirdim / kendimi ondan üstün tuttum" demektir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ } “Bu, onların hiçbir susuzluğa maruz kalmamaları sebebiyledir” buyruğudur. [Zame'] susuzluk demektir. Ubeyd b. Umeyr bu kelimeyi med ile { ظَمَاءٌ } şeklinde okumuştur. Hata' (خطأ) ve hıtâ' (خطاء) kelimelerinde olduğu gibi bunlar iki ayrı lügattir (lehçedir). { وَلا نَصَبٌ } “ve hiçbir yorgunluk” ifadesi ma'tûftur, yorgunluk (taab) demektir; [başındaki] lâ (لا) ise tekit için zâiddir. Aynı şekilde { وَلا مَخْمَصَةٌ } “ve hiçbir açlık” ifadesi de böyledir, yani açlık (mecâa) demektir. Kelimenin aslı karnın içeri çekilmesi/zayıflaması manasındadır; nitekim karnı aç/zayıf adama raculün hamîs (رجل خميص) denmesi de bundandır.

وامرأة خَمْصَانَةٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. (فِي سَبِيلِ اللَّهِ) أَيْ في طاعته. (وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً) أَيْ أَرْضًا. (يَغِيظُ الْكُفَّارَ) أَيْ بِوَطْئِهِمْ أيا ها، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ لِأَنَّهُ نَعْتٌ لِلْمَوْطِئِ، أَيْ غَائِظًا. (وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا) أَيْ قَتْلًا وَهَزِيمَةً. وَأَصْلُهُ مِنْ نِلْتُ الشَّيْءَ أَنَالُ أَيْ أَصَبْتُ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: هُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ أَمْرٌ مَنِيلٌ مِنْهُ، وَلَيْسَ هُوَ مِنَ التَّنَاوُلِ، إِنَّمَا التَّنَاوُلُ مِنْ نُلْتُهُ الْعَطِيَّةَ. قَالَ غَيْرُهُ: نُلْتُ أَنُولُ مِنَ الْعَطِيَّةِ، مِنَ الْوَاوِ وَالنَّيْلُ مِنَ الْيَاءِ، تَقُولُ: نِلْتُهُ فَأَنَا نَائِلٌ، أَيْ أَدْرَكْتُهُ. (وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً) الْعَرَبُ تَقُولُ: وَادٍ وَأَوْدِيَةٍ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا يُعْرَفُ فِيمَا عَلِمْتُ فَاعِلٌ وَأَفْعِلَةٌ سِوَاهُ وَالْقِيَاسُ أَنْ يُجْمَعَ وَوَادِي فَاسْتَثْقَلُوا الْجَمْعَ بَيْنَ وَاوَيْنِ وَهُمْ قَدْ يَسْتَثْقِلُونَ وَاحِدَةً حَتَّى قَالُوا: أُقِّتَتْ فِي وُقِّتَتْ. وَحَكَى الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ فِي تصغير واصل اسم رجل أو يصل فَلَا يَقُولُونَ غَيْرَهُ. وَحَكَى الْفَرَّاءُ فِي جَمْعِ واد أو داء. قُلْتُ: وَقَدْ جُمِعَ أَوْدَاهُ قَالَ جَرِيرٌ:

kadına da «imraetün hamsâne» denir; bu daha önce geçmişti. { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda” yani O'na itaatte demektir. { وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً } “hiçbir yeri çiğnemeleri” yani toprağı [çiğnemeleri]. { يَغِيظُ الْكُفَّارَ } “kâfirleri öfkelendirecek” yani orayı çiğnemeleriyle [öfkelendirecek]; bu ifade { مَوْطِئاً } kelimesinin sıfatı olduğu için nasb mahallindedir, yani 'öfkelendirici bir yeri' demektir. { وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً } “ve düşmana karşı hiçbir başarı/zafer elde etmeleri” yani öldürme ve hezimete uğratma [yoluyla bir şey elde etmeleri]. Aslı, bir şeye ulaştım ve elde ettim manasındaki «niltü'ş-şey'e enâlü» fiilindendir. el-Kisâî dedi ki: Bu, Arapların «emrun menîlün minhü» (kendisinden pay alınan iş) sözündendir; «tenâvül»den (almaktan) değildir; tenâvül ancak «nültühü'l-atiyye» (ona ihsanda bulundum) kullanımındandır. Başkası ise şöyle demiştir: İhsan anlamındaki «nültü enûlü» «vâv»lıdır; «en-neyl» ise «yâ»lıdır. «Niltühü fe-ene nâilün» dersin, yani 'ona ulaştım' demektir. { وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً } “ve hiçbir vadiyi geçmeleri [yoktur ki]”; Araplar kural dışı olarak «vâdin» kelimesinin çoğuluna «evdiye» derler. en-Nehhâs dedi ki: Bildiğim kadarıyla «fâil» vezninin «ef'ile» çoğul kalıbında gelmesi bunun dışında bilinmemektedir. Kurala uygun olanı «vevâdî» şeklinde çoğul yapılmasıydı; ancak iki «vâv»ı bir arada getirmeyi ağır buldular. Nitekim tek bir «vâv»ı bile bazen ağır bularak «vükkıtet» yerine «ükkıtet» demişlerdir. el-Halîl ve Sîbeveyh, bir adam ismi olan «Vâsıl»ın ism-i tasğîrinde sadece «üveysıl» dendiğini, bundan başkasını söylemediklerini nakletmişlerdir. el-Ferrâ ise «vâdin» kelimesinin çoğulunda «evdâ'» kalıbını nakletmiştir. Ben de derim ki: «Evdâh» şeklinde de çoğul yapılmıştır. Cerîr şöyle demiştir:

عَرَفْتُ بِبُرْقَةَ الْأَوْدَاهِ رَسْمًا ... مُحِيلًا طَالَ عَهْدُكِ مِنْ رُسُومِ

Bürkatü'l-Evdâh'ta bir iz tanıdım; zamanın eskittiği o izlerin üzerinden ne kadar da uzun zaman geçmiş!

(إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِكُلِّ رَوْعَةٍ تَنَالُهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ سَبْعُونَ أَلْفَ حَسَنَةٍ. وَفِي الصَّحِيحِ: (الْخَيْلُ ثَلَاثَةٌ ... - وَفِيهِ- وَأَمَّا الَّتِي هِيَ لَهُ أَجْرٌ فَرَجُلٌ رَبَطَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ فِي مَرْجٍ أَوْ رَوْضَةٍ فَمَا أَكَلَتْ مِنْ ذَلِكَ الْمَرْجِ أَوِ الرَّوْضَةِ إِلَّا كُتِبَ لَهُ عَدَدَ مَا أَكَلَتْ حَسَنَاتٌ وَكُتِبَ لَهُ عَدَدَ أَرْوَاثِهَا وَأَبْوَالِهَا حَسَنَاتٌ ... ). الْحَدِيثَ. هَذَا وَهِيَ فِي مَوَاضِعِهَا فَكَيْفَ إِذَا أَدْرَبَ بِهَا. الرَّابِعَةُ- اسْتَدَلَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْغَنِيمَةَ تُسْتَحَقُّ بِالْإِدْرَابِ وَالْكَوْنِ فِي بِلَادِ الْعَدُوِّ فَإِنْ مَاتَ بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ سَهْمُهُ وَهُوَ قَوْلُ أَشْهَبَ وَعَبْدِ الْمَلِكِ وَأَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ. وقال مالك وابن القاسم: لا شي لَهُ لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ إِنَّمَا ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْأَجْرَ وَلَمْ يَذْكُرِ السَّهْمَ.

{ إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ } “mutlaka kendilerine bununla salih bir amel yazılmış olur”. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Allah yolunda onların başına gelen her bir korkuya karşılık [kendilerine] yetmiş bin sevap verilir." Sahîh'te [şöyle] geçmektedir: « الْخَيْلُ ثَلَاثَةٌ ... - وَفِيهِ- وَأَمَّا الَّتِي هِيَ لَهُ أَجْرٌ فَرَجُلٌ رَبَطَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ فِي مَرْجٍ أَوْ رَوْضَةٍ فَمَا أَكَلَتْ مِنْ ذَلِكَ الْمَرْجِ أَوِ الرَّوْضَةِ إِلَّا كُتِبَ لَهُ عَدَدَ مَا أَكَلَتْ حَسَنَاتٌ وَكُتِبَ لَهُ عَدَدَ أَرْوَاثِهَا وَأَبْوَالِهَا حَسَنَاتٌ ... » «Atlar üç kısımdır... -ve bu hadiste şu da yer alır:- Kendisi için ecir olan ata gelince; o, bir kimsenin Müslümanlar yararına Allah yolunda bir otlakta yahut çayırlıkta bağladığı attır. O at, o otlaktan veya çayırlıktan her ne yerse mutlaka yediği miktarca sahibine sevaplar yazılır ve onun tersleri ile idrarları sayısınca da kendisine sevaplar yazılır...» -hadisin sonuna kadar-. Bu durum [at] kendi yerlerindeyken böyledir; peki ya onunla düşman toprağına girildiğinde nasıl olur? Dördüncü [Mesele]- Âlimlerin bazısı bu ayete dayanarak ganimete, düşman toprağına girmek ve düşman ülkesinde bulunmakla hak kazanılacağı sonucuna varmışlardır; dolayısıyla [bir kimse] bundan sonra vefat etse bile payı verilir. Bu, Eşheb ile Abdülmelik'in görüşü ve Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Mâlik ve İbnü'l-Kâsım ise şöyle demiştir: "Ona hiçbir pay verilmez; çünkü Azîz ve Celîl olan Allah bu ayette sadece ecirden bahsetmiş, [ganimetten] paydan söz etmemiştir."

قُلْتُ- الْأَوَّلُ أَصَحُّ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ وطئ دِيَارِ الْكُفَّارِ بِمَثَابَةِ النَّيْلِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَإِخْرَاجِهِمْ من ديار هم وَهُوَ الَّذِي يَغِيظُهُمْ وَيُدْخِلُ الذُّلَّ عَلَيْهِمْ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ نَيْلِ الْغَنِيمَةِ وَالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالْغَنِيمَةُ تُسْتَحَقُّ بِالْإِدْرَابِ لَا بِالْحِيَازَةِ وَلِذَلِكَ قَالَ عَلِيٌّ ﵁: مَا وُطِئَ قوم في عقر دار هم إِلَّا ذَلُّوا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً) وَأَنَّ حُكْمَهَا كَانَ حِينَ كَانَ الْمُسْلِمُونَ فِي قِلَّةٍ فَلَمَّا كَثُرُوا نُسِخَتْ وَأَبَاحَ اللَّهُ التَّخَلُّفَ لِمَنْ شَاءَ قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ. وَقَالَ مجاهد: بعث النبي ﷺ قَوْمًا إِلَى الْبَوَادِي لِيُعَلِّمُوا النَّاسَ فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ خَافُوا وَرَجَعُوا فَأَنْزَلَ اللَّهُ: (وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً). وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَ هَذَا خَاصًّا بِالنَّبِيِّ ﷺ إِذَا غَزَا بِنَفْسِهِ فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَتَخَلَّفَ عَنْهُ إِلَّا بِعُذْرٍ فأما غيره من الأئمة والولاة فَلِمَنْ شَاءَ أَنْ يَتَخَلَّفَ خَلْفَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِذَا لَمْ يَكُنْ بِالنَّاسِ حَاجَةٌ إِلَيْهِ وَلَا ضَرُورَةٌ. وَقَوْلٌ ثَالِثٌ- أَنَّهَا مُحْكَمَةٌ قَالَ الْوَلِيدُ بن مسلم: سمعت الأوزاعي و. ابن الْمُبَارَكِ وَالْفَزَارِيَّ وَالسَّبِيعِيَّ وَسَعِيدَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ يَقُولُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّهَا لِأَوَّلِ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَآخِرِهَا. قُلْتُ: قَوْلُ قَتَادَةَ حَسَنٌ بِدَلِيلِ غَزَاةِ تَبُوكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (لَقَدْ تَرَكْتُمْ بِالْمَدِينَةِ أَقْوَامًا مَا سِرْتُمْ مَسِيرًا وَلَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ وَلَا قَطَعْتُمْ مِنْ وَادٍ إِلَّا وَهُمْ مَعَكُمْ فِيهِ) قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَكَيْفَ يَكُونُونَ مَعَنَا وَهُمْ بِالْمَدِينَةِ.؟ قَالَ: (حَبَسَهُمُ الْعُذْرُ). خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ قَالَ: كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي غَزَاةٍ فَقَالَ: (إِنَّ بِالْمَدِينَةِ لَرِجَالًا مَا سِرْتُمْ مَسِيرًا وَلَا قَطَعْتُمْ وَادِيًا إِلَّا كَانُوا مَعَكُمْ حَبَسَهُمُ الْمَرَضُ). فَأَعْطَى ﷺ لِلْمَعْذُورِ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ مَا أَعْطَى لِلْقَوِيِّ الْعَامِلِ. وَقَدْ قَالَ بَعْضُ النَّاسِ: إِنَّمَا يَكُونُ الْأَجْرُ لِلْمَعْذُورِ غَيْرَ مُضَاعَفٍ، وَيُضَاعَفُ لِلْعَامِلِ الْمُبَاشِرِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا تَحَكُّمٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَتَضْيِيقٌ لِسَعَةِ رَحْمَتِهِ، وَقَدْ عَابَ بَعْضُ النَّاسِ فَقَالَ:

Ben derim ki: Birinci görüş daha sahihtir; çünkü Allah Teâlâ kâfirlerin yurtlarını çiğnemeyi, onların mallarından pay almak ve onları yurtlarından çıkarmak mesabesinde kılmıştır. Onları öfkelendiren ve onlara zilleti sokan da budur; dolayısıyla bu, ganimet elde etmek, öldürmek ve esir almak konumundadır. Durum böyle olunca ganimete zilyetlikle değil, düşman toprağına girmekle hak kazanılır. Bundan dolayı Ali (radıyallâhu anh): «Hiçbir kavim yurtlarının tam ortasında çiğnenmedi ki zillete düşmüş olmasın» demiştir. En doğrusunu Allah bilir. Beşincisi- Bu âyet Yüce Allah'ın: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez” buyruğu ile neshedilmiştir; hükmü Müslümanların az olduğu dönemde idi, çoğaldıklarında ise neshedildi ve Allah dileyenin geri kalmasını mubah kıldı; bunu İbn Zeyd söylemiştir. Mücâhid dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanlara [dini] öğretsinler diye çöllere bir topluluk gönderdi. Bu âyet inince korktular ve geri döndüler; bunun üzerine Allah: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez” âyetini indirdi. Katâde ise şöyle demiştir: Bu durum, bizzat kendisi gazveye çıktığı zaman Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e mahsustu; bir mazereti olmaksızın hiç kimsenin ondan geri kalması caiz değildi. Onun dışındaki devlet başkanları ve yöneticilere gelince; insanlara bir ihtiyaç ve zaruret bulunmadığı takdirde Müslümanlardan dileyen onun arkasında kalabilir. Üçüncü bir görüş ise bu âyetin muhkem olduğudur. el-Velîd b. Müslim dedi ki: Evzâî, İbnü'l-Mübârek, el-Fezârî, es-Sebîî ve Saîd b. Abdilazîz'in bu âyet hakkında: 'Bu, bu ümmetin ilki ve sonu içindir' dediklerini işittim. Ben derim ki: Tebük Gazvesi delili sebebiyle Katâde'nin görüşü güzeldir; en doğrusunu Allah bilir. Altıncısı- Ebû Dâvûd'un Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: (لَقَدْ تَرَكْتُمْ بِالْمَدِينَةِ أَقْوَامًا مَا سِرْتُمْ مَسِيرًا وَلَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ وَلَا قَطَعْتُمْ مِنْ وَادٍ إِلَّا وَهُمْ مَعَكُمْ فِيهِ) “Medine'de öyle topluluklar bıraktınız ki aldığınız hiçbir yol, yaptığınız hiçbir harcama ve geçtiğiniz hiçbir vadi yoktur ki onlar da bunda sizinle beraber olmasın.” Sahâbîler: Ey Allah'ın Resûlü, onlar Medine'deyken nasıl bizimle beraber olabilirler? dediler. O da: (حَبَسَهُمُ الْعُذْرُ) “Onları mazeret alıkoydu” buyurdu. Bunu Müslim, Câbir hadisinden tahric etmiştir; Câbir dedi ki: Bir gazvede Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraberdik; şöyle buyurdu: (إِنَّ بِالْمَدِينَةِ لَرِجَالًا مَا سِرْتُمْ مَسِيرًا وَلَا قَطَعْتُمْ وَادِيًا إِلَّا كَانُوا مَعَكُمْ حَبَسَهُمُ الْمَرَضُ) “Muhakkak ki Medine'de öyle adamlar vardır ki aldığınız hiçbir yol ve geçtiğiniz hiçbir vadi yoktur ki onlar sizinle beraber olmasın; onları hastalık alıkoymuştur.” Böylece Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) mazeret sahibine, bizzat fiili işleyen güçlü kimseye verdiği ecrin aynısını vermiştir. Bazı insanlar: Mazeret sahibine verilecek ecir katlanmamış olarak verilir, bizzat işi yapan kimseye ise kat kat verilir, demişlerdir. İbnü'l-Arabî dedi ki: Bu, Allah Teâlâ'ya karşı bir hüküm koyma ve O'nun rahmetinin genişliğini daraltmaktır. Bazı kimseler de bunu ayıplayarak şöyle demiştir:

إِنَّهُمْ يُعْطَوْنَ الثَّوَابَ مُضَاعَفًا قَطْعًا، وَنَحْنُ لَا نَقْطَعُ بِالتَّضْعِيفِ فِي مَوْضِعٍ فَإِنَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى مِقْدَارِ النِّيَّاتِ، وَهَذَا أَمْرٌ مُغَيَّبٌ، وَالَّذِي يُقْطَعُ بِهِ أَنَّ هُنَاكَ تَضْعِيفًا وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ يَسْتَحِقُّهُ. قُلْتُ: الظَّاهِرُ مِنَ الْأَحَادِيثِ وَالْآيِ الْمُسَاوَاةُ فِي الْأَجْرِ، مِنْهَا قَوْلُهُ ﵇: (مَنْ دَلَّ عَلَى خَيْرٍ فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ فَاعِلِهِ) وَقَوْلُهُ: (مَنْ تَوَضَّأَ وَخَرَجَ إِلَى الصَّلَاةِ فَوَجَدَ النَّاسَ قَدْ صَلَّوْا أَعْطَاهُ اللَّهُ مِثْلَ أَجْرِ مَنْ صَلَّاهَا وَحَضَرَهَا). وَهُوَ ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ" [النساء: ١٠٠] وَبِدَلِيلِ أَنَّ النِّيَّةَ الصَّادِقَةَ هِيَ أَصْلُ الْأَعْمَالِ، فَإِذَا صَحَّتْ فِي فِعْلِ طَاعَةٍ فَعَجَزَ عَنْهَا صَاحِبُهَا لِمَانِعٍ مَنَعَ مِنْهَا فَلَا بُعْدَ فِي مُسَاوَاةِ أَجْرِ ذَلِكَ الْعَاجِزِ لِأَجْرِ الْقَادِرِ الْفَاعِلِ وَيَزِيدُ عَلَيْهِ، لِقَوْلِهِ ﵇: (نِيَّةُ الْمُؤْمِنِ خير من عمله). والله أعلم.

Onlara sevabın kat kat verileceği kesindir; biz ise hiçbir yerde katlanmanın kesin olduğunu söyleyemeyiz, çünkü bu niyetlerin miktarına bağlıdır; bu da gaybî bir husustur. Kesin olarak bilinen şey ise katlanmanın var olduğudur; bunu kimin hak ettiğini ise Rabbin daha iyi bilir. Ben derim ki: Hadislerden ve âyetlerden zâhir olan, ecirde eşitliktir. Bunlardan biri Peygamber (aleyhisselâm)'ın: (مَنْ دَلَّ عَلَى خَيْرٍ فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ فَاعِلِهِ) “Kim bir hayra öncülük ederse, ona o hayrı yapanın ecri kadar ecir vardır” buyruğudur. Yine onun: (مَنْ تَوَضَّأَ وَخَرَجَ إِلَى الصَّلَاةِ فَوَجَدَ النَّاسَ قَدْ صَلَّوْا أَعْطَاهُ اللَّهُ مِثْلَ أَجْرِ مَنْ صَلَّاهَا وَحَضَرَهَا) “Kim abdest alıp namaza çıkar da insanların namazı kılmış olduğunu görürse, Allah ona o namazı kılan ve hazır bulunan kimsenin ecrinin mislini verir” buyruğudur. Bu durum, Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Kim evinden Allah'a ve Resûlü'ne hicret ederek çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, onun mükâfatı muhakkak Allah'a aittir” [Nisâ: 100] buyruğunun zâhirinde de böyledir. Zira sâdık niyet amellerin aslıdır; bir itaatin yapılmasında niyet sahih olur da sahibi engelleyen bir mani sebebiyle ondan âciz kalırsa, o âciz kimsenin ecrinin, gücü yetip yapan kimsenin ecrine eşit olmasında ve hatta -o (aleyhisselâm)'ın: (نِيَّةُ الْمُؤْمِنِ خير من عمله) “Müminin niyeti amelinden hayırlıdır” buyruğu gereğince- ondan daha fazla olmasında hiçbir uzaklık yoktur. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة التوبة (٩): آية ١٢٢]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 122]

وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (١٢٢)

{ وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (١٢٢) } “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez. Onların her fırkasından bir grubun, dinde derin bilgi sahibi olmak ve kavimleri kendilerine döndüğünde onları uyarmak için sefere çıkmaları gerekmez miydi? Umulur ki sakınırlar.”

فيه ست مسائل: الاولى- قوله تعالى: (وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ) هي أَنَّ الْجِهَادَ لَيْسَ عَلَى الْأَعْيَانِ وَأَنَّهُ فَرْضُ كِفَايَةٍ كَمَا تَقَدَّمَ، إِذْ لَوْ نَفَرَ الْكُلُّ لَضَاعَ مَنْ وَرَاءَهُمْ مِنَ الْعِيَالِ، فَلْيَخْرُجْ فَرِيقٌ مِنْهُمْ لِلْجِهَادِ وَلْيُقِمْ فَرِيقٌ يَتَفَقَّهُونَ فِي الدِّينِ وَيَحْفَظُونَ الْحَرِيمَ، حَتَّى إِذَا عَادَ النَّافِرُونَ أَعْلَمَهُمُ الْمُقِيمُونَ مَا تَعَلَّمُوهُ مِنْ أَحْكَامِ الشَّرْعِ، وَمَا تجدد نزول عَلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَهَذِهِ الآية ناسخة لقوله تعالى:" إِلَّا تَنْفِرُوا" [التوبة: ٣٩] وَلِلْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، عَلَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَابْنِ زَيْدٍ. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي وُجُوبِ طَلَبِ الْعِلْمِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى: وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً وَالنَّبِيُّ ﷺ مقيم لا ينفر فيتركوه وحده." فَلَوْلا نَفَرَ" بعد ما عَلِمُوا أَنَّ النَّفِيرَ لَا يَسَعُ جَمِيعَهُمْ." مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ" وَتَبْقَى بَقِيَّتُهَا مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ

Bunda altı mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminlerin [hepsinin toptan sefere çıkmaları] gerekmez” buyruğudur. Bu, daha önce geçtiği üzere cihadın farz-ı ayn olmayıp farz-ı kifâye olduğunu gösterir; zira hepsi sefere çıksaydı arkalarında bıraktıkları çoluk çocuk zayi olurdu. O halde onlardan bir grup cihada çıksın, bir grup da dinde derin bilgi sahibi olmak ve geride kalanları korumak üzere kalsın ki, sefere çıkanlar geri döndüklerinde geride kalanlar onlara şeriat hükümlerinden öğrendiklerini ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e yeni inenleri bildirsinler. Bu âyet; Mücâhid ve İbn Zeyd'in görüşüne göre Yüce Allah'ın: { إِلَّا تَنْفِرُوا } “Eğer sefere çıkmazsanız” [et-Tevbe: 39] buyruğunu ve ondan önceki âyeti neshetmiştir. İkincisi- Bu âyet, ilim talep etmenin vacip oluşunun asıl dayanağıdır. Çünkü anlam şöyledir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'de kalıp sefere çıkmazken ve onu yalnız bırakacak şekilde müminlerin hepsinin toptan sefere çıkması gerekmez. Seferin hepsini kapsayamayacağını anladıktan sonra: { فَلَوْلا نَفَرَ } “Sefere çıkmaları gerekmez miydi?” { مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ } “Onların her fırkasından bir grubun”; geriye kalanı ise Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile kalsın [ki]

