Binûn

Yûnus aleyhisselâm Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يُقَالُ: أَمْرٌ غُمَّةٌ، أَيْ مُبْهَمٌ مُلْتَبَسٌ، قَالَ تَعَالَى:" ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً". قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَجَازُهَا ظُلْمَةٌ وَضِيقٌ. وَالْغُمَّةُ أَيْضًا: قَعْرُ النِّحْيِ وَغَيْرُهُ. قَالَ غَيْرُهُ: وَأَصْلُ هَذَا كُلِّهِ مُشْتَقٌّ مِنَ الْغَمَامَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ) أَلِفُ" اقْضُوا" أَلِفُ وَصْلٍ، مِنْ قَضَى يَقْضِي. قَالَ الْأَخْفَشُ وَالْكِسَائِيُّ: وهو مثل:" وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ" [الحجر: ٦٦] أَيْ أَنْهَيْنَاهُ إِلَيْهِ وَأَبْلَغْنَاهُ إِيَّاهُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ" قَالَ: امْضُوا إِلَيَّ وَلَا تُؤَخِّرُونَ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا قَوْلٌ صَحِيحٌ فِي اللُّغَةِ، وَمِنْهُ: قَضَى الْمَيِّتُ أَيْ مَضَى. وَأَعْلَمَهُمْ بِهَذَا أَنَّهُمْ لَا يَصِلُونَ إِلَيْهِ، وَهَذَا مِنْ دَلَائِلِ النُّبُوَّاتِ. وَحَكَى الفراء عن بعض القراء" ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ" بِالْفَاءِ وَقَطْعِ الْأَلِفِ، أَيْ تَوَجَّهُوا، يُقَالُ: أَفْضَتِ الْخِلَافَةُ إِلَى فُلَانٍ، وَأَفْضَى إِلَيَّ الْوَجَعُ. وَهَذَا إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ نَبِيِّهِ نُوحٍ ﵇ أَنَّهُ كَانَ بِنَصْرِ اللَّهِ وَاثِقًا، وَمِنْ كَيْدِهِمْ غَيْرَ خَائِفٍ، عِلْمًا مِنْهُ بِأَنَّهُمْ وَآلِهَتَهُمْ لَا يَنْفَعُونَ وَلَا يَضُرُّونَ. وَهُوَ تَعْزِيَةٌ لِنَبِيِّهِ ﷺ وَتَقْوِيَةٌ لقلبه.

«أَمْرٌ غُمَّةٌ» (kapalı/belirsiz bir iş) denilir; yani müphem ve karmaşık demektir. Yüce Allah: { ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً } “sonra yapacağınız iş size bir darlık ve tasa da olmasın” buyurmuştur. Ebû Ubeyde: 'Bunun mecazi anlamı karanlık ve darlıktır' demiştir. Ayrıca 'el-Gumme', tulumun ve benzeri şeylerin dibi anlamına da gelir. Başkası ise: 'Bütün bunların aslı, gamâme (bulut) kelimesinden türemiştir' demiştir. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ } “sonra bana mühlet de vermeden hakkımdaki hükmünüzü uygulayın” buyruğunda yer alan "اقْضُوا" lafzının elifi, "قَضَى - يَقْضِي" fiilinden gelen vasıl elifidir. Ahfeş ve Kisâî şöyle demiştir: Bu, { وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ } “Biz ona şu emri bildirdik / bitirdik” [Hicr: 66] ayeti gibidir; yani 'ona bunu ulaştırdık ve bildirdik' demektir. İbn Abbâs'tan { ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ } hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Bana doğru yönelin / hükmünüzü uygulayın ve beni ertelemeyin.' Nehhâs: 'Bu, dil açısından sahih bir görüştür; nitekim «قَضَى الْمَيِّتُ» (ölü gitti/vefat etti) ifadesi de bundandır' demiştir. Onlara bu şekilde hitap ederek kendisine asla zarar veremeyeceklerini bildirmiştir ki bu da peygamberlik delillerindendir. Ferrâ, bazı kurrâdan { ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ } ifadesini fa harfiyle ve hemze-i kat' ile (أَفْضُوا biçiminde) okuduklarını nakletmiştir; yani 'yönelin' demektir. Nitekim «أَفْضَتِ الْخِلَافَةُ إِلَى فُلَانٍ» (Hilafet falana intikal etti) ve «أَفْضَى إِلَيَّ الْوَجَعُ» (Ağrı bana ulaştı) denilir. Bu, Yüce Allah'ın peygamberi Nûh'tan (aleyhisselâm), Allah'ın yardımına güvendiğini ve onların da putlarının da fayda veya zarar veremeyeceklerini bildiği için tuzaklarından korkmadığını bildirmesidir. Bu aynı zamanda Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir teselli ve kalbini pekiştirmedir.

