Binûn

Yûnus aleyhisselâm Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَيْ أَعْجَلُ عُقُوبَةً عَلَى جَزَاءِ مَكْرِهِمْ، أَيْ أَنَّ مَا يَأْتِيهِمْ مِنَ الْعَذَابِ أَسْرَعُ فِي أهلا كهم مِمَّا أَتَوْهُ مِنَ الْمَكْرِ. (إِنَّ رُسُلَنَا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ) يَعْنِي بِالرُّسُلِ الْحَفَظَةَ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" تَمْكُرُونَ" بِالتَّاءِ خِطَابًا. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ فِي رِوَايَةِ رُوَيْسٍ وَأَبُو عَمْرٍو فِي رِوَايَةِ هَارُونَ الْعَتَكِيِّ" يَمْكُرُونَ" بِالْيَاءِ، لِقَوْلِهِ:" إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا" قيل: قال أبو سفيان قحطنا بل بِدُعَائِكَ فَإِنْ سَقَيْتَنَا صَدَّقْنَاكَ، فَسُقُوا بِاسْتِسْقَائِهِ ﷺ فَلَمْ يُؤْمِنُوا، فَهَذَا مَكْرُهُمْ.

Yani onların tuzaklarının karşılığı olan cezayı vermede daha acele edendir; yani onlara gelecek azap, onların kurdukları tuzaktan daha hızlı helak edicidir. { إِنَّ رُسُلَنَا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ } “Şüphesiz elçilerimiz kurmakta olduğunuz tuzakları yazmaktadırlar” buyruğunda elçilerden kasıt, koruyucu meleklerdir (hafaza). Genel kıraat hitap olarak 't' harfiyle { تَمْكُرُونَ } “kurmakta olduğunuz” şeklindedir. Ya'kûb, Ruveys rivayetinde ve Ebû Amr, Hârûn el-Atekî rivayetinde ise: { إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا } buyruğundan dolayı 'y' harfiyle { يَمْكُرُونَ } “kurmakta oldukları” şeklinde okumuşlardır. Şöyle denilmiştir: Ebû Süfyân, 'Senin bedduan sebebiyle kuraklığa uğradık; eğer bizim için yağmur dilersen seni tasdik ederiz' dedi. sallallâhu aleyhi ve sellem'in yağmur duasıyla yağmura kavuştular, fakat iman etmediler; işte onların tuzağı budur.

[سورة يونس (١٠): الآيات ٢٢ الى ٢٣]

[Yûnus Sûresi (10): Âyetler 22-23]

هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٢٢) فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٣)

{ هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٢٢) فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٣) } “Sizi karada ve denizde gezdiren O'dur. Hatta siz gemilerde bulunduğunuz ve o gemiler de onları tatlı bir rüzgârla alıp götürdüğü ve bununla sevindikleri bir sırada, birden ona şiddetli bir fırtına gelir; her taraftan dalgalar üzerlerine hücum eder ve çepeçevre kuşatıldıklarını (artık helak olacaklarını) anlarlar da dini yalnız Allah'a has kılarak O'na şöyle dua ederler: 'Eğer bizi bundan kurtarırsan, andolsun ki şükredenlerden olacağız.' Fakat Allah onları kurtarınca, bir de bakarsın ki yeryüzünde haksız yere taşkınlık yaparlar. Ey insanlar! Taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir; dünya hayatının geçici bir menfaatidir. Sonra dönüşünüz bizedir; yapmakta olduklarınızı size haber veririz.” (22-23)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ) أَيْ يَحْمِلُكُمْ فِي الْبَرِّ عَلَى الدَّوَابِّ وَفِي الْبَحْرِ عَلَى الْفُلْكِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَحْفَظُكُمْ فِي السَّيْرِ. وَالْآيَةُ تَتَضَمَّنُ تَعْدِيدَ النِّعَمِ فِيمَا هِيَ الْحَالُ بِسَبِيلِهِ مِنْ رُكُوبِ النَّاسِ الدَّوَابَّ وَالْبَحْرَ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي رُكُوبِ الْبَحْرِ فِي" الْبَقَرَةِ"." يُسَيِّرُكُمْ" قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ. ابْنُ عَامِرٍ" يَنْشُرُكُمْ" بِالنُّونِ وَالشِّينِ، أَيْ يَبُثُّكُمْ وَيُفَرِّقُكُمْ. وَالْفُلْكُ يَقَعُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ، وَيُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ. وَقَوْلُهُ:" وَجَرَيْنَ بِهِمْ" خُرُوجٌ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ، وَهُوَ فِي الْقُرْآنِ وَأَشْعَارِ الْعَرَبِ كَثِيرٌ، قَالَ النَّابِغَةُ:

Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ } “Sizi karada ve denizde gezdiren O'dur. Hatta siz gemilerde bulunduğunuz ve o gemiler de onları... alıp götürdüğü [sırada]” buyruğu; yani sizi karada binekler üzerinde, denizde ise gemilerde taşır. el-Kelbî: 'Yolculukta sizi korur' demiştir. Bu âyet, insanların binek hayvanlarına ve denize binmelerinde mevcut olan nimetlerin sayılmasını içermektedir. Denize binme konusundaki açıklama el-Bakara'da geçmişti. { يُسَيِّرُكُمْ } cumhurun kıraatidir. İbn Âmir ise nûn ve şîn ile { يَنْشُرُكُمْ } şeklinde okumuştur; yani sizi yayar ve dağıtır. el-Fülk (الْفُلْك) hem tekil hem çoğul için kullanılır; hem müzekker hem müennes olur. Buna dair açıklama daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın { وَجَرَيْنَ بِهِمْ } “onları alıp götürdüğü [zaman]” buyruğu, hitaptan gaybete geçiştir (iltifattır); bu durum Kur'ân'da ve Arap şiirinde pek çoktur. en-Nâbiğa şöyle demiştir:

يَا دَارَ مَيَّةَ بِالْعَلْيَاءِ فَالسَّنَدِ ... أقوت وطال عليها سالف الأمد

Ey Meyye’nin el-Ulyâ ve es-Sened’deki yurdu! / Issız kaldı, üzerinden nice geçmiş zamanlar akıp gitti.

قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَجَائِزٌ فِي اللُّغَةِ أَنْ يُرْجَعَ مِنْ خِطَابِ الْغَيْبَةِ إِلَى لَفْظِ الْمُوَاجَهَةِ بِالْخِطَابِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً" [الإنسان: ٢٢ - ٢١] فَأَبْدَلَ الْكَافَ مِنَ الْهَاءِ. قَوْلُهُ تَعَالَى" بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها" تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِيهَا فِي الْبَقَرَةِ (جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ) الضَّمِيرُ فِي" جاءَتْها" لِلسَّفِينَةِ. وَقِيلَ لِلرِّيحِ الطَّيِّبَةِ. وَالْعَاصِفُ الشَّدِيدَةُ، يُقَالُ: عَصَفَتِ الرِّيحُ وَأَعْصَفَتْ، فَهِيَ عَاصِفٌ وَمُعْصِفٌ وَمُعْصِفَةٌ أَيْ شَدِيدَةٌ، قَالَ الشَّاعِرُ:

İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Dilde gayb hitabından yüz yüze hitap lafzına dönülmesi caizdir. Nitekim Yüce Allah: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً } “Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir. Şüphesiz bu sizin için bir mükâfattır ve çalışmanızın karşılığı verilmiştir” [el-İnsân 21-22] buyurmuş ve ه (hâ) harfi yerine ك (kâf) harfini getirmiştir. Yüce Allah'ın: { بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها } “tatlı bir rüzgârla ve bununla sevindikleri [sırada]” buyruğuna dair açıklama el-Bakara'da geçmişti. { جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ } “Ona şiddetli bir fırtına gelir” buyruğundaki { جاءَتْها } fiilinde yer alan zamir gemiye aittir; tatlı rüzgâra ait olduğu da söylenmiştir. el-Âsıf (الْعَاصِف) şiddetli [rüzgâr] demektir. Rüzgâr şiddetle estiğinde 'عَصَفَتِ الرِّيحُ وَأَعْصَفَتْ' denilir; nitekim şiddetli anlamına gelmek üzere ona âsıf (عَاصِف), mu'sıf (مُعْصِف) ve mu'sıfe (مُعْصِفَة) denir. Şair şöyle demiştir:

حَتَّى إِذَا أَعْصَفَتْ رِيحٌ مُزَعْزِعَةٌ ... فِيهَا قِطَارٌ وَرَعْدٌ صَوْتُهُ زَجِلُ

Nihayet sarsıcı bir rüzgâr şiddetle estiğinde, içinde sağanak yağmur ve gürleyen bir gök gürültüsü vardır.

وَقَالَ" عَاصِفٌ" بِالتَّذْكِيرِ لِأَنَّ لَفْظَ الرِّيحِ مُذَكَّرٌ، وَهِيَ الْقَاصِفُ أَيْضًا. وَالطَّيِّبَةُ غَيْرُ عَاصِفٍ وَلَا بَطِيئَةٍ. (وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ) وَالْمَوْجُ مَا ارْتَفَعَ مِنَ الْمَاءِ (وَظَنُّوا) أَيْ أَيْقَنُوا (أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ) أَيْ أَحَاطَ بِهِمُ الْبَلَاءُ، يُقَالُ لِمَنْ وَقَعَ فِي بَلِيَّةٍ: قَدْ أُحِيطَ بِهِ، كَأَنَّ الْبَلَاءَ قَدْ أَحَاطَ بِهِ، وَأَصْلُ هَذَا أَنَّ الْعَدُوَّ إِذَا أَحَاطَ بِمَوْضِعٍ فَقَدْ هَلَكَ أَهْلُهُ. (دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ) أَيْ دَعَوْهُ وَحْدَهُ وَتَرَكُوا مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْخَلْقَ جُبِلُوا عَلَى الرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ فِي الشَّدَائِدِ، وَأَنَّ الْمُضْطَرَّ يُجَابُ دُعَاؤُهُ، وَإِنْ كَانَ كَافِرًا، لِانْقِطَاعِ الْأَسْبَابِ وَرُجُوعِهِ إِلَى الْوَاحِدِ رَبِّ الْأَرْبَابِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" النَّمْلِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهُمْ قَالُوا فِي دُعَائِهِمْ أَهْيَا شَرَاهِيَا، أَيْ يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ. وَهِيَ لُغَةُ الْعَجَمِ. مَسْأَلَةٌ- هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى رُكُوبِ الْبَحْرِ مُطْلَقًا، وَمِنَ السُّنَّةِ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَفِيهِ: إِنَّا نَرْكَبُ الْبَحْرَ وَنَحْمِلُ مَعَنَا الْقَلِيلَ مِنَ الْمَاءِ ... الْحَدِيثَ. وَحَدِيثُ أَنَسٍ فِي قِصَّةِ أُمِّ حَرَامٍ يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ رُكُوبِهِ فِي الْغَزْوِ، وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْبَقَرَةِ" مُسْتَوْفًى وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي آخِرِ" الْأَعْرَافِ" حُكْمُ رَاكِبِ الْبَحْرِ فِي حَالِ ارْتِجَاجِهِ وَغَلَيَانِهِ، هَلْ حُكْمُهُ حُكْمُ الصَّحِيحِ أَوِ الْمَرِيضِ الْمَحْجُورِ عَلَيْهِ، فَتَأَمَّلْهُ هناك.

Rüzgâr (er-rîh) lafzı müzekker (eril) olduğu için [âyette] müzekker lafızla { عَاصِفٌ } “fırtına” buyrulmuştur; o aynı zamanda kāsıf (kırıp döken rüzgâr)dır. Tayyib (güzel ve hoş) olan rüzgâr ise ne fırtınalı ne de yavaş olandır. { وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ } “Dalga da onlara her taraftan gelip”; mevc (el-mevc), sudan yükselen dalgadır. { وَظَنُّوا } “ve sandıklarında” yani kesin olarak bildiklerinde { أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ } “şüphesiz çepeçevre kuşatıldıklarını”, yani belanın kendilerini çepeçevre sardığını [anladıklarında]. Bir felakete uğrayan kimse için, sanki bela onu her yönden sarmış gibi "قد أحيط به / çepeçevre kuşatıldı" denilir. Bunun aslı şudur: Düşman bir yeri kuşattığında, oranın halkı artık helak olmuş demektir. { دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar” yani taptıkları şeyleri bırakıp yalnızca O'na dua ederler. Bunda, yaratılmışların zorluk ve sıkıntı anlarında Allah'a dönmeye fıtraten meyilli kılındıklarına ve bütün sebepler ortadan kalkıp bir olan Rabler Rabbi'ne döndüğü için kâfir de olsa darda kalanın (muztarr) duasının kabul edileceğine delil vardır. Nitekim bunun açıklaması inşâallâhu teâlâ Neml Sûresi'nde gelecektir. Bazı müfessirler şöyle demiştir: Onlar dualarında "Ehyâ Şerâhiyâ" yani "Yâ Hayy Yâ Kayyûm" demişlerdir. Bu, Arapça dışındaki bir dildir (A'cemîcedir). MESELE: Bu ayet, genel olarak deniz yolculuğu yapmanın [caiz olduğuna] delalet eder. Sünnetten delil ise Ebû Hureyre'nin rivayet ettiği ve içinde: « إِنَّا نَرْكَبُ الْبَحْرَ وَنَحْمِلُ مَعَنَا الْقَلِيلَ مِنَ الْمَاءِ... » «Biz deniz yolculuğuna çıkıyoruz ve yanımıza az bir su alıyoruz...» ifadesi yer alan hadistir. Enes'in Ümmü Harâm kıssasındaki hadisi de gazve maksadıyla deniz yolculuğuna çıkmanın caiz olduğuna delalet eder. Bu konu el-Bakara Sûresi'nde etraflıca geçmişti, elhamdülillah. el-A'râf Sûresi'nin sonunda da denizin çalkantılı ve kabarmış olduğu durumda deniz yolculuğu yapan kimsenin hükmünün; sağlıklı kimsenin hükmünde mi yoksa [tasarrufları] kısıtlanmış (mahcur) hastanın hükmünde mi olduğu hususu geçmişti; oraya bakınız.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ) أَيْ من هَذِهِ الشَّدَائِدِ وَالْأَهْوَالِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: مِنْ هَذِهِ الرِّيحِ. (لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ) أَيْ مِنَ الْعَامِلِينَ بِطَاعَتِكَ عَلَى نِعْمَةِ الْخَلَاصِ. (فَلَمَّا أَنْجاهُمْ) أَيْ خلصهم وأنقذ هم. (إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ) أَيْ يَعْمَلُونَ فِي الْأَرْضِ بِالْفَسَادِ وَبِالْمَعَاصِي. وَالْبَغْيُ: الْفَسَادُ وَالشِّرْكُ، مِنْ بَغَى الْجُرْحُ إِذَا فَسَدَ، وَأَصْلُهُ الطَّلَبُ، أَيْ يَطْلُبُونَ الِاسْتِعْلَاءَ بِالْفَسَادِ. (بِغَيْرِ الْحَقِّ) أَيْ بِالتَّكْذِيبِ، وَمِنْهُ بَغَتِ الْمَرْأَةُ طَلَبَتْ غَيْرَ زَوْجِهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ) أَيْ وَبَالُهُ عَائِدٌ عَلَيْكُمْ، وَتَمَّ الْكَلَامُ، ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ:" مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا" أَيْ هُوَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَلَا بَقَاءَ لَهُ. قَالَ النَّحَّاسُ: بَغْيُكُمْ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ" مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا". وَ" عَلى أَنْفُسِكُمْ" مَفْعُولُ مَعْنَى فِعْلِ الْبَغْيِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرُهُ" عَلى أَنْفُسِكُمْ" وَتُضْمِرُ مُبْتَدَأً، أَيْ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، أَوْ هُوَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَبَيْنَ الْمَعْنَيَيْنِ حَرْفٌ لَطِيفٌ، إِذَا رَفَعْتَ مَتَاعًا عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ" بَغْيُكُمْ" فَالْمَعْنَى إِنَّمَا بَغْيُ بَعْضِكُمْ عَلَى بَعْضٍ، مِثْلُ:" فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ" [النور: ٦١] وكذا" لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ" [التوبة: ١٢٨]. وَإِذَا كَانَ الْخَبَرُ" عَلى أَنْفُسِكُمْ" فَالْمَعْنَى إِنَّمَا فَسَادُكُمْ رَاجِعٌ عَلَيْكُمْ، مِثْلُ" وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها". وَرُوِيَ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ أَنَّهُ قَالَ: أَرَادَ أَنَّ الْبَغْيَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، أَيْ عُقُوبَتُهُ تُعَجَّلُ لِصَاحِبِهِ فِي الدُّنْيَا، كَمَا يُقَالُ: الْبَغْيُ مَصْرَعَةٌ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ" مَتَاعَ" بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ، أَيْ تَتَمَتَّعُونَ مَتَاعَ الحياة الدنيا. أو ينزع الْخَافِضِ، أَيْ لِمَتَاعِ، أَوْ مَصْدَرٌ، بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ عَلَى الْحَالِ، أَيْ مُتَمَتِّعِينَ. أَوْ هُوَ نُصِبَ عَلَى الظَّرْفِ، أَيْ فِي مَتَاعِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَمُتَعَلِّقُ الظَّرْفِ وَالْجَارِّ وَالْحَالِ مَعْنَى الْفِعْلِ فِي الْبَغْيِ. وَ" عَلى أَنْفُسِكُمْ" مَفْعُولُ ذَلِكَ الْمَعْنَى.

Yüce Allah'ın: { لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ } “Eğer bizi bundan kurtarırsan” buyruğu; yani bu sıkıntı ve dehşetlerden [kurtarırsan] demektir. el-Kelbî: 'Bu rüzgârdan' demiştir. { لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “Andolsun ki şükredenlerden olacağız” yani kurtulma nimetine karşılık Sana itaatle amel edenlerden [olacağız]. { فَلَمَّا أَنْجاهُمْ } “Fakat onları kurtarınca” yani onları selamete çıkarıp kurtarınca, { إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “bir de bakarsın ki yeryüzünde haksız yere taşkınlık yaparlar” yani yeryüzünde bozgunculuk ve günahlarla hareket ederler. el-Bağy (الْبَغْي): Bozgunculuk ve şirktir; yara iltihaplanıp bozulduğunda kullanılan 'بَغَى الْجُرْحُ' tabirinden gelir. Aslı ise istemektir; yani bozgunculukla üstünlük elde etmek isterler. { بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Haksız yere” yani yalanlama yoluyla [haksızlık ederler]. Nitekim bir kadının kocasından başkasını arzulayıp zina etmesine de 'بَغَتِ الْمَرْأَةُ' denir. Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Ey insanlar! Taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir” buyruğu; yani vebali size döner demektir. Söz burada tamamlanmış, sonra yeniden başlanarak: { مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatının geçici bir menfaatidir” yani o dünya hayatının menfaatidir ve kalıcılığı yoktur buyrulmuştur. en-Nehhâs şöyle demiştir: { بَغْيُكُمْ } kelimesi mübteda olarak merfûdur, haberi ise { مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا } ibaresidir. { عَلى أَنْفُسِكُمْ } ise bağy fiilinin mana bakımından mef'ûlüdür. { عَلى أَنْفُسِكُمْ } ifadesinin haber olması ve takdiri 'o dünya hayatının bir menfaatidir' (ذَلِكَ / هُوَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) şeklinde gizli bir mübteda bulunması da caizdir. İki mana arasında ince bir nüans vardır: Eğer 'metâ' kelimesini { بَغْيُكُمْ } mübtedasının haberi olarak merfû okursan mana; 'Sizin taşkınlığınız ancak birbirinize karşıdır' şeklinde olur, tıpkı { فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Kendinize (birbirinize) selam verin” [en-Nûr 61] ve { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Andolsun, size içinizden bir elçi gelmiştir” [et-Tevbe 128] âyetlerinde olduğu gibi. Eğer haber { عَلى أَنْفُسِكُمْ } ise mana; 'Bozgunculuğunuz ancak size geri döner' şeklinde olur, tıpkı { وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “Kötülük ederseniz kendi aleyhinizedir” buyruğunda olduğu gibi. Süfyân b. Uyeyne'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Taşkınlığın dünya hayatının geçici bir menfaati olduğunu kastetmiştir; yani cezası sahibine dünyada peşin verilir, nitekim 'Taşkınlık insanı helake sürükler' denilir. İbn Ebî İshâk, mastar olarak mensûb kılınmak üzere { مَتَاعَ } şeklinde mansûb okumuştur; yani 'Dünya hayatının menfaatiyle faydalanırsınız' (تَتَمَتَّعُونَ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) demektir. Veya harf-i cerin hazfedilmesiyle 'menfaat için' (لِمَتَاعِ) takdirindedir; ya da hâl olarak mef'ûl anlamında bir mastardır; yani 'faydalananlar olarak' (مُتَمَتِّعِينَ) demektir. Yahut da zarf olarak mansûb kılınmıştır; yani 'dünya hayatının menfaati içinde' (فِي مَتَاعِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) demektir. Zarfın, car-mecrurun ve hâlin müteallakı ise bağy lafzındaki fiil manasıdır. { عَلى أَنْفُسِكُمْ } ise bu mananın mef'ûlüdür.