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِيَتَحَمَّلُوا عَنْهُ الدِّينَ وَيَتَفَقَّهُوا، فَإِذَا رَجَعَ النَّافِرُونَ إِلَيْهِمْ أَخْبَرُوهُمْ بِمَا سَمِعُوا وَعَلِمُوهُ. وَفِي هَذَا إِيجَابُ التَّفَقُّهِ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَأَنَّهُ عَلَى الْكِفَايَةِ دُونَ الْأَعْيَانِ. وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أيضا قوله تعالى:" فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ" [النحل: ٤٣]. فَدَخَلَ فِي هَذَا مَنْ لَا يَعْلَمُ الْكِتَابَ والسنن. الثالثة- قوله تعالى:" فَلَوْلا نَفَرَ" قَالَ الْأَخْفَشُ: أَيْ فَهَلَّا نَفَرَ." مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ" الطَّائِفَةُ فِي اللُّغَةِ الْجَمَاعَةُ، وَقَدْ تَقَعُ عَلَى أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ حَتَّى تَبْلُغَ الرَّجُلَيْنِ، وَلِلْوَاحِدِ عَلَى مَعْنَى نَفْسِ طَائِفَةٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً" [التوبة: ٦٦] رَجُلٌ وَاحِدٌ. وَلَا شَكَ أَنَّ الْمُرَادَ هُنَا جَمَاعَةٌ لِوَجْهَيْنِ، أَحَدُهُمَا عَقْلًا، وَالْآخَرُ لُغَةً. أَمَّا الْعَقْلُ فَلِأَنَّ الْعِلْمَ لَا يَتَحَصَّلُ بِوَاحِدٍ فِي الْغَالِبِ، وَأَمَّا اللُّغَةُ فَقَوْلُهُ:" لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ" فَجَاءَ بِضَمِيرِ الْجَمَاعَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ وَالشَّيْخُ أَبُو الْحَسَنِ قَبْلَهُ يَرَوْنَ أَنَّ الطَّائِفَةَ هَاهُنَا وَاحِدٌ، وَيَعْتَضِدُونَ فِيهِ بِالدَّلِيلِ عَلَى وُجُوبِ الْعَمَلِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ، وَهُوَ صَحِيحٌ لَا مِنْ جِهَةِ أَنَّ الطَّائِفَةَ تَنْطَلِقُ عَلَى الْوَاحِدِ وَلَكِنْ مِنْ جِهَةِ أَنَّ خَبَرَ الشَّخْصِ الْوَاحِدِ أَوِ الْأَشْخَاصِ خَبَرٌ وَاحِدٌ، وَأَنَّ مُقَابِلَهُ وَهُوَ التَّوَاتُرُ لَا يَنْحَصِرُ. قُلْتُ: أَنَصَّ مَا يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى أَنَّ الْوَاحِدَ يُقَالُ لَهُ طَائِفَةٌ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا" [الحجرات: ٩] يَعْنِي نَفْسَيْنِ. دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ" [الحجرات: ١٠] فَجَاءَ بِلَفْظِ التَّثْنِيَةِ، وَالضَّمِيرُ فِي" اقْتَتَلُوا" وَإِنْ كَانَ ضَمِيرَ جَمَاعَةٍ فَأَقَلُّ الْجَمَاعَةِ اثْنَانِ فِي أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ لِلْعُلَمَاءِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِيَتَفَقَّهُوا) الضَّمِيرُ فِي" لِيَتَفَقَّهُوا"،" وَلِيُنْذِرُوا" لِلْمُقِيمِينَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُمَا لِلْفِرْقَةِ النَّافِرَةِ، وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ. وَمَعْنَى" لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ" أَيْ يَتَبَصَّرُوا وَيَتَيَقَّنُوا بما يريهم الله من الظهور على

[...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in] yanından dini alıp kavrasınlar; sefere çıkanlar kendilerine geri döndüklerinde de duyup öğrendiklerini onlara haber versinler. Bunda Kitap ve Sünnet'te derin bilgi sahibi olmanın (tefakkuh) farz olduğuna ve bunun aynî değil kifâî bir farz olduğuna delil vardır. Yüce Allah'ın: { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiyorsanız ilim ehline sorun” [en-Nahl, 16/43] buyruğu da buna delalet eder. Kitap ve sünnetleri bilmeyen kimseler bu kapsama dâhildir. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: { فَلَوْلا نَفَرَ } “[bir grup] sefere çıkmalı değil miydi?” buyruğudur. el-Ahfeş şöyle demiştir: Yani «فَهَلَّا نَفَرَ» “sefere çıksalardı ya!”. { مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ } “Onların her fırkasından bir taife (topluluk)...” Taife (طَائِفَة), lügatte topluluk (cemaat) demektir. Bazen bundan daha azına, hatta iki kişiye ve bir kimsenin kendisi anlamında tek bir kişiye de denilebilir. Daha önce Yüce Allah'ın: { إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً } “İçinizden bir topluluğu bağışlasak bile diğer bir topluluğa azap edeceğiz” [et-Tevbe, 9/66] buyruğu ile kastedilenin tek bir adam olduğu geçmişti. Şüphesiz burada kastedilenin iki yönden -biri aklen, diğeri lügat bakımından- bir topluluk olduğunda şüphe yoktur. Aklen böyledir; zira ilim çoğunlukla tek bir kişiyle elde edilemez. Lügat bakımından ise Yüce Allah'ın: { لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ } “dinde derin bilgi sahibi olmak ve kavimlerini uyarmak için” buyruğudur; burada çoğul zamiri kullanmıştır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Kâdî Ebû Bekir ve ondan önce Şeyh Ebü'l-Hasan, buradaki taifenin tek kişi olduğu görüşündedirler ve bu hususta haber-i vâhid ile amel etmenin vücûbuna dair delile dayanmaktadırlar. Bu görüş doğrudur; ancak taife lafzının tek bir kişiye de delalet edebilmesi cihetiyle değil, bir kişinin veya [mütevatir sayısına ulaşmayan] kişilerin verdiği haberin haber-i vâhid olması ve bunun mukabili olan tevâtürün ise belirli bir sayı ile sınırlı olmaması cihetiyledir. Derim ki: Tek kişiye taife denilebileceğine dair en açık delil, Yüce Allah'ın: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } “Eğer müminlerden iki topluluk birbirleriyle savaşırlarsa...” [el-Hucurât, 49/9] yani 'iki şahıs' buyruğudur. Bunun delili de Yüce Allah'ın: { فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ } “O halde iki kardeşinizin arasını düzeltin” [el-Hucurât, 49/10] buyruğudur; zira tesniye (ikil) lafzı ile gelmiştir. { اقْتَتَلُوا } lafzındaki zamir çoğul zamiri olsa da âlimlerin iki görüşünden birine göre çoğulun en azı ikidir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: { لِيَتَفَقَّهُوا } “dinde derin bilgi sahibi olmak için” buyruğudur. { لِيَتَفَقَّهُوا } ve { وَلِيُنْذِرُوا } fiillerindeki zamir, Katâde ve Mücâhid'in belirttiğine göre Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte [Medine'de] kalanlara aittir. Hasan [el-Basrî] ise: "Bu iki zamir sefere çıkan fırkaya aittir" demiştir; Taberî de bu görüşü tercih etmiştir. { لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ } “dinde derin bilgi sahibi olsunlar” ifadesinin anlamı; Allah'ın kendilerine gösterdiği...

المشركين ونصرة الدين. (وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ) من الكفار. (إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ) من الجهاد فيخبرونهم بنصرة اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﷺ والمؤمنين وأنهم لا يدان لهم بقتالهم وقتال النبي ﷺ فينزل بهم ما نزل بأصحابهم من الكفار. قُلْتُ: قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ أَبْيَنُ، أَيْ لِتَتَفَقَّهَ الطَّائِفَةُ الْمُتَأَخِّرَةُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنِ النُّفُورِ فِي السَّرَايَا. وَهَذَا يَقْتَضِي الْحَثَّ عَلَى طَلَبِ الْعِلْمِ وَالنَّدْبِ إِلَيْهِ دُونَ الْوُجُوبِ وَالْإِلْزَامِ، إِذْ لَيْسَ ذَلِكَ فِي قُوَّةِ الْكَلَامِ، وَإِنَّمَا لَزِمَ طَلَبُ الْعِلْمِ بِأَدِلَّتِهِ، قال أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ. الْخَامِسَةُ- طَلَبُ الْعِلْمِ يَنْقَسِمُ قِسْمَيْنِ: فَرْضٌ عَلَى الْأَعْيَانِ، كَالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّيَامِ. قُلْتُ: وَفِي هَذَا الْمَعْنَى جَاءَ الْحَدِيثُ الْمَرْوِيُّ (إِنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ). رَوَى عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ حَبِيبٍ: أَبُو سَعِيدٍ الْوُحَاظِيُّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ يَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول: (طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ). قَالَ إِبْرَاهِيمُ: لَمْ أَسْمَعْ مِنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ إِلَّا هَذَا الْحَدِيثَ. وَفَرْضٌ عَلَى الْكِفَايَةِ، كَتَحْصِيلِ الْحُقُوقِ وَإِقَامَةِ الْحُدُودِ وَالْفَصْلِ بَيْنَ الْخُصُومِ وَنَحْوِهِ، إِذْ لَا يَصْلُحُ أَنْ يَتَعَلَّمَهُ جَمِيعُ النَّاسِ فَتَضِيعُ أَحْوَالُهُمْ وَأَحْوَالُ سَرَايَاهُمْ وَتَنْقُصُ أَوْ تَبْطُلُ مَعَايِشُهُمْ، فَتَعَيَّنَ بَيْنَ الْحَالَيْنِ أَنْ يَقُومَ بِهِ الْبَعْضُ مِنْ غَيْرِ تَعْيِينٍ، وَذَلِكَ بِحَسَبٍ مَا يَسَّرَهُ اللَّهُ لِعِبَادِهِ وَقَسَمَهُ بَيْنَهُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَحِكْمَتِهِ بِسَابِقِ قُدْرَتِهِ وَكَلِمَتِهِ. السَّادِسَةُ- طَلَبُ الْعِلْمِ فَضِيلَةٌ عَظِيمَةٌ وَمَرْتَبَةٌ شَرِيفَةٌ لَا يُوَازِيهَا عَمَلٌ، رَوَى التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (مَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَلْتَمِسُ فِيهِ عِلْمًا سَلَكَ اللَّهُ بِهِ طَرِيقًا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا رِضًا لِطَالِبِ الْعِلْمِ وَإِنَّ العالم ليستغفر له من في السموات وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَالْحِيتَانُ فِي جَوْفِ الْمَاءِ وَإِنَّ فَضْلَ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ عَلَى سَائِرِ الْكَوَاكِبِ وَإِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ وَإِنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينَارًا وَلَا دِرْهَمًا إِنَّمَا وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ به أخذ بحظ