[سورة يونس (١٠): آية ٧٢]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 72]

فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٧٢)

{ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Eğer yüz çevirirseniz, ben sizden bir ücret istemedim ki! Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir ve bana Müslümanlardan olmam emredildi.” (72)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ) أَيْ فَإِنْ أَعْرَضْتُمْ عَمَّا جِئْتُكُمْ بِهِ فَلَيْسَ ذَلِكَ لِأَنِّي سَأَلْتُكُمْ أَجْرًا فَيَثْقُلُ عَلَيْكُمْ مُكَافَأَتِي. (إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ) فِي تَبْلِيغِ رِسَالَتِهِ. (وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ) أَيِ الْمُوَحِّدِينَ لِلَّهِ تَعَالَى. فَتَحَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ يَاءَ" أَجْرِيَ" حيث وقع، وأسكن الباقون.

Yüce Allah'ın: { فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ } “Eğer yüz çevirirseniz, zaten ben sizden bir ücret istemedim” buyruğu; yani getirdiğim şeyden yüz çevirirseniz bu, sizden bir ücret istediğim için bana karşılık vermenizin size ağır gelmesinden ötürü değildir. { إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir” [ifadesi], O'nun risaletini tebliğ etme hususundadır. { وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “ve bana müslümanlardan olmam emredildi” buyruğu ise, Yüce Allah'ı birleyenlerden olmam [emredildi] demektir. Medine ehli, Ebû Amr, İbn Âmir ve Hafs, geçtiği her yerde "أَجْرِيَ" kelimesinin ya harfini fethalı okumuş; diğerleri ise sükûn ile okumuştur.

[سورة يونس (١٠): آية ٧٣]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 73]

فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْناهُمْ خَلائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣)

{ فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْناهُمْ خَلائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) } “Bunun üzerine onu yalanladılar; Biz de onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık, onları halifeler kıldık ve ayetlerimizi yalanlayanları boğduk. Artık uyarılıp da yola gelmeyenlerin sonunun nasıl olduğuna bir bak!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَكَذَّبُوهُ) يَعْنِي نُوحًا. (فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ) أَيْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. (فِي الْفُلْكِ) أَيِ السَّفِينَةِ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُهَا. (وَجَعَلْناهُمْ خَلائِفَ) أَيْ سُكَّانَ الْأَرْضِ وَخَلَفًا مِمَّنْ غَرِقَ. (فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ) يَعْنِي آخِرَ أَمْرِ الذين أنذرهم الرسل فلم يؤمنوا.

Yüce Allah'ın: { فَكَذَّبُوهُ } “Bunun üzerine onu yalanladılar” buyruğu, yani Nûh'u [yalanladılar]. { فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ } “Biz de onu ve beraberindekileri kurtardık” yani müminleri; { فِي الْفُلْكِ } “gemide” [kurtardık], onun zikri ileride gelecektir. { وَجَعَلْناهُمْ خَلائِفَ } “onları halifeler kıldık” yani yeryüzünün sakinleri ve boğulanların yerine geçen ardıllar kıldık. { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ } “Artık uyarılıp da yola gelmeyenlerin sonunun nasıl olduğuna bir bak!” yani peygamberlerin uyardığı fakat inanmayan kimselerin işinin sonuna [bir bak].

[سورة يونس (١٠): آية ٧٤]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 74]

ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤)

{ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤) } “Sonra onun ardından kendi kavimlerine peygamberler gönderdik; onlara apaçık deliller getirdiler. Fakat daha önce yalanladıkları şeye inanacak değillerdi. İşte haddi aşanların kalplerini böyle mühürleriz.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ) أَيْ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ. (رُسُلًا إِلى قَوْمِهِمْ) كَهُودٍ وصالح وإبراهيم ولوط وشعيب وغير هم. (فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ) أَيْ بِالْمُعْجِزَاتِ. (فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ)

Yüce Allah'ın: { ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ } “Sonra onun ardından gönderdik” yani Nûh'un ardından. { رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ } “kendi kavimlerine peygamberler” [gönderdik ki bunlar] Hûd, Sâlih, İbrâhim, Lût, Şuayb ve diğerleridir. { فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “onlara apaçık deliller getirdiler” yani mucizelerle geldiler. { فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ } “Fakat daha önce yalanladıkları şeye inanacak değillerdi.”