[سورة يونس (١٠): آية ٢٤]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 24]

إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعامُ حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها أَتاها أَمْرُنا لَيْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِيداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٢٤)

{ إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعامُ حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها أَتاها أَمْرُنا لَيْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِيداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Dünya hayatının durumu, gökten indirdiğimiz bir suya benzer ki, insanların ve hayvanların yediği yeryüzü bitkileri onunla [beslenip] birbirine karışır. Nihayet yeryüzü bütün ziynetini takınıp süslendiği ve halkı da kendilerini onun üzerinde güç sahibi sandıkları bir sırada, geceleyin veya gündüzün buyruğumuz ona geliverir de onu, sanki dün hiç yokmuş gibi kökünden biçilmiş bir hâle getiririz. İşte Biz, düşünen bir topluluk için ayetleri böyle ayrıntılı olarak açıklarız.” (24)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ) مَعْنَى الْآيَةِ التَّشْبِيهُ وَالتَّمْثِيلُ، أَيْ صِفَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي فَنَائِهَا وَزَوَالِهَا وقلة خطر ها وَالْمَلَاذِّ بِهَا كَمَاءٍ، أَيْ مِثْلُ مَاءٍ، فَالْكَافُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا التَّشْبِيهِ مَزِيدُ بَيَانٍ فِي" الْكَهْفِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى." أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ" نَعْتٌ لِ"- مَاءٍ". (فَاخْتَلَطَ) رُوِيَ عَنْ نَافِعٍ أَنَّهُ وَقَفَ عَلَى" فَاخْتَلَطَ" أَيْ فَاخْتَلَطَ الْمَاءُ بِالْأَرْضِ، ثُمَّ ابْتَدَأَ (بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ) أَيْ بِالْمَاءِ نَبَاتُ الْأَرْضِ، فَأَخْرَجَتْ أَلْوَانًا مِنَ النَّبَاتِ، فَنَبَاتٌ عَلَى هَذَا ابْتِدَاءٌ، وَعَلَى مَذْهَبِ مَنْ لَمْ يَقِفْ عَلَى" فَاخْتَلَطَ" مَرْفُوعٌ بِاخْتَلَطَ، أَيِ اخْتَلَطَ النَّبَاتُ بِالْمَطَرِ، أَيْ شَرِبَ مِنْهُ فَتَنَدَّى وَحَسُنَ وَاخْضَرَّ. وَالِاخْتِلَاطُ تَدَاخُلُ الشَّيْءِ بَعْضُهُ فِي بَعْضٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ) مِنَ الْحُبُوبِ وَالثِّمَارِ وَالْبُقُولِ. (وَالْأَنْعامُ) مِنَ الْكَلَإِ وَالتِّبْنِ وَالشَّعِيرِ. (حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها) أَيْ حُسْنَهَا وَزِينَتَهَا. وَالزُّخْرُفُ كَمَالُ حُسْنِ الشَّيْءِ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلذَّهَبِ: زُخْرُفٌ. (وَازَّيَّنَتْ) أَيْ بِالْحُبُوبِ وَالثِّمَارِ وَالْأَزْهَارِ، وَالْأَصْلُ تَزَيَّنَتْ أُدْغِمَتِ التاء في الزاي وجئ بِأَلِفِ الْوَصْلِ، لِأَنَّ الْحَرْفَ الْمُدْغَمَ مَقَامُ حَرْفَيْنِ الْأَوَّلُ مِنْهُمَا سَاكِنٌ وَالسَّاكِنُ لَا يُمْكِنُ الِابْتِدَاءُ بِهِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ" وَتَزَيَّنَتْ" عَلَى الْأَصْلِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالْأَعْرَجُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ" وَأَزْيَنَتْ" أَيْ أَتَتْ بِالزِّينَةِ عَلَيْهَا، أَيِ الْغَلَّةِ وَالزَّرْعِ، وَجَاءَ بِالْفِعْلِ عَلَى أَصْلِهِ وَلَوْ أعله لقال وازانت. وقال عوف ابن أَبِي جَمِيلَةَ الْأَعْرَابِيُّ: قَرَأَ أَشْيَاخُنَا" وَازْيَانَّتْ" وَزْنُهُ اسْوَادَّتْ. وَفِي رِوَايَةِ الْمُقَدِّمِيِّ" وَازَّايَنَتْ" وَالْأَصْلُ فِيهِ تَزَايَنَتْ، وَزْنُهُ تَقَاعَسَتْ ثُمَّ أُدْغِمَ. وَقَرَأَ الشَّعْبِيُّ وَقَتَادَةُ" وَأَزْيَنَتْ" مِثْلُ أفْعَلَتْ. وَقَرَأَ أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ" وَازْيَنَتْ" مِثْلُ افْعَلَتْ، وَعَنْهُ أَيْضًا" وَازْيَانَتْ مِثْلُ افْعَالَتْ، وَرُوِيَ عَنْهُ" ازْيَأَنَتْ" بِالْهَمْزَةِ، ثَلَاثُ قِرَاءَاتٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَظَنَّ أَهْلُها) أَيْ أَيْقَنَ. (أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها) أَيْ عَلَى حَصَادِهَا وَالِانْتِفَاعِ بِهَا، أَخْبَرَ عَنِ الْأَرْضِ وَالْمَعْنِيُّ النَّبَاتُ إِذْ كان مفهوما وهو منها. وقيل: رد

Yüce Allah'ın: { إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ } “Dünya hayatının misali, gökten indirdiğimiz bir su gibidir” buyruğunda ayetin anlamı teşbih ve temsildir. Yani dünya hayatının faniliği, yok olup gitmesi, ehemmiyetinin azlığı ve sunduğu lezzetlerin durumu bir su gibidir; yani suyun misali gibidir. Dolayısıyla [başındaki] kâf harfi ref mahallindedir. Bu teşbihin daha geniş açıklaması, inşâallahu teâlâ el-Kehf [suresin]de gelecektir. { أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ } “gökten indirdiğimiz” ifadesi, “mâ'” (su) kelimesinin sıfatıdır. { فَاخْتَلَطَ } “böylece birbirine karıştı” kelimesi hakkında Nâfi‘den, { فَاخْتَلَطَ } üzerinde vakıf yaptığı (durduğu); yani “su toprağa karıştı” [şeklinde durup] sonra { بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ } “onunla yeryüzünün bitkisi” diye ibtidâ ettiği (başladığı), yani “su sebebiyle yeryüzünün bitkisi [bitti] ve böylece [yeryüzü] rengarenk bitkiler çıkardı” manasını kastettiği rivayet edilmiştir. Buna göre { نَباتُ } kelimesi mübtedadır. { فَاخْتَلَطَ } üzerinde vakıf yapmayanların mezhebine göre ise { اخْتَلَطَ } fiiliyle merfûdur (onun failidir); yani bitki yağmur suyu ile karıştı; ondan içti, böylece nemlendi, güzelleşti ve yeşerdi demektir. İhtilat (birbirine karışma), bir şeyin diğerinin içine girmesidir. Yüce Allah'ın: { مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ } “İnsanların yediklerinden” buyruğu; tahıllar, meyveler ve sebzelerden demektir. { وَالْأَنْعامُ } “Ve hayvanların [yediklerinden]” buyruğu ise ot, saman ve arpadan demektir. { حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها } “Nihayet yeryüzü süsünü takınıp” yani güzelliğini ve ziynetini alıp [demektir]. Zühruf (زُخْرُف), bir şeyin güzelliğinin kemalidir; bundan dolayı altına da “zuhruf” denilmiştir. { وَازَّيَّنَتْ } “ve bezendiğinde” yani tahıllar, meyveler ve çiçeklerle bezendiğinde demektir. Aslı تَزَيَّنَتْ (tezeyyenet) olup tâ harfi zâ harfine idğam edilmiş ve vasıl elifi getirilmiştir; çünkü idğam edilen harf iki harf yerindedir, birincisi sakindir ve sakin harfle başlamak mümkün değildir. İbn Mes‘ûd ve Übey b. Ka‘b, aslı üzere { وَتَزَيَّنَتْ } şeklinde okumuşlardır. Hasan, el-A‘rec ve Ebu’l-Âliye { وَأَزْيَنَتْ } şeklinde okumuşlardır; yani üzerindeki ziyneti, yani mahsulü ve ekini ortaya çıkardı demektir. [Burada] fiil aslı üzere gelmiştir; şayet i‘lâl yapılsaydı وازانت denilirdi. Avf b. Ebî Cemîle el-A‘râbî şöyle demiştir: “Hocalarımız اسْوَادَّتْ vezninde { وَازْيَانَّتْ } şeklinde okudular.” Mukaddemî rivayetinde ise { وَازَّايَنَتْ } şeklindedir; bunun aslı تَزَايَنَتْ olup تَقَاعَسَتْ veznindedir, sonra idğam yapılmıştır. Şa‘bî ve Katâde, af‘alet (أَفْعَلَتْ) vezninde { وَأَزْيَنَتْ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Osmân en-Nehdî, if‘alet (اِفْعَلَتْ) vezninde { وَازْيَنَتْ } şeklinde okumuştur; ondan if‘âlet (اِفْعَالَّتْ) vezninde { وَازْيَانَتْ } şeklinde de rivayet edilmiştir; ayrıca ondan hemze ile { ازْيَأَنَتْ } şeklinde de rivayet edilmiş olup bunlar üç kıraattir. Yüce Allah'ın: { وَظَنَّ أَهْلُها } “ve onun sahipleri zannettiği” yani kesin olarak inandığı [zaman]; { أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها } “kendilerinin ona güç yetirebileceklerini” yani onu hasat etmeye ve ondan faydalanmaya güç yetirebileceklerini [zannettiklerinde] demektir. Burada yeryüzünden haber verilmiş olsa da kastedilen bitkidir; zira bu durum [karineden] anlaşılmaktadır ve bitki de yeryüzündendir. [Zamirin] ... râci olduğu da söylenmiştir:

إِلَى الْغَلَّةِ، وَقِيلَ: إِلَى الزِّينَةِ. (أَتاها أَمْرُنا) أَيْ عَذَابُنَا، أَوْ أَمَرْنَا بِهَلَاكِهَا. (لَيْلًا أَوْ نَهاراً) ظَرْفَانِ. (فَجَعَلْناها حَصِيداً) مَفْعُولَانِ، أَيْ مَحْصُودَةً مقطوعة لا شي فِيهَا. وَقَالَ" حَصِيدًا" وَلَمْ يُؤَنِّثْ لِأَنَّهُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الْحَصِيدُ الْمُسْتَأْصَلُ. (كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ) أَيْ لَمْ تَكُنْ عَامِرَةً، مِنْ غَنِيَ إِذَا أَقَامَ فِيهِ وَعَمَّرَهُ. وَالْمَغَانِي فِي اللُّغَةِ: الْمَنَازِلُ الَّتِي يَعْمُرُهَا النَّاسُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: كَأَنْ لَمْ تَنْعَمْ. قَالَ لَبِيَدٌ:

mahsule racidir; ziynete raci olduğu da söylenmiştir. { أَتاها أَمْرُنا } “Ona emrimiz gelir” yani azabımız veya onun helak edilmesi yönündeki emrimiz [gelir]. { لَيْلًا أَوْ نَهاراً } “Geceleyin veya gündüzün” iki zarftır. { فَجَعَلْناها حَصِيداً } “Onu kökünden biçilmiş bir hâle getiririz” iki mef'ûldür; yani biçilmiş, kesilmiş, içinde hiçbir şey kalmamış hâle getiririz. Mef'ûl anlamında fa'îl vezninde olduğu için müennes yapmayıp { حَصِيداً } demiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Hasîd (الْحَصِيد), kökünden sökülüp yok edilendir. { كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ } “Sanki dün yerinde hiç yokmuş gibi” yani hiç bayındır/mamur olmamış gibi; bir yerde ikamet edip orayı bayındır kıldığında kullanılan 'غَنِيَ' fiilinden gelir. Dilde mağânî (الْمَغَانِي), insanların mamur kıldığı konak yerleridir. Katâde: 'Sanki hiç nimet içinde bulunmamış gibi' demiştir. Lebîd şöyle demiştir:

وَغَنِيْتُ سَبْتًا قَبْلَ مَجْرَى دَاحِسٍ ... لَوْ كَانَ لِلنَّفْسِ اللَّجُوجِ خُلُودُ

Dâhis koşusundan önce bir müddet mamur bir yerde yaşadım; şayet inatçı nefis için ebedilik olsaydı!

وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" تَغْنَ" بِالتَّاءِ لِتَأْنِيثِ الْأَرْضِ. وَقَرَأَ قَتَادَةُ" يَغْنَ" بِالْيَاءِ، يَذْهَبُ بِهِ إِلَى الزُّخْرُفِ، يَعْنِي فَكَمَا يَهْلِكُ هَذَا الزَّرْعُ هَكَذَا كَذَلِكَ الدُّنْيَا. (نُفَصِّلُ الْآياتِ) أَيْ نبينها. (لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ) في آيات الله.

Cumhurun kıraati yerin müennesliği sebebiyle 't' ile { تَغْنَ } şeklindedir. Katâde ise 'y' ile { يَغْنَ } şeklinde okumuştur; bunu ziynete (ez-Zuhruf) raci kılmaktadır. Yani işte bu ekin nasıl helak oluyorsa dünya da böyledir. { نُفَصِّلُ الْآياتِ } “Âyetleri açıklarız” yani onları beyan ederiz. { لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Düşünen bir topluluk için” Allah'ın âyetleri hakkında [düşünenler için].

[سورة يونس (١٠): آية ٢٥]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 25]

وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٥)

{ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٥) } “Allah esenlik yurduna (cennete) çağırır ve dilediğini dosdoğru yola iletir.” (25)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ) لَمَّا ذَكَرَ وَصْفَ هَذِهِ الدَّارَ وَهِيَ دَارُ الدُّنْيَا وَصَفَ الْآخِرَةَ فَقَالَ: إن الله لا يدعو كم إِلَى جَمْعِ الدُّنْيَا بَلْ يَدْعُوكُمْ إِلَى الطَّاعَةِ لِتَصِيرُوا إِلَى دَارِ السَّلَامِ، أَيْ إِلَى الْجَنَّةِ. قَالَ قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ: السَّلَامُ هُوَ اللَّهُ، وَدَارُهُ الْجَنَّةُ، وَسُمِّيَتِ الْجَنَّةُ دَارَ السَّلَامِ لِأَنَّ مَنْ دَخَلَهَا سَلِمَ مِنَ الْآفَاتِ. وَمِنْ أَسْمَائِهِ سُبْحَانَهُ" السَّلَامُ"، وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي (الْكِتَابِ الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى). وَيَأْتِي فِي سُورَةِ" الْحَشْرِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَامَةِ. وَالسَّلَامُ وَالسَّلَامَةُ بِمَعْنًى كَالرَّضَاعِ وَالرَّضَاعَةِ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ } “Allah esenlik yurduna çağırır” buyruğu; bu yurdu yani dünya yurdunu nitelendirdikten sonra ahireti nitelendirerek şöyle buyurmuştur: Allah sizi dünyalık toplamaya çağırmaz; bilakis esenlik yurduna yani cennete varasınız diye sizi itaate çağırır. Katâde ve el-Hasan şöyle demiştir: es-Selâm (السَّلَام) Allah'tır, O'nun yurdu da cennettir. Oraya giren her türlü afetten kurtulduğu için cennete dârü's-selâm (esenlik yurdu) denilmiştir. Yüce Allah'ın isimlerinden biri de 'es-Selâm'dır; nitekim bunu el-Kitâbü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Husnâ adlı eserimizde açıkladık. İnşâallah el-Haşr Sûresi'nde de gelecektir. Bir görüşe göre anlam şöyledir: Allah selamet yurduna çağırır. ez-Zeccâc'ın belirttiği üzere, radâ' (الرَّضَاع) ve radâ'a (الرَّضَاعَة) kelimelerinde olduğu gibi selâm ile selâmet aynı anlamdadır. Şair şöyle demiştir:

تُحَيِّي بِالسَّلَامَةِ أُمُّ بَكْرٍ ... وَهَلْ لَكِ بَعْدَ قَوْمِكَ من سلام

Ümmü Bekr esenlikle selam verir ... Oysa kavminden sonra senin için esenlik mi kalır?

وَقِيلَ: أَرَادَ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ التَّحِيَّةِ، لِأَنَّ أَهْلَهَا يَنَالُونَ مِنَ اللَّهِ التَّحِيَّةَ وَالسَّلَامَ، وَكَذَلِكَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ السَّلَامَ لَا يَنْقَطِعُ عَنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَهُوَ تَحِيَّتُهُمْ، كما قال:" وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ" [يونس: ١٠]. وقال يحيى بن معاذ: يا بن آدَمَ، دَعَاكَ اللَّهُ إِلَى دَارِ السَّلَامِ فَانْظُرْ مِنْ أَيْنَ تُجِيبُهُ، فَإِنْ أَجَبْتَهُ مِنْ دُنْيَاكَ دَخَلْتَهَا، وَإِنْ أَجَبْتَهُ مِنْ قَبْرِكَ مُنِعْتَهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْجِنَانُ سَبْعٌ: دَارُ الْجَلَالِ، وَدَارُ السَّلَامِ، وَجَنَّةُ عَدْنٍ، وَجَنَّةُ الْمَأْوَى، وَجَنَّةُ الْخُلْدِ، وَجَنَّةُ الْفِرْدَوْسِ، وَجَنَّةُ النَّعِيمِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ) عَمَّ بِالدَّعْوَةِ إِظْهَارًا لِحُجَّتِهِ، وَخَصَّ بِالْهِدَايَةِ اسْتِغْنَاءً عَنْ خَلْقِهِ. وَالصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ، قِيلَ: كِتَابُ اللَّهِ، رَوَاهُ عَلِيُّ بن أبي طالب ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ كِتَابُ اللَّهِ تَعَالَى). وَقِيلَ: الْإِسْلَامُ، رَوَاهُ النَّوَّاسُ بْنُ سَمْعَانَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقِيلَ: الْحَقُّ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ. وَقِيلَ: رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَصَاحِبَاهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ﵄. وَرَوَى جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمًا فَقَالَ: (رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ كَأَنَّ جِبْرِيلَ عِنْدَ رَأْسِي وَمِيكَائِيلَ عِنْدَ رِجْلِي فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ اضْرِبْ لَهُ مَثَلًا فَقَالَ لَهُ اسْمَعْ سَمِعَتْ أُذُنَاكَ وَاعْقِلْ عَقِلَ قَلْبُكَ وَإِنَّمَا مَثَلُكَ وَمَثَلُ أُمَّتِكَ كَمَثَلِ مَلِكٍ اتَّخَذَ دَارًا ثُمَّ بَنَى فِيهَا بَيْتًا ثُمَّ جَعَلَ فِيهَا مَأْدُبَةً ثُمَّ بَعَثَ رَسُولًا يَدْعُو النَّاسَ إِلَى طَعَامِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَجَابَ الرَّسُولَ وَمِنْهُمْ مَنْ تَرَكَهُ فَاللَّهُ الْمَلِكُ وَالدَّارُ الْإِسْلَامُ وَالْبَيْتُ الْجَنَّةُ وَأَنْتَ يَا مُحَمَّدُ الرَّسُولُ فَمَنْ أَجَابَكَ دَخَلَ فِي الْإِسْلَامِ وَمَنْ دَخَلَ فِي الْإِسْلَامِ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَمَنْ دَخَلَ الْجَنَّةَ أَكَلَ مِمَّا فِيهَا) ثُمَّ تَلَا يَعْنِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ" (وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ) ". ثُمَّ تَلَا قَتَادَةُ ومجاهد:" وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ". وَهَذِهِ الْآيَةُ بَيِّنَةُ الْحُجَّةِ فِي الرَّدِّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ، لِأَنَّهُمْ قَالُوا: هَدَى اللَّهُ الْخَلْقَ كُلَّهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ، وَاللَّهُ قَالَ:" وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ" فردوا على الله نصوص القرآن.

Şöyle de denilmiştir: [Bununla] "Allah selamlama/esenlik yurduna çağırır" manasını murad etmiştir; zira cennet ehli Allah'tan esenlik dileği ve selâm alırlar, meleklerden de öyle. el-Hasan şöyle demiştir: Cennet ehlinden selâm hiç kesilmez ve o onların esenlik dileğidir. Nitekim Yüce Allah: { وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ } “Orada onların esenlik dileği ise selâmdır” [Yûnus, 10] buyurmuştur. Yahyâ b. Muâz da şöyle demiştir: "Ey Âdemoğlu! Allah seni esenlik yurduna çağırdı; O'na nereden icabet edeceğine iyi bak! Şayet O'na dünyandan icabet edersen oraya girersin; yok eğer O'na kabrinden icabet edersen oradan mahrum bırakılırsın." İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Cennetler yedidir: Dâru'l-Celâl, Dâru's-Selâm, Adn cenneti, Me'vâ cenneti, Huld cenneti, Firdevs cenneti ve Naîm cenneti. Yüce Allah'ın: { وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ve dilediğini dosdoğru bir yola iletir” buyruğuna gelince; hüccetini ortaya koymak için daveti genel kılmış, yaratılmışlarına muhtaç olmadığını göstermek için de hidayeti [dilediğine] has kılmıştır. Sırat-ı Müstakîm (dosdoğru yol) hakkında: "Allah'ın Kitabı'dır" denilmiştir. Bunu Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ كِتَابُ اللَّهِ تَعَالَى » «Dosdoğru yol, Yüce Allah'ın Kitabı'dır.» [Bir görüşe göre de] İslâm'dır; bunu Nevvâs b. Sem'ân, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Hak olduğu da söylenmiştir; bunu Katâde ve Mücâhid söylemiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile kendisinden sonraki iki arkadaşı Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ olduğu da söylenmiştir. Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün [yanımıza] çıkıp şöyle buyurdu: « رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ كَأَنَّ جِبْرِيلَ عِنْدَ رَأْسِي وَمِيكَائِيلَ عِنْدَ رِجْلِي فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ اضْرِبْ لَهُ مَثَلًا فَقَالَ لَهُ اسْمَعْ سَمِعَتْ أُذُنَاكَ وَاعْقِلْ عَقِلَ قَلْبُكَ وَإِنَّمَا مَثَلُكَ وَمَثَلُ أُمَّتِكَ كَمَثَلِ مَلِكٍ اتَّخَذَ دَارًا ثُمَّ بَنَى فِيهَا بَيْتًا ثُمَّ جَعَلَ فِيهَا مَأْدُبَةً ثُمَّ بَعَثَ رَسُولًا يَدْعُو النَّاسَ إِلَى طَعَامِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَجَابَ الرَّسُولَ وَمِنْهُمْ مَنْ تَرَكَهُ فَاللَّهُ الْمَلِكُ وَالدَّارُ الْإِسْلَامُ وَالْبَيْتُ الْجَنَّةُ وَأَنْتَ يَا مُحَمَّدُ الرَّسُولُ فَمَنْ أَجَابَكَ دَخَلَ فِي الْإِسْلَامِ وَمَنْ دَخَلَ فِي الْإِسْلَامِ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَمَنْ دَخَلَ الْجَنَّةَ أَكَلَ مِمَّا فِيهَا » «Rüyamda sanki Cibrîl başucumda, Mîkâîl ise ayakucumdaydı. Biri diğerine: 'Ona bir misal ver' dedi. Diğeri de ona şöyle dedi: 'Dinle, kulakların işitsin; aklet, kalbin kavrasın! Senin ve ümmetinin misali; bir arazi/yurt edinip içine bir köşk inşa eden, ardından orada bir ziyafet tertipleyip insanları yemeğine çağırması için bir elçi gönderen bir hükümdarın misali gibidir. İnsanlardan kimi o elçiye icabet etti, kimi de onu terk etti (çağrısına uymadı). İşte hükümdar Allah'tır, yurt İslâm'dır, köşk cennettir, sen de ey Muhammed elçisin. Kim sana icabet ederse İslâm'a girmiş olur. Kim İslâm'a girerse cennete girer ve kim cennete girerse oradakilerden yer.'» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ve dilediğini dosdoğru bir yola iletir” [ayetini] okudu. Sonra Katâde ve Mücâhid: { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ } “Allah esenlik yurduna çağırır” [ayetini] okudular. Bu ayet, Kaderiyye'ye reddiye konusunda açık bir delildir. Zira onlar: "Allah bütün mahlûkatı dosdoğru yola iletmiştir" demişlerdir. Oysa Allah: { وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ve dilediğini dosdoğru bir yola iletir” buyurmuştur. Böylece onlar Kur'an'ın açık nasslarını Allah'a karşı reddetmişlerdir.