...müşrikler[le mücadeleyi] ve dinin nusretini [öğrensinler]. { وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ } “ve kavimlerini uyarsınlar” yani kâfirleri, { إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ } “kendilerine döndükleri vakit” cihattan [döndüklerinde]; böylece Allah Teâlâ'nın Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve müminlere yardım ettiğini, onlarla ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile savaşmaya güçlerinin yetmeyeceğini, aksi takdirde kâfir arkadaşlarının başına gelenlerin kendi başlarına da geleceğini onlara haber verirler. Ben derim ki: Mücâhid ve Katâde'nin görüşü daha açıktır; yani seriyyelerle cihada çıkmayıp Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile geride kalan topluluk dinde derinleşsin. Ebû Bekir b. el-Arabî demiştir ki: Bu ifade, ilim talebine teşvik ve mendupluğu gerektirir, vücûb ve ilzâmı (zorunluluğu) değil; zira kelâmın lafzî kuvvetinde bu [vücûb] yoktur. İlim talebi ancak kendi delilleriyle farz kılınmıştır. Beşincisi- İlim talebi iki kısma ayrılır: [Birincisi,] namaz, zekât ve oruç [hükümleri] gibi farz-ı ayndır. Ben derim ki: Rivayet edilen: « إِنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ » «Şüphesiz ilim talep etmek farzdır» hadisi bu anlamdadır. Abdulkuddûs b. Habîb: Ebû Saîd el-Vuhâzî, Hammâd b. Ebî Süleymân'dan, o İbrâhîm en-Nehaî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Enes b. Mâlik'in şöyle dediğini işittim: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu işittim: « طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ » «İlim talep etmek her Müslümana farzdır». İbrâhîm dedi ki: "Enes b. Mâlik'ten bu hadisten başkasını işitmedim." [İkincisi ise] hakların tahsili, had cezalarının uygulanması, hasımlar arasındaki davaların karara bağlanması ve benzeri durumlar gibi farz-ı kifâyedir. Zira insanların tamamının bunu öğrenmesi uygun olmaz; aksi takdirde durumları ve seriyyelerinin halleri zayi olur, geçimleri azalır veya tamamen aksar. Bu iki durum arasında, şahıs tayin edilmeksizin bazılarının bunu yerine getirmesi vacip kılınmıştır. Bu da Allah'ın kullarına kolaylaştırdığı ve ezelî kudreti ile kelâmı gereğince rahmeti ve hikmetiyle aralarında taksim ettiği ölçüye göredir. Altıncısı- İlim talep etmek büyük bir fazilet ve hiçbir amelin denk olamayacağı yüce bir mertebedir. Tirmizî, Ebü'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu işittim: « مَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَلْتَمِسُ فِيهِ عِلْمًا سَلَكَ اللَّهُ بِهِ طَرِيقًا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا رِضًا لِطَالِبِ الْعِلْمِ وَإِنَّ العالم ليستغفر له من في السموات وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَالْحِيتَانُ فِي جَوْفِ الْمَاءِ وَإِنَّ فَضْلَ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ عَلَى سَائِرِ الْكَوَاكِبِ وَإِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ وَإِنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينَارًا وَلَا دِرْهَمًا إِنَّمَا وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ به أخذ بحظ » «Kim ilim aramak için bir yola girerse, Allah da onu cennete giden bir yola sevk eder. Melekler ilim talebesinden hoşnutlukları sebebiyle kanatlarını sererler. Göklerde ve yerde bulunanlar, hatta suyun içindeki balıklar bile âlim için bağışlanma dilerler. Âlimin âbide üstünlüğü, dolunay gecesinde ayın diğer yıldızlara olan üstünlüğü gibidir. Şüphesiz âlimler peygamberlerin vârisleridir. Peygamberler ne dinar ne de dirhem miras bırakmışlardır; onlar ancak ilmi miras bırakmışlardır. Kim onu alırsa çok büyük bir nasip...»

وَافِرٍ (. وَرَوَى الدَّارِمِيُّ أَبُو مُحَمَّدٍ فِي مُسْنَدِهِ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ حَدَّثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ رَجُلَيْنِ كَانَا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَحَدُهُمَا كَانَ عَالِمًا يُصَلِّي الْمَكْتُوبَةَ ثُمَّ يَجْلِسُ فَيُعَلِّمُ النَّاسَ الْخَيْرَ. وَالْآخَرُ يَصُومُ النَّهَارَ وَيَقُومُ اللَّيْلَ، أَيُّهُمَا أَفْضَلُ؟ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (فَضْلُ هَذَا الْعَالِمِ الَّذِي يُصَلِّي الْمَكْتُوبَةَ ثُمَّ يَجْلِسُ فَيُعَلِّمُ النَّاسَ الْخَيْرَ عَلَى الْعَابِدِ الَّذِي يَصُومُ النَّهَارَ وَيَقُومُ اللَّيْلَ كَفَضْلِي عَلَى أَدْنَاكُمْ (. أَسْنَدَهُ أَبُو عُمَرَ فِي كِتَابِ (بَيَانُ الْعِلْمِ) عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِي عَلَى أُمَّتِي). وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَفْضَلُ الْجِهَادِ مَنْ بَنَى مَسْجِدًا يُعَلِّمُ فِيهِ الْقُرْآنَ وَالْفِقْهَ وَالسُّنَّةَ. رَوَاهُ شَرِيكٌ عَنْ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ عَلِيٍّ الْأَزْدِيِّ قَالَ: أَرَدْتُ الْجِهَادَ فَقَالَ لِي ابْنُ عَبَّاسٍ أَلَا أَدُلُّكَ عَلَى مَا هُوَ خير لك من الجهاد، تأتي مسجدا فتقرى فِيهِ الْقُرْآنَ وَتُعَلِّمُ فِيهِ الْفِقْهَ. وَقَالَ الرَّبِيعُ سَمِعْتُ الشَّافِعِيَّ يَقُولُ: طَلَبُ الْعِلْمِ أَوْجَبُ مِنَ الصَّلَاةِ النَّافِلَةِ. وَقَوْلُهُ ﵇: (إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا) الْحَدِيثَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهَا تَعْطِفُ عَلَيْهِ وَتَرْحَمُهُ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيمَا وَصَّى بِهِ الْأَوْلَادَ مِنَ الْإِحْسَانِ إِلَى الْوَالِدَيْنِ بِقَوْلِهِ:" وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ" [الاسراء: ٢٤] أَيْ تَوَاضَعْ لَهُمَا. وَالْوَجْهُ الْآخَرُ- أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِوَضْعِ الْأَجْنِحَةِ فَرْشَهَا، لِأَنَّ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ (وَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ تَفْرِشُ أَجْنِحَتَهَا) أَيْ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ إِذَا رَأَتْ طَالِبَ الْعِلْمِ يَطْلُبُهُ مِنْ وجهه ابتغاء مرضات اللَّهِ وَكَانَتْ سَائِرُ أَحْوَالِهِ مُشَاكِلَةً لِطَلَبِ الْعِلْمِ فَرَشَتْ لَهُ أَجْنِحَتَهَا فِي رِحْلَتِهِ وَحَمَلَتْهُ عَلَيْهَا، فَمِنْ هُنَاكَ يَسْلَمُ فَلَا يَحْفَى إِنْ كَانَ مَاشِيًا وَلَا يَعْيَا، وَتُقَرِّبُ عَلَيْهِ الطَّرِيقَ الْبَعِيدَةَ وَلَا يُصِيبُهُ مَا يُصِيبُ الْمُسَافِرَ مِنْ أَنْوَاعِ الضَّرَرِ كَالْمَرَضِ وَذَهَابِ الْمَالِ وَضَلَالِ الطَّرِيقِ. وَقَدْ مضى شي مِنْ هَذَا الْمَعْنَى فِي [آلِ عِمْرَانَ] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" شَهِدَ اللَّهُ" الْآيَةَ. رَوَى عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (لَا تَزَالُ طَائِفَةٌ مِنْ أُمَّتِي ظَاهِرِينَ عَلَى الْحَقِّ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ). قَالَ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ: إِنْ لَمْ يَكُونُوا أصحاب الحديث فلا أدري من هم؟.

...bol bir nasip elde etmiş olur.] Ebû Muhammed ed-Dârimî, Müsned'inde rivayet edip dedi ki: Bize Ebu'l-Mugîre anlattı, bize el-Evzâî, el-Hasan'dan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) İsrâiloğulları'ndan iki adam hakkında soruldu. Bunlardan biri âlimdi, farz namazı kılar, sonra oturup insanlara hayrı öğretirdi; diğeri ise gündüzleri oruç tutar, geceleri ibadetle geçirirdi. Hangisi daha faziletlidir? Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: « فَضْلُ هَذَا الْعَالِمِ الَّذِي يُصَلِّي الْمَكْتُوبَةَ ثُمَّ يَجْلِسُ فَيُعَلِّمُ النَّاسَ الْخَيْرَ عَلَى الْعَابِدِ الَّذِي يَصُومُ النَّهَارَ وَيَقُومُ اللَّيْلَ كَفَضْلِي عَلَى أَدْنَاكُمْ » «Farz namazı kılıp sonra oturarak insanlara hayrı öğreten bu âlimin, gündüz oruç tutup geceyi ibadetle geçiren âbide üstünlüğü, benim sizin en alt derecede olanınıza üstünlüğüm gibidir.» Ebû Ömer, bunu Beyânü'l-İlm adlı eserinde Ebû Saîd el-Hudrî'den isnad ederek rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: « فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِي عَلَى أُمَّتِي » «Âlimin âbide üstünlüğü, benim ümmetime olan üstünlüğüm gibidir.» İbn Abbâs da şöyle demiştir: "En faziletli cihad, içinde Kur'ân, fıkıh ve sünnet öğretilen bir mescit inşa eden kimsenin yaptığıdır." Bunu Şerîk, Leys b. Ebî Süleym'den, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o da Ali el-Ezdî'den şöyle rivayet etmiştir: Ben cihada gitmek istedim. Bunun üzerine İbn Abbâs bana: "Sana cihaddan daha hayırlı olan bir şeyi göstereyim mi? Bir mescide gidersin, orada Kur'ân okutursun ve orada fıkıh öğretirsin" dedi. er-Rebî' de şöyle dedi: Şâfiî'nin şöyle dediğini işittim: "İlim talep etmek, nafile namazdan daha faziletlidir (daha vaciptir)." Peygamber'in (aleyhisselâm): « إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا » «Şüphesiz melekler kanatlarını sererler...» hadisi iki anlama ihtimallidir: Birincisi; meleklerin ona şefkat gösterip acımasıdır. Nitekim Allah Teâlâ, evlatların anne babaya iyi davranmasını tavsiye ettiği hususta şöyle buyurmuştur: { وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ } “Onlara merhamet ederek tevazu kanadını indir” [el-İsrâ: 24] yani onlara karşı alçakgönüllü ol. Diğer anlamı ise; kanatlarını koymaktan kastın onları sermek olmasıdır. Çünkü bazı rivayetlerde: « وَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ تَفْرِشُ أَجْنِحَتَهَا » «Melekler kanatlarını döşerler» şeklinde geçmektedir. Yani melekler ilim talibinin Allah'ın rızasını arzulayarak ve usulüne uygun şekilde ilim peşinde olduğunu ve diğer bütün hâllerinin de ilim talebine uygun düştüğünü gördüklerinde, çıktığı yolculukta onun için kanatlarını sererler ve onu bu kanatlar üzerinde taşırlar. Bundan dolayı o kimse selamet bulur; şayet yürüyorsa ayakları soyulup yıpranmaz, yorulmaz; melekler ona uzak mesafeleri yakınlaştırır ve yolcuların maruz kaldığı hastalık, mal kaybı ve yolu şaşırma gibi zarar türlerinden hiçbiri ona isabet etmez. Bu anlama dair bir miktar açıklama [Âl-i İmrân Sûresi'nde] Yüce Allah'ın: { شَهِدَ اللَّهُ } “Allah şahitlik etti...” âyetinin tefsirinde geçmişti. İmrân b. Husayn rivayet etti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: « لَا تَزَالُ طَائِفَةٌ مِنْ أُمَّتِي ظَاهِرِينَ عَلَى الْحَقِّ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ » «Ümmetimden bir zümre, kıyamet kopuncaya kadar hak üzere galip olmaya devam edecektir.» Yezîd b. Hârûn dedi ki: "Eğer onlar hadis ehli değilse, kim olduklarını bilemiyorum."

