Binûn

Yûnus aleyhisselâm Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ) شَرْطٌ. (بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ) أَيْ مِنْ إِظْهَارِ دِينِكَ فِي حَيَاتِكَ. وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانَ الْبَعْضُ الَّذِي وَعَدَهُمْ قَتْلُ مَنْ قُتِلَ وَأَسْرُ مَنْ أُسِرَ بِبَدْرٍ. (أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ) عَطْفٌ عَلَى" نُرِيَنَّكَ" أَيْ نَتَوَفَّيَنَّكَ قبل ذلك. (فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ) جواب

Yüce Allah’ın: (وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ) [ifadesi] şarttır. (بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ) yani senin hayatta olduğun sürede dinini üstün kılmaktan [vaat ettiğimiz şeyi sana göstermemizdir]. Müfessirler şöyle demişlerdir: Onlara vaat edilen [azabın] bir kısmı, Bedir’de öldürülenlerin öldürülmesi ve esir edilenlerin esir alınmasıdır. (أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ) [ifadesi], "نُرِيَنَّكَ" üzerine matuftur; yani bundan önce seni vefat ettirsek de [demektir]. (فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ) [ifadesi ise şartın] cevabıdır.

" إِمَّا". وَالْمَقْصُودُ إِنْ لَمْ نَنْتَقِمْ مِنْهُمْ عَاجِلًا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ آجِلًا. (ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ) أَيْ شَاهِدٌ لَا يَحْتَاجُ إِلَى شَاهِدٍ. (عَلى مَا يَفْعَلُونَ) مِنْ مُحَارَبَتِكَ وَتَكْذِيبِكَ. وَلَوْ قِيلَ:" ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ" بمعنى هناك، جاز.

"إِمَّا" [şart edatının cevabıdır]. Kastedilen şudur: Onlardan dünyada peşin intikam almasak bile, ahirette muhakkak intikam alırız. (ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ) yani başka bir şahide muhtaç olmayan bir şahittir. (عَلى مَا يَفْعَلُونَ) seninle savaşmalarına ve seni yalanlamalarına [şahittir]. "ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ" ifadesinin "orada" (henâke) manasında olduğu söylense de caizdir.

[سورة يونس (١٠): آية ٤٧]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 47]

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٤٧)

{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } (٤٧) “Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiği zaman aralarında adaletle hükmolunur ve onlara asla zulmedilmez.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ) يَكُونُ الْمَعْنَى: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ شَاهِدٌ عَلَيْهِمْ، فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قُضِيَ بَيْنَهُمْ، مِثْلُ." فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ" [النساء: ٤١]. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تُنْكِرُ الْكُفَّارُ غَدًا مَجِيءَ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ، فَيُؤْتَى بِالرَّسُولِ فَيَقُولُ: قَدْ أَبْلَغْتُكُمُ الرِّسَالَةَ، فَحِينَئِذٍ يُقْضَى عَلَيْهِمْ بِالْعَذَابِ. دَلِيلُهُ قَوْلُهُ:" وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يُعَذَّبُونَ فِي الدُّنْيَا حَتَّى يُرْسَلَ إِلَيْهِمْ، فَمَنْ آمَنَ فَازَ وَنَجَا، وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ هَلَكَ وَعُذِّبَ. دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا" [الاسراء: ١٥]. وَالْقِسْطُ: الْعَدْلُ. (وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ) أَيْ لَا يُعَذَّبُونَ بِغَيْرِ ذَنْبٍ وَلَا يُؤَاخَذُونَ بِغَيْرِ حُجَّةٍ.

Yüce Allah'ın: (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ) buyruğunun anlamı şöyledir: Her ümmetin kendilerine şahitlik eden bir peygamberi vardır. Kıyamet günü peygamberleri geldiği zaman, Yüce Allah'ın: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz zaman...” [en-Nisâ 41] buyruğundaki gibi aralarında hüküm verilir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Kâfirler yarın peygamberlerin kendilerine geldiğini inkâr edecekler; bunun üzerine peygamber getirilecek ve: 'Ben size tebliğde bulundum' diyecektir; işte o anda aleyhlerine azapla hükmolunacaktır. Bunun delili Yüce Allah'ın: { وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun” buyruğudur. Anlamın şöyle olması da caizdir: Kendilerine peygamber gönderilmedikçe dünyada azap edilmezler; kim iman ederse kurtulur ve necata erer, kim de iman etmezse helak olur ve azap görür. Bunun delili Yüce Allah'ın: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” [el-İsrâ 15] buyruğudur. Kıst (الْقِسْطُ) adalet demektir. (وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ) yani günahsız yere azap edilmezler ve delilsiz olarak sorumlu tutulmazlar.

[سورة يونس (١٠): آية ٤٨]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 48]

وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨)

{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } (٤٨) “Ve: 'Eğer doğru söyleyenlerseniz bu vaat ne zaman?' derler.”

يُرِيدُ كُفَّارَ مَكَّةَ لِفَرْطِ إِنْكَارِهِمْ وَاسْتِعْجَالِهِمُ الْعَذَابَ، أَيْ مَتَى الْعِقَابُ أَوْ مَتَى الْقِيَامَةُ الَّتِي يَعِدُنَا مُحَمَّدٌ. وَقِيلَ: هُوَ عَامٌّ فِي كُلِّ أمة كذبت رسولها.

Aşırı inkârları ve azabı acele istemeleri sebebiyle Mekke kâfirlerini kastetmektedir; yani 'Muhammed'in bize vaat ettiği ceza veya kıyamet ne zamandır?' [derler]. Bunun, peygamberini yalanlayan her ümmet hakkında genel olduğu da söylenmiştir.

[سورة يونس (١٠): آية ٤٩]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 49]

قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩)

{ قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩) } “De ki: 'Allah'ın dilemesi dışında ben kendime dahi ne bir zarar ne de bir fayda sağlama gücüne sahibim. Her ümmetin bir eceli vardır. Onların ecelleri geldiğinde, ne bir an onu erteleyebilirler ne de öne alabilirler.' (Yûnus, 10/49)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً) لَمَّا اسْتَعْجَلُوا النَّبِيَّ ﷺ بِالْعَذَابِ قَالَ اللَّهُ لَهُ: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا، أَيْ لَيْسَ ذَلِكَ لِي وَلَا لِغَيْرِي. (إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ) أَنْ أَمْلِكَهُ وَأَقْدِرَ عَلَيْهِ، فَكَيْفَ أَقْدِرُ أَنْ أَمْلِكَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ فَلَا تَسْتَعْجِلُوا. (لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ) أَيْ لِهَلَاكِهِمْ وَعَذَابِهِمْ وَقْتٌ مَعْلُومٌ فِي عِلْمِهِ سُبْحَانَهُ. (إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ) أَيْ وَقْتُ انْقِضَاءِ أَجَلِهِمْ. (فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ) أَيْ لَا يُمْكِنُهُمْ أَنْ يَسْتَأْخِرُوا سَاعَةً بَاقِينَ فِي الدُّنْيَا ولا يتقدمون فيؤخرون.

Yüce Allah'ın: (قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً) buyruğu hakkında: Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den azabı acele isteyince, Allah ona şöyle buyurdu: Ey Muhammed! Onlara de ki: Ben kendim için dahi ne bir zarara ne de bir faydaya mâlik değilim; yani bu ne benim ne de başkasının elindedir. (إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ) ancak Allah'ın benim malik kılmamı ve güç yetirmemi dilediği müstesnadır. Durum böyleyken acele istediğiniz şeye malik olmaya nasıl güç yetirebilirim? Artık acele etmeyin! (لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ) yani onların helaki ve azabı için Sübhân olan Allah'ın ilminde belirlenmiş bir vakit vardır. (إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ) yani ecellerinin sona erme vakti geldiğinde, (فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ) yani dünyada kalıcı olarak bir an dahi gecikmeleri mümkün olmadığı gibi, öne geçip de ertelenmeleri de mümkün değildir.

[سورة يونس (١٠): آية ٥٠]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 50]

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠)

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ } (٥٠) “De ki: 'Gördünüz mü, O'nun azabı size geceleyin yahut gündüzün gelse suçlular bundan neyi acele istiyorlar?'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً) ظَرْفَانِ، وَهُوَ جَوَابٌ لِقَوْلِهِمْ:" مَتى هذَا الْوَعْدُ" وَتَسْفِيهٌ لِآرَائِهِمْ فِي اسْتِعْجَالِهِمُ الْعَذَابَ، أَيْ إِنْ أَتَاكُمُ الْعَذَابُ فَمَا نَفْعُكُمْ فِيهِ، وَلَا يَنْفَعُكُمُ الْإِيمَانُ حِينَئِذٍ. (مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ) اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ التَّهْوِيلُ وَالتَّعْظِيمُ، أَيْ مَا أَعْظَمَ مَا يَسْتَعْجِلُونَ بِهِ، كَمَا يُقَالُ لِمَنْ يَطْلُبُ أَمْرًا يُسْتَوْخَمُ عَاقِبَتُهُ: مَاذَا تَجْنِي عَلَى نَفْسِكَ! وَالضَّمِيرُ فِي" مِنْهُ" قِيلَ: يَعُودُ عَلَى الْعَذَابِ، وَقِيلَ: يَعُودُ عَلَى اللَّهِ ﷾. قَالَ النَّحَّاسُ: إِنْ جَعَلْتَ الْهَاءَ فِي" مِنْهُ" تَعُودُ عَلَى الْعَذَابِ كَانَ لَكَ فِي" مَاذَا" تَقْدِيرَانِ: أَحَدُهُمَا أَنْ يَكُونَ" مَا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَ" ذَا": بِمَعْنَى الَّذِي، وَهُوَ خَبَرُ" مَا" وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ. وَالتَّقْدِيرُ الْآخَرُ أَنْ يَكُونَ" ماذا" اسما واحدا في موضع بالابتداء، واخبر فِي الْجُمْلَةِ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَإِنْ جَعَلْتَ الْهَاءَ فِي" مِنْهُ" تَعُودُ عَلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى جَعَلْتَ" مَا"، وَ" ذَا" شَيْئًا وَاحِدًا، وَكَانَتْ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ"- يَسْتَعْجِلُ"، وَالْمَعْنَى: أَيُّ شي يستعجل منه المجرمون من الله ﷿.

Yüce Allah'ın: (قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً) buyruğundaki iki kelime zarftır; bu, onların: "مَتى هذَا الْوَعْدُ" (Bu vaat ne zaman?) sözlerine bir cevap ve azabı acele istemelerindeki görüşlerini akılsızca bulmaktır; yani eğer azap size gelirse, onda sizin için ne fayda vardır? O vakit iman etmeniz size fayda vermez. (مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ) korkutma ve büyütme anlamı taşıyan bir soru cümlesidir; yani acele istedikleri şey ne kadar da büyüktür! Tıpkı sonucu vahim olacak bir şeyi talep eden kimseye: 'Kendi aleyhine ne büyük cinayet işliyorsun!' denilmesi gibidir. "مِنْهُ" ifadesindeki zamirin azaba ait olduğu söylendiği gibi, Yüce Allah'a ait olduğu da söylenmiştir. Nehhâs şöyle demiştir: Eğer "مِنْهُ" ifadesindeki zamiri azaba döndürürsen, "مَاذَا" lafzında iki takdirin olur: Birincisi, "مَا" kelimesinin mübteda (özne) olarak merfû konumda olması, "ذَا" kelimesinin "الَّذِي" (o kimse/şey ki) manasında ve "مَا"nın haberi (yüklemi) olmasıdır; sıla cümlesindeki zamir ise hazfedilmiştir. Diğer takdir ise Zeccâc'ın belirttiği üzere "مَاذَا"nın mübteda konumunda tek bir isim olması, haberin ise cümle içinde yer almasıdır. Eğer "مِنْهُ" lafzındaki zamiri Yüce Allah'ın ismine döndürürsen, "مَا" ile "ذَا"yı tek bir şey kabul edersin ve "يَسْتَعْجِلُ" fiiliyle mansûb konumda olur; anlamı da: Günahkârlar Allah'tan neyi acele istiyorlar? şeklinde olur.