[سورة يونس (١٠): آية ٢٦]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 26]

لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٦)

{ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٦) } “Güzel davrananlara daha güzeli (cennet) ve fazlası (ziyâde) vardır. Onların yüzlerini ne bir toz-kara leke bürür ne de bir zillet. İşte onlar cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (26)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ) رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَزِيادَةٌ" قَالَ: (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْعَمَلَ فِي الدُّنْيَا لَهُمُ الْحُسْنى وَهِيَ الْجَنَّةُ وَالزِّيَادَةُ النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ اللَّهِ الْكَرِيمِ) وَهُوَ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي رِوَايَةٍ. وَحُذَيْفَةَ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ وَأَبِي مُوسَى وَصُهَيْبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةٍ، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ، وَهُوَ الصَّحِيحُ فِي الْبَابِ. وَرَوَى مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنْ صُهَيْبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ قَالَ اللَّهُ ﵎ تُرِيدُونَ شَيْئًا أَزِيدُكُمْ فَيَقُولُونَ أَلَمْ تُبَيِّضْ وُجُوهَنَا أَلَمْ تُدْخِلْنَا الْجَنَّةَ وَتُنَجِّنَا مِنَ النَّارِ قَالَ فَيَكْشِفُ الْحِجَابَ فَمَا أُعْطُوا شَيْئًا أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنَ النَّظَرِ إِلَى رَبِّهِمْ ﷿ (- وَفِي رِوَايَةٍ ثُمَّ تَلَا-" لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ" وَخَرَّجَهُ النَّسَائِيُّ أَيْضًا عَنْ صُهَيْبٍ قَالَ قِيلَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: هَذِهِ الْآيَةُ" لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ" قَالَ: (إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ نَادَى مُنَادٍ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ إِنَّ لَكُمْ مَوْعِدًا عِنْدَ اللَّهِ يُرِيدُ أَنْ يُنْجِزَكُمُوهُ قَالُوا أَلَمْ يُبَيِّضْ وُجُوهَنَا وَيُثَقِّلْ مَوَازِينَنَا وَيُجِرْنَا مِنَ النَّارِ قَالَ فَيُكْشَفُ الْحِجَابُ فَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ فَوَاللَّهِ مَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ شَيْئًا أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنَ النَّظَرِ وَلَا أَقَرَّ لِأَعْيُنِهِمْ (. وَخَرَّجَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ فِي دَقَائِقِهِ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ مَوْقُوفًا، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ، وَذَكَرْنَا هُنَاكَ مَعْنَى كَشْفِ الْحِجَابِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ﵀: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ زُهَيْرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الزِّيَادَتَيْنِ فِي كِتَابِ اللَّهِ، فِي قَوْلِهِ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ" قَالَ: (النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ الرَّحْمَنِ) وَعَنْ قَوْلِهِ:" وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ" [الصافات: ١٤٧] قال:

Yüce Allah'ın: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” buyruğu hakkında Enes'in hadisinden şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yüce Allah'ın: “ve ziyâde (fazlası)” buyruğu sorulunca şöyle buyurdu: « لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْعَمَلَ فِي الدُّنْيَا لَهُمُ الْحُسْنى وَهِيَ الْجَنَّةُ وَالزِّيَادَةُ النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ اللَّهِ الْكَرِيمِ » «Dünyada güzel amelde bulunanlara el-hüsnâ yani cennet vardır; ziyâde ise Kerîm olan Allah'ın vechine (cemâline) bakmaktır.» Bu [aynı zamanda], Ebû Bekir es-Sıddîk'ın, bir rivayette Ali b. Ebî Tâlib'in, Huzeyfe'nin, Ubâde b. es-Sâmit'in, Ka'b b. Ucre'nin, Ebû Mûsâ'nın, Suheyb'in ve bir rivayette İbn Abbâs'ın görüşüdür. Tâbiînden bir topluluğun da görüşü olup bu konuda sahih olan budur. Müslim Sahîh'inde Suheyb'den, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى تُرِيدُونَ شَيْئًا أَزِيدُكُمْ فَيَقُولُونَ أَلَمْ تُبَيِّضْ وُجُوهَنَا أَلَمْ تُدْخِلْنَا الْجَنَّةَ وَتُنَجِّنَا مِنَ النَّارِ قَالَ فَيَكْشِفُ الْحِجَابَ فَمَا أُعْطُوا شَيْئًا أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنَ النَّظَرِ إِلَى رَبِّهِمْ عَزَّ وَجَلَّ » «Cennet ehli cennete girdiği zaman Allah Tebâreke ve Teâlâ: "Size artıracağım bir şey ister misiniz?" buyurur. Onlar: "Yüzlerimizi ağartmadın mı, bizi cennete girdirip cehennemden kurtarmadın mı?" derler. [Resûlullah] buyurdu ki: "Bunun üzerine perdeyi kaldırır. Artık onlara Rableri Azze ve Celle'ye bakmaktan daha sevimli hiçbir şey verilmemiştir."» -Bir rivayette de: Sonra { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” [ayetini] okudu.- Bunu Nesâî de Suheyb'den tahric etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” ayeti [hakkında] sorulunca şöyle buyurdu: « إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ نَادَى مُنَادٍ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ إِنَّ لَكُمْ مَوْعِدًا عِنْدَ اللَّهِ يُرِيدُ أَنْ يُنْجِزَكُمُوهُ قَالُوا أَلَمْ يُبَيِّضْ وُجُوهَنَا وَيُثَقِّلْ مَوَازِينَنَا وَيُجِرْنَا مِنَ النَّارِ قَالَ فَيُكْشَفُ الْحِجَابُ فَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ فَوَاللَّهِ مَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ شَيْئًا أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنَ النَّظَرِ وَلَا أَقَرَّ لِأَعْيُنِهِمْ » «Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girdiği zaman bir münâdî: "Ey cennet ehli! Allah katında sizin için bir vaad vardır, O bunu size yerine getirmek istiyor" diye seslenir. Onlar: "Yüzlerimizi ağartmadı mı, terazilerimizi ağır kılmadı mı ve bizi ateşten korumadı mı?" derler. [Resûlullah] buyurdu ki: "Bunun üzerine perde kaldırılır ve O'na bakarlar. Allah'a yemin olsun ki Allah onlara, [O'na] bakmaktan daha sevimli ve gözlerini daha çok aydınlatacak hiçbir şey vermemiştir."» Bunu İbnü'l-Mübârek de Dekâik adlı eserinde Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den mevkûf olarak tahric etmiştir. Biz bunu et-Tezkire adlı kitabımızda zikrettik ve perdenin kaldırılmasının anlamını da orada açıkladık; hamd Allah'a mahsustur. el-Hakîm et-Tirmizî Ebû Abdillâh rahimehullâh da tahric etmiştir: Bize Ali b. Hucr anlattı, bize el-Velîd b. Müslim, Züheyr'den, Ebü'l-Âliye'den, Übey b. Ka'b'dan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ın Kitabı'ndaki iki ziyâde hakkında; O'nun { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” buyruğunu sordum; « النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ الرَّحْمَنِ » «Rahmân'ın vechine (cemâline) bakmaktır» buyurdu. O'nun: { وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } [es-Sâffât: 147] “Onu yüz bin yahut daha da artacak olan [bir topluluğa] elçi gönderdik” buyruğu hakkında ise şöyle dedi:

(عِشْرُونَ أَلْفًا). وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الزِّيَادَةَ أَنْ تُضَاعَفَ الْحَسَنَةُ عَشْرَ حَسَنَاتٍ إِلَى أَكْثَرِ مِنْ ذَلِكَ، رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ [بْنِ أَبِي طَالِبٍ] ﵁: الزِّيَادَةُ غُرْفَةٌ مِنْ لُؤْلُؤَةٍ وَاحِدَةٍ لَهَا أَرْبَعَةُ آلَافِ بَابٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْحُسْنَى حَسَنَةٌ مِثْلُ حَسَنَةٍ، وَالزِّيَادَةُ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ: الْحُسْنَى الْجَنَّةُ، وَالزِّيَادَةُ مَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا مِنْ فَضْلِهِ لَا يُحَاسِبُهُمْ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَابِطٍ: الْحُسْنَى الْبُشْرَى، وَالزِّيَادَةُ النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ اللَّهِ الْكَرِيمِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ" [القيامة: ٢٣ - ٢٢]. وَقَالَ يَزِيدُ بْنُ شَجَرَةَ: الزِّيَادَةُ أَنْ تَمُرَّ السَّحَابَةُ بِأَهْلِ الْجَنَّةِ فَتُمْطِرُهُمْ مِنْ كُلِّ النَّوَادِرِ الَّتِي لَمْ يَرَوْهَا، وَتَقُولُ: يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ، مَا تُرِيدُونَ أَنْ أُمْطِرَكُمْ؟ فَلَا يُرِيدُونَ شَيْئًا إِلَّا أَمْطَرَتْهُمْ إِيَّاهُ. وَقِيلَ: الزِّيَادَةُ أَنَّهُ مَا يَمُرُّ عَلَيْهِمْ مِقْدَارُ يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ الدُّنْيَا إِلَّا حَتَّى يُطِيفَ بِمَنْزِلِ أَحَدِهِمْ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ، مَعَ كُلِّ مَلَكٍ هَدَايَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَيْسَتْ مَعَ صَاحِبِهِ، مَا رَأَوْا مِثْلَ تِلْكَ الْهَدَايَا قَطُّ، فَسُبْحَانَ [الْوَاسِعِ الْعَلِيمِ الْغَنِيِّ الْحَمِيدِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ الْعَزِيزِ الْقَدِيرِ الْبَرِّ الرَّحِيمِ الْمُدَبِّرِ الْحَكِيمِ اللَّطِيفِ الْكَرِيمِ الَّذِي] لَا تَتَنَاهَى مَقْدُورَاتُهُ. وَقِيلَ:" أَحْسَنُوا" أَيْ مُعَامَلَةَ النَّاسِ،" الْحُسْنى ": شَفَاعَتُهُمْ، وَالزِّيَادَةُ: إِذْنُ اللَّهِ تَعَالَى فِيهَا وَقَبُولُهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَرْهَقُ) قِيلَ: مَعْنَاهُ يَلْحَقُ، وَمِنْهُ قِيلَ: غُلَامٌ مُرَاهِقٌ إِذَا لَحِقَ بِالرِّجَالِ. وَقِيلَ: يَعْلُو. وَقِيلَ: يَغْشَى، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ." قَتَرٌ" غُبَارٌ." وَلا ذِلَّةٌ" أَيْ مَذَلَّةٌ، كَمَا يَلْحَقُ أَهْلَ النَّارِ، أَيْ لَا يَلْحَقُهُمْ غُبَارٌ فِي مَحْشَرِهِمْ إِلَى اللَّهِ وَلَا تَغْشَاهُمْ ذِلَّةٌ. وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ لِلْفَرَزْدَقِ:

(Yirmi bindir). Ziyâdenin, bir iyiliğin on katından daha fazlasına kadar katlanması olduğu da söylenmiştir; bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Ali [b. Ebî Tâlib] radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Ziyâde, tek bir inciden yapılmış, dört bin kapısı olan bir köşktür. Mücâhid: 'el-Hüsnâ, bir iyiliğe denk bir iyiliktir; ziyâde ise Allah'tan bir mağfiret ve rızadır' demiştir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: 'el-Hüsnâ cennettir; ziyâde ise dünyada Allah'ın lütfundan onlara verdiği ve kıyamet günü kendilerini hesaba çekmeyeceği şeylerdir' demiştir. Abdurrahman b. Sâbit: 'el-Hüsnâ müjdedir; ziyâde ise Kerîm olan Allah'ın vechine bakmaktır' demiştir. Nitekim Yüce Allah: { وُجُوهٌ يَوْمئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler parıldar, Rablerine bakarlar” [el-Kıyâme 22-23] buyurmuştur. Yezîd b. Şecere şöyle demiştir: Ziyâde, bir bulutun cennet ehlinin üzerinden geçip hiç görmedikleri nadide güzellikleri onların üzerine yağdırması ve: 'Ey cennet ehli, üzerinize ne yağdırmamı istersiniz?' demesidir; onlar ne isterlerse mutlaka onu üzerlerine yağdırır. Şöyle de denilmiştir: Ziyâde şudur: Dünya günlerinden bir gün miktarı geçmez ki, onlardan birinin konağını yetmiş bin melek dolaşır; her bir meleğin yanında diğerinde olmayan Allah katından hediyeler vardır, öyle ki asla benzeri hediyeler görmemişlerdir. Kudretinin tecellileri sonsuz olan [Vâsi', Alîm, Ganî, Hamîd, Aliyy, Kebîr, Azîz, Kadîr, Berr, Rahîm, Müdebbir, Hakîm, Latîf ve Kerîm olan Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir. Şöyle de denilmiştir: { أَحْسَنُوا } insanlarla muameleyi güzel yaptılar, { الْحُسْنى } onların şefaatidir, ziyâde ise Yüce Allah'ın bu şefaate izin vermesi ve onu kabul etmesidir. Yüce Allah'ın: { وَلا يَرْهَقُ } buyruğunun anlamının 'erişmez/ulaşmaz' olduğu söylenmiştir; nitekim erkeklik çağına erişen çocuğa 'غُلَامٌ مُرَاهِقٌ' denir. 'Üstünü kaplamaz' veya 'bürımez' anlamında olduğu da söylenmiştir; anlamlar birbirine yakındır. { قَتَرٌ } tozdur. { وَلا ذِلَّةٌ } yani cehennem ehline isabet ettiği gibi bir aşağılanma isabet etmez; yani Allah'ın huzurundaki mahşerlerinde yüzlerine ne bir toz konar ne de onları bir zillet bürür. Ebû Ubeyde el-Ferazdak'ın şu beytini okumuştur:

مُتَوَّجٌ بِرِدَاءِ الْمُلْكِ يَتْبَعُهُ ... مَوْجٌ تَرَى فَوْقَهُ الرَّايَاتِ وَالْقَتَرَا

Hükümdarlık ridasıyla taçlandırılmıştır, ardında üstünde sancaklar ve toz bulutları gördüğün bir insan dalgası onu takip eder.

وَقَرَأَ الْحَسَنُ" قَتْرٌ" بِإِسْكَانِ التَّاءِ. وَالْقَتَرُ وَالْقَتَرَةُ وَالْقَتْرَةُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، قَالَهُ النَّحَّاسُ. وَوَاحِدُ الْقَتَرِ قَتَرَةٌ، وَمِنْهُ قوله تعالى:" تَرْهَقُها قَتَرَةٌ" [عبس: ٤١] أَيْ تَعْلُوهَا غَبَرَةٌ. وَقِيلَ: قَتَرٌ كَآبَةٌ وَكُسُوفٌ. ابْنُ عَبَّاسٍ: الْقَتَرُ سَوَادُ الْوُجُوهِ. ابْنُ بَحْرٍ: دُخَانُ النَّارِ، وَمِنْهُ قُتَارُ الْقِدْرِ. وَقَالَ ابْنُ أبي لَيْلَى: هُوَ بُعْدُ نَظَرِهِمْ إِلَى رَبِّهِمْ ﷿.

el-Hasan [el-Basrî], te harfini cezimli okuyarak (قَتْرٌ - katr) şeklinde okumuştur. en-Nehhâs şöyle demiştir: "el-Kater (الْقَتَرُ), el-katere (الْقَتَرَةُ) ve el-katre (الْقَتْرَةُ) aynı anlamdadır." el-Kater'in tekili 'katere'dir. Yüce Allah'ın: { تَرْهَقُها قَتَرَةٌ } “Onları bir karanlık ve is kaplar” [Abese 80/41] buyruğu da bundandır; yani üzerlerini bir toz duman kaplar. 'Kater'in keder ve hüzün olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs: "el-Kater, yüzlerin kararmasıdır" demiştir. İbn Bahr: "Ateşin dumanıdır; tencereden çıkan duman ve koku (kutâr) da bu köktendir" demiştir. İbn Ebî Leylâ ise şöyle demiştir: "Bu, onların Rableri Azze ve Celle'ye bakmaktan uzak kalmalarıdır."

قُلْتُ: هَذَا فِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ:" إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ."- إِلَى قَوْلِهِ-" لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ" [الأنبياء: ١٠٣ - ١٠١] وَقَالَ فِي غَيْرِ آيَةٍ:" وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ" [البقرة: ٦٢] وَقَالَ:" إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا" [فصلت: ٣٠] [الْآيَةَ]. وَهَذَا عَامٌّ فَلَا يَتَغَيَّرُ بِفَضْلِ اللَّهِ فِي مَوْطِنٍ مِنَ الْمَوَاطِنِ لَا قَبْلَ النَّظَرِ وَلَا بَعْدَهُ وَجْهُ الْمُحْسِنِ بِسَوَادٍ مِنْ كَآبَةٍ ولا حزن، ولا يعلوه شي مِنْ دُخَانِ جَهَنَّمَ وَلَا غَيْرُهُ. (وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خالدون).

Derim ki: Bu görüşte tutarsızlık vardır; çünkü Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel mükâfat takdir edilmiş olanlar var ya, işte onlar cehennemden uzak tutulurlar” -şu buyruğuna kadar- { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } “O en büyük korku onları tasalandırmaz” [el-Enbiyâ 101-103]. Başka âyetlerde de: { وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” [el-Bakara 62] buyurmuş, yine: { إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا } “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanların üzerine: 'Korkmayın, üzülmeyin' diye melekler iner” [Fussilet 30] [âyetini] buyurmuştur. Bu hüküm geneldir; dolayısıyla Allah'ın lütfuyla hiçbir durakta, ne rü'yetten (Allah'a bakmaktan) önce ne de sonra, muhsin kimsenin yüzü kederden ve hüzünden dolayı kararmaz, üzerine cehennem dumanından veya başka bir şeyden hiçbir şey konmaz. { وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خالدون } “Yüzleri ağaranlara gelince, onlar Allah'ın rahmeti içindedirler; orada ebedî kalacaklardır”.

[سورة يونس (١٠): آية ٢٧]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 27]

وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧)

{ وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧) } “Kötülükleri kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası misliyledir ve onları bir zillet bürür. Onları Allah'tan (O'nun azabından) koruyacak hiçbir kimse yoktur. Sanki yüzleri karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır. İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (27)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ) أَيْ عَمِلُوا الْمَعَاصِيَ. وَقِيلَ: الشِّرْكُ. (جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها) " جَزاءُ" مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ" بِمِثْلِها". قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: الْبَاءُ زَائِدَةٌ، وَالْمَعْنَى جَزَاءُ سَيِّئَةٍ مِثْلُهَا. وَقِيلَ: الْبَاءُ مَعَ مَا بَعْدَهَا الْخَبَرُ، وَهِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ قَامَتْ مَقَامَهُ، وَالْمَعْنَى: جَزَاءُ سَيِّئَةٍ كَائِنٌ بِمِثْلِهَا، كقولك: إنما أنا بك، أي وإنما أنا كائن بك. ويجوز أن تتعلق بجزاء، التَّقْدِيرُ: جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا كَائِنٌ، فَحُذِفَ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" جَزَاءٌ" مَرْفُوعًا عَلَى تَقْدِيرِ فَلَهُمْ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ، فَيَكُونُ مِثْلَ قَوْلِهِ:" فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ" [البقرة: ١٨٤] أَيْ فَعَلَيْهِ عِدَّةٌ، وَشِبْهُهُ، وَالْبَاءُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَتَعَلَّقُ بِمَحْذُوفٍ، كَأَنَّهُ قَالَ لَهُمْ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ ثَابِتٌ بِمِثْلِهَا، أَوْ تَكُونُ مُؤَكِّدَةً أَوْ زَائِدَةً. وَمَعْنَى هَذِهِ الْمِثْلِيَّةِ أَنَّ ذَلِكَ الْجَزَاءَ مِمَّا يُعَدُّ مُمَاثِلًا لِذُنُوبِهِمْ، أَيْ هُمْ غَيْرُ مَظْلُومِينَ، وَفِعْلُ الرَّبِّ [جَلَّتْ قُدْرَتُهُ وَتَعَالَى شَأْنُهُ] غَيْرُ مُعَلَّلٍ بِعِلَّةٍ. (وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ) أَيْ يَغْشَاهُمْ هَوَانٌ وَخِزْيٌ. (مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ) أَيْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ. (مِنْ عاصِمٍ) أَيْ مَانِعٍ يمنعهم منه.

Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ } “Kötülükleri kazananlara gelince” buyruğu; yani günahları işleyenler demektir. [Bunun] şirk [olduğu] da söylenmiştir. { جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها } “Bir kötülüğün cezası misliyledir” buyruğunda yer alan "cezâ" (جَزاءُ) kelimesi mübteda (özne) olarak merfûdur, haberi ise { بِمِثْلِها } ifadesidir. İbn Keysân şöyle demiştir: "Bâ (بـ) harfi zâiddir (eklemedir), anlamı: 'Bir kötülüğün cezası onun mislidir' şeklindedir." Bâ harfinin kendisinden sonraki kelimeyle birlikte haber olduğu ve yerine geçtiği mahzuf bir ifadeye taalluk ettiği (bağlandığı) da söylenmiştir. Anlamı: "Bir kötülüğün cezası misliyle vâki olur / meydana gelir" demektir; nitekim senin: "Ben ancak seninleyim" yani "Ben ancak seninle varım / var olurum" demen gibidir. [Bâ harfinin] "cezâ" kelimesine taalluk etmesi de caizdir; takdiri: "Bir kötülüğün cezası misliyle sabittir / mevcuttur" şeklinde olup mübtedanın haberi hazfedilmiştir. "Cezâ" kelimesinin, [takdiri] "Onlar için bir kötülüğün cezası vardır" şeklinde merfû olması da caizdir. Bu takdirde tıpkı Yüce Allah'ın: { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “(Tutamadığı günler sayısınca) başka günlerde [oruç tutması gerekir]” [el-Bakara 2/184] yani "Onun üzerine [kaza etmesi gereken] bir sayı [borç] vardır" buyruğu ve benzerleri gibi olur. Bâ harfi bu takdire göre mahzuf bir kelimeye taalluk eder; sanki "Onlar için bir kötülüğün cezası misliyle sabittir" demiş gibi olur veya [bâ harfi] tekit edici yahut zâid olur. Bu misliyetin (denkliğin) anlamı; söz konusu cezanın onların günahlarına denk sayılan bir ceza olmasıdır, yani onlar haksızlığa uğratılmazlar. Rabbin [kudreti yüce, şânı âlîdir] fiili ise hiçbir illetle illetlendirilmez (sebebe bağlanmaz). { وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ } “Ve onları bir zillet bürür” yani onları bir aşağılanma ve rüsvaylık kaplar. { مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ } “Onları Allah'tan” yani Allah'ın azabından, { مِنْ عاصِمٍ } “koruyacak hiçbir kimse [yoktur]” yani onları O'ndan koruyacak hiçbir engelleyici [bulunmaz].

(كَأَنَّما أُغْشِيَتْ) أَيْ أُلْبِسَتْ. (وُجُوهُهُمْ قِطَعاً) جَمْعُ قطعة، وعلى هذا يكون" مُظْلِماً" حال مِنَ" اللَّيْلِ" أَيْ أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ فِي حَالِ ظُلْمَتِهِ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَابْنُ كَثِيرٍ" قِطْعًا" بِإِسْكَانِ الطَّاءِ، فَ"- مُظْلِماً" عَلَى هَذَا نَعْتٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ اللَّيْلِ. وَالْقِطْعُ اسْمُ مَا قُطِعَ فَسَقَطَ. وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: الْقِطْعُ طَائِفَةٌ مِنَ اللَّيْلِ، وَسَيَأْتِي في" هود" إن شاء الله تعالى.

{ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ } “Sanki kaplanmıştır” yani örtülmüştür. { وُجُوهُهُمْ قِطَعاً } “Yüzleri parçalarla”; kıta' (قِطَعاً), kıt'a (قطعة) kelimesinin çoğuludur. Buna göre { مُظْلِماً } kelimesi { اللَّيْلِ } lafzından hâl olur; yani karanlık olduğu hâlde geceden parçalarla yüzleri kaplanmıştır. el-Kisâî ve İbn Kesîr 't' harfinin sükûnu ile { قِطْعاً } şeklinde okumuşlardır; buna göre { مُظْلِماً } kelimesi sıfattır; geceden hâl olması da caizdir. Kıd' (الْقِطْع), kesilip düşen şeyin adıdır. İbnü's-Sikkît: 'Kıt', geceden bir parçadır' demiştir; inşâallah bu açıklama Hûd Sûresi'nde gelecektir.

[سورة يونس (١٠): آية ٢٨]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 28]

وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ (٢٨)

{ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ (٢٨) } “O gün onların hepsini bir araya toplayacağız; sonra şirk koşanlara: 'Siz de, ortak koştuklarınız da yerlerinizde durun!' diyeceğiz. Artık aralarını tamamen ayırmışızdır. Ortakları da şöyle der: 'Siz bize tapmıyordunuz.'” (28)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ) أَيْ نَجْمَعُهُمْ، وَالْحَشْرُ الْجَمْعَ." جَمِيعاً" حَالٌ. (ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا) " أَيِ اتَّخَذُوا مَعَ اللَّهِ شَرِيكًا. (مَكانَكُمْ) أَيِ الْزَمُوا وَاثْبُتُوا مَكَانَكُمْ، وَقِفُوا مَوَاضِعَكُمْ. (أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ) وَهَذَا وَعِيدٌ. (فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ) أَيْ فَرَّقْنَا وَقَطَّعْنَا مَا كَانَ بَيْنَهُمْ مِنَ التَّوَاصُلِ فِي الدُّنْيَا، يُقَالُ: زَيَّلْتُهُ فَتَزَيَّلَ، أَيْ فَرَّقْتُهُ فَتَفَرَّقَ، وَهُوَ فَعَّلْتُ، لِأَنَّكَ تَقُولُ فِي مَصْدَرِهِ تَزْيِيلًا، وَلَوْ كَانَ فَيْعَلْتُ لَقُلْتَ زَيْلَةً. وَالْمُزَايَلَةُ الْمُفَارَقَةُ، يُقَالُ: زَايَلَهُ اللَّهُ مُزَايَلَةً وَزِيَالًا إِذَا فَارَقَهُ. وَالتَّزَايُلُ التَّبَايُنُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ" فَزَايَلْنَا بَيْنَهُمْ"، يُقَالُ: لَا أُزَايِلُ فُلَانًا، أَيْ لَا أُفَارِقُهُ، فَإِنْ قُلْتَ: لَا أُزَاوِلُهُ فَهُوَ بِمَعْنًى آخَرَ، مَعْنَاهُ لَا أُخَاتِلُهُ. (وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ) عُنِيَ بِالشُّرَكَاءِ الْمَلَائِكَةُ. وَقِيلَ: الشَّيَاطِينُ، وَقِيلَ: الْأَصْنَامُ، فَيُنْطِقُهَا اللَّهُ تَعَالَى فَتَكُونُ بَيْنَهُمْ هَذِهِ الْمُحَاوَرَةُ. وَذَلِكَ أَنَّهُمُ ادَّعَوْا عَلَى الشَّيَاطِينِ الذين أطاعوهم والأصنام التي عبد وها أَنَّهُمْ أَمَرُوهُمْ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَقُولُونَ مَا عَبَدْنَاكُمْ حَتَّى أَمَرْتُمُونَا. قَالَ مُجَاهِدٌ: يُنْطِقُ اللَّهُ الْأَوْثَانَ فَتَقُولُ مَا كُنَّا نَشْعُرُ بِأَنَّكُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ، وَمَا أَمَرْنَاكُمْ بِعِبَادَتِنَا. وَإِنْ حُمِلَ الشُّرَكَاءُ عَلَى الشَّيَاطِينِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَقُولُونَ ذَلِكَ دَهَشًا، أَوْ يَقُولُونَ كَذِبًا وَاحْتِيَالًا لِلْخَلَاصِ، وَقَدْ يَجْرِي مِثْلُ هَذَا غدا، وإن صارت المعارف ضرورية.

Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ } “O gün onları toplayacağız” buyruğu; yani onları bir araya getireceğiz, haşr toplamak demektir. { جَمِيعاً } “hepsini” hâldir. { ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا } “Sonra şirk koşanlara diyeceğiz” yani Allah ile birlikte ortak edinenlere [diyeceğiz]. { مَكانَكُمْ } “Yerlerinizde durun!” yani yerlerinize bağlanıp sebat edin, olduğunuz yerlerde durun demektir. { أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ } “Siz de ortak koştuklarınız da”; bu bir tehdittir. { فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ } “Artık aralarını ayırmışızdır” yani dünyada aralarında bulunan bağı koparıp onları birbirinden ayırmışızdır. Bir şeyi ayırıp o da ayrıldığında 'زَيَّلْتُهُ فَتَزَيَّلَ' denir. Bu fiil 'fa''altü' veznindedir; zira mastarında 'tezyîl' (تَزْيِيلًا) dersin, şayet 'fey'altü' olsaydı 'zeyleten' (زَيْلَةً) derdin. Müzâyele (المزايلة), ayrılmak demektir; Allah onu terk edip ayırdığında 'زَايَلَهُ اللَّهُ مُزَايَلَةً وَزِيَالًا' denilir. Tezâyül (التَّزَايُل) ise birbirinden uzaklaşmak ve ayrışmaktır. Ferrâ dedi ki: Bazıları { فَزَايَلْنَا بَيْنَهُمْ } şeklinde okumuştur. 'لَا أُزَايِلُ فُلَانًا' denilir ki 'filandan ayrılmam' demektir; eğer 'لَا أُزَاوِلُهُ' dersen bu başka bir manaya gelir ki 'onu aldatmam/ona hile yapmam' demektir. { وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ } “Ve ortakları der ki”; ortaklardan kasıt meleklerdir. Şeytanlar olduğu da söylenmiştir; putlar olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ onları konuşturur ve aralarında bu diyalog geçer. Bu da kendilerine itaat ettikleri şeytanlara ve taptıkları putlara, kendilerine tapmalarını emrettiklerini iddia etmelerinden ötürüdür; 'Siz bize emretmedikçe biz size tapmadık' derler. Mücâhid dedi ki: Allah putları konuşturur, onlar da: 'Sizin bize taptığınızın farkında değildik ve size bize tapmanızı emretmedik' derler. Eğer ortaklar şeytanlara hamledilirse mana, onların bunu dehşetten söyledikleri veya kurtuluş için bir yalan ve hile olarak söyledikleri şeklinde olur; yarın [kıyamet günü], bilgiler zaruri hâle gelmiş olsa bile böyle şeyler meydana gelebilir.

[سورة يونس (١٠): آية ٢٩]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 29]

فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ (٢٩)

{ فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ } “Artık bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Doğrusu bizim sizin [bize] tapmanızdan hiç haberimiz yoktu.” (29)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ) " شَهِيداً" مَفْعُولٌ، أَيْ كَفَى اللَّهُ شَهِيدًا، أَوْ تَمْيِيزٌ، أَيِ اكْتَفِ بِهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا أَمَرْنَاكُمْ بِهَذَا أَوْ رَضِينَاهُ مِنْكُمْ. (إِنْ كُنَّا) أَيْ مَا كُنَّا (عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ) إِلَّا غَافِلِينَ لَا نَسْمَعُ وَلَا نُبْصِرُ وَلَا نَعْقِلُ، لِأَنَّا كُنَّا جَمَادًا لَا رُوحَ فينا.

Yüce Allah'ın: { فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ } “Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter” buyruğunda { شَهِيداً } kelimesi mef'ûldür, yani 'şahit olarak Allah yetti' demektir; yahut temyizdir, yani 'bunu size emrettiğimize veya sizden buna razı olduğumuza dair bizimle sizin aranızda şahit olarak O yeter' demektir. { إِنْ كُنَّا } “Doğrusu biz idik” yani 'biz değildik'; { عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ } “sizin ibadetinizden habersiz” ancak habersizdik; işitmez, görmez ve akletmezdik, çünkü biz içimizde ruh bulunmayan cansız varlıklardık.

[سورة يونس (١٠): آية ٣٠]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 30]

هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠)

{ هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠) } “Orada herkes geçmişte yaptıklarını dener (karşılığını görüp anlar) ve gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler. Uydurmakta oldukları şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir.” (30)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُنالِكَ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الظرف. (تَبْلُوا) أي في ذلك الوقت." تَبْلُوا" أَيْ تَذُوقُ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: تَعْلَمُ. مُجَاهِدٌ: تَخْتَبِرُ. (كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ) أَيْ جَزَاءَ مَا عَمِلَتْ وَقَدَّمَتْ. وَقِيلَ: تُسَلِّمُ، أَيْ تُسَلِّمُ مَا عَلَيْهَا مِنَ الْحُقُوقِ إِلَى أَرْبَابِهَا بِغَيْرِ اخْتِيَارِهَا. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" تَتْلُو" أَيْ تَقْرَأُ كُلُّ نَفْسٍ كِتَابَهَا الَّذِي كُتِبَ عَلَيْهَا. وَقِيلَ:" تَتْلُو" تَتْبَعُ، أَيْ تَتْبَعُ كُلُّ نَفْسٍ مَا قَدَّمَتْ فِي الدُّنْيَا، قَالَهُ السُّدِّيُّ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Yüce Allah'ın: { هُنالِكَ } “Orada” buyruğu zarf olarak nasb mahallindedir. { تَبْلُوا } yani o vakitte demektir. { تَبْلُوا } “dener” yani tadar. Kelbî: 'Bilir' demiştir. Mücâhid: 'Sınar/imtihan eder' demiştir. { كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ } “Herkes geçmişte yaptıklarını” yani yapıp önden gönderdiği şeylerin karşılığını [görür]. 'Teslim eder' manasında olduğu da söylenmiştir; yani üzerindeki hakları kendi iradesi dışında sahiplerine teslim eder demektir. Hamza ve Kisâî { تَتْلُو } şeklinde okumuşlardır; yani her nefis kendi aleyhine yazılmış olan kitabını okur demektir. { تَتْلُو } kelimesinin 'tâbi olur' manasında olduğu, yani her nefis dünyada önden gönderdiği ameline uyar anlamına geldiği de söylenmiştir; bunu Süddî söylemiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

إِنَّ الْمُرِيبَ يَتْبَعُ الْمُرِيبَا ... كَمَا رَأَيْتُ الذِّيبَ يَتْلُو الذِّيبَا

Şüpheli kişi şüpheli kişiyi takip eder; nitekim kurdun kurdu takip ettiğini gördüğün gibi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ) بِالْخَفْضِ عَلَى الْبَدَلِ أَوِ الصِّفَةِ. وَيَجُوزُ نَصْبُ الْحَقِّ مِنْ ثَلَاثِ جِهَاتٍ، يَكُونُ التقدير: وردوا حقا، ثم جئ بالألف واللام. ويجوز أن يكون التقدير: مولا هم حَقًّا لَا مَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ. وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ أَنْ يَكُونَ مَدْحًا، أَيْ أَعْنِي الْحَقَّ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرْفَعَ" الْحَقُّ"، وَيَكُونُ الْمَعْنَى مَوْلَاهُمُ الْحَقُّ- عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرِ وَالْقَطْعِ مِمَّا قَبْلُ- لَا مَا يُشْرِكُونَ مِنْ دُونِهِ. وَوَصَفَ نَفْسَهُ سُبْحَانَهُ بِالْحَقِّ لِأَنَّ الْحَقَّ مِنْهُ كَمَا وَصَفَ نَفْسَهُ بِالْعَدْلِ لِأَنَّ الْعَدْلَ مِنْهُ، أَيْ كُلُّ عَدْلٍ وَحَقٍّ فَمِنْ قِبَلِهِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" مولاهم بالحق" أي الذي يجازيهم بالحق. (وَضَلَّ عَنْهُمْ) أي بطل. (ما كانُوا يَفْتَرُونَ) " يَفْتَرُونَ" في موضع رفع وهو بمعنى المصدر، أي افتراؤهم. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ" وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ" وَقَدْ أَخْبَرَ بِأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَى لَهُمْ. قِيلَ: لَيْسَ بِمَوْلَاهُمْ فِي النُّصْرَةِ وَالْمَعُونَةِ وَهُوَ مَوْلًى لَهُمْ فِي الرِّزْقِ وَإِدْرَارِ النعم.

Yüce Allah'ın: { وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } “Ve gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler” buyruğu bedel veya sıfat olarak kesre iledir. 'el-Hakk' kelimesinin üç açıdan nasb ile okunması da caizdir; takdiri 'gerçek olarak döndürülürler' (وردوا حقا) şeklinde olur, sonra harf-i tarif getirilmiştir. Takdirin 'O'ndan başka taptıkları değil, hak olan mevlâları' (مولاهم حقا لا ما يعبدون من دونه) şeklinde olması da caizdir. Üçüncü vecih ise medih olmasıdır; yani 'Hakk'ı kastediyorum' (أعني الحق) demektir. 'el-Hakku' kelimesinin merfû okunması da caizdir; bu takdirde -öncesinden kopuk olarak mübteda ve haber kabilinden- mana: 'O'ndan başka şirk koştukları değil, onların mevlâsı Hak olandır' (مَوْلَاهُمُ الْحَقُّ) şeklinde olur. Yüce Allah Kendisini 'el-Hakk' olarak nitelemiştir, zira hak O'ndandır; nitekim Kendisini 'el-Adl' olarak nitelemiştir, zira adalet O'ndandır, yani her adalet ve hak O'nun katındandır. İbn Abbâs: 'مولاهم بالحق' yani 'onlara hak ile ceza veren' demiştir. { وَضَلَّ عَنْهُمْ } “Ve kendilerinden kaybolup gitmiştir” yani bâtıl olup yok olmuştur. { ما كانُوا يَفْتَرُونَ } “Uydurmakta oldukları şeyler”; { يَفْتَرُونَ } kelimesi ref konumundadır ve mastar manasındadır, yani 'onların iftiraları' demektir. Şayet: 'Kâfirlerin mevlâsı olmadığını haber vermişken nasıl { وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } buyurmuştur?' denilirse, şöyle denilir: O, yardım ve destek hususunda onların mevlâsı değildir; fakat rızık vermek ve nimetleri bolca akıtmak bakımından onların Mevlâsıdır.

[سورة يونس (١٠): آية ٣١]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 31]

قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣١)

{ قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣١) } “De ki: 'Gökten ve yerden sizi kim rızıklandırıyor? Ya da işitmeye ve görmeye kim mâliktir? Ölüden diriyi kim çıkarıyor, diriden ölüyü kim çıkarıyor? Bütün işleri kim çekip çeviriyor?' Diyecekler ki: 'Allah.' De ki: 'O hâlde (O'na karşı gelmekten) sakınmaz mısınız?'” (31)

الْمُرَادُ بِمَسَاقِ هَذَا الْكَلَامِ الرَّدُّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَتَقْرِيرُ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ، فَمَنِ اعْتَرَفَ مِنْهُمْ فَالْحُجَّةُ ظَاهِرَةٌ عَلَيْهِمْ، وَمَنْ لَمْ يَعْتَرِفْ فَيُقَرَّرُ عَلَيْهِ أَنَّ هذه السموات وَالْأَرْضَ لَا بُدَّ لَهُمَا مِنْ خَالِقٍ، وَلَا يَتَمَارَى فِي هَذَا عَاقِلٌ. وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ مَرْتَبَةِ الضَّرُورَةِ." مِنَ السَّماءِ" أَيْ بِالْمَطَرِ." وَالْأَرْضِ" بالنبات. (أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ) أَيْ مَنْ جَعَلَهُمَا وَخَلَقَهُمَا لَكُمْ. (وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ) أَيِ النَّبَاتَ مِنَ الْأَرْضِ، وَالْإِنْسَانَ مِنَ النُّطْفَةِ، وَالسُّنْبُلَةَ مِنَ الْحَبَّةِ، وَالطَّيْرَ مِنَ الْبَيْضَةِ، وَالْمُؤْمِنَ مِنَ الْكَافِرِ. (وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ) أَيْ يُقَدِّرُهُ وَيَقْضِيهِ. (فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ) لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ الْخَالِقَ هُوَ اللَّهُ، أَوْ فَسَيَقُولُونَ هُوَ اللَّهُ إِنْ فَكَّرُوا وَأَنْصَفُوا (فَقُلْ) لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ. (أَفَلا تَتَّقُونَ) أَيْ أَفَلَا تَخَافُونَ عِقَابَهُ وَنِقْمَتَهُ فِي الدنيا والآخرة.

Bu sözün sevk edilişindeki maksat, müşriklere reddiyede bulunmak ve onlara karşı hücceti ikame etmektir. Onlardan bunu itiraf eden olursa, hüccet aleyhlerine apaçık ortaya çıkmış olur; itiraf etmeyen olursa ona, bu göklerin ve yerin mutlaka bir yaratıcısının bulunması gerektiği kabul ettirilir; aklı başında hiçbir kimse bundan şüphe etmez. Bu da zaruri bilgi derecesine yakındır. { مِنَ السَّماءِ } “Gökten” yani yağmurla; { وَالْأَرْضِ } “ve yerden” bitkiyle [rızıklandıran]. { أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ } “Ya da işitmeye ve görmeye kim mâliktir?” yani onları sizin için kim var etti ve yarattı? { وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi kim çıkarıyor?” yani topraktan bitkiyi, nutfeden insanı, tohumdan başağı, yumurtadan kuşu ve kâfirden mümini. { وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ } “Bütün işleri kim çekip çeviriyor?” yani onu takdir edip hükme bağlıyor? { فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ } “Diyecekler ki: Allah”; çünkü onlar yaratıcının Allah olduğuna inanıyorlardı, yahut eğer düşünüp insaflı davranırlarsa 'O Allah'tır' diyeceklerdir. { فَقُلْ } “De ki” ey Muhammed onlara; { أَفَلا تَتَّقُونَ } “O hâlde sakınmaz mısınız?” yani dünyada ve ahirette O'nun azabından ve intikamından korkmaz mısınız?

[سورة يونس (١٠): آية ٣٢]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 32]

فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢)

{ فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢) } “İşte O, sizin gerçek Rabbiniz olan Allah'tır. Hak'tan sonra sapıklıktan başka ne vardır? Öyleyse nasıl (haktan) çevriliyorsunuz?” (32)

قَوْلُهُ تعالى: (فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ) فِيهِ ثَمَانِي مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ" أَيْ هَذَا الَّذِي يَفْعَلُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ هُوَ ربكم الحق، لا ما أشركتم معه."فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ"" ذَا" صِلَةٌ أَيْ مَا بَعْدَ عِبَادَةِ الْإِلَهِ الْحَقِّ إِذَا تَرَكْتَ عِبَادَتَهُ إِلَّا الضَّلَالُ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُتَقَدِّمِينَ: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَا بَعْدَ اللَّهِ هُوَ الضَّلَالُ، لِأَنَّ أَوَّلَهَا" فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ" وآخرها"فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ" فَهَذَا فِي الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ، لَيْسَ فِي الْأَعْمَالِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ الْكُفْرَ تَغْطِيَةُ الْحَقِّ، وَكُلُّ مَا كَانَ غَيْرَ الْحَقِّ جَرَى هَذَا الْمَجْرَى، فَالْحَرَامُ ضَلَالٌ وَالْمُبَاحُ هُدًى، فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُبِيحُ وَالْمُحَرِّمُ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، لِأَنَّ قَبْلَ" قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ"

Yüce Allah'ın: { فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ } “İşte O, sizin gerçek Rabbiniz olan Allah'tır. Hak'tan sonra sapıklıktan başka ne vardır?” buyruğunda sekiz mesele vardır: BİRİNCİ MESELE- Yüce Allah'ın: { فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ } “İşte O, sizin gerçek Rabbiniz olan Allah'tır” buyruğu; yani bütün bu şeyleri yapan, O'na ortak koştuklarınız değil, sizin hak Rabbinizdir. { فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ } “Hak'tan sonra ne vardır?” ifadesindeki 'zâ' sıladır (zâiddir); yani hak ilaha kulluğu terk ettiğinde, O'na kulluktan sonra sapıklıktan başka ne kalır? Mütekaddimînden bazıları şöyle demiştir: Bu âyetin zâhiri, Allah'tan sonrasının sapıklık olduğuna delalet eder; çünkü başı { فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ } sonu ise { فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ } şeklindedir; dolayısıyla bu, amellerde değil iman ve küfür konusundadır. Bazıları ise şöyle demiştir: Küfür, hakkı örtmektir; haktan gayrı olan her şey de bu hükme tabidir; dolayısıyla haram sapıklıktır, mubah ise hidayettir; çünkü mubah kılan da haram kılan da Allah'tır. Sahih olan ise birinci görüştür; zira bundan önce: 'De ki: Gökten ve yerden sizi kim rızıklandırıyor?' buyruğu yer almaktadır.