قُلْتُ: وَهَذَا قَوْلُ عَبْدِ الرَّزَّاقِ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ، إِنَّهُمْ أَصْحَابُ الْحَدِيثِ، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. سَمِعْتُ شَيْخَنَا الْأُسْتَاذَ الْمُقْرِئَ النَّحْوِيَّ الْمُحَدِّثَ أَبَا جَعْفَرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ الْقَيْسِيُّ الْقُرْطُبِيَّ الْمَعْرُوفَ بِابْنِ أَبِي حَجَّةَ ﵀ يَقُولُ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ ﵇: (لَا يَزَالُ أَهْلُ الْغَرْبِ ظَاهِرِينَ عَلَى الْحَقِّ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ) إِنَّهُمُ الْعُلَمَاءُ، قَالَ: وَذَلِكَ أَنَّ الْغَرْبَ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ يُطْلَقُ عَلَى الدَّلْوِ الْكَبِيرَةِ وَعَلَى مَغْرِبِ الشَّمْسِ، وَيُطْلَقُ عَلَى فَيْضَةٍ مِنَ الدَّمْعِ. فَمَعْنَى (لَا يَزَالُ أَهْلُ الْغَرْبِ) أَيْ لَا يَزَالُ أَهْلُ فَيْضِ الدَّمْعِ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ عَنْ عِلْمٍ بِهِ وَبِأَحْكَامِهِ ظَاهِرِينَ، الْحَدِيثَ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ" [فاطر: ٢٨]. قُلْتُ: وَهَذَا التَّأْوِيلُ يَعْضُدُهُ قَوْلُهُ ﵇ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: (مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ وَلَا تَزَالُ عِصَابَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُقَاتِلُونَ عَلَى الْحَقِّ ظَاهِرِينَ عَلَى مَنْ نَاوَأَهُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ (. وَظَاهِرُ هَذَا الْمَسَاقِ أَنَّ أَوَّلَهُ مُرْتَبِطٌ بِآخِرِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Ben derim ki: Sa'lebî'nin zikrettiğine göre, âyetin tefsirinde bunların hadis ehli olduğu görüşü Abdurrezzâk'ın da görüşüdür. Üstadımız, kurrâ, nahivci ve muhaddis Ebû Ca'fer Ahmed b. Muhammed b. Muhammed el-Kaysî el-Kurtubî'yi -ki İbn Ebî Hacce diye bilinir- (rahimehullâh), Peygamber (aleyhisselâm)'ın: (لَا يَزَالُ أَهْلُ الْغَرْبِ ظَاهِرِينَ عَلَى الْحَقِّ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ) “Batı ehli kıyamet kopuncaya kadar hak üzere galip olmaya devam edecektir” hadisinin tefsirinde şöyle derken işittim: 'Onlar âlimlerdir.' Dedi ki: Çünkü «el-garb» eş sesli (müşterek) bir lafızdır; büyük kovaya denir, güneşin battığı yere denir ve gözden boşalan yaşa da denir. O halde (لَا يَزَالُ أَهْلُ الْغَرْبِ) ifadesinin anlamı; Allah'ı ve O'nun hükümlerini bilmekten ötürü Allah korkusundan gözyaşı döken kimseler galip olmaya devam edecektir, demektir. Hadis böyledir. Allah Teâlâ: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” [Fâtır: 28] buyurmuştur. Ben derim ki: Sahîh-i Müslim'de geçen şu hadis-i şerif de bu tefsiri desteklemektedir: (مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ وَلَا تَزَالُ عِصَابَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُقَاتِلُونَ عَلَى الْحَقِّ ظَاهِرِينَ عَلَى مَنْ نَاوَأَهُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ) “Allah kimin hakkında hayır dilerse onu dinde fakih kılar. Müslümanlardan bir topluluk da kıyamet gününe kadar hak üzere savaşmaya ve kendilerine düşmanlık edenlere galip gelmeye devam edecektir.” Bu bağlamın zâhiri, başının sonuna bağlı olduğunu göstermektedir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة التوبة (٩): آية ١٢٣]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 123]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٢٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٢٣) } “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar. Bilin ki Allah, takvâ sahipleriyle beraberdir.”

فيه مسألة واحدة- وهو أَنَّهُ سُبْحَانَهُ عَرَّفَهُمْ كَيْفِيَّةَ الْجِهَادِ وَأَنَّ الِابْتِدَاءَ بِالْأَقْرَبِ فَالْأَقْرَبِ مِنَ الْعَدُوِّ وَلِهَذَا بَدَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْعَرَبِ، فَلَمَّا فَرَغَ قَصَدَ الرُّومَ وَكَانُوا بِالشَّامِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: نَزَلَتْ قَبْلَ أَنْ يُؤْمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِقِتَالِ الْمُشْرِكِينَ، فَهِيَ مِنَ التَّدْرِيجِ الَّذِي كَانَ قَبْلَ الْإِسْلَامِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَقْتَ نُزُولِهَا الْعَرَبُ، فَلَمَّا فرغ منهم نزلت في الروم وغير هم:" قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ" [التوبة: ٢٩]. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ الدَّيْلَمُ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ سُئِلَ بِمَنْ يُبْدَأُ بِالرُّومِ أَوْ بِالدَّيْلَمِ؟ فَقَالَ بِالرُّومِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ قِتَالُ الدَّيْلَمِ وَالتُّرْكِ وَالرُّومِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْآيَةُ عَلَى الْعُمُومِ فِي قِتَالِ الْأَقْرَبِ فالأقرب، والأدنى فالأدنى.

Bunda tek bir mesele vardır: O da [şudur]: Yüce Allah onlara cihadın keyfiyetini ve düşmandan en yakından başlanarak sırasıyla yakındakilere doğru gidileceğini bildirmiştir. İşte bundan dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem önce Araplarla başladı. Onları bitirince Şam'da bulunan Rumları hedef aldı. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: [Bu âyet], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e müşriklerle savaşması emredilmeden önce inmiştir; dolayısıyla bu, İslâm öncesindeki derecelendirmelerdendir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Bu âyetten maksat, indiği sırada Araplardı. Onların işi bitince, Rumlar ve diğerleri hakkında: { قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a inanmayanlarla savaşın” [Tevbe: 29] [âyeti] indi. İbn Ömer'den, bununla Deylemlilerin kastedildiği rivayet edilmiştir. Yine ondan, 'Önce Rumlarla mı yoksa Deylemlilerle mi başlanır?' diye sorulduğunda: 'Rumlarla' dediği rivayet edilmiştir. Hasan [el-Basrî] ise: 'O, Deylemliler, Türkler ve Rumlarla savaştır' demiştir. Katâde de şöyle demiştir: 'Âyet; en yakından en yakına, daha yakından daha yakına doğru savaşılması hususunda umumidir (genel hüküm ifade eder).'

قُلْتُ: قَوْلُ قَتَادَةَ هُوَ ظَاهِرُ الْآيَةِ، وَاخْتَارَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ أَنْ يُبْدَأَ بِالرُّومِ قَبْلَ الدَّيْلَمِ، عَلَى مَا قَالَهُ ابْنُ عُمَرَ لِثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا- أَنَّهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ، فَالْحُجَّةُ عَلَيْهِمْ أَكْثَرُ وَآكَدُ. الثَّانِي- أَنَّهُمْ إِلَيْنَا أَقْرَبُ أَعْنِي أَهْلَ الْمَدِينَةِ. الثَّالِثُ- أَنَّ بِلَادَ الْأَنْبِيَاءِ فِي بِلَادِهِمْ أَكْثَرُ فَاسْتِنْقَاذُهَا مِنْهُمْ أَوْجَبُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. (وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً) أَيْ شِدَّةً وَقُوَّةً وَحَمِيَّةً. وَرَوَى الْفَضْلُ عَنِ الْأَعْمَشِ وَعَاصِمٍ" غَلْظَةً" بِفَتْحِ الْغَيْنِ وَإِسْكَانِ اللَّامِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ وَبَنِي أَسَدٍ بِكَسْرِ الْغَيْنِ، وَلُغَةُ بَنِي تَمِيمٍ" غلظة" بضم الغين.

Ben derim ki: Âyetin zâhiri Katâde'nin görüşüdür. İbnü'l-Arabî ise İbn Ömer'in söylediği üzere üç gerekçeyle Deylem'den önce Rumlarla başlanmasını tercih etmiştir: Birincisi- Onlar Ehl-i Kitap'tır; dolayısıyla aleyhlerindeki delil daha çok ve daha kesindir. İkincisi- Bize, yani Medine ehline daha yakındırlar. Üçüncüsü- Peygamberlerin beldeleri onların topraklarında daha çoktur; dolayısıyla o toprakları onların elinden kurtarmak daha elzemdir. En doğrusunu Allah bilir. { وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً } “onlar sizde bir sertlik bulsunlar” yani şiddet, kuvvet ve celâdet [bulsunlar]. el-Fadl; el-A'meş ve Âsım'dan gayn harfinin fethası ve lâm harfinin sükûnu ile «ğalzatün» şeklinde rivayet etmiştir. el-Ferrâ dedi ki: Hicaz ehlinin ve Benî Esed'in lehçesi gayn harfinin kesresi ile «ğılzatün», Benî Temîm'in lehçesi ise gayn harfinin dammesi ile «ğulzatün» şeklindedir.

[سورة التوبة (٩): آية ١٢٤]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 124]

وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤)

{ وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) } “Bir sûre indirildiği zaman onlardan bazısı: 'Bu hanginizin imanını artırdı?' der. İman edenlere gelince; bu onların imanını artırmıştır ve onlar birbirlerine müjde verirler.”

" مَا" صِلَةٌ، وَالْمُرَادُ الْمُنَافِقُونَ." أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً" قَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي زِيَادَةِ الْإِيمَانِ وَنُقْصَانِهِ فِي سُورَةِ [آلِ عِمْرَانَ]. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى السُّورَةِ فِي مُقَدِّمَةِ الْكِتَابِ، فَلَا مَعْنَى لِلْإِعَادَةِ. وَكَتَبَ الْحَسَنُ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ (إِنَّ لِلْإِيمَانِ سُنَنًا وَفَرَائِضَ مَنِ اسْتَكْمَلَهَا فَقَدِ اسْتَكْمَلَ الْإِيمَانَ وَمَنْ لَمْ يَسْتَكْمِلْهَا لَمْ يَسْتَكْمِلِ الْإِيمَانَ) قَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ: (فَإِنْ أَعِشْ فَسَأُبَيِّنُهَا لَكُمْ وَإِنْ أَمُتْ فَمَا أَنَا عَلَى صُحْبَتِكُمْ بِحَرِيصٍ). ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ. وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: لَمْ أَجِدْ بُدًّا مِنْ أَنْ أَقُولَ بِزِيَادَةِ الْإِيمَانِ وإلا رددت القرآن.

Âyetteki { ما } sıladır (pekiştirme edatıdır); kastedilenler ise münafıklardır. { أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً } “Bu hanginizin imanını artırdı?” ifadesine dair, imanın artıp eksilmesi konusu [Âl-i İmrân sûresinde] geçmişti. Sûrenin manası da kitabın mukaddimesinde geçmişti; dolayısıyla tekrarlamanın anlamı yoktur. Hasan, Ömer b. Abdilazîz'e şöyle yazmıştır: (إِنَّ لِلْإِيمَانِ سُنَنًا وَفَرَائِضَ مَنِ اسْتَكْمَلَهَا فَقَدِ اسْتَكْمَلَ الْإِيمَانَ وَمَنْ لَمْ يَسْتَكْمِلْهَا لَمْ يَسْتَكْمِلِ الْإِيمَانَ) “Şüphesiz imanın sünnetleri ve farzları vardır; kim onları tamamlarsa imanı tamamlamış olur, kim de onları tamamlamazsa imanı tamamlamamış olur.” Ömer b. Abdilazîz de şöyle demiştir: (فَإِنْ أَعِشْ فَسَأُبَيِّنُهَا لَكُمْ وَإِنْ أَمُتْ فَمَا أَنَا عَلَى صُحْبَتِكُمْ بِحَرِيصٍ) “Yaşarsam bunları size açıklayacağım, ölürsem zaten sizinle beraber kalmaya pek hevesli değilim.” Bunu Buhârî zikretmiştir. İbnü'l-Mübârek de şöyle demiştir: İmanın arttığını söylemekten başka bir yol bulamadım, aksi takdirde Kur'ân'ı reddetmiş olurdum.

[سورة التوبة (٩): آية ١٢٥]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 125]

وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَماتُوا وَهُمْ كافِرُونَ (١٢٥)

{ وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَماتُوا وَهُمْ كافِرُونَ (١٢٥) } “Kalplerinde hastalık olanlara gelince, [bu sûre] onların pisliğine pislik katmış ve onlar kâfir olarak ölmüşlerdir. (125)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) أي شك وريب ونفاق. وقد تقدم. (فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ) أَيْ شَكًّا إِلَى شَكِّهِمْ وَكُفْرًا إِلَى كُفْرِهِمْ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِثْمًا إلى إثمهم، والمعنى متقارب.

Yüce Allah'ın: { وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık olanlara gelince” buyruğu; yani şüphe, tereddüt ve nifak olanlar demektir; bu daha önce geçmişti. { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “bu onların pisliğine pislik katmış” yani şüphelerine şüphe, küfürlerine küfür katmıştır. Mukâtil: Günahlarına günah [katmıştır] demiştir; anlamlar birbirine yakındır.

[سورة التوبة (٩): آية ١٢٦]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 126]

أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦)

{ أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) } “Onlar her yıl bir veya iki kez imtihan edildiklerini (fitneye uğratıldıklarını) görmüyorlar mı? Sonra yine de tevbe etmiyorlar ve ibret almıyorlar.”