[سورة يونس (١٠): آية ٥١]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 51]

أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١)

{ أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ } (٥١) “O [azap] gerçekleştikten sonra mı O'na iman ettiniz? Şimdi mi? Oysa siz onu acele istiyordunuz!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ) فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: أَتَأْمَنُونَ أَنْ يَنْزِلَ بِكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ يُقَالُ لَكُمْ إِذَا حَلَّ: الْآنَ آمَنْتُمْ بِهِ؟ قِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ اسْتِهْزَاءً بِهِمْ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَدَخَلَتْ أَلِفُ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى" ثُمَّ" وَالْمَعْنَى: التَّقْرِيرُ وَالتَّوْبِيخُ، وَلِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ مَعْنَى الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ بَعْدَ الْأُولَى. وَقِيلَ: إِنَّ" ثُمَّ" ها هنا بِمَعْنَى:" ثُمَّ" بِفَتْحِ الثَّاءِ، فَتَكُونُ ظَرْفًا، وَالْمَعْنَى: أَهُنَالِكَ، وَهُوَ مَذْهَبُ الطَّبَرِيِّ، وَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ فِيهِ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ. وَ" آلْآنَ" قِيلَ: أَصْلُهُ فِعْلٌ مَبْنِيٌّ مِثْلُ حَانَ، وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ لِتَحْوِيلِهِ إِلَى الِاسْمِ. الْخَلِيلُ: بُنِيَتْ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ لِلْعَهْدِ وَالْإِشَارَةِ إِلَى الْوَقْتِ، وَهُوَ حَدُّ الزَّمَانَيْنِ. (وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ) أَيْ بِالْعَذَابِ (تَسْتَعْجِلُونَ).

Yüce Allah'ın: (أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ) buyruğunda bir hazif vardır. Takdiri şöyledir: Siz başınıza azabın inmesinden ve indiği zaman size: 'Şimdi mi O'na iman ettiniz?' denilmesinden güvende misiniz? Bunun meleklerin onlarla alay etme sözü olduğu söylenmiştir. Yüce Allah'ın sözü olduğu da söylenmiştir. Soru hemzesi "ثُمَّ" edatının üzerine gelmiştir; anlamı takrir (onaylatma) ve azarlamadır, ayrıca ikinci cümlenin anlamının birinciden sonra olduğunu göstermek içindir. Buradaki "ثُمَّ" edatının 'sâ'nın fethasıyla ("ثَمَّ") 'orada' anlamında bir zarf olduğu ve manasının: 'Orada mı?' şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu Taberî'nin tercihidir ve bu durumda soru anlamı taşımaz. "آلْآنَ" lafzının aslının "حَانَ" (vakti geldi) gibi mebni bir fiil olduğu, başındaki elif-lamın onu isme dönüştürmek için getirildiği söylenmiştir. Halîl ise şöyle der: İki sâkinin yan yana gelmesi sebebiyle mebni kılınmıştır; elif-lam ahd ve o vakte işaret içindir ki o da iki zamanın sınırıdır. (وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ) yani azabı (تَسْتَعْجِلُونَ) acele istiyordunuz.

[سورة يونس (١٠): آية ٥٢]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 52]

ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢)

{ ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } (٥٢) “Sonra o zulmedenlere: 'Sürekli azabı tadın! Kazanmakta olduğunuzdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?' denildi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا) أَيْ تَقُولُ لَهُمْ خَزَنَةُ جَهَنَّمَ. (ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ) أَيِ الَّذِي لَا يَنْقَطِعُ. (هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ) أي جزاء كفركم.

Yüce Allah'ın: (ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا) buyruğu, yani cehennem bekçileri onlara der ki: (ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ) yani hiç kesilmeyecek olan azabı [tadın]. (هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ) yani inkârınızın karşılığından başkasıyla mı [cezalandırılıyorsunuz].

[سورة يونس (١٠): آية ٥٣]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 53]

وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣)

{ وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } (٥٣) “'O hak mıdır?' diye senden haber sorarlar. De ki: 'Evet, Rabbime andolsun ki o şüphesiz haktır ve siz [buna] engel olamazsınız.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَسْتَنْبِئُونَكَ) أي يستخبرونك يا محمد عن الْعَذَابِ وَقِيَامِ السَّاعَةِ. (أَحَقٌّ) ابْتِدَاءٌ. (هُوَ) سَدَّ مَسَدَّ الْخَبَرِ، وَهَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" هُوَ" مُبْتَدَأٌ، وَ" أَحَقٌّ" خَبَرُهُ. (قُلْ إِي) " إِي" كَلِمَةُ تَحْقِيقٍ وَإِيجَابٍ وَتَأْكِيدٍ بِمَعْنَى نَعَمْ. (وَرَبِّي) قَسَمٌ. (إِنَّهُ لَحَقٌّ) جَوَابُهُ، أَيْ كَائِنٌ لَا شَكَّ فِيهِ. (وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ) أي فائتين عن عذابه ومجازاته.

Yüce Allah'ın: (وَيَسْتَنْبِئُونَكَ) buyruğu, yani ey Muhammed, senden azabı ve kıyametin kopmasını haber vermeni isterler. (أَحَقٌّ) mübtedadır (özne). (هُوَ) ise haberin yerine geçmiştir; bu Sîbeveyh'in görüşüdür. "هُوَ" lafzının mübteda, "أَحَقٌّ" lafzının ise onun haberi olması da caizdir. (قُلْ إِي) 'İy' (إِي) tahkik, teyit ve pekiştirme kelimesi olup 'evet' manasındadır. (وَرَبِّي) yemindir. (إِنَّهُ لَحَقٌّ) yeminin cevabıdır; yani şüphe götürmez bir şekilde gerçekleşecektir. (وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ) yani O'nun azabından ve cezasından kurtulup kaçamazsınız.

[سورة يونس (١٠): آية ٥٤]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 54]

وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٥٤)

{ وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } (٥٤) “Zulmetmiş her nefis, yeryüzünde olanların tümüne sahip olsa [azaptan kurtulmak için] onu mutlaka fidye olarak verirdi. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine attılar. Aralarında adaletle hükmolundu ve onlara zulmedilmez.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ) أَيْ أَشْرَكَتْ وَكَفَرَتْ. (مَا فِي الْأَرْضِ) أَيْ مِلْكًا. (لَافْتَدَتْ بِهِ) أَيْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، يَعْنِي وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا، كَمَا قَالَ:" إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ" [آل عمران: ٩١] وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ) أَيْ أَخْفَوْهَا، يَعْنِي رُؤَسَاءَهُمْ، أَيْ أَخْفَوْا نَدَامَتَهُمْ عَنْ أتباعهم. (لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ) وهذا قبل الإحراق بالنار فإذا وقعوا في النار ألهتهم النار عن التصنع بدليل قولهم: (رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا). فبين أنهم لا يكتمون ما بهم. وَقِيلَ:" أَسَرُّوا" أَظْهَرُوا، وَالْكَلِمَةُ مِنَ الْأَضْدَادِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ الْآخِرَةَ لَيْسَتْ دَارَ تَجَلُّدٍ وَتَصَبُّرٍ. وَقِيلَ: وَجَدُوا أَلَمَ الْحَسْرَةِ فِي قُلُوبِهِمْ، لِأَنَّ النَّدَامَةَ لَا يُمْكِنُ إِظْهَارُهَا. قَالَ كَثِيرٌ:

Yüce Allah'ın: (وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ) buyruğu, yani şirk koşup inkâr etmiş olan [her nefis]. (مَا فِي الْأَرْضِ) yani mülk olarak [ne varsa]. (لَافْتَدَتْ بِهِ) yani Allah'ın azabından kurtulmak için [onu verirdi], ancak ondan bu kabul edilmez; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, yeryüzü dolusu altını olsa ve bunu fidye olarak verse dahi asla kabul edilmeyecektir” [Âl-i İmrân 91]. Bu daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: (وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ) buyruğu, yani onu gizlediler demektir; kastedilen liderleridir, yani pişmanlıklarını tabilerinden gizlediler. (لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ) Bu durum ateşle yakılmadan öncedir; ateşe düştüklerinde ise ateş onları gösteriş yapmaktan alıkoyacaktır. Bunun delili: { رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا } “Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize baskın geldi” sözleridir. Böylece başlarına geleni gizleyemeyecekleri açıklanmıştır. 'Eserrû' (أَسَرُّوا) kelimesinin 'açığa vurdular' manasında olduğu da söylenmiştir; bu kelime zıt anlamlı (ezdâd) kelimelerdendir. Ahiretin sabır ve dayanma yurdu olmaması da buna delalet eder. Pişmanlığı açığa vurmak mümkün olmadığından, hasretin acısını kalplerinde hissettikleri de söylenmiştir. Kesîr şöyle demiştir:

فَأَسْرَرْتُ الندامة يوم نادى ... بسرد جِمَالِ غَاضِرَةِ الْمُنَادِي

Münadi, Gadire'nin develerinin art arda dizildiğini duyurduğu gün pişmanlığımı gizledim [ya da açığa vurdum].

وَذَكَرَ الْمُبَرِّدُ فِيهِ وَجْهًا ثَالِثًا: أَنَّهُ بَدَتِ بِالنَّدَامَةِ أَسِرَّةُ وُجُوهِهِمْ، وَهِيَ تَكَاسِيرُ الْجَبْهَةِ، وَاحِدُهَا سِرَارٌ. وَالنَّدَامَةُ: الْحَسْرَةُ لِوُقُوعِ شي أو فوت شي، وَأَصْلُهَا اللُّزُومُ، وَمِنْهُ النَّدِيمُ لِأَنَّهُ يُلَازِمُ الْمَجَالِسَ. وَفُلَانٌ نَادِمٌ سَادِمٌ. وَالسَّدْمُ اللَّهَجُ بِالشَّيْءِ. وَنَدِمَ وَتَنَدَّمَ بِالشَّيْءِ أَيِ اهْتَمَّ بِهِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: السَّدَمُ (بِالتَّحْرِيكِ) النَّدَمُ وَالْحُزْنُ، وَقَدْ سَدِمَ بِالْكَسْرِ أَيِ اهْتَمَّ وَحَزِنَ وَرَجُلٌ نَادِمٌ سَادِمٌ، وَنَدْمَانُ سَدْمَانُ، وَقِيلَ: هُوَ إِتْبَاعٌ. وَمَا لَهُ هَمٌّ وَلَا سَدْمٌ إِلَّا ذَلِكَ. وَقِيلَ: النَّدَمُ مَقْلُوبُ الدَّمَنُ، وَالدَّمَنُ اللُّزُومُ، وَمِنْهُ فُلَانٌ مُدْمِنُ الْخَمْرِ. وَالدِّمْنُ: مَا اجْتَمَعَ فِي الدَّارِ وَتَلَبَّدَ مِنَ الْأَبْوَالِ وَالْأَبْعَارِ، سُمِّيَ بِهِ لِلُزُومِهِ. وَالدِّمْنَةُ: الْحِقْدُ الْمُلَازِمُ لِلصَّدْرِ، وَالْجَمْعُ دِمَنٌ. وَقَدْ دَمِنَتْ قُلُوبُهُمْ بِالْكَسْرِ، يُقَالُ: دَمِنْتُ عَلَى فُلَانٍ أَيْ ضَغِنْتُ. (وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ) أَيْ بَيْنَ الرُّؤَسَاءِ وَالسُّفْلِ بالعدل. (وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ).