التَّقْدِيرُ: بِمَا كَذَّبَ بِهِ قَوْمُ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ. وَقِيلَ:" بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ" أَيْ مِنْ قَبْلِ يَوْمِ الذَّرِّ، فَإِنَّهُ كَانَ فِيهِمْ مَنْ كَذَّبَ بِقَلْبِهِ وَإِنْ قَالَ الْجَمِيعُ: بَلَى. قَالَ النَّحَّاسُ: وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي هَذَا أَنَّهُ لِقَوْمٍ بِأَعْيَانِهِمْ، مِثْلَ:" أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ" [البقرة: ٦] (كَذلِكَ نَطْبَعُ) أَيْ نَخْتِمُ. (عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ) أَيِ الْمُجَاوِزِينَ الْحَدَّ فِي الْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ فَلَا يُؤْمِنُوا. وَهَذَا يَرُدُّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ قَوْلَهُمْ كَمَا تقدم.

[İfadenin] takdiri şöyledir: Daha önce Nûh kavminin yalanladığı şeye [inanacak değillerdi]. Şöyle de denilmiştir: { بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ } “daha önce yalanladıkları şeye” yani zürriyet (bezz-i elest) gününden önce; nitekim hepsi "belâ (evet)" demiş olsalar da içlerinde kalpleriyle yalanlayanlar vardı. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu hususta söylenenlerin en güzeli, bunun belirli şahıslar/topluluklar hakkında olduğudur; tıpkı: { أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “Onları uyarsan da uyarmasan da inanmazlar” [el-Bakara: 6] [ayetinde olduğu gibi]. { كَذلِكَ نَطْبَعُ } “İşte böyle mühürleriz” yani [kalplerini] damgalarız. { عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ } “haddi aşanların kalplerini” yani küfürde ve yalanlamada haddi aşanların [kalplerini ki] bu sebeple artık iman etmezler. Bu da daha önce geçtiği üzere Kaderiyye'nin sözlerini reddetmektedir.

[سورة يونس (١٠): آية ٧٥]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 75]

ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى وَهارُونَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ بِآياتِنا فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (٧٥)

{ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى وَهارُونَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ بِآياتِنا فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (٧٥) } “Sonra onların ardından Firavun'a ve onun ileri gelenlerine ayetlerimizle Mûsâ'yı ve Hârûn'u gönderdik; fakat büyüklük tasladılar ve suçlu bir topluluk oldular.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ) أَيْ مِنْ بَعْدِ الرسل والأمم. (مُوسى وَهارُونَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ) أَيْ أَشْرَافِ قَوْمِهِ. (بِآياتِنا) يُرِيدُ الْآيَاتِ التِّسْعِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا. (فَاسْتَكْبَرُوا) أَيْ عَنِ الْحَقِّ. (وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ) أي مشركين.

Yüce Allah'ın: { ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ } “Sonra onların ardından gönderdik” yani o peygamberlerin ve ümmetlerin ardından. { مُوسى وَهارُونَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine Mûsâ'yı ve Hârûn'u [gönderdik]” yani kavminin eşrafına. { بِآياتِنا } “ayetlerimizle” buyruğuyla dokuz ayeti (mucizeyi) kastetmektedir ki bunların zikri daha önce geçmişti. { فَاسْتَكْبَرُوا } “fakat büyüklük tasladılar” yani hakkı kabul etmekten kaçındılar. { وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ } “ve suçlu bir kavim oldular” yani müşrik kimseler idiler.

[سورة يونس (١٠): الآيات ٧٦ الى ٧٧]

[Yûnus Suresi (10), Âyetler 76-77]

فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قالَ مُوسى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧)

{ فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قالَ مُوسى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧) } “Katımızdan kendilerine hak geldiğinde: 'Doğrusu bu, apaçık bir büyüdür' dediler. (76) Mûsâ: 'Size geldiğinde hak için böyle mi diyorsunuz? Bu bir büyü müdür? Oysa büyücüler asla kurtuluşa eremezler' dedi. (77)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا) يُرِيدُ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ (قالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ) حملوا المعجزات على السحر. قال لهم مُوسَى: (أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا) قِيلَ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، الْمَعْنَى: أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ هَذَا سِحْرٌ. فَ"- أَتَقُولُونَ" إِنْكَارٌ وَقَوْلُهُمْ مَحْذُوفٌ أَيْ هَذَا سِحْرٌ، ثُمَّ اسْتَأْنَفَ إِنْكَارًا آخَرَ مِنْ قِبَلِهِ فَقَالَ: أَسِحْرٌ هَذَا! فَحَذَفَ قَوْلَهُمُ الْأَوَّلَ اكْتِفَاءً بِالثَّانِي مِنْ قَوْلِهِمْ، مُنْكِرًا عَلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ، وَدَخَلَتِ الْأَلِفُ حِكَايَةً لِقَوْلِهِمْ، لِأَنَّهُمْ قَالُوا أَسِحْرٌ هَذَا. فَقِيلَ لَهُمْ: أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا، وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ. (وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ) أَيْ لَا يُفْلِحُ مَنْ أَتَى بِهِ.

Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا } “Katımızdan kendilerine hak geldiğinde” buyruğu, Firavun ve kavmini kastetmektedir. { قالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ } “'Doğrusu bu, apaçık bir büyüdür' dediler” yani mucizeleri büyü saydılar. Mûsâ onlara: { أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا } “'Size geldiğinde hak için böyle mi diyorsunuz? Bu bir büyü müdür?'” dedi. Şöyle denilmiştir: Sözde bir hazif vardır; anlamı: 'Hak için, bu büyüdür mü diyorsunuz?' şeklindedir. Dolayısıyla "أَتَقُولُونَ" bir inkâr sorusudur, onların sözü ise hazfedilmiştir, yani: 'Bu büyüdür' [demeleridir]. Sonra [Mûsâ] kendi tarafından yeni bir inkâr daha başlatarak: 'Bu büyü müdür!' demiştir. Firavun ve ileri gelenlerini kınayarak, onların ikinci sözlerine dayanarak birinci sözlerini hazfetmiştir. Ahfeş ise şöyle demiştir: Bu onların sözündendir ve elif harfi onların sözünü hikâye etmek için dâhil olmuştur; çünkü onlar: 'Bu büyü müdür?' demişlerdi. Bunun üzerine onlara: 'Hak size geldiğinde onun hakkında «Bu büyü müdür?» mü diyorsunuz?' denildi; bu Hasan[-ı Basrî]'den de rivayet edilmiştir. { وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ } “Oysa büyücüler asla kurtuluşa eremezler” yani onu yapan kimse iflah olmaz.

[سورة يونس (١٠): آية ٧٨]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 78]

قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ (٧٨)

{ قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ } “Dediler ki: 'Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden (dinden) bizi çeviresin de yeryüzünde büyüklük (hâkimiyet) ikinizin olsun diye mi bize geldin? Biz ikinize de inanacak değiliz.'” (78)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا) أَيْ تَصْرِفَنَا وَتَلْوِيَنَا، يُقَالُ: لَفَتَهُ يَلْفِتُهُ لَفْتًا إِذَا لَوَاهُ وَصَرَفَهُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا } “Dediler ki: 'Bizi çeviresin diye mi geldin?'” buyruğu; yani bizi döndürmek ve saptırmak için [mi geldin demektir]. Bir şeyi büküp çevirdiği zaman «لَفَتَهُ يَلْفِتُهُ لَفْتًا» denilir. Şair şöyle demiştir:

تَلَفَّتُّ نَحْوَ الْحَيِّ حَتَّى رَأَيْتُنِي ... وَجِعْتُ مِنَ الْإِصْغَاءِ لِيتًا وَأَخْدَعَا

Obaya doğru öyle bir dönüp baktım ki, kulak kabartıp boynumu bükmekten boyun yanlarım ve boyun damarlarım ağrıdı.

وَمِنْ هَذَا الْتَفَتَ إِنَّمَا هُوَ عَدَلَ عَنِ الْجِهَةِ الَّتِي بَيْنَ يَدَيْهِ. (عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا) يُرِيدُ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ. (وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ) أَيِ الْعَظَمَةُ وَالْمُلْكُ وَالسُّلْطَانُ. (فِي الْأَرْضِ) يُرِيدُ أَرْضَ مِصْرَ. وَيُقَالُ لِلْمُلْكِ: الْكِبْرِيَاءُ لِأَنَّهُ أَعْظَمُ مَا يُطْلَبُ فِي الدُّنْيَا." وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ" وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنُ وَغَيْرُهُمَا" وَيَكُونُ" بِالْيَاءِ لِأَنَّهُ تَأْنِيثٌ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ وَقَدْ فُصِلَ بَيْنَهُمَا. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ: حَضَرَ الْقَاضِي الْيَوْمَ امْرَأَتَانِ.