قَوْلُهُ تَعَالَى. (أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالْيَاءِ، خَبَرًا عَنِ الْمُنَافِقِينَ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَيَعْقُوبُ بِالتَّاءِ خَبَرًا عَنْهُمْ وَخِطَابًا لِلْمُؤْمِنِينَ. وقرا الأعمش" أو لم يَرَوْا". وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ" أَوَلَا تَرَى" وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ، خِطَابًا لِلرَّسُولِ ﷺ. وَ" يُفْتَنُونَ" قَالَ الطَّبَرِيُّ: يُخْتَبَرُونَ. قَالَ مُجَاهِدٌ: بِالْقَحْطِ وَالشِّدَّةِ. وَقَالَ عَطِيَّةُ: بِالْأَمْرَاضِ وَالْأَوْجَاعِ، وَهِيَ رَوَائِدُ الْمَوْتِ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ: بِالْغَزْوِ وَالْجِهَادِ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، وَيَرَوْنَ مَا وَعَدَ اللَّهُ مِنَ النَّصْرِ" ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ" لِذَلِكَ" وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ".

Yüce Allah'ın: { أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ } “Onlar her yıl bir veya iki kez imtihan edildiklerini görmüyorlar mı?” buyruğunda cumhurun kıraati, münafıklardan haber vermek üzere [fiilin başında] yâ (ي) iledir. Hamza ve Ya'kûb ise onlardan haber verip müminlere hitap etmek üzere tâ (ت) ile okumuşlardır. A'meş: { أَوَلَمْ يَرَوْا } şeklinde okumuştur. Talha b. Musarrif ise Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem hitap olarak { أَوَلَا تَرَى } şeklinde okumuştur ki bu İbn Mes'ûd'un da kıraatidir. { يُفْتَنُونَ } hakkında Taberî: İmtihan edilirler (denenirler), demiştir. Mücâhid: Kıtlık ve darlıkla, demiştir. Atiyye: Hastalıklar ve ağrılarla [imtihan edilirler] demiştir ki bunlar ölümün öncüleridir. Katâde, Hasan ve Mücâhid ise şöyle demişlerdir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazve ve cihada [çıkmakla imtihan edilirler] ve Allah'ın vadettiği zaferi görürler; [fakat] bundan ötürü { ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ } “sonra yine de tevbe etmiyorlar”, { وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ } “ve ibret de almıyorlar.”

[سورة التوبة (٩): آية ١٢٧]

[Tevbe Sûresi (9), Âyet 127]

وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (١٢٧)

{ وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (١٢٧) } “Bir sûre indirildiği zaman: 'Sizi birisi görüyor mu?' diye birbirlerine bakar, sonra da sıvışıp giderler (dönüp giderler). Anlamayan bir topluluk olmaları sebebiyle Allah onların kalplerini [haktan] çevirmiştir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ) " مَا" صِلَةٌ، وَالْمُرَادُ الْمُنَافِقُونَ، أَيْ إِذَا حَضَرُوا الرَّسُولَ وَهُوَ يَتْلُو قُرْآنًا أُنْزِلَ فِيهِ فَضِيحَتُهُمْ أَوْ فَضِيحَةُ أَحَدٍ مِنْهُمْ جَعَلَ يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضِ نَظَرَ الرُّعْبِ عَلَى جِهَةِ التَّقْرِيرِ، يَقُولُ: هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِذَا تَكَلَّمْتُمْ بِهَذَا فَيَنْقُلُهُ إِلَى مُحَمَّدٍ، وَذَلِكَ جَهْلٌ مِنْهُمْ بِنُبُوَّتِهِ ﵇، وَأَنَّ اللَّهَ يُطْلِعُهُ عَلَى مَا يَشَاءُ مِنْ غَيْبِهِ. وَقِيلَ إِنَّ" نَظَرَ" فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِمَعْنَى أَنْبَأَ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ قَالَ:" نَظَرَ" فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَوْضِعُ قَالَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ انْصَرَفُوا) أَيِ انْصَرَفُوا عَنْ طَرِيقِ الِاهْتِدَاءِ. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ حِينَمَا بَيَّنَ لَهُمْ كَشْفَ أسرار هم والاعلام بمغيبات أمور هم يَقَعُ لَهُمْ لَا مَحَالَةَ تَعَجُّبٌ وَتَوَقُّفٌ وَنَظَرٌ،

Yüce Allah'ın: { وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } “Bir sûre indirildiği zaman birbirlerine bakarlar” buyruğundaki “mâ” (مَا) kelimesi sıladır (zâiddir/pekiştirme edatıdır). [Burada] kastedilenler ise münafıklardır. Yani onlar, Resûlullah'ın huzurunda bulunup da o, kendilerinin veya içlerinden birinin rezilliğini ortaya döken indirilmiş bir Kur'ân [bölümünü] okuduğu vakit, onaylatma amacıyla korku dolu bakışlarla birbirlerine bakmaya başlarlar ve: “Siz bunları konuştuğunuzda sizi görüp de bunu Muhammed'e aktaracak bir kimse var mı?” derler. Bu ise onların onun aleyhisselâm peygamberliğini ve Allah'ın dilediği gaybî hususları ona bildirdiğini bilmemelerinden ileri gelmektedir. Bu âyette geçen “nazarat” (نَظَرَ) kelimesinin “haber verdi/bildirdi” anlamında olduğu da söylenmiştir. Taberî, bazılarının bu âyetteki “nazarat” (نَظَرَ) kelimesinin “dedi” (kâle) yerinde olduğunu söylediklerini nakletmiştir. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ انْصَرَفُوا } “Sonra dönüp gittiler” buyruğu ise; hidayet yolundan yüz çevirip gittiler demektir. Çünkü sırlarının ifşa edilmesi ve gizli işlerinin haber verilmesi kendilerine açıklandığı sırada, şüphesiz onların içinde bir şaşkınlık, duraklama ve düşünce hâli meydana gelir.

فَلَوِ اهْتَدَوْا لَكَانَ ذَلِكَ الْوَقْتُ مَظِنَّةً لِإِيمَانِهِمْ، فَهُمْ إِذْ يُصَمِّمُونَ عَلَى الْكُفْرِ وَيَرْتَبِكُونَ فِيهِ كَأَنَّهُمُ انْصَرَفُوا عَنْ تِلْكَ الْحَالِ الَّتِي كَانَتْ مَظِنَّةَ النَّظَرِ الصَّحِيحِ وَالِاهْتِدَاءِ، وَلَمْ يَسْمَعُوا قِرَاءَةَ النَّبِيِّ ﷺ سَمَاعَ مَنْ يَتَدَبَّرُهُ وَيَنْظُرُ فِي آيَاتِهِ،" إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ" [الأنفال: ٢٢]." أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها" [محمد: ٢٤]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ) دُعَاءٌ عَلَيْهِمْ، أَيْ قُولُوا لَهُمْ هَذَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا عَنْ صَرْفِهَا عَنِ الْخَيْرِ مُجَازَاةً عَلَى فِعْلِهِمْ. وَهِيَ كَلِمَةٌ يُدْعَى بِهَا، كقوله:" قاتَلَهُمُ اللَّهُ" [التوبة: ٣٠] وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ:" بِأَنَّهُمْ" صِلَةٌ لِ"- صَرَفَ". الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُكْرَهُ أَنْ يُقَالَ انْصَرَفْنَا مِنَ الصَّلَاةِ، لِأَنَّ قَوْمًا انْصَرَفُوا فَصَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ، وَلَكِنْ قُولُوا قَضَيْنَا الصَّلَاةَ، أَسْنَدَهُ الطَّبَرِيُّ عَنْهُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا فِيهِ نَظَرٌ وَمَا أَظُنُّهُ بِصَحِيحٍ فَإِنَّ نِظَامَ الْكَلَامِ أَنْ يُقَالَ: لَا يَقُلْ أَحَدٌ انْصَرَفْنَا مِنَ الصَّلَاةِ، فَإِنَّ قَوْمًا قِيلَ فِيهِمْ:" ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ". أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ الْقَيْسِيُّ الْوَاعِظُ حَدَّثَنَا أَبُو الْفَضْلِ الْجَوْهَرِيُّ سَمَاعًا مِنْهُ يَقُولُ: كُنَّا فِي جِنَازَةٍ فَقَالَ الْمُنْذِرُ بِهَا: انْصَرِفُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ! فَقَالَ: لَا يَقُلْ أَحَدٌ انْصَرِفُوا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي قَوْمٍ ذَمَّهُمْ:" ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ" وَلَكِنْ قُولُوا: انْقَلِبُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي قَوْمٍ مَدَحَهُمْ:" فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ" [آل عمران: ١٧٤]. الثَّالِثَةُ- أَخْبَرَ اللَّهُ ﷾ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ صَارِفُ الْقُلُوبِ وَمُصَرِّفُهَا وَقَالِبُهَا وَمُقَلِّبُهَا، ردا على القدرية في اعتقاد هم أن قلوب الخلق بأيد يهم وجوارحهم بحكمهم، يتصرفون بمشيئتهم ويحكمون بإرادتهم واختيار هم، وَلِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ فِيمَا رَوَاهُ عَنْهُ أَشْهَبُ: مَا أَبْيَنَ هَذَا فِي الرَّدِّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ" لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ" [التوبة: ١١٠]. وَقَوْلُهُ ﷿ لِنُوحٍ:" أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ" [هود: ٣٦] فَهَذَا لَا يَكُونُ أَبَدًا وَلَا يَرْجِعُ وَلَا يزول.

Eğer doğru yolu bulsalardı, o an iman etmeleri için muhtemel bir fırsat vakti olurdu. Onlar küfürde ısrar edip onun içinde bocalayıp kaldıklarında, sanki doğru düşünmenin ve hidayete ermenin umulduğu o halden yüz çevirip gitmiş gibi oldular. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in okuyuşunu, onu tefekkür eden ve ayetlerini düşünen kimselerin dinleyişi gibi dinlemediler. { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir” [el-Enfâl: 22]. { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها } “Onlar Kur'ân'ı hiç düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” [Muhammed: 24]. Yüce Allah'ın: { صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } “Allah onların kalplerini çevirdi” buyruğunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } buyruğu, onlara yönelik bir bedduadır; yani "Onlara böyle deyin" [demektir]. Yaptıklarının cezası olarak kalplerinin hayırdan çevrildiğini bildiren bir haber olması da caizdir. Bu, kendisiyle beddua edilen bir ifadedir; nitekim O'nun: { قَاتَلَهُمُ اللَّهُ } “Allah onları kahretsin” [et-Tevbe: 30] buyruğu da böyledir. { بِأَنَّهُمْ } buyruğundaki bâ harfi ise { صَرَفَ } fiiline bağlıdır (sıladır). İkincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: "'Namazdan dönüp ayrıldık' denilmesi mekruhtur. Çünkü bir topluluk dönüp gitmiş, Allah da kalplerini çevirmiştir; bilakis 'Namazı eda ettik/tamamladık' deyiniz." Bunu Taberî ondan isnad etmiştir. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: "Bunda incelenmesi gereken bir yön vardır ve bunun sahih olduğunu sanmıyorum. Zira sözün nizamı gereği şöyle denmesi gerekirdi: Hiç kimse 'Namazdan dönüp ayrıldık' demesin; çünkü bir topluluk hakkında: { ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } “Sonra da dönüp gittiler; Allah da kalplerini çevirdi” denilmiştir. Bize vaiz Muhammed b. Abdilmelik el-Kaysî haber verdi, bize Ebu'l-Fadl el-Cevherî bizzat kendisinden işiterek şöyle anlattı: Bir cenazedeydik; oradaki münadi (duyurucu): 'Dönüp ayrılın, Allah size rahmet etsin!' dedi. Bunun üzerine o [zat]: 'Kimse dönüp ayrılın demesin. Zira Yüce Allah, kınadığı bir topluluk hakkında: { ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } “Sonra da dönüp gittiler; Allah da kalplerini çevirdi” buyurmuştur. Ancak siz: 'Hayırlı bir şekilde dönün, Allah size rahmet etsin!' deyin. Çünkü Yüce Allah övdüğü bir topluluk hakkında: { فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ } “Kendilerine hiçbir kötülük dokunmaksızın Allah'tan bir nimet ve lütufla döndüler” [Âl-i İmrân: 174] buyurmuştur' dedi. Üçüncüsü: Yüce ve Aziz olan Allah bu ayette, yaratılmışların kalplerinin kendi ellerinde olduğunu, uzuvlarının kendi kontrollerinde bulunduğunu, kendi meşietleriyle tasarruf edip kendi irade ve tercihleriyle hüküm verdiklerini iddia eden Kaderiyye'ye reddiye olarak; kalpleri çevirenin, onları evirip çevirenin, altüst edenin ve değiştirenin Kendisi olduğunu haber vermiştir. Nitekim Mâlik, Eşheb'in kendisinden rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Şu ayetler Kaderiyye'ye reddiye hususunda ne kadar da açıktır: { لا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ } “Kurdukları binaları, kalpleri parçalanıncaya kadar kalplerinde bir şüphe kaynağı olmaya devam edecektir” [et-Tevbe: 110] ve O'nun Nûh'a: { أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ } “Haberin olsun ki kavminden, daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla inanmayacaktır” [Hûd: 36] buyruğu. İşte bu [iman etmeme durumu] ebediyen değişmeyecek, geri dönmeyecek ve zail olmayacaktır.