el-Müberred bu hususta üçüncü bir vecih zikretmiştir: Pişmanlıktan ötürü yüzlerinin hatları ortaya çıktı. Bunlar alnın kırışıklıkları olup tekili "sirâr"dır. Nedâmet; bir şeyin vuku bulmasından yahut elden kaçmasından dolayı duyulan hasrettir. Asıl anlamı ise ayrılmamak, devam etmektir (lüzûm). Sohbet meclislerine devam ettiği için "nedîm" (sohbet arkadaşı) kelimesi de buradan gelir. "Falanca kimse nâdimun sâdimundur (pişmandır ve pek kederlidir)" denir. es-Sedm, bir şeye düşkün olup onunla meşgul olmaktır. Bir şeyi dert edindi, meşgul oldu anlamında "nedime ve teneddeme bi'ş-şey'" denilir. el-Cevherî şöyle demiştir: es-Sedem (harekeli olarak), pişmanlık ve keder demektir. [Aynı kökten] "sedime" [fiili] esre ile; dert edindi ve üzüldü anlamına gelir. "Adam nâdimun sâdimun [veya] nedmânu sedmânu (çok pişman ve pek kederli)" denir. Bunun bir pekiştirme (itbâ') olduğu da söylenmiştir. "Onun bundan başka bir derdi ve kederi yoktur" [anlamında "Mâ lehû hemmun ve lâ sedmun illâ zâlik"] denilir. Nedemin, damen kelimesinin maklûbu (harflerinin yeri değişmiş şekli) olduğu da söylenmiştir. ed-Damen ise devam etmek (lüzûm) demektir; nitekim [içkiye devam eden kimse için] "Falanca içki müptelasıdır (müdminu'l-hamr)" denilir. ed-Dimn; evde birikip katılaşan idrar ve gübre kalıntılarıdır; orada yerleşip kaldığı için bu ismi almıştır. ed-Dimne ise kalbe yerleşip kalan kindir; çoğulu "dimen" gelir. Kalpleri kinle doldu anlamında [ayn harfinin] esresiyle "deminet kulûbuhum" denir. Nitekim "Falancaya kin besledim" manasında "demintu 'alâ fulân" denilir. (وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ) { وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ } “Aralarında adaletle hükmolunur”, yani önderler ile tebaa arasında adaletle [hükmedilir]. (وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ) { وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } “Onlara asla haksızlık edilmez.”

[سورة يونس (١٠): آية ٥٥]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 55]

أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٥)

{ أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } (٥٥) “Haberiniz olsun! Göklerde ve yerde ne varsa şüphesiz Allah'ındır. Haberiniz olsun! Allah'ın vaadi elbette haktır, fakat onların çoğu bilmezler.”

(أَلَا) كَلِمَةُ تَنْبِيهٍ لِلسَّامِعِ تُزَادُ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ، أَيِ انْتَبِهُوا لِمَا أَقُولُ لَكُمْ (إِنَّ لله ما في السموات وَالْأَرْضِ أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ)،" لَهُ ملك السماوات والأرض" [الحديد: ٢] فَلَا مَانِعَ يَمْنَعُهُ مِنْ إِنْفَاذِ مَا وَعَدَهُ. (ولكن أكثر هم لا يعلمون) ذلك.

'Elâ' (أَلَا), sözün başında getirilen ve dinleyiciyi uyarmak için kullanılan bir edattır; yani 'Size söylediklerime dikkat edin!' demektir. (إِنَّ لله ما في السموات وَالْأَرْضِ أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ) { لَهُ ملك السماوات والأرض } “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur” [el-Hadîd 2]; dolayısıyla vaat ettiğini yerine getirmesine O'nu engelleyecek hiçbir engel yoktur. (ولكن أكثر هم لا يعلمون) bunu [bilmezler].

[سورة يونس (١٠): آية ٥٦]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 56]

هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦)

{ هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } (٥٦) “O diriltir ve öldürür; ve yalnız O'na döndürüleceksiniz.”

بَيَّنَ الْمَعْنَى. وقد تقدم.

Anlamı açıkladı. Bu husus daha önce geçmişti.

[سورة يونس (١٠): آية ٥٧]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 57]

يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧)

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } (٥٧) “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, göğüslerde olana bir şifa, inananlar için bir hidayet ve bir rahmet gelmiştir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ) يَعْنِي قُرَيْشًا. (قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ) أَيْ وَعْظٌ. (مِنْ رَبِّكُمْ) يَعْنِي الْقُرْآنَ، فِيهِ مَوَاعِظٌ وَحِكَمٌ. (وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ) أَيْ مِنَ الشَّكِّ وَالنِّفَاقِ وَالْخِلَافِ، وَالشِّقَاقِ. (وَهُدىً) أَيْ وَرُشْدًا لِمَنِ اتَّبَعَهُ. (وَرَحْمَةٌ) أَيْ نِعْمَةٌ. (لِلْمُؤْمِنِينَ) خَصَّهُمْ لِأَنَّهُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِالْإِيمَانِ، وَالْكُلُّ صِفَاتُ الْقُرْآنِ، وَالْعَطْفُ لِتَأْكِيدِ الْمَدْحِ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ) buyruğu ile Kureyş kastedilmektedir. (قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ) yani bir vaaz ve nasihat gelmiştir. (مِنْ رَبِّكُمْ) yani içinde öğütler ve hikmetler bulunan Kur'ân gelmiştir. (وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ) yani şüpheden, münafıklıktan, muhalefetten ve ayrılıktan [kurtaran bir şifa]. (وَهُدىً) yani ona uyanlar için doğru yol rehberi. (وَرَحْمَةٌ) yani bir nimet. (لِلْمُؤْمِنِينَ) İmandan yararlananlar onlar olduğu için müminleri tahsis etmiştir. Bunların hepsi Kur'ân'ın sıfatlarıdır; atıf ise övgüyü pekiştirmek içindir. Şair şöyle demiştir:

إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَامِ ... وَلَيْثِ الْكَتِيبَةِ في المزدحم

O ulu hükümdara, cömert ve asil liderin oğluna ve savaş meydanındaki ordunun aslanına...

[سورة يونس (١٠): آية ٥٨]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 58]

قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨)

{ قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } (٥٨) “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, yalnızca bununla sevinsinler. Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ) قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ وَابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: فَضْلُ اللَّهِ الْقُرْآنُ، وَرَحْمَتُهُ الْإِسْلَامُ. وَعَنْهُمَا أَيْضًا: فَضْلُ اللَّهِ الْقُرْآنُ، وَرَحْمَتُهُ أَنْ جَعَلَكُمْ مِنْ أَهْلِهِ. وَعَنِ الْحَسَنِ وَالضَّحَّاكِ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ: فَضْلُ اللَّهِ الْإِيمَانُ، وَرَحْمَتُهُ الْقُرْآنُ، عَلَى الْعَكْسِ مِنَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ. وَقِيلَ: غَيْرُ هَذَا. (فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا) إِشَارَةٌ إِلَى الْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ. وَالْعَرَبُ تَأْتِي" بِذَلِكَ" لِلْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ وَالْجَمْعِ. وروي عن النبي صلى

Yüce Allah'ın: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ } “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...'” buyruğu hakkında Ebû Saîd el-Hudrî ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demişlerdir: "Allah'ın lütfu Kur'ân, rahmeti ise İslâm'dır." Yine her ikisinden [nakledildiğine göre]: "Allah'ın lütfu Kur'ân, rahmeti ise sizi onun ehlinden kılmış olmasıdır." el-Hasan, ed-Dahhâk, Mücâhid ve Katâde'den ise birinci görüşün aksine: "Allah'ın lütfu iman, rahmeti ise Kur'ân'dır" dedikleri rivayet edilmiştir. Bundan başka [görüşler de] söylenmiştir. { فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } “...yalnızca bununla sevinsinler” [ifadesi], lütuf ve rahmete bir işarettir. Araplar "بِذَلِكَ" (bununla) ifadesini tekil, ikil ve çoğul için kullanırlar. Peygamber sallallâhu

اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَرَأَ" فَبِذَلِكَ فَلْتَفْرَحُوا" بِالتَّاءِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ يَزِيدَ بْنِ الْقَعْقَاعِ وَيَعْقُوبَ وَغَيْرِهِمَا، وَفِي الْحَدِيثِ (لِتَأْخُذُوا مَصَافَّكُمْ). وَالْفَرَحُ لَذَّةٌ فِي الْقَلْبِ بِإِدْرَاكِ الْمَحْبُوبِ. وَقَدْ ذُمَّ الْفَرَحُ فِي مَوَاضِعَ، كَقَوْلِهِ:" لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ" [القصص: ٧٦] وقوله:" إنه لفرح فخور" [هود: ١٠] وَلَكِنَّهُ مُطْلَقٌ. فَإِذَا قُيِّدَ الْفَرَحُ لَمْ يَكُنْ ذَمًّا، لِقَوْلِهِ:" فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فضله" [آل عمران: ١٧٠] وها هنا قَالَ ﵎:" فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا" أَيْ بِالْقُرْآنِ وَالْإِسْلَامِ فَلْيَفْرَحُوا، فَقُيِّدَ. قَالَ هَارُونُ: وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ" فَبِذَلِكَ فَافْرَحُوا". قَالَ النَّحَّاسُ: سَبِيلُ الْأَمْرِ أَنْ يَكُونَ بِاللَّامِ لِيَكُونَ مَعَهُ حَرْفٌ جَازِمٌ كَمَا أَنَّ مَعَ النَّهْيِ حَرْفًا، إِلَّا أَنَّهُمْ يَحْذِفُونَ، مِنَ الْأَمْرِ لِلْمُخَاطَبِ اسْتِغْنَاءً بِمُخَاطَبَتِهِ، وَرُبَّمَا جَاءُوا بِهِ عَلَى الْأَصْلِ، مِنْهُ" فَبِذَلِكَ فَلْتَفْرَحُوا". (هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ) يَعْنِي فِي الدُّنْيَا. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالْيَاءِ فِي الْفِعْلَيْنِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ أَنَّهُ قَرَأَ" فَلْيَفْرَحُوا" بِالْيَاءِ" تَجْمَعُونَ" بِالتَّاءِ خِطَابًا لِلْكَافِرِينَ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَرَأَ بِالتَّاءِ فِي الْأَوَّلِ، وَ" يَجْمَعُونَ" بِالْيَاءِ عَلَى الْعَكْسِ. وَرَوَى أَبَانُ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قال: (من هَدَاهُ اللَّهُ لِلْإِسْلَامِ وَعَلَّمَهُ الْقُرْآنَ ثُمَّ شَكَا الْفَاقَةَ كَتَبَ اللَّهُ الْفَقْرَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ إِلَى يَوْمِ يَلْقَاهُ- ثُمَّ تَلَا-" قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ".

aleyhi ve sellem'in "فَبِذَلِكَ فَلْتَفْرَحُوا" şeklinde tâ (ت) harfi ile okuduğu rivayet edilmiştir; bu, Yezîd b. el-Ka'kâ', Ya'kûb ve başkalarının kıraatidir. Hadiste de: "(لِتَأْخُذُوا مَصَافَّكُمْ) Saflarınızı alınız!" şeklinde geçmektedir. Ferah (sevinç), sevilen şeye kavuşmakla kalpte hâsıl olan lezzettir. Sevinç birtakım yerlerde yerilmiştir; nitekim Yüce Allah: { لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } “Şımarıp sevinme, çünkü Allah şımaranları sevmez” [el-Kasas 76] ve { إنه لفرح فخور } “Şüphesiz o çok sevinçlidir, övüngendir” [Hûd 10] buyurmuştur. Ancak bunlar mutlaktır (kayıtsızdır). Sevinç kayıt altına alındığında ise yergi olmaz; nitekim Yüce Allah: { فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فضله } “Allah'ın lütfundan kendilerine verdikleriyle sevinç içindedirler” [Âl-i İmrân 170] buyurmuştur. Burada da Yüce Allah: { فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } “Yalnızca bununla sevinsinler” buyurmuştur; yani Kur'ân ile ve İslâm ile sevinsinler, diyerek kayda bağlamıştır. Hârûn der ki: Übeyy'in mushafında "فَبِذَلِكَ فَافْرَحُوا" şeklindedir. Nehhâs şöyle der: Emir kipinin aslı, nehiyde bir edat bulunduğu gibi onunla birlikte cezmedici bir harfin bulunması için lâm ile yapılmasıdır; ancak muhataba yönelik emirde doğrudan hitap edildiği için bu lâmdan vazgeçip hazfederler; bazen de aslına uygun getirirler ki "فَبِذَلِكَ فَلْتَفْرَحُوا" kıraati bundandır. (هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ) yani dünyada topladıklarından. Genel kıraat her iki fiilin de yâ (ي) harfiyle okunmasıdır. İbn Âmir'den kâfirlere hitaben "فَلْيَفْرَحُوا" kısmını yâ ile, "تَجْمَعُونَ" kısmını ise tâ ile okuduğu rivayet edilmiştir. Hasan'dan ise bunun aksine birincisini tâ ile, "يَجْمَعُونَ" kısmını yâ ile okuduğu rivayet edilmiştir. Ebân, Enes'ten Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "(من هَدَاهُ اللَّهُ لِلْإِسْلَامِ وَعَلَّمَهُ الْقُرْآنَ ثُمَّ شَكَا الْفَاقَةَ كَتَبَ اللَّهُ الْفَقْرَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ إِلَى يَوْمِ يَلْقَاهُ) Allah kime İslâm'ı hidayet eder ve ona Kur'ân'ı öğretir de o yine fakirlikten şikâyet ederse, Allah onun iki gözü arasına kendisine kavuşacağı güne kadar fakirliği yazar." Sonra şu ayeti okudu: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, yalnızca bununla sevinsinler. Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır.”