ثُمَّ قَالَ" فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ" أَيْ هَذَا الَّذِي رَزَقَكُمْ، وَهَذَا كُلُّهُ فِعْلُهُ هُوَ." رَبُّكُمُ الْحَقُّ" أَيِ الَّذِي تَحِقُّ لَهُ الْأُلُوهِيَّةُ وَيَسْتَوْجِبُ الْعِبَادَةَ، وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَتَشْرِيكٌ غَيْرُهُ ضَلَالٌ وَغَيْرُ حَقٍّ. الثَّانِيَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: حَكَمَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِأَنَّهُ لَيْسَ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ مَنْزِلَةٌ ثَالِثَةٌ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الَّتِي هِيَ تَوْحِيدُ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَذَلِكَ هُوَ الْأَمْرُ فِي نَظَائِرِهَا، وَهِيَ مَسَائِلُ الْأُصُولِ الَّتِي الْحَقُّ فِيهَا فِي طَرَفٍ وَاحِدٍ، لِأَنَّ الْكَلَامَ فِيهَا إِنَّمَا هُوَ فِي تَعْدِيدِ وُجُودِ ذَاتٍ كَيْفَ هِيَ، وَذَلِكَ بِخِلَافِ مَسَائِلِ الْفُرُوعِ الَّتِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهَا:" لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً" [المائدة: ٤٨]، وَقَوْلُهُ ﵇: (الْحَلَالُ بَيِّنٌ وَالْحَرَامُ بَيِّنٌ وَبَيْنَهُمَا أُمُورٌ مُتَشَابِهَاتٌ). وَالْكَلَامُ فِي الْفُرُوعِ إِنَّمَا هُوَ فِي أَحْكَامٍ طَارِئَةٍ عَلَى وُجُودِ ذَاتٍ مُتَقَرِّرَةٍ لَا يُخْتَلَفُ فِيهَا وَإِنَّمَا يُخْتَلَفُ فِي الْأَحْكَامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَا. الثَّالِثَةُ- ثَبَتَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلَاةِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ قَالَ: (اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ) الْحَدِيثَ. وَفِيهِ (أَنْتَ الْحَقُّ وَوَعْدُكَ الْحَقُّ وَقَوْلُكَ الْحَقُّ وَلِقَاؤُكَ الْحَقُّ وَالْجَنَّةُ حَقٌّ وَالنَّارُ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ حَقٌّ وَالنَّبِيُّونَ حَقٌّ وَمُحَمَّدٌ حَقٌّ) الْحَدِيثَ. فَقَوْلُهُ: (أَنْتَ الْحَقُّ) أَيِ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ، وَأَصْلُهُ مِنْ حَقَّ الشَّيْءُ أَيْ ثَبَتَ وَوَجَبَ. وَهَذَا الْوَصْفُ لِلَّهِ تَعَالَى بِالْحَقِيقَةِ إِذْ وُجُودُهُ لِنَفْسِهِ لَمْ يَسْبِقْهُ عَدَمٌ وَلَا يَلْحَقْهُ عَدَمٌ، وَمَا عَدَاهُ مِمَّا يُقَالُ عَلَيْهِ هَذَا الِاسْمُ مَسْبُوقٌ بِعَدَمٍ، وَيَجُوزُ عَلَيْهِ لِحَاقُ الْعَدَمِ، وَوُجُودُهُ مِنْ مُوجِدِهِ لَا مِنْ نَفْسِهِ. وَبِاعْتِبَارِ هَذَا الْمَعْنَى كَانَ أَصْدَقُ كَلِمَةٍ قَالَهَا الشَّاعِرُ، كَلِمَةُ لَبِيَدٌ:

Sonra: { فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ } “İşte O, sizin gerçek Rabbiniz olan Allah'tır” buyurdu; yani sizi rızıklandıran ve bütün bunları yapan O'dur. { رَبُّكُمُ الْحَقُّ } “Sizin hak Rabbinizdir” yani ulûhiyete hak kazanan ve ibadeti hak edendir; durum böyle olunca O'ndan başkasını ortak koşmak sapıklıktır ve hak değildir. İKİNCİ MESELE- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu âyet, Yüce Allah'ın tevhidi meselesinde hak ile bâtıl arasında üçüncü bir mertebe olmadığına hükmetmiştir. Hakikatin tek tarafta bulunduğu usul meseleleri olan benzer konularda da durum böyledir; çünkü bu konulardaki bahis, zatın varlığının keyfiyetinin beyanı hakkındadır. Bu durum, Yüce Allah'ın haklarında: { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” [el-Mâide 48] buyurduğu füru meselelerinden ve Aleyhisselâm'ın: (Helal bellidir, haram bellidir; ikisi arasında ise şüpheli şeyler vardır) hadisinden farklıdır. Zira füru konularındaki bahis, hakkında ihtilaf edilmeyen sabit bir zatın varlığına arız olan hükümler hakkındadır; ihtilaf ancak o zata taalluk eden hükümlerde olur. ÜÇÜNCÜ MESELE- Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gecenin ortasında namaza kalktığında: (Allah'ım! Hamd Sana mahsustur...) hadisini okurdu. Bu hadiste: (Sen Hak'sın, vaadin haktır, sözün haktır, Sana kavuşmak haktır, cennet haktır, cehennem haktır, kıyamet saati haktır, peygamberler haktır ve Muhammed haktır) ifadeleri yer almaktadır. Peygamber'in: (Sen Hak'sın) sözü, 'varlığı zorunlu olan' (vâcibü'l-vücûd) demektir; bunun aslı bir şeyin sabit ve gerekli olmasını ifade eden 'حَقَّ الشَّيْءُ' fiilindendir. Bu vasıf gerçek anlamda Yüce Allah'a aittir; zira O'nun bizzat varlığı öncesinde bir yokluk geçmediği gibi sonrasında da yokluk O'na ilişemez. Bu ismin verildiği O'nun dışındaki her şeyin öncesinde yokluk vardır, yokluğun ona ilişmesi caizdir ve varlığı kendisinden değil var edicisindendir. İşte bu anlam göz önüne alındığında bir şairin söylediği en doğru söz Lebîd'in şu sözü olmuştur:

أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مَا خَلَا اللَّهَ بَاطِلُ

Haberiniz olsun, Allah'tan başka her şey bâtıldır!

وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ" [القصص: ٨٨]. الرَّابِعَةُ- مُقَابَلَةُ الْحَقِّ بِالضَّلَالِ عُرِفَ لُغَةً وَشَرْعًا، كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَكَذَلِكَ أَيْضًا مُقَابَلَةُ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ عُرِفَ لُغَةً وَشَرْعًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ"

Yüce Allah'ın şu buyruğuyla da buna işaret edilmektedir: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “O'nun zâtından başka her şey helâk olucudur. Hüküm yalnızca O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz” [Kasas 88]. DÖRDÜNCÜ MESELE- Hakkın dalâletle (sapıklıkla) karşı karşıya konulması, bu âyette olduğu gibi hem lügat hem de şeriat bakımından bilinmektedir. Aynı şekilde hakkın bâtılla karşı karşıya konulması da hem lügat hem de şeriat bakımından bilinmektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ }

[لقمان: ٣٠]. وَالضَّلَالُ حَقِيقَتُهُ الذَّهَابُ عَنِ الْحَقِّ، أُخِذَ مِنْ ضَلَالِ الطَّرِيقِ، وَهُوَ الْعُدُولُ عَنْ سَمْتِهِ. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: الضَّلَالَةُ عِنْدَ الْعَرَبِ سُلُوكُ غَيْرِ سَبِيلِ الْقَصْدِ، يُقَالُ: ضَلَّ عَنِ الطَّرِيقِ وَأَضَلَّ الشَّيْءَ إِذَا أَضَاعَهُ. وَخُصَّ فِي الشَّرْعِ بِالْعِبَارَةِ [فِي الْعُدُولِ] عَنِ السَّدَادِ فِي الِاعْتِقَادِ دُونَ الْأَعْمَالِ، وَمِنْ غَرِيبِ أَمْرِهِ أَنَّهُ يُعَبَّرُ بِهِ عَنْ عَدَمِ الْمَعْرِفَةِ بِالْحَقِّ سُبْحَانَهُ إِذَا قَابَلَهُ غَفْلَةٌ وَلَمْ يَقْتَرِنْ بِعَدَمِهِ جَهْلٌ أَوْ شَكٌّ، وَعَلَيْهِ حَمَلَ الْعُلَمَاءُ قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى " [الضحى: ٧] أَيْ غَافِلًا، فِي أَحَدِ التَّأْوِيلَاتِ، يُحَقِّقُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ" [الشورى: ٥٢]. الْخَامِسَةُ- رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ وأشهب عن مالك في قوله تعالى:"فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ" قَالَ: اللَّعِبُ بِالشِّطْرَنْجِ وَالنَّرْدِ مِنَ الضَّلَالِ. وَرَوَى يُونُسُ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ يَلْعَبُ فِي بَيْتِهِ مَعَ امْرَأَتِهِ بِأَرْبَعَ عَشْرَةَ، فَقَالَ مَالِكٌ: مَا يُعْجِبُنِي! وَلَيْسَ مِنْ شَأْنِ الْمُؤْمِنِينَ، يَقُولُ الله تعالى:"فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ". وَرَوَى يُونُسُ عَنْ أَشْهَبَ قَالَ: سُئِلَ- يَعْنِي مَالِكًا- عَنِ اللَّعِبِ بِالشِّطْرَنْجِ فَقَالَ: لَا خَيْرَ فِيهِ، وَلَيْسَ بِشَيْءٍ وَهُوَ مِنَ الْبَاطِلِ، وَاللَّعِبُ كُلُّهُ مِنَ الْبَاطِلِ، وَإِنَّهُ لَيَنْبَغِي لِذِي الْعَقْلِ أَنْ تَنْهَاهُ اللِّحْيَةُ وَالشَّيْبُ عَنِ الْبَاطِلِ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ لَمَّا سُئِلَ عَنِ الشِّطْرَنْجِ: هِيَ مِنَ الْبَاطِلِ وَلَا أُحِبُّهَا. السَّادِسَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي جَوَازِ اللَّعِبِ بِالشِّطْرَنْجِ وَغَيْرِهِ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَى وَجْهِ الْقِمَارِ، فَتَحْصِيلُ مَذْهَبِ مَالِكٍ وَجُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ فِي الشِّطْرَنْجِ أَنَّ مَنْ لَمْ يُقَامِرْ بِهَا وَلَعِبَ مَعَ أَهْلِهِ فِي بَيْتِهِ مُسْتَتِرًا بِهِ مَرَّةً فِي الشَّهْرِ أَوِ الْعَامِ، لَا يُطَّلَعُ عَلَيْهِ وَلَا يُعْلَمُ بِهِ أَنَّهُ مَعْفُوٌّ عَنْهُ غَيْرُ مُحَرَّمٍ عَلَيْهِ وَلَا مَكْرُوهٍ لَهُ، وَأَنَّهُ إِنْ تَخَلَّعَ بِهِ وَاشْتُهِرَ فِيهِ سَقَطَتْ مُرُوءَتُهُ وَعَدَالَتُهُ وَرُدَّتْ شَهَادَتُهُ. وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ فَلَا تَسْقُطْ فِي مَذْهَبِ أَصْحَابِهِ شَهَادَةُ اللَّاعِبِ بِالنَّرْدِ وَالشِّطْرَنْجِ، إِذَا كَانَ عَدْلًا فِي جَمِيعِ أَصْحَابِهِ، وَلَمْ يَظْهَرْ مِنْهُ سَفَهٌ وَلَا رِيبَةٌ وَلَا كَبِيرَةٌ إِلَّا أَنْ يلعب به قمارا،

[Lokmân 30]. Dalâl (sapıklık) kelimesinin hakikati ise haktan uzaklaşmaktır. Bu kelime, yolun doğrultusundan sapmak anlamına gelen 'yolun kaybedilmesi' (dalâlü't-tarîk) kökünden alınmıştır. İbn Arefe şöyle demiştir: “Araplara göre dalâlet, kastedilen dosdoğru yolun dışındaki bir yola girmektir. 'Yoldan saptı' (dalle ani't-tarîk) ve bir şeyi zayi ettiği zaman 'onu kaybetti' (edalle'ş-şey') denilir.” Şeriatta ise amellerden ziyade inançtaki doğruluktan sapmayı ifade etmekle [sapmada] tahsis edilmiştir. Bu kelimenin şaşırtıcı yönlerinden biri de şudur: İlgili durum cehalet veya şüphe ile birlikte olmayıp salt bir gafletten ibaret olduğunda, Hak Teâlâ'yı bilmeme hâli de bu kelimeyle ifade edilir. İlim adamları, yapılan yorumlardan birinde Yüce Allah'ın: { وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى } “Seni yolunu kaybetmiş bulup doğru yola iletmedi mi?” [ed-Duhâ 7] buyruğunu bu anlama hamlederek 'gafil/habersiz iken' şeklinde açıklamışlardır. Bunu, Yüce Allah'ın şu buyruğu teyit etmektedir: { مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ } “Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin” [eş-Şûrâ 52]. BEŞİNCİ MESELE- Abdullah b. Abdilhakem ve Eşheb, Yüce Allah'ın: { فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ } “Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne kalır?” buyruğu hakkında [İmam] Mâlik'ten şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Satranç ve tavla oynamak dalâlettendir (sapıklıktandır).” Yûnus, İbn Vehb'den şöyle rivayet etmiştir: Mâlik'e, evinde hanımıyla on dört taş oynayan adam hakkında soruldu. Mâlik: “Bu benim hoşuma gitmez! Bu müminlerin işi değildir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ } “Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne kalır?”” dedi. Yûnus, Eşheb'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mâlik'e satranç oynamak hakkında soruldu; o da şöyle dedi: “Onda hiçbir hayır yoktur, kayda değer bir şey değildir ve bâtıldandır. Oyunun tamamı bâtıldandır. Akıl sahibini, sakalının ve ağarmış saçlarının bâtıldan alıkoyması gerekir.” Zührî'ye satranç hakkında sorulduğunda ise: “O bâtıldandır ve ben onu sevmem” demiştir. ALTINCI MESELE- Âlimler, kumar şeklinde olmadığı takdirde satranç ve diğer oyunları oynamanın caiz olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik'in ve fukaha cumhurunun satranç hakkındaki mezhebinin hülasası şudur: Kumar oynamaksızın, ayda ya da yılda bir kez evinde ailesiyle gizlice oynayan, kimsenin muttali olmadığı ve bilmediği kimse için bu affedilmiştir; ona ne haramdır ne de mekruhtur. Fakat buna aşırı derecede dalar ve bu işle meşhur olursa, mürüvveti ve adaleti düşer, şahitliği de reddedilir. Şâfiî'ye gelince; mezhebinin mensuplarına göre tavla ve satranç oynayan kimsenin, bütün arkadaşları arasında âdil biri olması, kendisinden bir sefihlik, şüpheli bir durum veya büyük günah sâdır olmaması hâlinde şahitliği düşmez; meğerki onu kumar olarak oynamış olsun.

فَإِنْ لَعِبَ بِهَا قِمَارًا وَكَانَ بِذَلِكَ مَعْرُوفًا سَقَطَتْ عَدَالَتُهُ وَسَفِهَ نَفْسَهُ لِأَكْلِهِ الْمَالَ بِالْبَاطِلِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُكْرَهُ اللَّعِبُ بِالشِّطْرَنْجِ وَالنَّرْدِ وَالْأَرْبَعَةَ عَشَرَ وَكُلِّ اللَّهْوِ، فَإِنْ لَمْ تَظْهَرْ مِنَ اللَّاعِبِ بِهَا كَبِيرَةٌ وَكَانَتْ مَحَاسِنُهُ أَكْثَرَ مِنْ مَسَاوِيهِ قُبِلَتْ شَهَادَتُهُ عِنْدَهُمْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَالَتِ الشَّافِعِيَّةُ إِنَّ الشِّطْرَنْجَ يُخَالِفُ النَّرْدَ لِأَنَّ فِيهِ إِكْدَادُ الْفَهْمِ وَاسْتِعْمَالُ الْقَرِيحَةِ. وَالنَّرْدُ قِمَارٌ غَرَرٌ لَا يُعْلَمُ مَا يَخْرُجُ لَهُ فِيهِ كَالِاسْتِقْسَامِ بِالْأَزْلَامِ. السَّابِعَةُ: قَالَ عُلَمَاؤُنَا: النَّرْدُ قِطَعٌ مَمْلُوءَةٌ مِنْ خَشَبِ الْبَقْسِ وَمِنْ عَظْمِ الْفِيلِ، وَكَذَا هُوَ الشِّطْرَنْجُ إِذْ هُوَ أَخُوهُ غُذِّيَ بِلَبَانِهِ. وَالنَّرْدُ هُوَ الَّذِي يُعْرَفُ بِالْبَاطِلِ، وَيُعْرَفُ بِالْكِعَابِ وَيُعْرَفُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَيْضًا بِالْأَرُنْ ويعرف أيضا بالنرد شير. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قال: (من لعب بالنرد شير فَكَأَنَّمَا غَمَسَ يَدَهُ فِي لَحْمِ خِنْزِيرٍ وَدَمِهِ). قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَمَعْنَى هَذَا أَيْ هُوَ كَمَنْ غَمَسَ يَدَهُ فِي لَحْمِ الْخِنْزِيرِ يُهَيِّئُهُ لِأَنْ يَأْكُلَهُ، وَهَذَا الْفِعْلُ فِي الْخِنْزِيرِ حَرَامٌ لَا يَجُوزُ، يُبَيِّنُهُ قَوْلُهُ ﷺ (مَنْ لَعِبَ بِالنَّرْدِ فَقَدْ عَصَى اللَّهَ وَرَسُولَهُ) رَوَاهُ مَالِكٌ وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ، وَهُوَ يُحَرِّمُ اللَّعِبَ بِالنَّرْدِ جُمْلَةً وَاحِدَةً، وَكَذَلِكَ الشِّطْرَنْجُ، لَمْ يَسْتَثْنِ وَقْتًا مِنْ وَقْتٍ وَلَا حَالًا مِنْ حَالٍ، وَأَخْبَرَ أَنَّ فَاعِلَ ذَلِكَ عَاصٍ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ، إِلَّا أَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِاللَّعِبِ بِالنَّرْدِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ أَنْ يَكُونَ عَلَى وَجْهِ الْقِمَارِ، لِمَا رُوِيَ مِنْ إِجَازَةِ اللَّعِبِ بِالشِّطْرَنْجِ عَنِ التَّابِعِينَ عَلَى غَيْرِ قِمَارٍ. وَحُمِلَ ذَلِكَ عَلَى الْعُمُومِ قِمَارًا وَغَيْرُ قِمَارٍ أَوْلَى وَأَحْوَطُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَلِيمِيُّ فِي كِتَابِ مِنْهَاجِ الدِّينِ: وَمِمَّا جَاءَ فِي الشِّطْرَنْجِ حَدِيثٌ يُرْوَى فِيهِ كَمَا يُرْوَى فِي النَّرْدِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَنْ لَعِبَ بِالشِّطْرَنْجِ فَقَدْ عَصَى اللَّهَ وَرَسُولَهُ). وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ مَرَّ عَلَى مَجْلِسٍ مِنْ [مَجَالِسِ] بَنِي تَمِيمٍ وَهُمْ يَلْعَبُونَ بِالشِّطْرَنْجِ فَوَقَفَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: (أَمَا وَاللَّهِ لِغَيْرِ هَذَا خُلِقْتُمْ! أَمَا وَاللَّهِ لَوْلَا أَنْ تَكُونَ سُنَّةً لَضَرَبْتُ بِهِ وُجُوهَكُمْ). وَعَنْهُ ﵁ أَنَّهُ مَرَّ بِقَوْمٍ يَلْعَبُونَ بِالشِّطْرَنْجِ فَقَالَ: مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ، لَأَنْ يَمَسَّ أَحَدُكُمْ