[سورة التوبة (٩): الآيات ١٢٨ الى ١٢٩]

[Tevbe Sûresi (9), Âyetler 128-129]

لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٢٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (١٢٩)

{ لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٢٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (١٢٩) } “Andolsun, size kendi içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki sizin sıkıntıya uğramanız ona pek ağır gelir; o size çok düşkündür, müminlere karşı pek şefkatli ve merhametlidir. Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Allah bana yeter! O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Yalnız O'na tevekkül ettim ve O, yüce Arş'ın Rabbidir.'”

هَاتَانِ الْآيَتَانِ فِي قَوْلِ أُبَيٍّ أَقْرَبُ الْقُرْآنِ بِالسَّمَاءِ عَهْدًا. وَفِي قَوْلِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: آخَرُ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ" وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ" [البقرة: ٢٨١] عَلَى مَا تَقَدَّمَ. فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُ أُبَيٍّ: أَقْرَبُ الْقُرْآنِ بِالسَّمَاءِ عَهْدًا بَعْدَ قَوْلِهِ:" وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ". وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالْخِطَابُ لِلْعَرَبِ فِي قَوْلِ الْجُمْهُورِ، وَهَذَا عَلَى جِهَةِ تَعْدِيدِ النِّعْمَةِ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ، إِذْ جَاءَ بِلِسَانِهِمْ وَبِمَا يَفْهَمُونَهُ، وَشَرُفُوا بِهِ غَابِرَ الْأَيَّامِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هِيَ مُخَاطَبَةٌ لِجَمِيعِ الْعَالَمِ وَالْمَعْنَى: لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنَ الْبَشَرِ، وَالْأَوَّلُ أَصْوَبُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا مِنْ قَبِيلَةٍ مِنَ الْعَرَبِ إِلَّا وَلَدَتِ النَّبِيَّ ﷺ فَكَأَنَّهُ قَالَ: يَا مَعْشَرَ الْعَرَبِ لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ بَنِي إِسْمَاعِيلَ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي أَوْكَدُ لِلْحُجَّةِ أَيْ هُوَ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ لِتَفْهَمُوا عَنْهُ وَتَأْتَمُّوا بِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" مِنْ أَنْفُسِكُمْ" يَقْتَضِي مَدْحًا لِنَسَبِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَنَّهُ مِنْ صَمِيمِ الْعَرَبِ وَخَالِصِهَا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الْأَسْقَعِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى كِنَانَةَ مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ وَاصْطَفَى قُرَيْشًا مِنْ كِنَانَةَ وَاصْطَفَى مِنْ قُرَيْشٍ بَنِي هَاشِمٍ وَاصْطَفَانِي مِنْ بَنِي هَاشِمٍ). وَرُوِيَ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (إِنِّي مِنْ نِكَاحٍ وَلَسْتُ مِنْ سِفَاحٍ). مَعْنَاهُ أَنَّ نَسَبَهُ ﷺ إِلَى آدَمَ ﵇ لَمْ يَكُنِ النَّسْلُ فِيهِ إِلَّا مِنْ نِكَاحٍ وَلَمْ يكن فيه زنى. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قُسَيْطٍ الْمَكِّيُّ مِنْ" أَنْفُسِكُمْ" بِفَتْحِ الْفَاءِ مِنَ النِّفَاسَةِ، وَرُوِيَتْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَعَنْ فَاطِمَةَ ﵂ أَيْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أشرفكم وأفضلكم من قولك: شي نَفِيسٌ إِذَا كَانَ مَرْغُوبًا فِيهِ. وَقِيلَ: مِنْ أنفسكم أي أكثر كم طاعة.

Übey'in kavline göre bu iki ayet, Kur'ân'ın sema ile ahdi en yakın olanıdır (en son inenidir). Saîd b. Cübeyr'in kavline göre ise daha önce geçtiği üzere Kur'ân'dan en son inen ayet: { وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ } [el-Bakara: 281] “Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının” ayetidir. Buna göre Übey'in: "Kur'ân'ın sema ile ahdi en yakın olanı" sözünün, Yüce Allah'ın: { وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ } “Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının” buyruğundan sonra [inenler için] olması muhtemeldir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Cumhurun görüşüne göre hitap Araplaradır. Bu da kendilerine olan nimetin sayılması kabilindendir; zira [Peygamber] onların lisanıyla ve anlayacakları şekilde gelmiş, onlar da geçmiş günlerde onunla şereflenmişlerdir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Bu, bütün âleme bir hitaptır; anlamı da: "Andolsun size beşerden bir peygamber gelmiştir" şeklindedir. Ancak birinci görüş daha doğrudur. İbn Abbâs der ki: Araplardan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i doğurmamış (nesebinde payı bulunmayan) hiçbir kabile yoktur. Sanki Yüce Allah: "Ey Arap topluluğu! Size İsmâîloğulları'ndan bir peygamber geldi" buyurmuş gibidir. İkinci görüş ise hüccet bakımından daha kuvvetlidir; yani: Ondan [tebliğ ettiklerini] anlamanız ve ona uymanız için o da sizin gibi bir beşerdir. Yüce Allah'ın: { مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “kendi içinizden” buyruğu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nesebini ve onun Arapların tam özünden ve en hâlisinden olduğunu övmeyi gerektirir. Sahîh-i Müslim'de Vâsile b. el-Eska'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى كِنَانَةَ مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ وَاصْطَفَى قُرَيْشًا مِنْ كِنَانَةَ وَاصْطَفَى مِنْ قُرَيْشٍ بَنِي هَاشِمٍ وَاصْطَفَانِي مِنْ بَنِي هَاشِمٍ » «Şüphesiz Allah İsmâîl'in evladından Kinâne'yi seçti, Kinâne'den Kureyş'i seçti, Kureyş'ten Hâşimoğulları'nı seçti, beni de Hâşimoğulları'ndan seçti.» Ondan (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « إِنِّي مِنْ نِكَاحٍ وَلَسْتُ مِنْ سِفَاحٍ » «Ben nikâhtan [dünyaya] geldim, gayrimeşru ilişkiden (zinadan) değil.» Bunun anlamı şudur: Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) Âdem aleyhisselâm'a kadar olan nesebindeki soy bağı sadece nikâhla meydana gelmiş olup onda asla zina bulunmamıştır. Mekkeli Abdullah b. Kuseyt, nefâset (değerlilik/üstünlük) kökünden [gelmek üzere] fâ harfinin fethasıyla { مِنْ أَنْفَسِكُمْ } şeklinde okumuştur. Bu kıraat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Fâtıma radıyallâhu anhâ'dan da rivayet edilmiştir. Yani rağbet gören şey için kullanılan 'şey'ün nefîsün' (نَفِيسٌ) ifadesinden hareketle: "Size en şerefliniz ve en faziletlinizden bir peygamber gelmiştir" demektir. { مِنْ أَنْفَسِكُمْ } ifadesinin: "İtaati en çok olanınızdan" anlamına geldiği de söylenmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ) أَيْ يَعِزُّ عَلَيْهِ مَشَقَّتُكُمْ. وَالْعَنَتُ: الْمَشَقَّةُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: أَكَمَةٌ عَنُوتٌ إِذَا كَانَتْ شَاقَّةً مُهْلِكَةً. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أَصْلُ التَّعَنُّتِ التَّشْدِيدُ، فَإِذَا قَالَتِ الْعَرَبُ: فُلَانٌ يَتَعَنَّتُ فُلَانًا وَيُعْنِتُهُ فَمُرَادُهُمْ يُشَدِّدُ عَلَيْهِ وَيُلْزِمُهُ بِمَا يَصْعُبُ عَلَيْهِ أَدَاؤُهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي [الْبَقَرَةِ]. وَ" مَا" فِي" مَا عَنِتُّمْ" مَصْدَرِيَّةٌ، وَهِيَ ابْتِدَاءٌ وَ" عَزِيزٌ" خَبَرٌ مُقَدَّمٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" مَا عَنِتُّمْ" فَاعِلًا بِعَزِيزٍ، وَ" عَزِيزٌ" صِفَةٌ لِلرَّسُولِ، وَهُوَ أَصْوَبُ. وكذا" حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ" وكذا" رَؤُفٌ رَحِيمٌ" رُفِعَ عَلَى الصِّفَةِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَوْ قُرِئَ عَزِيزًا عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصًا رَءُوفًا رَحِيمًا، نَصْبًا عَلَى الْحَالِ جَازَ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَأَحْسَنَ مَا قِيلَ فِي مَعْنَاهُ مِمَّا يُوَافِقُ كَلَامَ الْعَرَبِ مَا حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخُزَاعِيُّ قَالَ سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ عَلِيٍّ يَقُولُ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ دَاوُدَ الْخُرَيْبِيَّ يَقُولُ فِي قَوْلِهِ ﷿:" لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ" قَالَ: أَنْ تَدْخُلُوا النَّارَ، (حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ) قَالَ: أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ. وَقِيلَ: حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: شَحِيحٌ بِأَنْ تَدْخُلُوا النَّارَ. وَالْحِرْصُ عَلَى الشَّيْءِ: الشُّحُّ عَلَيْهِ أَنْ يضيع ويتلف. (بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ) الرَّءُوفُ: الْمُبَالِغُ فِي الرَّأْفَةِ وَالشَّفَقَةِ. وَقَدْ تقدم في [البقرة] معنى" رَؤُفٌ رَحِيمٌ" مُسْتَوْفًى. وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: لَمْ يَجْمَعِ اللَّهُ لِأَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ اسْمَيْنِ مِنْ أَسْمَائِهِ إِلَّا لِلنَّبِيِّ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَإِنَّهُ قَالَ:" بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ" وقال:" إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ" [الحج: ٦٥]. وَقَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى: نَظْمُ الْآيَةِ لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ حَرِيصٌ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ، عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ لَا يَهُمُّهُ إِلَّا شَأْنُكُمْ، وَهُوَ الْقَائِمُ بِالشَّفَاعَةِ لَكُمْ فَلَا تَهْتَمُّوا بِمَا عَنِتُّمْ مَا أَقَمْتُمْ عَلَى سُنَّتِهِ، فَإِنَّهُ لَا يُرْضِيهِ إِلَّا دُخُولُكُمُ الْجَنَّةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ) أَيْ إِنْ أَعْرَضَ الْكُفَّارُ يَا مُحَمَّدُ بَعْدَ هَذِهِ النِّعَمِ الَّتِي مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِهَا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ أَيْ كَافِيَّ اللَّهُ تَعَالَى. (لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ) أَيِ اعْتَمَدْتُ وَإِلَيْهِ فَوَّضْتُ جَمِيعَ أُمُورِي. (وَهُوَ رب العرش العظيم) خص العرش