[سورة يونس (١٠): آية ٥٩]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 59]

قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالاً قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩)

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالاً قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ } (٥٩) “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkı tutup da onun bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız?' De ki: 'Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالًا). فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ أَرَأَيْتُمْ) يُخَاطِبُ كُفَّارَ مَكَّةَ. (مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ) " مَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ" بِ أَرَأَيْتُمْ". وَقَالَ الزَّجَّاجُ: فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" أَنْزَلَ"." وَأَنْزَلَ" بِمَعْنَى خَلَقَ، كَمَا قَالَ:" وَأَنْزَلَ لَكُمْ من الانعام ثمانية أزواج" [الزمر: ٦]." وأنزلنا الحديد فيه

Yüce Allah'ın: (قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالًا) “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkı tutup da onun bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız?'” buyruğunda iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: (قُلْ أَرَأَيْتُمْ) “De ki: 'Gördünüz mü?'” buyruğuyla Mekke kâfirlerine hitap edilmektedir. (مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ) “Allah'ın sizin için indirdiği rızkı” ifadesindeki “mâ” (مَا), “eraeytum” (أَرَأَيْتُمْ) fiili sebebiyle nasb mahallindedir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: “Enzele” (أَنْزَلَ) fiiliyle nasb mahallindedir. “Enzele” (indirdi) kelimesi “yarattı” anlamındadır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ } “Sizin için sağmal hayvanlardan sekiz çift indirdi” [ez-Zümer 6], { وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ } “...demiri de indirdik; onda...”

بأس شديد" [الحديد: ٢٥]. فَيَجُوزُ أَنْ يُعَبَّرَ عَنِ الْخَلْقِ بِالْإِنْزَالِ، لِأَنَّ الَّذِي فِي الْأَرْضِ مِنَ الرِّزْقِ إِنَّمَا هُوَ بِمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنَ الْمَطَرِ. (فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا) قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ مَا حَكَمُوا بِهِ مِنْ تَحْرِيمِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالْحَامِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى:" وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً" [الانعام: ١٣٦]. (قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ) أَيْ فِي التَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ. (أَمْ عَلَى اللَّهِ) " أَمْ" بِمَعْنَى بَلْ. (تَفْتَرُونَ) هُوَ قَوْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنَا بِهَا. الثَّانِيَةُ: اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ نَفَى الْقِيَاسَ، وَهَذَا بَعِيدٌ، فَإِنَّ الْقِيَاسَ دَلِيلُ اللَّهِ تَعَالَى، فَيَكُونَ التَّحْلِيلُ وَالتَّحْرِيمُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ وُجُودِ دَلَالَةٍ نَصَبَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْحُكْمِ، فَإِنْ خَالَفَ فِي كَوْنِ الْقِيَاسِ دَلِيلًا لِلَّهِ تَعَالَى فَهُوَ خُرُوجٌ عَنْ هَذَا الْغَرَضِ وَرُجُوعٌ إلى غيره.

بأس شديد } “Kendisinde çetin bir güç bulunan demiri de indirdik” [el-Hadîd 25] buyurmuştur. Dolayısıyla yaratma fiili indirme (inzâl) lafzıyla ifade edilebilir; çünkü yeryüzündeki rızık ancak gökten inen yağmur vasıtasıyladır. (فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا) Mücâhid şöyle demiştir: Bu, onların bahîra, sâibe, vasîle ve hâm hakkındaki haram kılma hükümleridir. Dahhâk ise: Bu, Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً } “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan Allah'a bir pay ayırdılar” [el-En'âm 136] ayetidir demiştir. (قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ) yani helal kılma ve haram kılma konusunda [Allah mı size izin verdi]? (أَمْ عَلَى اللَّهِ) Buradaki "أَمْ" 'bel' (bilakis) manasındadır. (تَفْتَرُونَ) Bu da onların: 'Allah bize bunları emretti' şeklindeki sözleridir. İkincisi: Kıyası inkâr edenler bu ayeti delil getirmişlerdir; ancak bu uzak bir görüştür. Çünkü kıyas Yüce Allah'ın delilidir; dolayısıyla Yüce Allah'ın hükme koyduğu bir delaletin varlığı halinde helal ve haram kılma Yüce Allah'tan olmuş olur. Eğer kıyasın Yüce Allah'ın bir delili olması konusunda muhalefet ederse, bu söz konusu amacın dışına çıkmak ve başka bir konuya yönelmektir.

[سورة يونس (١٠): آية ٦٠]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 60]

وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٦٠)

{ وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ } (٦٠) “Allah'a yalan uyduranların kıyamet günü hakkındaki zannı nedir? Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir, fakat onların çoğu şükretmezler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ) "" يَوْمَ" مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِ، أَوْ بِالظَّنِّ، نَحْوَ مَا ظَنُّكَ زَيْدًا، وَالْمَعْنَى: أَيَحْسَبُونَ أَنَّ اللَّهَ لَا يُؤَاخِذُهُمْ بِهِ. (إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ) أَيْ فِي التَّأْخِيرِ وَالْإِمْهَالِ. وَقِيلَ: أَرَادَ أَهْلَ مَكَّةَ حِينَ جَعَلَهُمْ فِي حَرَمٍ آمِنٍ. (وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ) يَعْنِي الْكُفَّارَ. (لَا يَشْكُرُونَ) اللَّهَ عَلَى نِعَمِهِ وَلَا فِي تَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ. وَقِيلَ:" لَا يَشْكُرُونَ" لَا يوحدون.

Yüce Allah'ın: (وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ) buyruğundaki "يَوْمَ" lafzı zarf olarak veya "مَا ظَنُّكَ زَيْدًا" (Zeyd hakkındaki zannın nedir?) cümlesinde olduğu gibi 'zan' ile mansûbdur. Anlamı ise: Allah'ın kendilerini bundan dolayı sorumlu tutmayacağını mı sanıyorlar? şeklindedir. (إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ) yani cezayı ertelemesinde ve mühlet tanımasında [lütuf sahibidir]. Onları güvenli bir haremde kıldığı zaman Mekke halkını kastettiği de söylenmiştir. (وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ) yani kâfirlerin çoğu. (لَا يَشْكُرُونَ) Allah'a nimetlerinden ötürü ve azabı kendilerinden ertelediği için şükretmezler. "لَا يَشْكُرُونَ" ifadesinin 'tevhid etmezler' manasında olduğu da söylenmiştir.

[سورة يونس (١٠): آية ٦١]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 61]

وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٦١)

{ وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “[Ey Peygamber!] Sen herhangi bir işte bulunsan, O'ndan [vahyedilen] Kur'ân'dan herhangi bir şey okusan ve [ey insanlar!] siz herhangi bir iş yapsanız, siz ona daldığınız anda Biz mutlaka üzerinizde şahidizdir. Ne yerde ne de gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey Rabbinden gizli kalmaz; bundan daha küçüğü de daha büyüğü de mutlaka apaçık bir kitaptadır.” (61)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ) " مَا" لِلْجَحْدِ، أَيْ لَسْتَ فِي شَأْنٍ، يَعْنِي مِنْ عِبَادَةٍ أَوْ غَيْرِهَا إِلَّا وَالرَّبُّ مُطَّلِعٌ عَلَيْكَ. وَالشَّأْنُ الْخَطْبُ، وَالْأَمْرُ، وَجَمْعُهُ شُئُونٌ. قَالَ الْأَخْفَشُ: تَقُولُ الْعَرَبُ مَا شَأَنْتَ شَأْنَهُ، أَيْ مَا عملت عمله. (وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ) قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: الْهَاءُ فِي" مِنْهُ" تَعُودُ عَلَى الشَّأْنِ، أَيْ تُحْدِثُ شَأْنًا فَيُتْلَى مِنْ أَجْلِهِ الْقُرْآنُ فَيُعْلَمُ كَيْفَ حُكْمُهُ، أَوْ يَنْزِلُ فِيهِ قُرْآنٌ فَيُتْلَى. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ:" مِنْهُ" أَيْ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى." مِنْ قُرْآنٍ" أَعَادَ تَفْخِيمًا، كَقَوْلِهِ:" إِنِّي أَنَا الله" [القصص: ٣٠]. (وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ) يُخَاطِبُ النَّبِيَّ ﷺ وَالْأُمَّةَ. وَقَوْلُهُ:" وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ" خِطَابٌ لَهُ وَالْمُرَادُ هُوَ وَأُمَّتُهُ، وَقَدْ يُخَاطَبُ الرَّسُولُ وَالْمُرَادُ هُوَ وَأَتْبَاعُهُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ كُفَّارُ قُرَيْشٍ. (إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا) أَيْ نَعْلَمُهُ، وَنَظِيرُهُ" مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابعهم" [المجادلة: ٤] (إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ) أَيْ تَأْخُذُونَ فِيهِ، وَالْهَاءُ عَائِدَةٌ عَلَى الْعَمَلِ، يُقَالُ: أَفَاضَ فُلَانٌ فِي الْحَدِيثِ وَالْعَمَلِ إِذَا انْدَفَعَ فِيهِ. قَالَ الرَّاعِي:

Yüce Allah'ın: (وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ) buyruğundaki "مَا" nefy (olumsuzluk) içindir; yani ibadet veya başka bir durumdan herhangi bir işte bulunmazsın ki Rabbin seni gözetliyor olmasın. Şe'n (شَأْن); durum ve mesele demektir, çoğulu şuûn (شُئُون) gelir. Ahfeş şöyle demiştir: Araplar: مَا شَأَنْتَ شَأْنَهُ yani 'onun yaptığını yapmadın' derler. (وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ) Ferrâ ve Zeccâc şöyle demiştir: "مِنْهُ" ifadesindeki zamir, 'şe'n' (durum) kelimesine aittir. Yani bir durum meydana getirirsin de onun sebebiyle Kur'an okunur ve onun hükmünün nasıl olduğu bilinir ya da o mesele hakkında bir ayet iner ve okunur. Taberî ise: "مِنْهُ" yani 'Allah'ın Kitabı'ndan' demektir; "مِنْ قُرْآنٍ" ifadesini ise tazim (yüceltme) amacıyla tekrar etmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { إِنِّي أَنَا الله } “Şüphesiz Ben Allah'ım” [el-Kasas 30] buyruğunda olduğu gibi, demiştir. (وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ) Bu ifadeyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ümmete hitap edilmektedir. Yüce Allah'ın: "وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ" buyruğu ise ona hitaptır, ancak maksat hem kendisi hem de ümmetidir. Nitekim bazen Rasûl'e hitap edilir fakat maksat kendisi ve ona uyanlardır. Burada maksadın Kureyş kâfirleri olduğu da söylenmiştir. (إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا) yani 'onu biliriz' demektir. Bunun benzeri: { مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابعهم } “Üç kişinin gizli bir fısıldaşması olmaya dursun, mutlaka dördüncüleri O'dur” [el-Mücâdele 7] buyruğudur. (إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ) yani ona başladığınızda/giriştiğinizde demektir. Buradaki zamir amele aittir. Bir kimse söze veya işe hızla ve yoğun bir şekilde başladığında 'أَفَاضَ فُلَانٌ فِي الْحَدِيثِ وَالْعَمَلِ' denilir. Râî şöyle demiştir:

فَأَفَضْنَ بَعْدَ كُظُومِهِنَّ بِجِرَّةٍ ... مِنْ ذِي الْأَبَاطِحِ إِذْ رَعَيْنَ حَقِيلَا

Uzun süre durup bekledikten sonra, vadilerde yeşil otları otlayarak geviş getirmeye başladılar

ابْنُ عَبَّاسٍ:" تُفِيضُونَ فِيهِ" تَفْعَلُونَهُ. الْأَخْفَشُ: تَتَكَلَّمُونَ. ابْنُ زَيْدٍ: تَخُوضُونَ. ابْنُ كَيْسَانَ: تَنْشُرُونَ الْقَوْلَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الْهَاءُ عَائِدَةٌ عَلَى الْقُرْآنِ، الْمَعْنَى: إِذْ تُشِيعُونَ فِي الْقُرْآنِ الْكَذِبَ. (وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَغِيبُ. وَقَالَ أَبُو رَوْقٍ: يَبْعُدُ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: يَذْهَبُ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ" يَعْزِبُ" بِكَسْرِ الزَّايِ حَيْثُ وَقَعَ، وَضَمَّ الْبَاقُونَ، وَهُمَا لُغَتَانِ فَصِيحَتَانِ، نَحْوَ يَعْرِشُ وَيَعْرُشُ. (مِنْ مِثْقَالِ) " مِنْ" صِلَةٌ، أَيْ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِثْقَالُ (ذَرَّةٍ) أَيْ وَزْنُ ذَرَّةٍ، أَيْ نُمَيْلَةٌ حَمْرَاءُ صَغِيرَةٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي (النِّسَاءِ). (فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ) عَطْفٌ عَلَى لَفْظِ مِثْقَالِ، وَإِنْ شِئْتَ عَلَى ذَرَّةٍ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَحَمْزَةُ بِرَفْعِ الرَّاءِ فِيهِمَا عَطْفًا عَلَى مَوْضِعِ مِثْقَالِ لِأَنَّ مِنْ زَائِدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ الرَّفْعُ على الابتداء. وخبره

İbn Abbâs: “{ تُفِيضُونَ فِيهِ } ‘yaptığınızda’” [demektir], demiştir. Ahfeş: “Konuştuğunuzda”, İbn Zeyd: “Daldığınızda / koyulduğunuzda”, İbn Keysân: “Sözü yaydığınızda” [şeklinde açıklamışlardır]. Dahhâk ise şöyle demiştir: Zamir Kur'ân'a aittir; mana: “Kur'ân hakkında yalan yaydığınızda” demektir. (وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ) İbn Abbâs: “Kaybolup gizlenmez”, Ebû Ravk: “Uzak kalmaz”, İbn Keysân: “Çıkıp gitmez” demiştir. Kisâî, Kur'ân'da geçtiği her yerde zâ harfinin kesresiyle “يَعْزِبُ” (ya'zibu) şeklinde; diğer kıraat imamları ise damme ile [ya'zubu şeklinde] okumuşlardır. Bu ikisi, tıpkı “يعرِش” (ya'rişu) ve “يعرُش” (ya'ruşu) gibi fasih iki lehçedir. (مِنْ مِثْقَالِ) [Ayetteki] “مِنْ” sıladır (zâidedir); yani “Rabbinden [hiçbir şey] kaybolup gizlenmez.” (ذَرَّةٍ) Yani zerre ağırlığı; o da küçük kırmızı karıncadır. [Buna dair açıklama] daha önce en-Nisâ [Sûresi'nde] geçmişti. (فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ) İfadesi, lafzan “miskāl” kelimesine, dilerseniz “zerre” kelimesine matuftur. Ya'kūb ve Hamza, “min” harf-i cerri pekiştirme için zâid olduğundan “miskāl” kelimesinin mahalline atıfla her iki kelimede [asğaru ve ekberu] râ harfini merfû (ötreli) olarak okumuşlardır. Zeccâc şöyle demiştir: Mübteda (özne) olarak merfû kılınması da câizdir; haberi ise...

(إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ) يَعْنِي اللَّوْحَ الْمَحْفُوظَ مَعَ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِهِ. قَالَ الْجُرْجَانِيُّ" إِلَّا" بِمَعْنَى وَاوِ النَّسَقِ، أَيْ وَهُوَ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنِّي لَا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ" [النمل: ١١ - ١٠] أَيْ وَمَنْ ظَلَمَ. وَقَوْلُهُ:" لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظلموا منهم" [البقرة: ١٥٠ [أَيْ وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ، فَ"- إِلَّا" بِمَعْنَى وَاوِ النَّسَقِ، وَأَضْمَرَ هُوَ بَعْدَهُ كَقَوْلِهِ:" وَقُولُوا حطة" [البقرة: ٥٨] أَيْ هِيَ حِطَّةٌ. وَقَوْلُهُ:" وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ" [النساء: ١٧١] أَيْ هُمْ ثَلَاثَةٌ. وَنَظِيرُ مَا نَحْنُ فِيهِ:" وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يابس إلا في كتاب مبين" [الانعام: ٥٩] وهو في كتاب مبين.

(إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ) Yani Yüce Allah'ın onu bilmesiyle birlikte Levh-i Mahfûz'dadır. Cürcânî şöyle demiştir: Buradaki "إِلَّا" atıf vavı anlamındadır; yani 've o apaçık bir kitaptadır' demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: { إِنِّي لَا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ } “Şüphesiz peygamberler Benim katımda korkmazlar; ancak kim haksızlık ederse...” [en-Neml 10-11] ayetindeki mana 've kim haksızlık ederse' şeklindedir. Yine: { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظلموا منهم } “İçlerinden zulmedenler müstesna, insanların size karşı bir delilleri olmasın” [el-Bakara 150] ayetinde 've onlardan zulmedenler' anlamındadır. Dolayısıyla "إِلَّا" atıf vavı manasındadır ve ardından gelen 'hüve' zamiri takdir edilmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَقُولُوا حطة } “Ve 'Hıtta' (Bizi bağışla) deyin” [el-Bakara 58] yani 'o hıttadır' ve: { وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ } “(Tanrı) 'Üçtür' demeyin” [en-Nisâ 171] yani 'onlar üçtür' buyruklarında olduğu gibidir. İncelediğimiz konunun bir benzeri de: { وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin; yerin karanlıklarındaki hiçbir dane, hiçbir yaş ve hiçbir kuru yoktur ki apaçık bir kitapta olmasın” [el-En'âm 59] ayetidir; yani 've o apaçık bir kitaptadır'.

[سورة يونس (١٠): آية ٦٢]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 62]

أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)

{ أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } (٦٢) “Bilesiniz ki Allah'ın evliyasına (dostlarına) korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ" أَيْ فِي الْآخِرَةِ." وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ" لِفَقْدِ الدُّنْيَا. وَقِيلَ:" لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ" أَيْ مَنْ تَوَلَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى وَتَوَلَّى حِفْظَهُ وَحِيَاطَتَهُ وَرَضِيَ عَنْهُ فَلَا يَخَافُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يَحْزَنُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها"- أَيْ عَنْ جَهَنَّمَ-" مُبْعَدُونَ"- إِلَى قَوْلِهِ" لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ" [الأنبياء: ١٠٣ - ١٠١]. وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ: مَنْ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ؟ فَقَالَ: (الَّذِينَ يُذْكَرُ اللَّهُ بِرُؤْيَتِهِمْ). وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول: (إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ عِبَادًا مَا هُمْ بِأَنْبِيَاءَ وَلَا شُهَدَاءَ تَغْبِطُهُمُ الْأَنْبِيَاءُ وَالشُّهَدَاءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِمَكَانِهِمْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى). قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، خَبِّرْنَا مَنْ هُمْ وَمَا أَعْمَالُهُمْ فَلَعَلَّنَا نُحِبُّهُمْ. قَالَ: (هُمْ قَوْمٌ تَحَابُّوا فِي اللَّهِ عَلَى غَيْرِ أَرْحَامٍ بَيْنَهُمْ وَلَا أَمْوَالٍ يَتَعَاطَوْنَ بِهَا فَوَاللَّهِ إِنَّ وُجُوهَهُمْ لَنُورٌ وَإِنَّهُمْ عَلَى مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ لَا يَخَافُونَ إِذَا خَافَ النَّاسُ وَلَا يَحْزَنُونَ إِذَا حَزِنَ النَّاسُ- ثُمَّ قَرَأَ-" أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ". وقال

Yüce Allah'ın: { أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına korku yoktur” buyruğu; yani ahirette [onlara korku yoktur], { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “ve onlar üzülmeyeceklerdir de” buyruğu ise dünyayı kaybettiklerinden ötürü [üzülmezler] demektir. Şöyle de denilmiştir: { لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de”; yani her kime Yüce Allah dostluk eder, onun korunmasını ve gözetilmesini üstlenir ve ondan razı olursa, o kimse kıyamet gününde korkmaz ve üzülmez. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها } -yani cehennemden- { مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel mükâfat takdir edilmiş olanlar var ya, işte onlar oradan (cehennemden) uzaklaştırılmışlardır” buyruğundan { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } “O en büyük dehşet dahi onları tasalandırmaz” [el-Enbiyâ, 101-103] ayetine kadar böyle buyurmuştur. Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Allah'ın evliyası (dostları) kimlerdir?” diye soruldu. O da: «Onlar, görüldüklerinde Allah'ın hatırlandığı kimselerdir» buyurdu. Ömer b. el-Hattâb bu ayet hakkında şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Şüphesiz Allah'ın kullarından öyle kimseler vardır ki peygamber veya şehit olmadıkları halde, kıyamet gününde Allah Teâlâ katındaki makamlarından ötürü peygamberler ve şehitler onlara gıpta ederler.» “Ey Allah'ın Resûlü! Onların kim olduklarını ve amellerinin ne olduğunu bize bildir ki belki biz de onları severiz” denildi. Resûlullah [şöyle] buyurdu: «Onlar, aralarında herhangi bir akrabalık bağı ve birbirlerine alıp verdikleri bir mal olmaksızın, sırf Allah için birbirlerini seven bir topluluktur. Allah'a yemin olsun ki onların yüzleri kesinlikle nurdur ve onlar nurdan minberler üzerindedirler. İnsanlar korktuğunda onlar korkmazlar, insanlar üzüldüğünde onlar üzülmezler.» Sonra da { أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de” [ayetini] okudu. Ve [şöyle] dedi:

علي بن أبي طالب ﵁: أَوْلِيَاءُ اللَّهِ قَوْمٌ صُفْرُ الْوُجُوهِ مِنَ السَّهَرِ، عُمْشُ الْعُيُونِ مِنَ الْعِبَرِ، خُمْصُ الْبُطُونِ مِنَ الْجُوعِ، يُبْسُ الشِّفَاهِ مِنَ الذُّوِيِّ. وَقِيلَ:" لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ" فِي ذُرِّيَّتِهِمْ، لِأَنَّ اللَّهَ يَتَوَلَّاهُمْ." وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ" عَلَى دُنْيَاهُمْ لِتَعْوِيضِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ فِي أُولَاهُمْ وَأُخْرَاهُمْ لِأَنَّهُ وَلِيُّهُمْ وَمَوْلَاهُمْ.

Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh: Allah'ın evliyası; gece uykusuzluğundan yüzleri sararmış, gözyaşlarından gözleri zayıflamış, açlıktan karınları içeri çökmüş, susuzluktan dudakları kurumuş kimselerdir, demiştir. Şöyle de denilmiştir: { لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } geride bıraktıkları zürriyetleri hususunda [onlara korku yoktur]; çünkü onların koruyuculuğunu Allah üstlenir. { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } dünyaları için de üzülmezler; zira Allah onların hem dünyalarında hem de ahiretlerinde karşılığını fazlasıyla verir, çünkü O, onların dostu ve mevlasıdır.

[سورة يونس (١٠): آية ٦٣]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 63]

الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٦٣)

{ الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ } (٦٣) “Onlar iman edip takvalı davrananlardır (Allah'tan korkup sakınanlardır).”

هَذِهِ صِفَةُ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، فَيَكُونُ:" الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ اسْمِ" إِنَّ" وَهُوَ" أَوْلِياءَ". وَإِنْ شِئْتَ عَلَى أَعْنِي. وَقِيلَ: هُوَ ابْتِدَاءٌ، وخبره."هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ

Bu, Yüce Allah'ın evliyasının sıfatıdır; dolayısıyla: "الَّذِينَ" kelimesi "إِنَّ"nin ismi olan "أَوْلِياءَ" kelimesinden bedel olarak nasb mahallindedir. İstenirse 'kastım şunlardır' takdiriyle de [nasb mahallinde] olabilir. Şöyle de denilmiştir: Bu kelime ibtidâdır (mübtedadır), haberi ise { هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ }

" فَيَكُونُ مَقْطُوعًا مِمَّا قَبْلَهُ. أَيْ يَتَّقُونَ الشِّرْكَ وَالْمَعَاصِيَ.

ayetidir; bu takdirde kendisinden önceki kısımdan munkatı' (bağımsız) olur. Yani onlar şirkten ve günahlardan sakınırlar.

[سورة يونس (١٠): آية ٦٤]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 64]

لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤)

{ لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } (٦٤) “Dünya hayatında da ahirette de müjde onlaradır. Allah'ın sözlerinde hiçbir değişme yoktur. İşte bu, büyük kurtuluşun ta kendisidir.”

قوله تعالى: َهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا)

Yüce Allah'ın: (لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا) buyruğu:

عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْهَا فَقَالَ: (مَا سَأَلَنِي أَحَدٌ عَنْهَا غَيْرُكُ مُنْذُ أُنْزِلَتْ هِيَ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يَرَاهَا الْمُسْلِمُ أَوْ تُرَى لَهُ) خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ فِي جَامِعِهِ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَعَطَاءٌ وَقَتَادَةُ: هِيَ الْبِشَارَةُ الَّتِي تُبَشِّرُ بِهَا الْمَلَائِكَةُ الْمُؤْمِنَ فِي الدُّنْيَا عِنْدَ الْمَوْتِ. وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: إِذَا اسْتَنْقَعَتْ نَفْسُ الْعَبْدِ الْمُؤْمِنِ جَاءَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ فَقَالَ: (السَّلَامُ عَلَيْكَ وَلِيَّ اللَّهِ اللَّهُ يُقْرِئُكَ السَّلَامُ). ثُمَّ نَزَعَ بِهَذِهِ الْآيَةِ:" الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ" [النحل: ٣٢] ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ: هِيَ أَنْ يَعْلَمَ أَيْنَ هُوَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَمُوتَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هِيَ مَا يُبَشِّرُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ مِنْ جَنَّتِهِ وَكَرِيمِ ثَوَابِهِ، لقوله:

Ebû'd-Derdâ'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bu [ayeti] sordum; şöyle buyurdu: «Bu ayet indiğinden beri senden başka hiç kimse bana bunu sormadı. O, Müslümanın gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır.» Bunu Tirmizî, Câmi'inde tahric etmiştir. Zührî, Atâ ve Katâde şöyle demiştir: "O, dünyada ölüm esnasında meleklerin mümine verdiği müjdedir." Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Mümin kulun canı [çıkmak üzere boğazında] toplandığında ölüm meleği ona gelir ve: «Selâm sana ey Allah'ın dostu! Allah sana selâm söylüyor» der. Sonra şu ayeti delil getirdi: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Meleklerin, iyi ve temiz kimseler olarak canlarını aldıkları kimselere: 'Selâm sizlere!' derler” [en-Nahl 32]. Bunu İbnü'l-Mübârek zikretmiştir. Katâde ve Dahhâk şöyle demiştir: "O, [müminin] ölmeden önce yerinin neresi olduğunu bilmesidir." el-Hasan ise şöyle demiştir: "O, Allah Teâlâ'nın Kitabında onlara müjdelediği cenneti ve yüce mükâfatıdır." Çünkü Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

" يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ" [التوبة: ٢١]، وَقَوْلِهِ:" وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ" [البقرة: ٢٥]. وقوله:" وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ" [فصلت: ٣٠] ولهذا قال:" تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ

{ يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ } “Rableri onlara kendi katından bir rahmet ve bir rıza müjdeler” [et-Tevbe 21], { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ } “İman edip salih ameller işleyenlere, kendileri için cennetler olduğunu müjdele” [el-Bakara 25] ve { وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “Size vaad olunan cennetle sevinin” [Fussilet 30]. Bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (لَا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ)

" أَيْ لَا خُلْفَ لِمَوَاعِيدِهِ، وذلك لان مواعيده بكلماته. (في الْآخِرَةِ) قِيلَ: بِالْجَنَّةِ إِذَا خَرَجُوا مِنْ قُبُورِهِمْ. وَقِيلَ: إِذَا خَرَجَتِ الرُّوحُ بُشِّرَتْ بِرِضْوَانِ اللَّهِ. وَذَكَرَ أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ: سَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْجَوْزَقِيَّ يَقُولُ: رَأَيْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظَ فِي الْمَنَامِ رَاكِبًا بِرْذَوْنًا عَلَيْهِ طَيْلَسَانُ وَعِمَامَةٌ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ وَقُلْتُ لَهُ: أَهْلًا بِكَ، إِنَّا لَا نَزَالُ نَذْكُرُكَ وَنَذْكُرُ مَحَاسِنَكَ، فَقَالَ: وَنَحْنُ لَا نَزَالُ نَذْكُرُكَ ونذكر محاسنك، قال الله تعالى:"هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ

yani O'nun vaatlerinde hiçbir cayma olmaz; çünkü vaatleri kelimeleriyledir. (وَفِي الْآخِرَةِ) Ahiretteki [müjdenin] ise, kabirlerinden çıktıklarında cennetle olacağı söylenmiştir. Ruh çıktığında Allah'ın rızasıyla müjdelenmesi olduğu da söylenmiştir. Ebû İshak es-Sa'lebî şöyle zikretmiştir: Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh el-Cevzakî'yi şöyle derken işittim: Rüyada Ebû Abdillâh el-Hâfız'ı bir ata binmiş, üzerinde taylasan ve sarık olduğu halde gördüm. Ona selâm verip: 'Hoş geldin! Biz hâlâ seni ve güzel vasıflarını anıyoruz' dedim. O da: 'Biz de seni ve güzel vasıflarını anıyoruz; nitekim Yüce Allah: { هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ } buyurmuştur' dedi,

" الثَّنَاءُ الحسن: وأشار بيده. تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ)

ve eliyle işaret ederek 'Güzel övgüdür' dedi. (لَا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ)

أَيْ لَا خُلْفَ لِوَعْدِهِ. وَقِيلَ: لَا تَبْدِيلَ لِأَخْبَارِهِ، أَيْ لَا يَنْسَخُهَا بشيء، ولا تكون إلا كما قال. لِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ)

yani O'nun vaadinden cayma olmaz. O'nun haberlerinde değişiklik olmaz; yani onları hiçbir şeyle neshetmez ve ancak O'nun buyurduğu gibi gerçekleşir, diye de açıklanmıştır. (ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ)

أَيْ مَا يَصِيرُ إِلَيْهِ أولياؤه فهو الفوز العظيم.

yani O'nun evliyasının varacağı şey, işte o büyük kurtuluştur.

[سورة يونس (١٠): آية ٦٥]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 65]

وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥)

{ وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } (٦٥) “Onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ) ثم الكلام، أَيْ لَا يَحْزُنْكَ افْتِرَاؤُهُمْ وَتَكْذِيبُهُمْ لَكَ، ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ:" إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ" أَيْ الْقُوَّةُ الْكَامِلَةُ وَالْغَلَبَةُ الشَّامِلَةُ وَالْقُدْرَةُ التَّامَّةُ لِلَّهِ وَحْدَهُ، فَهُوَ نَاصِرُكَ وَمُعِينُكَ وَمَانِعُكَ. (جَمِيعًا) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَلَا يُعَارِضُ هَذَا قَوْلَهُ:" وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ" [المنافقون: ٨] فَإِنَّ كُلَّ عِزَّةٍ بِاللَّهِ فَهِيَ كُلُّهَا لِلَّهِ، قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ:" سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ" [الصافات: ١٨٠]. (هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) السَّمِيعُ لِأَقْوَالِهِمْ وَأَصْوَاتِهِمْ، الْعَلِيمُ بأعمالهم وأفعالهم وجميع حركاتهم.

Yüce Allah'ın: { وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ } “Onların sözü seni üzmesin” buyruğunda söz tamamlanmaktadır. Yani onların sana yönelik iftiraları ve seni yalanlamaları seni üzmesin. Sonra yeni bir cümleye başlayarak: { إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ } “Şüphesiz izzet Allah'ındır” buyurmuştur; yani tam kuvvet, mutlak galebe ve eksiksiz kudret yalnızca Allah'a aittir. Dolayısıyla O senin yardımcın, destekçin ve koruyucundur. { جَمِيعًا } “bütün” lafzı hâl (durum belirteci) olarak mansûbtur. Bu durum, O'nun: { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } “İzzet Allah'ın, Resûlü'nün ve müminlerindir” [el-Münâfikûn, 8] buyruğuyla çelişmez. Çünkü Allah vesilesiyle olan her izzet bütünüyle Allah'a aittir. Nitekim Sübhân olan Allah şöyle buyurmuştur: { سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ } “İzzet ve kudret sahibi Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir” [es-Sâffât, 180]. { هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”; onların sözlerini ve seslerini hakkıyla işiten, amellerini, eylemlerini ve bütün hareketlerini hakkıyla bilendir.

[سورة يونس (١٠): آية ٦٦]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 66]

أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (٦٦)

{ أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ } (٦٦) “Bilesiniz ki göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi Allah'ındır. Allah'tan başkasına yalvaranlar gerçekte ortak koştuklarına uymazlar; onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca yalan söylerler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ) أَيْ يَحْكُمُ فِيهِمْ بِمَا يُرِيدُ وَيَفْعَلُ فيهم ما يشاء سبحانه!. قوله تعالى: (وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ) " مَا" لِلنَّفْيِ، أَيْ لَا يَتَّبِعُونَ شُرَكَاءَ عَلَى الْحَقِيقَةِ، بَلْ يَظُنُّونَ أَنَّهَا تَشْفَعُ أَوْ تنفع. وقيل:" ما" استفهام، أي أي شي يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ تَقْبِيحًا لِفِعْلِهِمْ، ثُمَّ أَجَابَ فَقَالَ:" إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ" أَيْ يحدسون ويكذبون، وقد تقدم.

Yüce Allah'ın: (أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ) buyruğu; yani O, onlar hakkında dilediği gibi hükmeder ve onlarda dilediğini yapar, O münezzehtir! Yüce Allah'ın: (وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ) buyruğundaki "مَا" nefy (olumsuzluk) içindir; yani onlar gerçek anlamda ortaklara uymazlar; aksine onların şefaat edeceğini veya fayda vereceğini zannederler. "مَا" lafzının istifham (soru) olduğu da söylenmiştir; yani onların yaptıklarını çirkin göstermek amacıyla: 'Allah'tan başka ortaklara yalvaranlar neye uyuyorlar ki?' demektir. Sonra buna cevap vererek şöyle buyurmuştur: { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca yalan söylerler”; yani tahmin yürütür ve yalan uydururlar. Bunun açıklaması daha önce geçmişti.