Eğer onunla kumar oynar ve bununla tanınırsa, bâtıl yolla mal yediği için adaleti düşer ve kendisini küçük düşürmüş olur. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Satranç, tavla, on dört oyunu ve her türlü lahiyv (boş eğlence) ile oynamak mekruhtur. Şayet bu oyunları oynayan kimseden büyük bir günah sâdır olmamışsa ve iyilikleri kötülüklerinden çoksa, onlara göre şahitliği kabul edilir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Şâfiîler satrancın tavladan farklı olduğunu söylemişlerdir; zira onda zihni yorma ve kabiliyeti kullanma vardır. Tavla ise bir kumar ve belirsizliktir (garar); fal oklarıyla kısmet aramak gibi onda neyin çıkacağı bilinmez. YEDİNCİ MESELE: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Tavla; şimşir ağacından ve fildişinden yapılmış dolu taşlardır. Satranç da böyledir; zira o, aynı sütten beslenmiş onun kardeşidir. Tavla, bâtıl diye de bilinir, zarlar (el-kı'âb) diye de bilinir; Câhiliye döneminde er-run diye de bilinirdi ve nerdüşîr olarak da bilinir. Sahîh-i Müslim'de Süleymân b. Büreyde'den, onun da babasından rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ لَعِبَ بِالنَّرْدَشِيرِ فَكَأَنَّمَا غَمَسَ يَدَهُ فِي لَحْمِ خِنْزِيرٍ وَدَمِهِ » «Kim nerdüşîr ile oynarsa, elini domuz etine ve kanına batırmış gibi olur.» Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bunun manası; o kimse yemek hazırlamak üzere elini domuz etine batıran kimse gibidir. Domuz hakkında bu fiili işlemek haramdır, câiz değildir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bunu açıklamaktadır: « مَنْ لَعِبَ بِالنَّرْدِ فَقَدْ عَصَى اللَّهَ وَرَسُولَهُ » «Kim tavla oynarsa, muhakkak ki Allah'a ve Resûlü'ne isyan etmiş olur.» Bunu Mâlik ve başkaları Ebû Mûsâ el-Eş'arî hadisinden rivayet etmiştir ve o sahih bir hadistir. Bu hadis hiçbir vakit ve hiçbir durum istisna etmeksizin tavla oynamayı toptan haram kılmaktadır; satranç da böyledir. Bunu yapanın Allah'a ve Resûlü'ne isyan etmiş olduğunu bildirmiştir. Ancak tavla oynamanın yasaklanmasından maksadın, kumar şeklinde oynanması olması da muhtemeldir; zira tâbiînden satrancın kumar olmaksızın oynanmasının câiz görüldüğüne dair rivayetler gelmiştir. Fakat inşallah bunun kumar olanı ve olmayanı kapsayacak şekilde umuma hamledilmesi daha evlâ ve daha ihtiyatlıdır. Ebû Abdillâh el-Halîmî, Minhâcü'd-Dîn adlı kitabında şöyle demiştir: Satranç hakkında gelen rivayetlerden biri de tıpkı tavla hakkında rivayet edildiği gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğudur: « مَنْ لَعِبَ بِالشِّطْرَنْجِ فَقَدْ عَصَى اللَّهَ وَرَسُولَهُ » «Kim satranç oynarsa, muhakkak ki Allah'a ve Resûlü'ne isyan etmiş olur.» Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre kendisi, Benî Temîm'in meclislerinden bir meclise uğradı; onlar satranç oynuyorlardı. Başlarında durup şöyle dedi: "Andolsun Allah'a ki siz bunun için yaratılmadınız! Andolsun Allah'a, şayet [cezalandırmamak] sünnet olmasaydı onunla yüzlerinize vururdum!" Yine ondan (Ali radıyallâhu anh'tan) rivayet edildiğine göre o, satranç oynayan bir topluluğa uğradı ve şöyle dedi: { مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ } “Karşısında durup durduğunuz bu heykeller nedir?”; birinizin

جَمْرًا حَتَّى يُطْفَأَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَمَسَّهَا. وسيل ابْنُ عُمَرَ عَنِ الشِّطْرَنْجِ فَقَالَ: هِيَ شَرٌّ مِنَ النَّرْدِ. وَقَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ: لَا يلعب بالشطرنج إلا خاطئ. وسيل أَبُو جَعْفَرٍ عَنِ الشِّطْرَنْجِ فَقَالَ: دَعُونَا مِنْ هَذِهِ الْمَجُوسِيَّةِ. وَفِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (وَإِنَّ مَنْ لَعِبَ بِالنَّرْدِ وَالشِّطْرَنْجِ وَالْجَوْزِ وَالْكِعَابِ مَقَتَهُ اللَّهُ وَمَنْ جَلَسَ إِلَى مَنْ يَلْعَبُ بِالنَّرْدِ وَالشِّطْرَنْجِ لِيَنْظُرَ إِلَيْهِمْ مُحِيَتْ عَنْهُ حَسَنَاتُهُ كُلُّهَا وَصَارَ مِمَّنْ مَقَتَهُ اللَّهُ (. وَهَذِهِ الْآثَارُ كُلُّهَا تَدُلُّ عَلَى تَحْرِيمِ اللَّعِبِ بِهَا بِلَا قِمَارٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي" الْمَائِدَةِ" بَيَانَ تَحْرِيمِهَا وَأَنَّهَا كَالْخَمْرِ فِي التَّحْرِيمِ لِاقْتِرَانِهَا بِهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي قَبَسِهِ: وَقَدْ جَوَّزَهُ الشَّافِعِيُّ، وَانْتَهَى حَالُ بَعْضِهِمْ إِلَى أَنْ يَقُولَ: هُوَ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ، حَتَّى اتَّخَذُوهُ فِي الْمَدْرَسَةِ، فَإِذَا أَعْيَا الطَّالِبُ مِنَ الْقِرَاءَةِ لَعِبَ بِهِ فِي الْمَسْجِدِ. وَأَسْنَدُوا إِلَى قَوْمٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ أَنَّهُمْ لَعِبُوا بِهَا، وَمَا كَانَ ذَلِكَ قَطُّ! وَتَاللَّهِ مَا مَسَّتْهَا يَدُ تَقِيٍّ. وَيَقُولُونَ: إِنَّهَا تَشْحَذُ الذِّهْنَ، وَالْعَيَانُ يُكَذِّبُهُمْ، مَا تَبَحَّرَ فِيهَا قَطُّ رَجُلٌ لَهُ ذِهْنٌ. سَمِعْتُ الْإِمَامَ أَبَا الْفَضْلِ عَطَاءً الْمَقْدِسِيَّ يَقُولُ بِالْمَسْجِدِ الْأَقْصَى فِي الْمُنَاظَرَةِ: إِنَّهَا تُعَلِّمُ الْحَرْبَ. فَقَالَ لَهُ الطُّرْطُوشِيُّ: بَلْ تُفْسِدُ تَدْبِيرَ الْحَرْبِ، لِأَنَّ الْحَرْبَ الْمَقْصُودُ مِنْهَا الْمَلِكُ وَاغْتِيَالُهُ، وَفِي الشِّطْرَنْجِ تَقُولُ: شَاهْ إِيَّاكَ: الْمَلِكَ نَحِّهِ عَنْ طَرِيقِي، فَاسْتَضْحَكَ الْحَاضِرِينَ. وَتَارَةً شَدَّدَ فِيهَا مَالِكٌ وَحَرَّمَهَا وَقَالَ فيها:"فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ" وَتَارَةً اسْتَهَانَ بِالْقَلِيلِ مِنْهَا وَالْأَهْوَنِ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. فإن قال قائل: روى عن عمر ابن الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الشِّطْرَنْجِ فَقَالَ: وَمَا الشِّطْرَنْجُ؟ فَقِيلَ لَهُ: إِنَّ امْرَأَةً كَانَ لَهَا ابْنٌ وَكَانَ مَلِكًا فَأُصِيبَ فِي حَرْبٍ دُونَ أَصْحَابِهِ، فَقَالَتْ: كَيْفَ يَكُونُ هَذَا أَرُونِيهِ عَيَانًا، فَعُمِلَ لَهَا الشِّطْرَنْجُ، فَلَمَّا رَأَتْهُ تَسَلَّتْ بِذَلِكَ. وَوَصَفُوا الشِّطْرَنْجَ لِعُمَرَ ﵁ فَقَالَ: لَا بَأْسَ بِمَا كَانَ مِنْ آلَةِ الْحَرْبِ، قِيلَ لَهُ: هَذَا لَا حُجَّةَ فِيهِ لِأَنَّهُ لَمْ يَقُلْ لَا بَأْسَ بِالشِّطْرَنْجِ وَإِنَّمَا قَالَ لَا بَأْسَ بِمَا كَانَ مِنْ آلَةِ الْحَرْبِ. وَإِنَّمَا قَالَ هَذَا لِأَنَّهُ شُبِّهَ عَلَيْهِ أَنَّ اللَّعِبَ بِالشِّطْرَنْجِ مِمَّا يُسْتَعَانُ بِهِ عَلَى مَعْرِفَةِ أَسْبَابِ الْحَرْبِ، فَلَمَّا قِيلَ لَهُ ذَلِكَ وَلَمْ يُحِطْ بِهِ عِلْمُهُ قَالَ:

...[ateşten bir] kora sönünceye kadar [dokunması], ona dokunmasından daha hayırlıdır. İbn Ömer'e satranç sorulduğunda: “O, tavladan daha şerlidir/kötüdür” demiştir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî ise: “Satrançla ancak günahkâr kimse oynar” demiştir. Ebû Ca'fer'e satranç sorulduğunda: “Bizi bu Mecusilikten uzak tutun!” demiştir. Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen uzun bir hadiste şöyle buyrulmuştur: «Tavla, satranç, ceviz ve aşık kemikleriyle oynayan kimseye Allah gazap eder. Onlara bakmak için tavla ve satranç oynayanların yanına oturan kimsenin de bütün iyilikleri silinir ve Allah'ın gazap ettiği kimselerden olur.» Bütün bu rivayetler, kumar olmaksızın dahi onunla oynamanın haram olduğuna delalet etmektedir; en doğrusunu Allah bilir. Biz el-Mâide [Sûresi tefsirinde] onun haram kılınışının açıklamasını ve [ayette] şarapla birlikte zikredildiği için haramlıkta şarap gibi olduğunu belirtmiştik; en doğrusunu Allah bilir. İbnü'l-Arabî, el-Kabes adlı eserinde şöyle demiştir: “Şâfiî ona cevaz vermiştir; hatta bazılarının durumu ‘O menduptur’ demeye kadar varmış, öyle ki onu medreseye sokmuşlardır. Talebe ders okumaktan yorulunca mescitte onunla oynar olmuştur. Sahâbe ve tâbiînden bir grubun onunla oynadığını rivayet etmişlerdir; oysa böyle bir şey asla olmamıştır! Allah'a yemin olsun ki takva sahibi hiçbir kimsenin eli ona değmemiştir. Zihni bilediğini/keskinleştirdiğini söylerler; oysa müşahede onları yalanlamaktadır; zihin sahibi hiçbir kimse onda asla derinleşmemiştir. İmam Ebü'l-Fazl Atâ el-Makdisî'nin Mescid-i Aksâ'daki münazarada: ‘O, savaşı öğretir’ dediğini işittim. Bunun üzerine Turtûşî ona: ‘Aksine, savaş idaresini bozar. Çünkü savaşta asıl maksat hükümdar ve onun öldürülmesidir. Satrançta ise: Şah! Sakın ha, hükümdarı yolumdan çek, dersin’ dedi ve mecliste bulunanları güldürdü.” [İmam] Mâlik bazen bu konuda sert davranıp onu haram kılmış ve hakkında: { فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ } “Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne kalır?” [ayetini] okumuştur; bazen de azını ve daha hafif olanını önemsiz görmüştür. Birinci görüş daha sahihtir; en doğrusunu Allah bilir. Şayet biri çıkıp da: Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre kendisine satranç sorulmuş, o da: “Satranç da nedir?” demiştir. Kendisine şöyle denilmiştir: “Bir kadının hükümdar bir oğlu vardı; arkadaşları kurtulurken o savaşta öldürüldü. Bunun üzerine kadın: ‘Bu nasıl olur, bana bunu gözümle göreceğim şekilde gösterin!’ dedi. Kadın için satranç yapıldı, onu görünce bununla teselli buldu.” Satrancı Ömer'e radıyallâhu anh tarif ettiklerinde o: “Harp aletlerinden olan şeyde bir sakınca yoktur” demiştir derse, [ona şöyle] denilir: Bunda bir delil yoktur; zira o “Satrançta bir sakınca yoktur” dememiş, sadece “Harp aletlerinden olan şeyde bir sakınca yoktur” demiştir. Bunu da satranç oynamanın savaş usullerini öğrenmede yardımcı bir araç olduğu yönünde kendisinde bir kanaat uyandırıldığı için söylemiştir. Bu şekilde kendisine anlatılıp mahiyetini tam olarak bilmeyince şöyle demiştir:

لَا بَأْسَ بِمَا كَانَ مِنْ آلَةِ الْحَرْبِ، إِنْ كَانَ كَمَا تَقُولُونَ فَلَا بَأْسَ بِهِ، وَكَذَلِكَ مَنْ رُوِيَ عَنْهُ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّهُ لَمْ يَنْهَ عَنْهُ، فَإِنَّ ذَلِكَ مَحْمُولٌ مِنْهُ عَلَى أَنَّهُ ظَنَّ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ يُتَلَهَّى بِهِ، وَإِنَّمَا يُرَادُ بِهِ التَّسَبُّبُ إِلَى عِلْمِ الْقِتَالِ وَالْمُضَارَبَةِ فِيهِ، أَوْ عَلَى أَنَّ الْخَبَرَ الْمُسْنَدَ لَمْ يَبْلُغْهُمْ. قَالَ الْحَلِيمِيُّ: وَإِذَا صَحَّ الْخَبَرُ فَلَا حُجَّةَ لِأَحَدٍ مَعَهُ، وَإِنَّمَا الْحُجَّةُ فِيهِ عَلَى الْكَافَّةِ. الثَّامِنَةُ: ذَكَرَ ابْنُ وَهْبٍ بِإِسْنَادِهِ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ مَرَّ بِغِلْمَانٍ يَلْعَبُونَ بِالْكُجَّةِ، وَهِيَ حُفَرٌ فِيهَا حَصًى يَلْعَبُونَ بِهَا، قَالَ: فَسَدَّهَا ابْنُ عُمَرَ وَنَهَاهُمْ عَنْهَا. وَذَكَرَ الْهَرَوِيُّ فِي بَابِ (الْكَافِ مَعَ الْجِيمِ) فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِي كُلِّ شي قِمَارٌ حَتَّى فِي لَعِبِ الصِّبْيَانِ بِالْكُجَّةِ، قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: هُوَ أَنْ يَأْخُذَ الصَّبِيُّ خِرْقَةً فَيُدَوِّرَهَا كَأَنَّهَا كُرَةٌ، ثُمَّ يَتَقَامَرُونَ بِهَا. وَكَجَّ إِذَا لَعِبَ بِالْكُجَّةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَنَّى تُصْرَفُونَ) أَيْ كَيْفَ تَصْرِفُونَ عُقُولَكُمْ إِلَى عِبَادَةِ مَا لا يرزق ولا يحيي ولا يميت.

'Harp aletlerinden olan şeyde bir sakınca yoktur; eğer sizin dediğiniz gibiyse onda bir sakınca yoktur' demiştir. Sahâbeden onu yasaklamadığı rivayet edilen kimselerin durumu da böyledir; bu tutum onların bunu bir eğlence aracı olarak görmeyip sadece savaş bilgisine ve taktiklerine ulaşma vesilesi saymalarına veya merfû hadisin kendilerine ulaşmamış olmasına hamledilir. Halîmî şöyle demiştir: Hadis sahih olduğu takdirde artık onun karşısında kimse için bir delil olamaz; asıl delil o hadisle herkesin aleyhine sabit olur. SEKİZİNCİ MESELE: İbn Vehb senediyle rivayet ettiğine göre Abdullah b. Ömer, 'kücce' (kuyu oyunu) oynayan çocuklara rastladı; bu, içinde çakıl taşları bulunan ve kendisiyle oynanan çukurlardır. [Râvi] dedi ki: İbn Ömer o çukurları kapattı ve onları bundan nehyetti. Herevî, (Kâf ile Cîm) bâbında İbn Abbâs'ın şu hadisini zikretmiştir: 'Çocukların kücce oyunu da dâhil olmak üzere her şeyde kumar vardır.' İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Bu, çocuğun bir bez parçasını alıp top gibi yuvarlaması, sonra da onun üzerinden kumar oynamalarıdır. Bu oyunu oynamaya 'كجّ' denilir. Yüce Allah'ın: (فَأَنَّى تُصْرَفُونَ) buyruğunun anlamı; rızık vermeyen, diriltmeyen ve öldürmeyen şeylere ibadet etmeye akıllarınız nasıl da çevriliyor, demektir.

[سورة يونس (١٠): آية ٣٣]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 33]

كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٣)

{ كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } (٣٣) “Böylece Rabbinin yoldan çıkanlar aleyhindeki 'Onlar iman etmezler' sözü gerçekleşmiş oldu.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ) أَيْ حُكْمُهُ وَقَضَاؤُهُ وَعِلْمُهُ السَّابِقُ. (عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا) أَيْ خَرَجُوا عَنِ الطَّاعَةِ وَكَفَرُوا وَكَذَّبُوا. (أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ) أَيْ لَا يُصَدِّقُونَ. وَفِي هَذَا أَوْفَى دَلِيلٍ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ. وقرا نافع وابن عامر هنا وفي آخر ها" كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ" وَفِي سُورَةِ غَافِرٍ بِالْجَمْعِ فِي الثَّلَاثَةِ. الْبَاقُونَ بِالْإِفْرَادِ وَ" أَنَّ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ بِأَنَّهُمْ أَوْ لِأَنَّهُمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ كَلِمَاتُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: يجوز" إنهم" بالكسر على الاستئناف.

Yüce Allah'ın: (كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ) buyruğu, yani O'nun hükmü, kazası ve ezeli ilmi gerçekleşti demektir. (عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا) yani itaatten çıkıp inkâr eden ve yalanlayanlar aleyhine [gerçekleşti]. (أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ) yani tasdik etmezler. Bunda Kaderiyye fırkasına karşı en kesin delil vardır. Nâfi ve İbn Âmir burada ve bu sûrenin sonunda { كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ } şeklinde, Gâfir sûresinde de her üç yerde çoğul olarak okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise tekil olarak okumuşlardır. 'أَنَّ' lafzı 'بِأَنَّهُمْ' (çünkü onlar) veya 'لِأَنَّهُمْ' (onların ... olmaları sebebiyle) takdirinde nasb mahallindedir. Zeccâc şöyle demiştir: 'كَلِمَاتُ' kelimesinden bedel olarak ref mahallinde olması da caizdir. Ferrâ ise: 'إِنَّهُمْ' şeklinde esre ile istînâf olarak okunmasının caiz olduğunu söylemiştir.

[سورة يونس (١٠): آية ٣٤]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 34]

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤)

{ قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } (٣٤) “De ki: 'Ortak koştuklarınızdan ilk defa yaratıp sonra onu tekrar var edecek olan var mı?' De ki: 'Allah ilk defa yaratır, sonra onu tekrar yaratır. Öyleyse nasıl [haktan] çevriliyorsunuz?'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ) أَيْ آلهتكم ومعبوداتكم. (مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ) أَيْ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ ذَلِكَ عَلَى جِهَةِ التَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيرِ، فَإِنْ أجابوك وإلا ف (- قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ) وَلَيْسَ غَيْرُهُ يَفْعَلُ ذَلِكَ. (فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ) أَيْ فَكَيْفَ تَنْقَلِبُونَ وَتَنْصَرِفُونَ عَنِ الحق إلى الباطل.

Yüce Allah'ın: (قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ) yani ilahlarınız ve ibadet ettiklerinizden, (مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ) yani Ey Muhammed! Kınama ve ikrar ettirme kabilinden onlara böyle söyle; eğer sana cevap verirlerse [ne âlâ], aksi takdirde (- قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ) 'De ki: Allah mahlûkatı ilk defa yaratır, sonra onu tekrar iade eder' [de]; O'ndan başkası bunu yapamaz. (فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ) yani haktan bâtıla nasıl döndürülüp çevriliyorsunuz?

[سورة يونس (١٠): آية ٣٥]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 35]

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥)

{ قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } (٣٥) “De ki: 'Ortak koştuklarınızdan hakka ileten var mı?' De ki: 'Allah hakka iletir. Öyleyse hakka ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa kendisine yol gösterilmedikçe doğru yolu bulamayan mı? Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ) يُقَالُ: هَدَاهُ لِلطَّرِيقِ وَإِلَى الطَّرِيقِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. أَيْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يُرْشِدُ إِلَى دِينِ الْإِسْلَامِ، فَإِذَا قَالُوا لَا وَلَا بُدَّ مِنْهُ فَ (- قُلْ) لَهُمُ (اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ) ثُمَّ قُلْ لَهُمْ مُوَبِّخًا وَمُقَرِّرًا. (أَفَمَنْ يَهْدِي) أَيْ يُرْشِدُ. (إِلَى الْحَقِّ) وَهُوَ اللَّهُ ﷾. (أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى) يُرِيدُ الْأَصْنَامَ الَّتِي لَا تَهْدِي أَحَدًا، وَلَا تَمْشِي إِلَّا أَنْ تُحْمَلَ، وَلَا تَنْتَقِلُ عَنْ مَكَانِهَا إِلَّا أَنْ تُنْقَلَ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: (قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ) buyruğu hakkında; 'هَدَاهُ لِلطَّرِيقِ' ile 'إِلَى الطَّرِيقِ' ifadelerinin aynı manada olduğu daha önce geçmişti. Yani ortak koştuklarınızdan İslâm dinine hidâyet eden var mıdır? Onlar mecburen 'Hayır' dediklerinde, onlara (- قُلْ) 'De ki: (اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ) Allah hakka iletir'. Sonra onları kınayarak ve ikrara zorlayarak şöyle söyle: (أَفَمَنْ يَهْدِي) yani ileten, (إِلَى الْحَقِّ) ki O da Yüce Allah'tır, (أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى) hiç kimseye yol gösteremeyen, taşınmadıkça yürüyemeyen ve nakledilmedikçe yerinden kımıldamayan putları kastetmektedir. Şair şöyle demiştir:

لِلْفَتَى عَقْلٌ يَعِيشُ بِهِ ... حَيْثُ تَهْدِي سَاقَهُ قَدَمُهْ

Genç adamın, ayaklarının bacağını götürdüğü yerde kendisiyle yaşadığı bir aklı vardır.

وَقِيلَ: الْمُرَادُ الرُّؤَسَاءُ وَالْمُضِلُّونَ الَّذِينَ لَا يُرْشِدُونَ أَنْفُسَهُمْ إِلَى هُدًى إِلَّا أَنْ يُرْشَدُوا. وَفِي" يَهْدِي" قِرَاءَاتٌ سِتٌّ: الْأُولَى: قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ إِلَّا وَرْشًا" يَهْدِّي" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَإِسْكَانِ الْهَاءِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ، فَجَمَعُوا فِي قِرَاءَتِهِمْ بَيْنَ سَاكِنَيْنِ كَمَا فَعَلُوا فِي قَوْلِهِ:" لَا تَعْدُّوا" وَفِي قَوْلِهِ:" يَخِصِّمُونَ". قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْجَمْعُ بَيْنَ السَّاكِنَيْنِ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ أَنْ يَنْطِقَ بِهِ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدُ: لَا بُدَّ لِمَنْ رَامَ مِثْلَ هَذَا أَنْ يُحَرِّكَ حَرَكَةً خَفِيفَةً إِلَى الْكَسْرِ، وَسِيبَوَيْهِ يسمي هذا اختلاس الحركة.