Yüce Allah'ın: { عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ } “Sizin sıkıntıya uğramanız ona pek ağır gelir” buyruğu; sizin meşakkate düşmeniz ona ağır gelir, demektir. el-Anet (الْعَنَتُ) meşakkat, sıkıntı demektir; Arapların, tırmanması zor ve helak edici olduğunda sarp tepe için kullandıkları (أَكَمَةٌ عَنُوتٌ) sözünden gelir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Taannüt (تَعَنُّت) kelimesinin aslı zorlaştırmaktır. Araplar: (فُلَانٌ يَتَعَنَّتُ فُلَانًا وَيُعْنِتُهُ) dediklerinde, ona zorluk çıkarıyor ve yerine getirmesi zor olan şeyleri ona yüklüyor manasını kastederler. Bu husus daha önce [el-Bakara Suresi'nde] geçmişti. { ما عَنِتُّمْ } ifadesindeki { ما } harfi masdariyyedir; bu ifade mübtedadır, { عَزِيزٌ } kelimesi ise öne geçmiş haberdir. { ما عَنِتُّمْ } ifadesinin { عَزِيزٌ } kelimesinin faili olması, { عَزِيزٌ } kelimesinin de Peygamber'in sıfatı olması caizdir ki daha doğru olanı da budur. Aynı şekilde { حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ } “Size çok düşkündür” ve { رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Çok şefkatli, pek merhametlidir” ifadeleri de sıfat olarak merfû kılınmıştır. el-Ferrâ şöyle demiştir: Şayet hâl olarak nasb ile (عَزِيزًا عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصًا رَءُوفًا رَحِيمًا) şeklinde okunsa bile caiz olurdu. Ebû Ca'fer en-N физиkâs şöyle demiştir: Bunun manası hakkında Arap kelâmına en uygun olarak söylenen en güzel söz, bize Ahmed b. Muhammed el-Ezdî'nin rivayet ettiğidir; o dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed el-Huzâî tahdis etti, o dedi ki: Amr b. Alî'yi şöyle derken işittim: Abdullah b. Dâvûd el-Hureybî'nin, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ } “Andolsun, size kendi içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki sizin sıkıntıya uğramanız ona pek ağır gelir” buyruğu hakkında: «Cehennem ateşine girmeniz», { حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ } “Size çok düşkündür” buyruğu hakkında ise: «Cennete girmeniz hususunda» dediğini işittim. İman etmeniz hususunda çok düşkündür, şeklinde de açıklanmıştır. el-Ferrâ şöyle demiştir: [Buradaki mana], ateşe girmeniz konusunda çok sakıngandır (buna kıyamaz). Bir şeye hırs göstermek (el-hırs), o şeyin zayi olup heba olmasına karşı kıskançlıkla sakınmak/esirgemektir. { بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Müminlere karşı çok şefkatli, pek merhametlidir” ifadesindeki er-Raûf (الرَّءُوفُ), re'fet ve şefkatte aşırı derecede ileri olan demektir. [el-Bakara Suresi'nde] { رَؤُفٌ رَحِيمٌ } kelimelerinin anlamı etraflıca geçmişti. Hüseyin b. el-Fadl şöyle demiştir: Allah, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem dışında peygamberlerden hiç kimse için kendi isimlerinden iki ismi bir arada vermemiştir; zira onun hakkında: { بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Müminlere karşı pek şefkatli, çok merhametlidir” buyurmuş, [kendisi hakkında da]: { إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } [el-Hac: 65] “Şüphesiz Allah insanlara karşı pek şefkatli, çok merhametlidir” buyurmuştur. Abdülazîz b. Yahyâ şöyle demiştir: Âyetin nazmı (terkibi) şöyledir: “Andolsun, size kendi içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki pek izzetlidir, çok düşkündür, müminlere karşı pek şefkatli ve merhametlidir; sizin sıkıntıya düşmeniz ona çok ağır gelir, onun sizin halinizden başka bir derdi yoktur ve o sizin için şefaate durandır; o halde onun sünneti üzere devam ettiğiniz müddetçe başınıza gelen sıkıntılardan ötürü tasalanmayınız; zira sizin cennete girmenizden başkası onu asla razı etmez.” Yüce Allah'ın: { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ } “Eğer yüz çevirirlerse de ki: Allah bana yeter” buyruğu şu anlamdadır: Ey Muhammed! Eğer kâfirler, Allah'ın kendilerine lütfettiği bunca nimetten sonra yüz çevirirlerse de ki: { حَسْبِيَ اللَّهُ } yani Yüce Allah bana kâfidir. { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur, ben yalnızca O'na tevekkül ettim” yani yalnız O'na güvendim ve bütün işlerimi O'na havale ettim. { وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } “Ve O, büyük Arş'ın Rabbidir” buyruğunda Arş'ı tahsis etmiştir,

لِأَنَّهُ أَعْظَمُ الْمَخْلُوقَاتِ فَيَدْخُلُ فِيهِ مَا دُونَهُ إِذَا مَا ذَكَرَهُ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِخَفْضِ" الْعَظِيمِ" نعتا للعرش. وقرى بِالرَّفْعِ صِفَةً لِلرَّبِّ، رُوِيَتْ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مُحَيْصِنٍ وَفِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: مَنْ قَالَ إِذَا أَصْبَحَ وَإِذَا أَمْسَى حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ سَبْعَ مَرَّاتٍ كَفَاهُ اللَّهُ مَا أَهَمَّهُ صَادِقًا كَانَ بِهَا أَوْ كَاذِبًا. وَفِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ عَنْ بُرَيْدَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ قَالَ عَشْرَ كَلِمَاتٍ عِنْدَ دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُنَّ مَكْفِيًّا مَجْزِيًّا خَمْسٌ لِلدُّنْيَا وَخَمْسٌ لِلْآخِرَةِ حَسْبِيَ اللَّهُ لِدِينِي حَسْبِيَ اللَّهُ لِدُنْيَايَ حَسْبِيَ اللَّهُ لِمَا أَهَمَّنِي حَسْبِيَ اللَّهُ لِمَنْ بَغَى عَلَيَّ حَسْبِيَ اللَّهُ لِمَنْ حَسَدَنِي حَسْبِيَ اللَّهُ لِمَنْ كَادَنِي بِسُوءٍ حَسْبِيَ اللَّهُ عِنْدَ الْمَوْتِ حَسْبِيَ اللَّهُ عِنْدَ الْمَسْأَلَةِ فِي الْقَبْرِ حَسْبِيَ اللَّهُ عِنْدَ الْمِيزَانِ حَسْبِيَ اللَّهُ عِنْدَ الصِّرَاطِ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ (. وَحَكَى النَّقَّاشُ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّهُ قَالَ: أَقْرَبُ الْقُرْآنِ عَهْدًا بِاللَّهِ تَعَالَى هَاتَانِ الْآيَتَانِ" لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ" إِلَى آخِرِ السُّورَةِ، وَقَدْ بَيَّنَّاهُ. وَرَوَى يُوسُفُ بْنُ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ آخِرَ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ" لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ" وَهَذِهِ الْآيَةُ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَقَدْ ذَكَرْنَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ خِلَافَهُ، عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ فِي [الْبَقَرَةِ] وَهُوَ أَصَحُّ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: تَقَدَّمَ نُزُولُهَا بِمَكَّةَ. وَهَذَا فِيهِ بُعْدٌ لِأَنَّ السُّورَةَ مَدَنِيَّةُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ جَعْدَةَ: كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ لَا يُثْبِتُ آيَةً فِي الْمُصْحَفِ حَتَّى يَشْهَدَ عَلَيْهَا رَجُلَانِ فَجَاءَهُ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ بِالْآيَتَيْنِ مِنْ آخِرِ سُورَةِ بَرَاءَةٌ" لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ" فَقَالَ عُمَرُ: وَاللَّهِ لَا أَسْأَلُكَ عَلَيْهِمَا بَيِّنَةً كَذَلِكَ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ فَأَثْبَتَهُمَا. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: الرَّجُلُ هُوَ خُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ وَإِنَّمَا أَثْبَتَهُمَا عُمَرُ ﵁ بِشَهَادَتِهِ وَحْدَهُ لِقِيَامِ الدَّلِيلِ عَلَى صِحَّتِهَا فِي صِفَةِ النَّبِيِّ ﷺ فَهِيَ قَرِينَةٌ تُغْنِي عَنْ طَلَبِ شَاهِدٍ آخَرَ بِخِلَافِ آيَةِ الْأَحْزَابِ" رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ" [الْأَحْزَابِ: ٢٣] فَإِنَّ تِلْكَ ثَبَتَتْ بِشَهَادَةِ زَيْدٍ وَخُزَيْمَةَ لِسَمَاعِهِمَا إِيَّاهَا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مُقَدِّمَةِ الْكِتَابِ. والحمد لله.

Çünkü [arş], yaratılmışların en büyüğüdür; dolayısıyla o zikredildiğinde onun dışındakiler de [bu hükmün] içine girmiş olur. Genel kıraat (cumhûr), Arş'ın sıfatı olmak üzere { الْعَظِيمِ } kelimesini cer (kesre) iledir. Rab Teâlâ'nın sıfatı olarak ref' (ötre) ile de okunmuştur; bu kıraat İbn Kesîr'den rivayet edilmiş olup İbn Muheysın'ın da kıraatidir. Ebû Dâvûd'un Kitâb'ında Ebû'd-Derdâ'dan [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: « مَنْ قَالَ إِذَا أَصْبَحَ وَإِذَا أَمْسَى حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ سَبْعَ مَرَّاتٍ كَفَاهُ اللَّهُ مَا أَهَمَّهُ صَادِقًا كَانَ بِهَا أَوْ كَاذِبًا » «Kim sabah ve akşam yedişer defa: "Allah bana yeter, O'ndan başka ilâh yoktur, O'na tevekkül ettim ve O, yüce Arş'ın Rabbidir" derse, ister samimi ister samimiyetsiz olsun, Allah ona keder verdiği şeylerde kâfi gelir.» Nevâdiru'l-Usûl'de Büreyde'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ قَالَ عَشْرَ كَلِمَاتٍ عِنْدَ دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُنَّ مَكْفِيًّا مَجْزِيًّا خَمْسٌ لِلدُّنْيَا وَخَمْسٌ لِلْآخِرَةِ حَسْبِيَ اللَّهُ لِدِينِي حَسْبِيَ اللَّهُ لِدُنْيَايَ حَسْبِيَ اللَّهُ لِمَا أَهَمَّنِي حَسْبِيَ اللَّهُ لِمَنْ بَغَى عَلَيَّ حَسْبِيَ اللَّهُ لِمَنْ حَسَدَنِي حَسْبِيَ اللَّهُ لِمَنْ كَادَنِي بِسُوءٍ حَسْبِيَ اللَّهُ عِنْدَ الْمَوْتِ حَسْبِيَ اللَّهُ عِنْدَ الْمَسْأَلَةِ فِي الْقَبْرِ حَسْبِيَ اللَّهُ عِنْدَ الْمِيزَانِ حَسْبِيَ اللَّهُ عِنْدَ الصِّرَاطِ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ » «Kim her namazın ardından on kelimeyi söylerse, onların vesilesiyle Allah'ı [kendisine] yeten ve mükâfat veren olarak bulur. Beşi dünya için, beşi de ahiret içindir: Dinim için Allah bana yeter. Dünyam için Allah bana yeter. Bana keder veren şeylere karşı Allah bana yeter. Bana taşkınlık ve haksızlık edene karşı Allah bana yeter. Bana haset edene karşı Allah bana yeter. Bana kötülükle tuzak kurana karşı Allah bana yeter. Ölüm anında Allah bana yeter. Kabirdeki sorgu anında Allah bana yeter. Mizan yanında Allah bana yeter. Sırat üzerinde Allah bana yeter. Allah bana yeter; O'ndan başka ilâh yoktur, O'na tevekkül ettim ve O'na yönelirim.» Nakkâş, Übeyy b. Ka'b'dan naklen onun şöyle dediğini zikretmiştir: Yüce Allah katından iniş itibariyle en yakın olan Kur'ân [âyetleri], { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Andolsun, size kendi içinizden bir elçi gelmiştir” âyetinden sûrenin sonuna kadar olan bu iki âyettir; biz bunu daha önce açıklamıştık. Yûsuf b. Mihrân'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Kur'ân'dan en son inen, { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } ile bu âyettir; bunu el-Mâverdî zikretmiştir. Biz ise [el-Bakara Sûresi]'nde zikrettiğimiz üzere İbn Abbâs'tan bunun aksini aktarmıştık ki daha sahih olanı da odur. Mukâtil: Bu iki âyetin Mekke'de inişi daha öncedir, demiştir. Ancak sûre Medenî olduğu için bu uzak bir ihtimaldir, en doğrusunu Allah bilir. Yahyâ b. Ca'de der ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, hakkında iki kişi şahitlik etmedikçe Mushaf'a bir âyeti kaydetmezdi. Ensâr'dan bir adam Berâe (Tevbe) sûresinin sonundaki iki âyet olan { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } âyetlerini getirdiğinde Ömer: "Vallahi bunlar hakkında senden delil istemeyeceğim; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gerçekten de böyleydi" dedi ve her iki âyeti de kaydetti. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu adam Huzeyme b. Sâbit'tir. Ömer radıyallâhu anh'ın bunları sadece onun şahitliğiyle kaydetmesi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatları konusunda âyetlerin doğruluğuna delil bulunması sebebiyledir. Bu durum, başka bir şahit istemeyi gereksiz kılan bir karinedir. el-Ahzâb sûresindeki { رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } [el-Ahzâb: 23] “Müminlerden öyle adamlar vardır ki Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar” âyeti ise bundan farklıdır; zira o âyet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizzat işitmeleri sebebiyle Zeyd ile Huzeyme'nin şahitliğiyle sabit olmuştur. Bu mana, kitabın mukaddimesinde geçmişti. Hamd Allah'a mahsustur.