[سورة يونس (١٠): آية ٦٧]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 67]

هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٧)

{ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } (٦٧) “O, içinde dinlenesiniz diye geceyi, [çevrenizi] aydınlık olarak da gündüzü sizin için var edendir. Şüphesiz bunda, işiten (kulak veren) bir topluluk için nice ayetler (ibretler) vardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ) بَيَّنَ أَنَّ الْوَاجِبَ عِبَادَةُ مَنْ يَقْدِرُ عَلَى خَلْقِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَا عبادة من لا يقدر على شي." لِتَسْكُنُوا فِيهِ" أي مع أزواجكم وأولاد كم لِيَزُولَ التَّعَبُ وَالْكَلَالُ بِكُمْ. وَالسُّكُونُ: الْهُدُوءُ عَنِ الِاضْطِرَابِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالنَّهارَ مُبْصِراً) أَيْ مُضِيئًا لِتَهْتَدُوا بِهِ فِي حَوَائِجِكُمْ. وَالْمُبْصِرُ: الَّذِي يُبْصِرُ، وَالنَّهَارُ يُبْصَرُ فِيهِ. وَقَالَ:" مُبْصِراً" تَجَوُّزًا وَتَوَسُّعًا عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي قَوْلِهِمْ:" لَيْلٌ قَائِمٌ، وَنَهَارٌ صَائِمٌ". وَقَالَ جَرِيرٌ:

Yüce Allah'ın: (هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ) buyruğu; ibadet edilmeye layık olanın hiçbir şeye gücü yetmeyenler değil, geceyi ve gündüzü yaratmaya gücü yeten Zât olduğunu açıklamaktadır. "لِتَسْكُنُوا فِيهِ" yani yorgunluğunuz ve bitkinliğiniz gitsin diye eşleriniz ve çocuklarınızla birlikte [dinlenesiniz]. Sükûn (السُّكُون); hareket ve çalkantı halinden sakinleşmektir. Yüce Allah'ın: (وَالنَّهارَ مُبْصِراً) buyruğu ise; ihtiyaçlarınız için yolunuzu bulasınız diye aydınlık kıldı, demektir. Mübsır (المُبْصِر); gören kimsedir; gündüz ise kendisinde görülen vakittir. Arapların: 'لَيْلٌ قَائِمٌ، وَنَهَارٌ صَائِمٌ' (ibadetle geçirilen gece, oruçla geçirilen gündüz) sözlerindeki âdetine uygun olarak mecaz ve genişletme yoluyla "مُبْصِراً" buyurmuştur. Cerîr şöyle demiştir:

لَقَدْ لُمْتِنَا يَا أُمَّ غَيْلَانَ فِي السُّرَى ... وَنِمْتِ وَمَا لَيْلُ المطي بنائم

Ey Ümmü Gaylân! Gece yolculuğu hususunda bizi kınadın durdun; sen uyudun ama bineklerin gecesi uyumadı.

وقال قطرب: قال أَظْلَمَ اللَّيْلُ أَيْ صَارَ ذَا ظُلْمَةٍ، وَأَضَاءَ النَّهَارُ وَأَبْصَرَ أَيْ صَارَ ذَا ضِيَاءٍ وَبَصَرٍ.

Kutrub ise şöyle demiştir: [Araplar] "Gece karanlık oldu" (أَظْلَمَ اللَّيْلُ) yani karanlık sahibi oldu; "gündüz aydınlandı" (أَضَاءَ النَّهَارُ) ve "görür oldu" (أَبْصَرَ) yani aydınlık ve görme [imkânı] sahibi oldu, derler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ) أَيْ عَلَامَاتٍ وَدَلَالَاتٍ. (لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ) أَيْ سَمَاعَ اعْتِبَارٍ.

Yüce Allah'ın: (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ) yani açık alametler ve deliller vardır. (لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ) İbret alma işitişiyle dinleyen bir topluluk için.

[سورة يونس (١٠): آية ٦٨]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 68]

قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٨)

{ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } (٦٨) “'Allah çocuk edindi' dediler. Hâşâ! O bundan münezzehtir; O ganîdir (hiçbir şeye muhtaç değildir). Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Buna dair elinizde hiçbir delil yoktur. Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً) يَعْنِي الْكُفَّارَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. (سبحانه) نزه نفسه عن الصحابة وَالْأَوْلَادِ وَعَنِ الشُّرَكَاءِ وَالْأَنْدَادِ. (هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ) ثُمَّ أَخْبَرَ بِغِنَاهُ الْمُطْلَقِ، وَأَنَّ لَهُ مَا فِي السموات والأرض ملكا وخلقا وعبيدا،" إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً" [مريم: ٩٣]. (إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا) أَيْ مَا عِنْدَكُمْ مِنْ حُجَّةٍ بِهَذَا. (أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ) مِنْ إِثْبَاتِ الْوَلَدِ لَهُ، وَالْوَلَدُ يَقْتَضِي الْمُجَانَسَةَ وَالْمُشَابَهَةَ وَاللَّهُ تَعَالَى لَا يجانس شيئا ولا يشابه شيئا.

Yüce Allah'ın: (قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً) buyruğunda kastedilenler kâfirlerdir; bunun açıklaması daha önce geçmişti. (سبحانه) Kendisini eş ve çocuk edinmekten, ortaklardan ve benzerlerden tenzih etmiştir. (هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ) Sonra mutlak zenginliğini; mülk, yaratılış ve kulluk olarak göklerde ve yerde ne varsa hepsinin Kendisine ait olduğunu bildirmiştir: { إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً } “Göklerde ve yerde olan herkes, Rahmân'a ancak birer kul olarak gelecektir” [Meryem 93]. (إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا) Yani bu konuda elinizde hiçbir delil yoktur. (أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ) O'na çocuk nispet ederek [bilmediğiniz şeyi mi söylüyorsunuz?] Oysa çocuk, cinsiyet birliğini ve benzerliği gerektirir; Yüce Allah ise hiçbir şeyle aynı cinsten değildir ve hiçbir şeye benzemez.

[سورة يونس (١٠): الآيات ٦٩ الى ٧٠]

[Yûnus Sûresi (10): Âyetler 69-70]

قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (٦٩) مَتاعٌ فِي الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)

{ قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (٦٩) مَتاعٌ فِي الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } (٧٠) “De ki: 'Allah'a yalan uyduranlar asla kurtuluşa eremezler.' (69) [Onlar için] dünyada az bir geçim vardır; sonra dönüşleri Bizedir. Sonra da inkâr etmekte olduklarından ötürü onlara şiddetli azabı tattıracağız. (70)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ) أَيْ يَخْتَلِقُونَ. (عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ) أَيْ لَا يَفُوزُونَ وَلَا يَأْمَنُونَ، وَتَمَّ الْكَلَامُ. (مَتاعٌ فِي الدُّنْيا) أَيْ ذَلِكَ مَتَاعٌ أَوْ هُوَ مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: لَهُمْ مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: وَيَجُوزُ النَّصْبُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ عَلَى مَعْنَى يَتَمَتَّعُونَ مَتَاعًا. (ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ) أَيْ رُجُوعُهُمْ. (ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ) أَيِ الْغَلِيظَ. (بِما كانُوا يَكْفُرُونَ) أي بكفرهم.

Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ } “De ki: Şüphesiz uyduranlar...” yani asılsız olarak uyduranlar; { عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ } “Allah'a yalan [uyduranlar] asla kurtuluşa eremezler.” yani zafere ulaşamazlar ve [azaptan] emin olamazlar. Kelam burada tamamlanmıştır. { مَتاعٌ فِي الدُّنْيا } “[Onlar için] dünyada bir geçim vardır” yani 'bu dünyada bir geçimdir' yahut 'o dünyada bir geçimdir' takdirindedir; bunu el-Kisâî söylemiştir. el-Ahfeş ise: "[Anlamı,] onlar için dünyada bir geçim vardır [şeklindedir]" demiştir. Ebû İshâk şöyle demiştir: Kur'ân dışı [kullanımda], "bir geçimle faydalanırlar" mânasında mansûb olması da câizdir. { ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ } “Sonra dönüşleri Bizedir” yani dönüşleri [bizedir]. { ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ } “Sonra da onlara şiddetli azabı tattırırız” yani katı/ağır [azabı]. { بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } “inkâr etmekte olduklarından ötürü” yani inkârları sebebiyle.

[سورة يونس (١٠): آية ٧١]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 71]

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ (٧١)

{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ } (٧١) “Onlara Nûh'un haberini oku! Hani o kavmine şöyle demişti: 'Ey kavmim! Eğer aranızda bulunmam ve Allah'ın ayetlerini hatırlatmam size ağır geliyorsa, ben yalnız Allah'a tevekkül ettim. Artık siz ve ortaklarınız toplanıp yapacağınız işi kararlaştırın; sonra yapacağınız iş size dert (belirsiz) olmasın. Sonra da bana hiç mühlet vermeden hakkımdaki hükmünüzü uygulayın!'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ) أَمَرَهُ ﵇ أَنْ يُذَكِّرَهُمْ أَقَاصِيصَ الْمُتَقَدِّمِينَ، وَيُخَوِّفَهُمُ الْعَذَابَ الْأَلِيمَ عَلَى كُفْرِهِمْ. وَحُذِفَتِ الْوَاوُ مِنِ" اتْلُ" لِأَنَّهُ أَمْرٌ، أَيِ اقْرَأْ عَلَيْهِمْ خَبَرَ نُوحٍ. (إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ) " إِذْ" في موضع نصب. (يا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ) أَيْ عَظُمَ وَثَقُلَ عَلَيْكُمْ. (مَقامِي) الْمَقَامُ (بِفَتْحِ الْمِيمِ): الْمَوْضِعُ الَّذِي يَقُومُ فِيهِ. وَالْمُقَامُ (بِالضَّمِّ) الْإِقَامَةُ. وَلَمْ يُقْرَأْ بِهِ فِيمَا عَلِمْتُ، أَيْ إِنْ طَالَ عَلَيْكُمْ لبثي فيكم. (وتذكيري) إياكم وَتَخْوِيفِي لَكُمْ. (بِآياتِ اللَّهِ) وَعَزَمْتُمْ عَلَى قَتْلِي وَطَرْدِي. (فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ) أَيِ اعْتَمَدْتُ. وَهَذَا هُوَ جَوَابُ الشَّرْطِ، وَلَمْ يَزَلْ ﵇ مُتَوَكِّلًا عَلَى اللَّهِ فِي كُلِّ حَالٍ، وَلَكِنْ بَيَّنَ أَنَّهُ مُتَوَكِّلٌ فِي هَذَا عَلَى الْخُصُوصِ لِيَعْرِفَ قَوْمُهُ أَنَّ اللَّهَ يَكْفِيهِ أَمْرَهُمْ، أَيْ إِنْ لَمْ تَنْصُرُونِي فَإِنِّي أَتَوَكَّلُ عَلَى مَنْ يَنْصُرُنِي. قَوْلُهُ تَعَالَى:" (فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ) " قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ " فَأَجْمِعُوا" بِقَطْعِ الْأَلِفِ" شُرَكاءَكُمْ" بِالنَّصْبِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ" فَاجْمَعُوا" بِوَصْلِ الْأَلِفِ وَفَتْحِ الْمِيمِ، مِنْ جَمَعَ يَجْمَعُ." شُرَكاءَكُمْ" بِالنَّصْبِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبُ" فَأَجْمِعُوا" بِقَطْعِ الْأَلِفِ" شُرَكَاؤُكُمْ" بِالرَّفْعِ. فَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الْأُولَى مِنْ أَجْمَعَ عَلَى الشَّيْءِ إِذَا عَزَمَ عَلَيْهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَجْمَعَ الشَّيْءَ أَعَدَّهُ. وَقَالَ الْمُؤَرِّجُ: أَجْمَعْتُ الْأَمْرَ أَفْصَحُ مَنْ أَجْمَعْتُ عَلَيْهِ. وَأَنْشَدَ:

Yüce Allah'ın: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ) buyruğu; ona aleyhisselâm geçmişlerin kıssalarını hatırlatmasını ve inkârlarından ötürü onları elem verici azapla korkutmasını emretmektedir. Emir fiil olduğu için "اتْلُ" lafzındaki vav harfi hazfedilmiştir; yani 'onlara Nûh'un haberini oku' demektir. (إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ) buyruğundaki "إِذْ" nasb mahallindedir. (يا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ) Yani size ağır ve çetin geldiyse. (مَقامِي) Mim harfinin fethiyle el-Mekâm (الْمَقَامُ); kişinin durduğu/bulunduğu yer demektir. Mim harfinin zammesiyle el-Mükâm (الْمُقَامُ) ise ikamet etmek demektir; bildiğim kadarıyla bu şekilde okunmamıştır. Yani: 'Eğer aranızda kalışım size uzun ve ağır geldiyse', (وتذكيري) 'size hatırlatmam ve sizi korkutmam', (بِآياتِ اللَّهِ) 'Allah'ın ayetleriyle [hatırlatmam ağır geldiyse] ve beni öldürmeye ya da kovmaya azmettiyseniz', (فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ) 'ben yalnız Allah'a dayandım'. İşte bu, şartın cevabıdır. O aleyhisselâm her halükârda daima Allah'a tevekkül etmekteydi; ancak kavminin, Allah'ın onların planlarına karşı kendisine yeteceğini anlaması için özellikle bu hususta tevekkül ettiğini açıklamıştır; yani: 'Siz bana yardım etmeseniz de bana yardım edecek olana tevekkül ederim' demektir. Yüce Allah'ın: (فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ) buyruğu; cumhurun kıraatinde elifin hemzesi kat' ile "فَأَجْمِعُوا" ve "شُرَكاءَكُمْ" nasb iledir. Âsım el-Cahderî ise cem' (جَمَعَ - يَجْمَعُ) fiilinden elifin vaslı ve mimin fethiyle "فَاجْمَعُوا" ve "شُرَكاءَكُمْ" nasb ile okumuştur. Hasan, İbn Ebî İshak ve Ya'kûb ise elifin kat'ı ile "فَأَجْمِعُوا" ve "شُرَكَاؤُكُمْ" ref' ile okumuşlardır. Birinci kıraate gelince; bu, bir işe kesin olarak karar verildiğinde kullanılan 'أَجْمَعَ عَلَى الشَّيْءِ' fiilindendir. Ferrâ: 'أَجْمَعَ الشَّيْءَ' ifadesi 'onu hazırladı' demektir, demiştir. Müerric ise: 'أَجْمَعْتُ الْأَمْرَ' ifadesi, 'أَجْمَعْتُ عَلَيْهِ' ifadesinden daha fasihtir demiştir ve şu beyti okumuştur:

يَا لَيْتَ شِعْرِي وَالْمُنَى لَا تَنْفَعُ ... هَلْ أَغْدُوَنْ يَوْمًا وأمري مجمع

Ah keşke bilseydim -ki temenniler fayda vermez- bir gün işimi kesin olarak kararlaştırmış halde sabahlayabilecek miyim?

قَالَ النَّحَّاسُ: وَفِي نَصْبِ الشُّرَكَاءِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ، قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ: هُوَ بمعنى وادعوا شُرَكَاءَكُمْ لِنُصْرَتِكُمْ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عِنْدَهُمَا عَلَى إِضْمَارِ هَذَا الْفِعْلِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: هُوَ معطوف على المعنى، كما قال:

Nehhâs şöyle demiştir: Bu kıraate göre 'şürekâ' kelimesinin mansûb olmasında üç vecih vardır: Kisâî ve Ferrâ; 've size yardım etmeleri için ortaklarınızı da çağırın' manasındadır ve onların nezdinde bu fiilin gizlenmesiyle (takdiriyle) mansûbdur, demişlerdir. Muhammed b. Yezîd ise: Manaya matuftur demiştir; nitekim şairin şöyle dediği gibi:

يا ليت زَوْجَكَ فِي الْوَغَى ... مُتَقَلِّدًا سَيْفًا وَرُمْحَا

Keşke kocan savaşta kılıcı ve mızrağı kuşanmış olsaydı!

وَالرُّمْحُ لَا يُتَقَلَّدُ، إِلَّا أَنَّهُ مَحْمُولٌ كَالسَّيْفِ. وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى مَعَ شُرَكَائِكُمْ عَلَى تناصر كم، كَمَا يُقَالُ: الْتَقَى الْمَاءُ وَالْخَشَبَةُ. وَالْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ مِنَ الْجَمْعِ، اعْتِبَارًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى " [طه: ٦٠]. قَالَ أَبُو مُعَاذٍ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمَعَ وَأَجْمَعَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ،" وَشُرَكاءَكُمْ" عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ عَطْفٌ عَلَى" أَمْرَكُمْ"، أَوْ عَلَى مَعْنَى فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَأَجْمِعُوا شُرَكَاءَكُمْ، وَإِنْ شِئْتَ بِمَعْنَى مَعَ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَسَمِعْتُ أَبَا إِسْحَاقَ يُجِيزُ قَامَ زَيْدٌ وَعَمْرًا. وَالْقِرَاءَةُ الثَّالِثَةُ عَلَى أَنْ يَعْطِفَ الشُّرَكَاءَ عَلَى الْمُضْمَرِ الْمَرْفُوعِ فِي أَجْمِعُوا، وَحَسُنَ ذَلِكَ لِأَنَّ الْكَلَامَ قَدْ طَالَ. قَالَ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ: وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ تُبْعَدُ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مَرْفُوعًا لَوَجَبَ أَنْ تُكْتَبَ بِالْوَاوِ، وَلَمْ يُرَ فِي الْمَصَاحِفِ وَاوٌ فِي قَوْلِهِ" وَشُرَكاءَكُمْ"، وأيضا فإن شركاء هم الْأَصْنَامُ، وَالْأَصْنَامُ لَا تَصْنَعُ شَيْئًا وَلَا فِعْلَ لَهَا حَتَّى تُجْمَعَ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَيَجُوزُ أَنْ يَرْتَفِعَ الشُّرَكَاءُ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ، أَيْ وَشُرَكَاءَكُمْ لِيُجْمِعُوا أَمْرَهُمْ، وَنُسِبَ ذَلِكَ إِلَى الشُّرَكَاءِ وَهِيَ لَا تَسْمَعُ وَلَا تُبْصِرُ وَلَا تُمَيِّزُ عَلَى جهة التوبيخ لمن عبد ها. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً) اسم يكن وخبرها. وغمة وَغَمٌّ سَوَاءٌ، وَمَعْنَاهُ التَّغْطِيَةُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: غُمَّ الْهِلَالُ إِذَا اسْتَتَرَ، أَيْ لِيَكُنْ أَمْرُكُمْ ظَاهِرًا مُنْكَشِفًا تَتَمَكَّنُونَ فِيهِ مِمَّا شِئْتُمْ، لَا كَمَنْ يَخْفَى أَمْرُهُ فَلَا يَقْدِرُ عَلَى مَا يُرِيدُ. قَالَ طَرَفَةُ:

Oysa mızrak kuşanılmaz; ancak kılıç gibi taşınır. Ebû İshak ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Mana; 'birbirinize destek olma hususunda ortaklarınızla beraber' demektir; nitekim 'الْتَقَى الْمَاءُ وَالْخَشَبَةُ' (su ile tahta buluştu) denilmesi gibidir. İkinci kıraat ise, Yüce Allah'ın: { فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى } “Bunun üzerine hilesini topladı, sonra geldi” [Tâhâ 60] buyruğu göz önüne alınarak 'toplamak' kökünden gelir. Ebû Muâz: 'Ceme'a' (جَمَعَ) ile 'ecme'a' (أَجْمَعَ) fiillerinin aynı manada olması da caizdir, demiştir. Bu kıraate göre "وَشُرَكاءَكُمْ" ifadesi "أَمْرَكُمْ" kelimesine matuftur veya 'işinizi toparlayın ve ortaklarınızı da toplayın' manasındadır; dilerseniz 'beraber' manasındadır da diyebilirsiniz. Ebû Ca'fer en-Nehhâs: 'Ebû İshak'ın «قَامَ زَيْدٌ وَعَمْرًا» ifadesini caiz gördüğünü işittim' demiştir. Üçüncü kıraat ise 'şürekâ' kelimesini "أَجْمِعُوا" fiilindeki merfû zamire atfetme esasına dayanır; söz uzadığı için bu kullanım güzel kabul edilmiştir. Nehhâs ve başkaları ise şöyle demiştir: Bu kıraat uzak bir ihtimaldir; çünkü eğer merfû olsaydı vav ile yazılması gerekirdi, oysa mushaflarda "وَشُرَكاءَكُمْ" lafzında bir vav görülmemiştir. Ayrıca ortaklar putlardır; putlar ise hiçbir şey yapamazlar ve toplanacakları bir fiilleri de yoktur. Mehdevî şöyle demiştir: 'Şürekâ' kelimesinin mübteda olarak ref' edilmesi ve haberin hazfedilmiş olması da caizdir; yani: 'Ortaklarınız da işlerini toparlasınlar' demektir. İşitmeyen, görmeyen ve ayırt edemeyen ortaklara bu fiilin isnat edilmesi, onlara tapanları kınama ve azarlama maksadıyladır. Yüce Allah'ın: (ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً) buyruğu, 'yekün'ün ismi ve haberidir. 'Gummer' (غُمَّة) ile 'gamm' (غَمّ) birdir ve örtmek manasına gelir; Arapların 'غُمَّ الْهِلَالُ' (hilal örtündü/gizlendi) sözünden gelir. Yani yapacağınız işte dilediğiniz gibi hareket edebileceğiniz şekilde işiniz açık ve net olsun; işi gizli kalıp da istediğini yapamayan kimse gibi olmasın. Tarafe şöyle demiştir:

لَعَمْرُكَ مَا أَمْرِي عَلَيَّ بِغُمَّةٍ ... نَهَارِي ولا ليلي علي بسرمد

Ömrüne andolsun ki benim işim bana kapalı [ve keder verici] değildir; ne gündüzüm ne de gecem benim için süreklidir.

الزَّجَّاجُ: غُمَّةٌ ذَا غَمٍّ، وَالْغَمُّ وَالْغُمَّةُ كَالْكَرْبِ وَالْكُرْبَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْغُمَّةَ ضِيقُ الْأَمْرِ الَّذِي يُوجِبُ الْغَمَّ فَلَا يَتَبَيَّنُ صَاحِبُهُ لِأَمْرِهِ مَصْدَرًا لِيَنْفَرِجَ عَنْهُ مَا يَغُمُّهُ. وَفِي الصِّحَاحِ: وَالْغُمَّةُ الْكُرْبَةُ. قَالَ الْعَجَّاجُ:

Zeccâc: 'Gumme (غُمَّة); gam ve keder sahibi demektir; gamm ve gumme kelimeleri karb (كَرْب) ve kürbe (كُرْبَة - sıkıntı/tasa) gibidir' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Gumme; sahibinin kendisini kederlendiren şeyden kurtulacak bir çıkış yolu bulamadığı, gama sebep olan darlık ve sıkıntıdır. Sıhâh'ta şöyle geçer: Gumme; tasadır. Accâc şöyle demiştir:

بَلْ لَوْ شَهِدْتَ النَّاسَ إِذْ تُكُمُّوا ... بِغُمَّةٍ لَوْ لَمْ تُفَرَّجْ غُمُّوا

Bilakis insanları bir sıkıntı ile sarıldıklarında görseydin; eğer o sıkıntı dağılmasaydı kederden boğulup gideceklerdi.