Bir diğer görüşe göre burada kastedilenler, kendilerine rehberlik edilmedikçe kendi kendilerini doğru yola iletemeyen önderler ve saptırıcılardır. "يَهْدِي" kelimesinde altı kıraat vechi vardır: Birincisi: Verş hariç Medine ehli, ye harfinin fethası, he harfinin sükûnu ve dâl harfinin şeddesiyle "يَهْدِّي" şeklinde okumuşlardır. Böylece onlar, Yüce Allah'ın: { لَا تَعْدُوا } “haddi aşmayın” ve { يَخِصِّمُونَ } “çekişip dururlar” buyruklarında yaptıkları gibi kıraatlerinde iki sâkini bir arada cem etmişlerdir (toplamışlardır). en-Nehhâs şöyle demiştir: “İki sâkinin cem edilerek okunmasını hiç kimse telaffuz etmeye güç yetiremez.” Muhammed b. Yezîd [el-Müberred] ise şöyle demiştir: “Bunu yapmayı kasteden kimsenin kesreye doğru hafif bir hareke vermesi kaçınılmazdır.” Sîbeveyh buna “ihtilâsü'l-hareke” (harekenin hafifletilip gizlenerek hızlıca okunması) adını vermektedir.

الثَّانِيَةُ- قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَقَالُونُ فِي رِوَايَةٍ بَيْنَ الْفَتْحِ وَالْإِسْكَانِ، عَلَى مَذْهَبِهِ فِي الْإِخْفَاءِ وَالِاخْتِلَاسِ. الثَّالِثَةُ- قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَوَرْشٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ" يَهَدِّي" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْهَاءِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ، قَالَ النَّحَّاسُ: هَذِهِ الْقِرَاءَةُ بَيِّنَةٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَالْأَصْلُ فِيهَا يَهْتَدِي أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الدَّالِ وَقُلِبَتْ حَرَكَتُهَا عَلَى الْهَاءِ. الرَّابِعَةُ- قَرَأَ حَفْصٌ وَيَعْقُوبُ وَالْأَعْمَشُ عَنْ أَبِي بَكْرٍ مِثْلَ قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ، إِلَّا أَنَّهُمْ كَسَرُوا الْهَاءَ، قَالُوا: لِأَنَّ الْجَزْمَ إِذَا اضْطُرَّ إِلَى حَرَكَتِهِ حُرِّكَ إِلَى الْكَسْرِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: هِيَ لُغَةُ سُفْلِيِّ مُضَرَ. الْخَامِسَةُ- قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ" يِهِدِّي" بِكَسْرِ الْيَاءِ وَالْهَاءِ وتشديد الدال، كل ذلك لاتباع الْكَسْرَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ فِي" يَخْطَفُ" [البقرة: ٢٠] وَقِيلَ: هِيَ لُغَةُ مَنْ قَرَأَ" نَسْتَعِينُ "، وَ" لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ" وَنَحْوَهُ. وَسِيبَوَيْهِ لَا يُجِيزُ" يِهِدِّي" وَيُجِيزُ" تِهِدِّي" وَ" نِهِدِّي" وَ" إِهِدِّي" قَالَ: لِأَنَّ الْكَسْرَةَ فِي الْيَاءِ تُثَقَّلُ. السَّادِسَةُ- قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ" يَهْدِي" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَإِسْكَانِ الْهَاءِ وَتَخْفِيفِ الدَّالِ، مِنْ هَدَى يَهْدِي. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ لَهَا وَجْهَانِ فِي الْعَرَبِيَّةِ وَإِنْ كَانَتْ بَعِيدَةٌ، وَأَحَدُ الْوَجْهَيْنِ أَنَّ الْكِسَائِيَّ وَالْفَرَّاءَ قَالَا:" يَهْدِي" بِمَعْنَى يَهْتَدِي. قَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ: لَا يُعْرَفُ هَذَا، وَلَكِنَّ التَّقْدِيرَ أَمَّنْ لَا يَهْدِي غَيْرَهُ، تَمَّ الْكَلَامُ، ثُمَّ قَالَ:" إِلَّا أَنْ يُهْدى " اسْتَأْنَفَ مِنَ الْأَوَّلِ، أَيْ لَكِنَّهُ يَحْتَاجُ أَنْ يُهْدَى، فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، كَمَا تَقُولُ: فُلَانٌ لَا يُسْمِعُ غَيْرَهُ إِلَّا أَنْ يُسْمَعَ، أَيْ لَكِنَّهُ يَحْتَاجُ أَنْ يُسْمَعَ. وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ:" فَما لَكُمْ" كَلَامٌ تَامٌّ، وَالْمَعْنَى: فَأَيُّ شي لَكُمْ فِي عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ. ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ:" كَيْفَ تَحْكُمُونَ" أَيْ لِأَنْفُسِكُمْ وَتَقْضُونَ بِهَذَا الْبَاطِلِ الصُّرَاحِ، تَعْبُدُونَ آلِهَةً لَا تُغْنِي عَنْ أَنْفُسِهَا شَيْئًا إِلَّا أَنْ يُفْعَلَ بِهَا، وَاللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ فَتَتْرُكُونَ عِبَادَتَهُ، فَمَوْضِعُ" كَيْفَ" نَصْبٌ ب"- تَحْكُمُونَ".

İkincisi: Ebû Amr ve bir rivayette Kālûn, ihfâ ve ihtilâs mezheplerine uygun olarak fetha ile sükûn arası [bir sesle] okumuşlardır. Üçüncüsü: İbn Âmir, İbn Kesîr, Verş ve İbn Muhaysın, ye ve he'nin fethası ve dâl'ın şeddesiyle 'يَهَدِّي' (yeheddî) şeklinde okumuşlardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu kıraat Arap dilinde gayet açıktır; aslı 'يَهْتَدِي' (yehtedî) olup te harfi dâl harfine idgam edilmiş ve harekesi he harfine aktarılmıştır. Dördüncüsü: Hafs, Ya'kūb ve Ebû Bekr rivayetiyle el-A'meş, İbn Kesîr'in kıraati gibi okumuşlar, ancak he harfini kesreli yapmışlardır. Onlar: "Cezimli harf harekeli kılınmak zorunda kalındığında kesre ile harekelenir" demişlerdir. Ebû Hâtim ise: "Bu, Aşağı Mudar kabilesinin lehçesidir" demiştir. Beşincisi: Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr, Bakara sûresinde { يَخْطَفُ } [el-Bakara 2/20] kelimesinde geçtiği gibi kesreye uyum sağlamak (ittibâ') amacıyla ye ve he'nin kesresi ve dâl'ın şeddesiyle 'يِهِدِّي' (yihiddî) şeklinde okumuştur. Bunun { نَسْتَعِينُ } ve { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ } ve benzeri kelimeleri [baş harfini kesreli olarak] okuyanların lehçesi olduğu da söylenmiştir. Sîbeveyh ise 'يِهِدِّي' (yihiddî) okuyuşunu caiz görmez; 'تِهِدِّي' (tihiddî), 'نِهِدِّي' (nihiddî) ve 'إِهِدِّي' (ihiddî) okuyuşlarını caiz görür ve şöyle der: "Çünkü ye harfindeki kesre ağır gelir." Altıncısı: Hamza, el-Kisâî, Halef, Yahyâ b. Vessâb ve el-A'meş, 'هَدَى يَهْدِي' fiilinden hareketle ye'nin fethası, he'nin sükûnu ve dâl'ın şeddesiz (hafif) haliyle 'يَهْدِي' (yehdî) şeklinde okumuşlardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu kıraatin -uzak [bir ihtimal] olsa da- Arap dilinde iki vechi vardır. Bu iki vecihten birine göre el-Kisâî ve el-Ferrâ şöyle demişlerdir: 'يَهْدِي' (yehdî), 'يَهْتَدِي' (yehtedî / doğru yolu bulur) anlamındadır. Ebu'l-Abbâs ise şöyle demiştir: Bu bilinmemektedir; fakat ifadenin takdiri: 'Başkasına yol gösteremeyen kimse...' şeklindedir ve söz burada tamamlanmıştır. Sonra: { إِلَّا أَنْ يُهْدى } “Kendisine yol gösterilmesi müstesna” buyurarak ilk cümleden istisna yapılmıştır; yani 'fakat onun bizzat yol gösterilmeye ihtiyacı vardır' demektir. Dolayısıyla bu bir münkati' (kesintili) istisnadır. Nitekim senin: 'Falan kimse, kendisine işittirilmedikçe başkasına işittiremez' yani 'ancak onun bizzat işitmeye ihtiyacı vardır' demen gibidir. Ebû İshak şöyle demiştir: { فَما لَكُمْ } “Size ne oluyor?” ifadesi tam bir sözdür. Anlamı ise şudur: Putlara tapmakta sizin için ne [menfaat] olabilir? Sonra onlara: { كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Nasıl hüküm veriyorsunuz?” denilmiştir; yani: Kendiniz aleyhine nasıl böyle hüküm verip bu apaçık batılla yargıda bulunuyorsunuz? Bir şey yapılmadıkça kendilerine dahi hiçbir faydası dokunmayan ilahlara tapıyor da dilediğini yapan Allah'a ibadeti terk mi ediyorsunuz? { كَيْفَ } kelimesinin iraptaki yeri, { تَحْكُمُونَ } fiili sebebiyle nasbdır.

[سورة يونس (١٠): آية ٣٦]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 36]

وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٣٦)

{ وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ } (٣٦) “Onların çoğu ancak bir zannın ardına düşer. Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz. Muhakkak ki Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا) يُرِيدُ الرُّؤَسَاءَ مِنْهُمْ، أَيْ مَا يَتَّبِعُونَ إِلَّا حِدْسًا وَتَخْرِيصًا فِي أَنَّهَا آلهة وأنها تَشْفَعُ، وَلَا حُجَّةَ مَعَهُمْ. وَأَمَّا أَتْبَاعُهُمْ فَيَتَّبِعُونَهُمْ تَقْلِيدًا. (إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً) أَيْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، فَالْحَقُّ هُوَ اللَّهُ. وَقِيلَ" الْحَقُّ" هُنَا الْيَقِينُ، أَيْ لَيْسَ الظَّنُّ كَالْيَقِينِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يُكْتَفَى بِالظَّنِّ فِي الْعَقَائِدِ. (إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ) مِنَ الْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ، خرجت مخرج التهديد.

Yüce Allah'ın: (وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا) buyruğu ile onların ileri gelenleri kastedilmektedir; yani onların ilah oldukları ve şefaat edecekleri hususunda ellerinde hiçbir delil olmaksızın sadece tahmin ve varsayıma uyarlar. Onlara tâbi olanlar ise onları taklit yoluyla izlerler. (إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً) yani Allah'ın azabından hiçbir şeyi savamaz; buradaki Hak, Allah'tır. Buradaki 'el-Hak' lafzının yakîn (kesin bilgi) anlamında olduğu da söylenmiştir; yani zan kesin bilgi gibi olamaz. Bu âyette inanç esaslarında zannın yeterli olmayacağına dair delil vardır. (إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ) işledikleri küfür ve yalanlamayı [bilir]; bu ifade tehdit üslubunda gelmiştir.

[سورة يونس (١٠): آية ٣٧]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 37]

وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٧)

{ وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } (٣٧) “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş bir şey değildir; ancak kendisinden öncekilerin doğrulanması ve Kitab'ın açıklanmasıdır. Âlemlerin Rabbi tarafından indirildiğinde hiçbir şüphe yoktur.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ) " أَنْ" مَعَ" يُفْتَرى " مَصْدَرٌ، وَالْمَعْنَى: وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ افْتِرَاءً، كَمَا تَقُولُ: فُلَانٌ يُحِبُّ أَنْ يَرْكَبَ، أَيْ يُحِبُّ الرُّكُوبَ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى وَمَا يَنْبَغِي لِهَذَا الْقُرْآنِ أَنْ يُفْتَرَى، كقوله:" وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ" [آل عمران: ١٦١] "" وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً" [التوبة: ١٢٢]. وَقِيلَ:" أَنْ" بِمَعْنَى اللَّامِ، تَقْدِيرُهُ: وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ لِيُفْتَرَى. وَقِيلَ: بِمَعْنَى لَا، أَيْ لَا يُفْتَرَى. وَقِيلَ: الْمَعْنَى مَا كَانَ يُتَهَيَّأُ لِأَحَدٍ أَنْ يَأْتِيَ بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ ثُمَّ يَنْسِبُهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِإِعْجَازِهِ، لِوَصْفِهِ وَمَعَانِيهِ وَتَأْلِيفِهِ. (وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ) قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَمُحَمَّدُ ابن سَعْدَانَ: التَّقْدِيرُ وَلَكِنْ كَانَ تَصْدِيقَ، وَيَجُوزُ عِنْدَهُمُ الرَّفْعُ بِمَعْنَى: وَلَكِنْ هُوَ تَصْدِيقُ." الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ" أَيْ مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَغَيْرِهِمَا مِنَ الكتب، فإنها قد بشرت به فجاء

Yüce Allah'ın: { وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş bir şey değildir” buyruğunda yer alan "en" (أَنْ) edatı, "yufterâ" (يُفْتَرى) fiili ile birlikte masdar tevilindedir. Cümlenin manası: "Bu Kur'an bir iftira [uydurma] olamaz" demektir. Nitekim "Falan kimse binmeyi sever" derken [Arapçada] "Yuhıbbu en yerkeb" yani "Yuhıbbu'r-rukûb" denilmesi gibidir; bunu el-Kisâî söylemiştir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Mana, "Bu Kur'an'ın uydurulması yakışmaz / mümkün değildir" şeklindedir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } [Âl-i İmrân, 161] “Bir peygambere emanete hıyanet etmek yaraşmaz” ve { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } [et-Tevbe, 122] “Müminlerin hepsinin birden savaşa çıkmaları gerekmez” buyrukları da böyledir. Bir görüşe göre "en" (أَنْ), lâm (لِ) anlamındadır; takdiri: "Ve mâ kâne hâze'l-Kur'ânu li-yufterâ" (Bu Kur'an uydurulmak için değildir) şeklindedir. Bir diğer görüşe göre "lâ" (لا) anlamındadır; yani "uydurulamaz" demektir. Bir diğer görüşe göre de mana şudur: İ'cazından, niteliğinden, manalarından ve telifinden (dizilişinden) ötürü hiçbir kimsenin Allah'tan başkası tarafından bu Kur'an'ın bir benzerini getirmesi ve sonra da onu Yüce Allah'a isnat etmesi mümkün olmamıştır. { وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “Fakat kendisinden öncekilerin doğrulanmasıdır” buyruğuna gelince; el-Kisâî, el-Ferrâ ve Muhammed b. Sa‘dân şöyle demişlerdir: İbarenin takdiri "Ve lâkin kâne tasdîka..." (Fakat [o], doğrulama idi) şeklindedir. Onlara göre cümlenin "Ve lâkin huve tasdîku..." (Fakat o bir doğrulamadır) anlamında ref' ile okunması da caizdir. "Kendisinden öncekiler" ifadesi Tevrat, İncil ve diğer ilahi kitaplar demektir; nitekim o kitaplar onu müjdelemişti, böylece [Kur'an] da

مُصَدِّقًا لَهَا فِي تِلْكَ الْبِشَارَةِ، وَفِي الدُّعَاءِ إِلَى التَّوْحِيدِ وَالْإِيمَانِ بِالْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَلَكِنْ تَصْدِيقُ النَّبِيِّ بَيْنَ يَدَيِ الْقُرْآنِ وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ، لِأَنَّهُمْ شَاهَدُوهُ قَبْلَ أَنْ سَمِعُوا مِنْهُ الْقُرْآنَ. (وَتَفْصِيلَ) بِالنَّصْبِ وَالرَّفْعِ عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي تَصْدِيقَ. وَالتَّفْصِيلُ التَّبْيِينُ، أَيْ يُبَيِّنُ مَا فِي كُتُبِ اللَّهِ الْمُتَقَدِّمَةِ. وَالْكِتَابُ اسْمُ الْجِنْسِ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِتَفْصِيلِ الْكِتَابِ مَا بُيِّنَ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْأَحْكَامِ. (لَا رَيْبَ فِيهِ) الْهَاءُ عَائِدَةٌ لِلْقُرْآنِ، أَيْ لَا شَكَّ فِيهِ أَيْ فِي نُزُولِهِ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى.

o müjde hususunda, tevhide ve kıyamete imana davette onları doğrulayıcı olmuştur. Şöyle de denilmiştir: Anlam, Kur'an'dan önce var olan peygamberin -ki o Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir- doğrulanmasıdır; zira onlar Kur'an'ı kendisinden işitmeden önce onu bizzat görmüşlerdi. (وَتَفْصِيلَ) kelimesi 'تَصْدِيقَ' kelimesinde zikredilen iki veche göre nasb ve ref ile okunmuştur. Tafsîl açıklamak demektir; yani Allah'ın geçmiş kitaplarında olanları açıklar. Buradaki 'el-Kitâb' cins ismidir. Kitab'ın tafsilinden kastın Kur'an'da beyan edilen hükümler olduğu da söylenmiştir. (لَا رَيْبَ فِيهِ) ifadesindeki zamir Kur'an'a aittir; yani onun Yüce Allah katından indirildiğinde hiçbir şüphe yoktur demektir.

[سورة يونس (١٠): آية ٣٨]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 38]

أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٨)

{ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } (٣٨) “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi onun benzeri bir sûre getirin ve Allah'tan başka çağırabileceğiniz kim varsa onları da çağırın!'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ) أَمْ هَاهُنَا فِي مَوْضِعِ أَلِفِ الِاسْتِفْهَامِ لِأَنَّهَا اتَّصَلَتْ بِمَا قَبْلَهَا. وَقِيلَ: هِيَ أَمِ الْمُنْقَطِعَةُ الَّتِي تُقَدَّرُ بِمَعْنَى بَلْ وَالْهَمْزَةُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" الم تَنْزِيلُ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ" [السجدة: ٣ - ٢ - ١] أَيْ بَلْ أَيَقُولُونَ افْتَرَاهُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَمْ بِمَعْنَى الْوَاوِ، مَجَازُهُ: وَيَقُولُونَ افْتَرَاهُ. وَقِيلَ: الْمِيمُ صِلَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: أَيَقُولُونَ افْتَرَاهُ، أَيِ اخْتَلَقَ مُحَمَّدٌ الْقُرْآنَ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ، فَهُوَ اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ التَّقْرِيعُ. (قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ) وَمَعْنَى الْكَلَامِ الِاحْتِجَاجُ، فَإِنَّ الْآيَةَ الْأُولَى دَلَّتْ عَلَى كَوْنِ الْقُرْآنِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، لِأَنَّهُ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكُتُبِ وَمُوَافِقٌ لَهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَعَلَّمَ مُحَمَّدٌ ﵇ عَنْ أَحَدٍ. وَهَذِهِ الْآيَةُ إِلْزَامٌ بِأَنْ يَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ إِنْ كَانَ مُفْتَرًى. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي إِعْجَازِ الْقُرْآنِ، وَأَنَّهُ مُعْجِزٌ فِي مقدمة الكتاب، والحمد لله.

Yüce Allah'ın: (أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ) buyruğundaki 'أَمْ' edatı, kendisinden önceki söze muttasıl olduğu için burada istifham elifi makamındadır. Yüce Allah'ın: { الم * تَنْزِيلُ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ * أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Elif. Lâm. Mîm. Bu Kitab'ın âlemlerin Rabbi tarafından indirildiğinde hiçbir şüphe yoktur. Yoksa 'Onu kendisi uydurdu' mu diyorlar?” [es-Secde 1-3] âyetinde olduğu gibi 'بَلْ' ve soru hemzesi takdirinde olan munkatı 'em' olduğu da söylenmiştir; yani 'Yoksa onu uydurdu mu diyorlar?' demektir. Ebû Ubeyde ise: 'أَمْ' edatı 'vav' anlamındadır, mecazi anlamı: 'Ve onu uydurdu diyorlar' şeklindedir, demiştir. Mîm harfinin zaid (sıla) olduğu ve takdirin: 'Muhammed Kur'an'ı kendiliğinden uydurdu mu diyorlar?' şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu kınama anlamı taşıyan bir sorudur. (قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ) sözün anlamı delil getirmektir. Zira birinci âyet Kur'an'ın Allah katından olduğuna delalet etmiştir; çünkü o, Muhammed aleyhisselâm kimseden öğrenmeksizin kendisinden önceki kitapları doğrulayıcı ve onlara uygun olarak gelmiştir. Bu âyet ise, eğer uydurulmuş bir söz ise onun benzeri bir sûre getirmeleri hususunda onları ilzam etmektedir. Kur'an'ın i'câzı ve onun bir mucize oluşu hakkındaki bahis kitabın mukaddimesinde geçmişti, Allah'a hamdolsun.

[سورة يونس (١٠): آية ٣٩]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 39]

بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩)

{ بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “Bilakis onlar, ilmini kavrayamadıkları ve tevili (akıbeti/anlamı) kendilerine henüz gelmemiş olan şeyi yalanladılar. Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı. Artık o zalimlerin sonunun nasıl olduğuna bir bak!” (39)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ) أَيْ كَذَّبُوا بِالْقُرْآنِ وَهُمْ جَاهِلُونَ بِمَعَانِيهِ وَتَفْسِيرِهِ، وَعَلَيْهِمْ أَنْ يَعْلَمُوا ذَلِكَ بِالسُّؤَالِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يُنْظَرَ فِي التَّأْوِيلِ. وَقَوْلُهُ: (وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ) أَيْ وَلَمْ يَأْتِهِمْ حَقِيقَةُ عَاقِبَةِ التَّكْذِيبِ مِنْ نُزُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ. أَوْ كَذَّبُوا بِمَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ ذِكْرِ الْبَعْثِ وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ، وَلَمْ يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ أَيْ حَقِيقَةُ مَا وُعِدُوا فِي الْكِتَابِ، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَقِيلَ لِلْحُسَيْنِ بْنِ الْفَضْلِ: هَلْ تَجِدُ فِي الْقُرْآنِ (مَنْ جَهِلَ شَيْئًا عَادَاهُ) قَالَ نَعَمْ، فِي مَوْضِعَيْنِ:" بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ" وَقَوْلِهِ:" وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ" [الأحقاف: ١١]. (كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) يُرِيدُ الْأُمَمَ الْخَالِيَةَ، أَيْ كَذَا كَانَتْ سَبِيلُهُمْ. وَالْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ. (فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ) أي أخذهم بالهلاك والعذاب.

Yüce Allah'ın: (بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ) buyruğu; manalarını ve tefsirini bilmedikleri halde Kur'an'ı yalanladılar demektir; oysa onların bunu sorup öğrenmeleri gerekirdi. Bu durum, tevil (yorum ve tefsir) üzerinde düşünmenin vâcip olduğuna delalet eder. (وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ) buyruğu ise; üzerlerine azabın inmesi şeklindeki yalanlamanın gerçek akıbeti henüz başlarına gelmedi, demektir. Yahut Kur'an'daki diriliş, cennet ve cehennem zikrini yalanladılar; henüz tevili yani Kitap'ta kendilerine vaat edilen şeylerin hakikati başlarına gelmedi, manasındadır; bunu Dahhâk söylemiştir. Hüseyin b. el-Fadl'a: 'İnsan bilmediği şeyin düşmanıdır' sözünü Kur'an'da bulabiliyor musun? diye sorulmuş; o da: 'Evet, iki yerde buluyorum: { بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ } “Hayır, ilmini kavrayamadıkları şeyi yalanladılar” âyetinde ve { وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ } “Onunla doğru yolu bulamayınca: 'Bu eski bir yalandır' diyecekler” [el-Ahkāf 11] âyetinde' demiştir. (كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) geçmiş ümmetleri kastetmektedir; yani onların tuttukları yol da böyleydi. Kâf harfi nasb mahallindedir. (فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ) yani onların helak ve azap ile yakalanışlarına bir bak.

[سورة يونس (١٠): آية ٤٠]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 40]

وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ } (٤٠) “Onlardan kimi ona iman eder, kimi de ona iman etmez. Rabbin bozguncuları en iyi bilendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ) قِيلَ: الْمُرَادُ أَهْلُ مَكَّةَ، أَيْ وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَإِنْ طَالَ تَكْذِيبُهُ، لِعِلْمِهِ تَعَالَى السَّابِقِ فيهم أنهم من السعادة. وَ" مَنْ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ فِي الْمَجْرُورِ. وَكَذَا. (وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ) وَالْمَعْنَى وَمِنْهُمْ مَنْ يُصِرُّ عَلَى كُفْرِهِ حَتَّى يَمُوتَ، كَأَبِي طَالِبٍ وَأَبِي لَهَبٍ وَنَحْوِهِمَا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَهْلُ الْكِتَابِ. وَقِيلَ: هُوَ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْكُفَّارِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ. وَقِيلَ. إِنَّ الضَّمِيرَ فِي" بِهِ" يَرْجِعُ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، فَأَعْلَمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ إِنَّمَا أَخَّرَ الْعُقُوبَةَ لِأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ سَيُؤْمِنُ. (وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ) أَيْ مَنْ يُصِرُّ عَلَى كُفْرِهِ، وَهَذَا تهديد لهم.

Yüce Allah'ın: (وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ) buyruğuyla Mekke ehlinin kastedildiği söylenmiştir; yani yalanlaması ne kadar uzarsa uzasın, Yüce Allah'ın onların saadet ehlinden olduğuna dair ezeli ilmi sebebiyle ileride ona iman edecek olanlar vardır. 'مَنْ' mübteda olarak merfûdur, haber ise car-mecrurdadır. Aynı şekilde (وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ) buyruğunun anlamı da; onlardan Ebû Tâlib, Ebû Leheb ve benzerleri gibi ölünceye kadar küfründe ısrar edecek olanlar vardır demektir. Bununla Ehl-i Kitab'ın kastedildiği de söylenmiştir. Bütün kâfirler hakkında genel olduğu da ifade edilmiştir ki doğru olan budur. 'بِهِ' ifadesindeki zamirin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e râci olduğu da söylenmiştir; böylece Yüce Allah cezayı ertelemesinin sebebinin, onların içinden ileride iman edecek kimselerin bulunması olduğunu bildirmiştir. (وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ) yani küfründe ısrar edenleri en iyi bilendir; bu onlar için bir tehdittir.

[سورة يونس (١٠): آية ٤١]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 41]

وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١)

{ وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz de sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.'” (41)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي) رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْمَعْنَى: لِي ثَوَابُ عَمَلِي فِي التَّبْلِيغِ وَالْإِنْذَارِ وَالطَّاعَةِ لِلَّهِ تَعَالَى. (وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ) أَيْ جَزَاؤُهُ مِنَ الشِّرْكِ. (أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ) مِثْلُهُ، أَيْ لَا يُؤَاخَذُ أَحَدٌ بِذَنْبِ الْآخَرِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ، فِي قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَالْكَلْبِيِّ وَمُقَاتِلٍ وَابْنِ زَيْدٍ.

Yüce Allah'ın: (وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي) buyruğunda 'عَمَلِي' mübteda olarak merfûdur. Anlamı: Tebliğ, uyarma ve Yüce Allah'a itaat konusundaki amelimin sevabı banadır. (وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ) yani şirk koşmanızın cezası da sizedir. (أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ) ifadesi de bunun gibidir; yani hiç kimse başkasının günahıyla sorumlu tutulmaz. Mücâhid, Kelbî, Mukātil ve İbn Zeyd'in kavline göre bu âyet kılıç âyetiyle neshedilmiştir.

[سورة يونس (١٠): الآيات ٤٢ الى ٤٣]

[Yûnus Sûresi (10): Âyetler 42-43]

وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢) وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لَا يُبْصِرُونَ (٤٣)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لَا يَعْقِلُونَ } (٤٢) “Onlardan seni dinleyenler de vardır. Fakat -hele bir de akıl erdirmiyorlarsa- sağırlara sen mi işittireceksin?” { وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لَا يُبْصِرُونَ } (٤٣) “Onlardan sana bakanlar da vardır. Fakat -hele bir de görmüyorlarsa- körleri sen mi doğru yola ileteceksin?”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ) يُرِيدُ بِظَوَاهِرِهِمْ، وَقُلُوبُهُمْ لَا تَعِي شَيْئًا مِمَّا يقوله من الحق ويتلوه من القرآن، ولهذا قال: (أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لَا يَعْقِلُونَ) أَيْ لَا تُسْمِعُ، فَظَاهِرُهُ الِاسْتِفْهَامُ وَمَعْنَاهُ النَّفْيُ، وَجَعَلَهُمْ كَالصُّمِّ لِلْخَتْمِ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَالطَّبْعِ عَلَيْهَا، أَيْ لَا تَقْدِرُ عَلَى هِدَايَةِ مَنْ أَصَمَّهُ اللَّهُ عَنْ سَمَاعِ الْهُدَى. وَكَذَا الْمَعْنَى فِي:" وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لَا يُبْصِرُونَ" أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ أَحَدًا لَا يُؤْمِنُ إِلَّا بِتَوْفِيقِهِ وَهِدَايَتِهِ. وَهَذَا وَمَا كَانَ مِثْلُهُ يَرُدُّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ قَوْلَهُمْ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. وَقَالَ:" يَسْتَمِعُونَ" عَلَى مَعْنَى" مَنْ" وَ" يَنْظُرُ" عَلَى اللَّفْظِ، وَالْمُرَادُ تَسْلِيَةُ النَّبِيِّ ﷺ، أَيْ كَمَا لَا تَقْدِرُ أَنْ تُسْمِعَ مَنْ سُلِبَ السَّمْعَ وَلَا تَقْدِرَ أَنْ تَخْلُقَ لِلْأَعْمَى بَصَرًا يَهْتَدِي بِهِ، فَكَذَلِكَ لَا تَقْدِرُ أَنْ تُوَفِّقَ هَؤُلَاءِ لِلْإِيمَانِ وَقَدْ حَكَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَلَّا يُؤْمِنُوا. وَمَعْنَى:" يَنْظُرُ إِلَيْكَ" أَيْ يُدِيمُ النَّظَرَ إِلَيْكَ، كَمَا قَالَ:" يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ" [الأحزاب: ١٩]. قِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْمُسْتَهْزِئِينَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Yüce Allah'ın: (وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ) buyruğu, sadece zahiren dinlediklerini; kalplerinin ise onun söylediği haktan ve okuduğu Kur'an'dan hiçbir şeyi kavramadığını kastetmektedir. Bundan dolayı: (أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لَا يَعْقِلُونَ) yani sen işittiremezsin, buyurmuştur. Sözün zahiri soru şeklinde ise de manası nefiydir (olumsuzluktur). Kalpleri mühürlenip üzerlerine kilit vurulduğu için onları sağırlara benzetmiştir; yani Allah'ın doğru yolu işitmekten sağır kıldığı kimseyi sen hidayete erdiremezsin demektir. { وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لَا يُبْصِرُونَ } buyruğundaki mana da böyledir. Yüce Allah hiç kimsenin O'nun muvaffak kılması ve hidayeti olmaksızın iman edemeyeceğini haber vermiştir. Bu ve benzeri âyetler, daha önce pek çok yerde geçtiği üzere Kaderiyye'nin sözlerini reddetmektedir. 'مَنْ' kelimesinin manasına riayet ederek 'يَسْتَمِعُونَ' şeklinde çoğul, lafzına riayet ederek de 'يَنْظُرُ' şeklinde tekil getirmiştir. Maksat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmektir; yani işitme duyusu elinden alınmış kimseye nasıl işittiremezsen ve âmâ bir kimseye kendisiyle yolunu bulacağı bir görme kabiliyeti yaratamazsan, Allah haklarında iman etmeyeceklerine hükmetmiş olan bu kimseleri de imana muvaffak kılamazsın demektir. 'يَنْظُرُ إِلَيْكَ' ifadesinin anlamı; Yüce Allah'ın: { يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ } “Ölüm baygınlığı geçiren kimse gibi gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün” [el-Ahzâb 19] buyruğunda olduğu gibi sana sürekli dik dik bakıyorlar demektir. Bu âyetin alay edenler hakkında indiği söylenmiştir, en doğrusunu Allah bilir.

[سورة يونس (١٠): آية ٤٤]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 44]

إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤)

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Şüphesiz ki Allah, insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler.” (44)

لَمَّا ذَكَرَ أَهْلَ الشَّقَاءِ ذَكَرَ أَنَّهُ لَمْ يظلمهم، وأن تقدير الشفاء عَلَيْهِمْ وَسَلْبَ سَمْعِ الْقَلْبِ وَبَصَرِهِ لَيْسَ ظُلْمًا منه، لأنه مصرف فِي مُلْكِهِ بِمَا شَاءَ، وَهُوَ فِي جَمِيعِ أَفْعَالِهِ عَادِلٌ." وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ" بِالْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ وَمُخَالَفَةِ أَمْرِ خَالِقِهِمْ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" وَلَكِنْ" مُخَفَّفًا" النَّاسُ" رَفْعًا. قَالَ النَّحَّاسُ: زَعَمَ جَمَاعَةٌ مِنَ النَّحْوِيِّينَ مِنْهُمُ الْفَرَّاءُ أَنَّ الْعَرَبَ إِذَا قَالَتْ" وَلَكِنَّ" بِالْوَاوِ آثَرَتِ التَّشْدِيدَ، وَإِذَا حَذَفُوا الْوَاوَ آثَرَتِ التَّخْفِيفَ، وَاعْتَلَّ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: لِأَنَّهَا إِذَا كَانَتْ بِغَيْرِ وَاوٍ أَشْبَهَتْ بَلْ فَخَفَّفُوهَا لِيَكُونَ مَا بَعْدَهَا كَمَا بَعْدَ بَلْ، وَإِذَا جَاءُوا بِالْوَاوِ خَالَفَتْ بَلْ فَشَدَّدُوهَا وَنَصَبُوا بِهَا، لِأَنَّهَا" إِنَّ" زِيدَتْ عَلَيْهَا لَامٌ وكاف وصيرت حرفا واحد، وَأَنْشَدَ:

Şakavet ehlini zikredince, onlara zulmetmediğini, haklarında şakaveti takdir etmesinin ve kalbin işitme ile görme yetisini çekip almasının O'ndan bir zulüm olmadığını zikretmiştir; zira O, mülkünde dilediği gibi tasarruf edendir ve bütün fiillerinde âdildir. { وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } fakat insanlar küfür, isyan ve Yaratıcılarının emrine muhalefet etmekle bizzat kendilerine zulmederler. Hamza ve Kisâî, 'وَلَكِنْ' edatını şeddesiz (muhaffef) ve 'النَّاسُ' kelimesini ref ile okumuşlardır. Nehhâs şöyle demiştir: Ferrâ'nın da aralarında bulunduğu bir grup nahivci, Arapların 'وَلَكِنَّ' kelimesini 'vav' ile söylediklerinde şeddeli okumayı, 'vav' harfini hazfettiklerinde ise şeddesiz okumayı tercih ettiklerini ileri sürmüşlerdir. Ferrâ bu görüşün gerekçesini şöyle açıklamıştır: Çünkü bu edat 'vav'sız olduğunda 'بَلْ' edatına benzer; dolayısıyla kendisinden sonra gelen lafzın 'بَلْ' edatından sonra gelen gibi olması için onu şeddesiz yapmışlardır. 'Vav' ile getirdiklerinde ise 'بَلْ' edatına muhalif olmuş olur; bu yüzden onu şeddelemiş ve onunla nasb amelini yapmışlardır. Çünkü o, üzerine lâm ve kâf ziyade edilmiş ve tek bir harf haline getirilmiş olan 'إِنَّ' edatıdır. Ferrâ şu beyti inşâd etmiştir:

وَلَكِنَّنِي مِنْ حُبِّهَا لَعَمِيدُ

Fakat ben onun aşkından dolayı gerçekten perişanım.

فَجَاءَ بِاللَّامِ لأنها" إن".

'إِنَّ' olduğu için [habere] lâm harfini getirmiştir.

[سورة يونس (١٠): آية ٤٥]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 45]

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥)

{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } (٤٥) “Onları toplayacağı gün, sanki gündüzün bir saati kadar kalmışlar gibi aralarında birbirlerini tanırlar. Allah'a kavuşmayı yalanlayan ve doğru yolu bulamamış olanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا) بِمَعْنَى كَأَنَّهُمْ خُفِّفَتْ، أَيْ كَأَنَّهُمْ لَمْ يَلْبَثُوا فِي قُبُورِهِمْ. (إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ) أَيْ قَدْرَ سَاعَةٍ: يَعْنِي أَنَّهُمُ اسْتَقْصَرُوا طُولَ مُقَامِهِمْ فِي الْقُبُورِ لِهَوْلِ مَا يَرَوْنَ مِنَ الْبَعْثِ، دَلِيلُهُ قولهم:" لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ" [الكهف: ١٩]. وَقِيلَ: إِنَّمَا قَصُرَتْ مُدَّةُ لُبْثِهِمْ فِي الدُّنْيَا مِنْ هَوْلِ مَا اسْتَقْبَلُوا لَا مُدَّةَ كَوْنِهِمْ فِي الْقَبْرِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: رَأَوْا أَنَّ طُولَ أَعْمَارِهِمْ فِي مُقَابَلَةِ الْخُلُودِ كَسَاعَةٍ. (يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ) فِي مَوْضِعِ نُصْبٌ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْهَاءِ وَالْمِيمِ فِي" يَحْشُرُهُمْ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُنْقَطِعًا، فَكَأَنَّهُ قَالَ فَهُمْ يَتَعَارَفُونَ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: يَعْرِفُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا كَمَعْرِفَتِهِمْ فِي الدُّنْيَا إِذَا خَرَجُوا مِنْ قُبُورِهِمْ، وَهَذَا التَّعَارُفُ تَعَارُفُ تَوْبِيخٍ وَافْتِضَاحٍ، يَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: أَنْتَ أَضْلَلْتَنِي وَأَغْوَيْتَنِي وَحَمَلْتَنِي على الكفر، وليس

Yüce Allah'ın: (وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا) “Onları toplayacağı gün sanki [hiç] kalmamışlar gibi” buyruğundaki { كَأَنْ }, { كَأَنَّهُمْ } anlamında olup [şeddesi] hafifletilmiştir; yani sanki kabirlerinde kalmamışlar gibi. (إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ) “Gündüzün sadece bir saati kadar” buyruğu, bir saatlik süre kadar demektir. Yani yeniden dirilişte gördükleri dehşet sebebiyle kabirlerdeki uzun kalışlarını kısa bulmuşlardır. Bunun delili: { لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldık” [el-Kehf: 19] şeklindeki sözleridir. Kabirde kalış sürelerinin değil, karşılaştıkları dehşetten ötürü dünyada kalış sürelerinin onlara kısa geldiği de söylenmiştir. İbn Abbâs [şöyle demiştir]: Ebediyet karşısında uzun ömürlerini bir saat gibi görmüşlerdir. (يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ) “Aralarında birbirlerini tanırlar” ifadesi, { يَحْشُرُهُمْ } lafzındaki “hâ” ve “mîm” zamirinden hâl olarak nasb mahallindedir. [Önceki ifadeden] kesintili (münkatı‘) olması da mümkündür; bu durumda sanki "Onlar birbirlerini tanırlar" demiş gibi olur. el-Kelbî şöyle demiştir: Kabirlerinden çıktıklarında dünyadaki tanışıklıkları gibi birbirlerini tanırlar. Bu tanıma bir azarlama ve rezil etme tanışmasıdır; birbirlerine: "Beni saptıran, azdıran ve küfre sürükleyen sensin!" derler. Yoksa bu,

تَعَارُفُ شَفَقَةٍ وَرَأْفَةٍ وَعَطْفٍ. ثُمَّ تَنْقَطِعُ الْمَعْرِفَةُ إِذَا عَايَنُوا أَهْوَالَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ كَمَا قَالَ:" وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً" [المعارج: ١٠]. وَقِيلَ: يَبْقَى تَعَارُفُ التَّوْبِيخِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ" إِلَى قَوْلِهِ" وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا" [سبأ: ٣٣ - ٣١] وقوله:" كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها" [الأعراف: ٨٣] الْآيَةَ، وَقَوْلُهُ:" رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا" [الأحزاب: ٦٧] الآية. فأما قوله:" وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً" وَقَوْلُهُ:" فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ" [المؤمنون: ١٠١] فَمَعْنَاهُ لَا يَسْأَلْهُ سُؤَالَ رَحْمَةٍ وَشَفَقَةٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ: الْقِيَامَةُ مَوَاطِنٌ. وَقِيلَ: مَعْنَى" يَتَعارَفُونَ" يَتَسَاءَلُونَ، أَيْ يَتَسَاءَلُونَ كَمْ لَبِثْتُمْ، كَمَا قَالَ:" وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ" [الصافات: ٢٧] وَهَذَا حَسَنٌ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: ذَلِكَ تَعَارُفُ تَعَاطُفِ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْكَافِرُونَ لَا تَعَاطُفَ عَلَيْهِمْ، كَمَا قَالَ:" فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ". وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ) أَيْ بِالْعَرْضِ عَلَى اللَّهِ. ثُمَّ قِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا إِخْبَارًا مِنَ اللَّهِ ﷿ بَعْدَ أَنْ دَلَّ عَلَى الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ، أَيْ خَسِرُوا ثَوَابَ الْجَنَّةِ. وَقِيلَ: خَسِرُوا فِي حَالِ لِقَاءِ اللَّهِ، لِأَنَّ الْخُسْرَانَ إِنَّمَا هُوَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ الَّتِي لَا يُرْجَى فِيهَا إِقَالَةٌ وَلَا تَنْفَعُ تَوْبَةٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ، يَقُولُونَ هَذَا." وَما كانُوا مُهْتَدِينَ" بريد في علم الله.

bir şefkat, merhamet ve acıma tanışması değildir. Sonra kıyamet gününün dehşetlerini bizzat müşahede ettiklerinde, Yüce Allah'ın: { وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً } “Hiçbir candan dost bir dostu sormaz” [el-Meâric 10] buyruğunda ifade ettiği gibi tanışıklık kesilir. Azarlama tanışmasının devam edeceği de söylenmiştir ki doğru olan budur; zira Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ ... وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O zalimleri Rablerinin huzurunda tutuklanmış olarak bir görsen! ... İnkâr edenlerin boyunlarına da demir halkaları geçirmişizdir” [Sebe' 31-33], { كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها } “Her ümmet girdikçe yoldaşına lanet eder” [el-A'râf 38] ve { رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا } “Ey Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik” [el-Ahzâb 67]. Yüce Allah'ın: { وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً } ve { فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ } “Sûra üflendiği zaman artık aralarında hiçbir soy bağı kalmaz” [el-Mü'minûn 101] buyruklarına gelince; bunun anlamı, merhamet ve şefkat sorusuyla onu sormaz demektir, en doğrusunu Allah bilir. Kıyametin çeşitli safhaları (mevkıfları) olduğu da söylenmiştir. 'يَتَعارَفُونَ' kelimesinin 'birbirlerine soru sorarlar' manasında olduğu da ifade edilmiştir; yani Yüce Allah'ın: { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } “Birbirlerine dönüp sorarlar” [es-Sâffât 27] buyurduğu gibi 'Ne kadar kaldınız?' diye birbirlerine sorarlar. Bu güzel bir açıklamadır. Dahhâk ise: Bu, müminlerin birbirine karşı olan şefkat tanışmasıdır; Yüce Allah'ın { فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ } buyurduğu gibi kâfirlerin birbirine şefkati yoktur, demiştir. Ancak birinci görüş daha açıktır, en doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: (قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ) buyruğu, yani Allah'ın huzuruna çıkarılmayı [yalanlayanlar hüsrana uğramışlardır]. Bunun öldükten sonra dirilmeye ve haşre delil getirdikten sonra Yüce Allah'tan bir haber olması caizdir; yani cennetin sevabını kaybetmişlerdir. Allah'a kavuşma anında hüsrana uğradıkları da söylenmiştir; çünkü gerçek hüsran, vazgeçmenin umulmadığı ve tövbenin fayda vermediği o andadır. Nehhâs: Anlamın, 'aralarında birbirlerini tanırlar ve şöyle derler' şeklinde olması da caizdir, demiştir. (وَما كانُوا مُهْتَدِينَ) yani Allah'ın ezeli ilminde [hidayet bulmuş değillerdi] demektir.

[سورة يونس (١٠): آية ٤٦]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 46]

وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا يَفْعَلُونَ (٤٦)

{ وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا يَفْعَلُونَ } (٤٦) “Onlara vaat ettiğimiz [azabın] bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de onların dönüşü bizedir. Sonra Allah onların yapmakta olduklarına da şahittir.”