«الْتَفَتَ» (yüzünü çevirdi/baktı) kelimesi de buradan gelir; bu ise kişinin önündeki cihetten başka tarafa yönelmesidir. { عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “atalarımızı üzerinde bulduğumuz yoldan” buyruğuyla putlara tapmayı kastetmektedirler. { وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ } “ve büyüklük ikinizin olsun [diye mi]” yani azamet, mülk ve saltanat [ikinizin olsun diye mi]. { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” [ifadesiyle] Mısır toprağını kastetmektedir. Hükümranlığa kibriyâ (büyüklük) denir; çünkü dünyada talep edilen en büyük şey odur. { وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ } “Biz ikinize de inanacak değiliz!” İbn Mes'ûd, el-Hasan ve başkaları bu fiili ya ile "وَيَكُونَ" şeklinde okumuşlardır; zira lafız hakiki müennes değildir ve araya fasıla girmiştir. Sîbeveyh şunu nakletmiştir: «حَضَرَ الْقَاضِي الْيَوْمَ امْرَأَتَانِ» (Bugün kadının huzuruna iki kadın geldi).

[سورة يونس (١٠): آية ٧٩]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 79]

وَقالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (٧٩)

{ وَقالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (٧٩) } “Firavun: 'Bana bütün bilgili büyücüleri getirin!' dedi.”

إِنَّمَا قَالَهُ لَمَّا رَأَى الْعَصَا وَالْيَدَ الْبَيْضَاءَ وَاعْتَقَدَ أَنَّهُمَا سِحْرٌ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَابْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ" سَحَّارٍ" وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْأَعْرَافِ الْقَوْلُ فيهما.

Bunu ancak asâyı ve beyaz eli görüp bunların sihir olduğuna inandığı zaman söylemiştir. Hamza, Kisâî, İbn Vessâb ve A'meş bu kelimeyi "سَحَّارٍ" şeklinde okumuşlardır; her ikisine dair açıklama daha önce A'râf Suresi'nde geçmişti.

[سورة يونس (١٠): آية ٨٠]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 80]

فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٨٠)

{ فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٨٠) } “Büyücüler gelince, Mûsâ onlara: 'Atacağınız şeyleri atın!' dedi.”

أَيِ اطْرَحُوا عَلَى الْأَرْضِ مَا مَعَكُمْ مِنْ حِبَالِكُمْ وَعِصِيِّكُمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ في الأعراف القول في هذا مستوفى.

Yani yanınızda bulunan iplerinizden ve değneklerinizden neyiniz varsa yere atın. Bu konudaki açıklama A'râf Suresi'nde etraflıca geçmişti.

[سورة يونس (١٠): آية ٨١]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 81]

فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١)

{ فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ } “Onlar [ellerindekini] atınca Mûsâ: 'Sizin getirdiğiniz şey sihirdir. Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır. Muhakkak ki Allah bozguncuların işini düzeltmez' dedi.” (81)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ) تَكُونُ" مَا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ" جِئْتُمْ بِهِ" وَالتَّقْدِيرُ: أَيُّ شي جِئْتُمْ بِهِ، عَلَى التَّوْبِيخِ وَالتَّصْغِيرِ لِمَا جَاءُوا بِهِ مِنَ السِّحْرِ. وَقِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو" آلسِّحْرُ" عَلَى الِاسْتِفْهَامِ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ وَالتَّقْدِيرُ أَهُوَ السِّحْرُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُبْتَدَأً وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ، التَّقْدِيرُ: السِّحْرُ جِئْتُمْ بِهِ. وَلَا تَكُونُ" مَا" عَلَى قِرَاءَةِ مَنِ اسْتَفْهَمَ بِمَعْنَى الَّذِي، إِذْ لَا خَبَرَ لَهَا. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ" السِّحْرُ" عَلَى الْخَبَرِ، وَدَلِيلُ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ:" مَا جِئْتُمْ بِهِ سِحْرٌ". وَقِرَاءَةُ أُبَيٍّ:" مَا أَتَيْتُمْ بِهِ سِحْرٌ"، فَ"- مَا" بِمَعْنَى الَّذِي، وَ" جِئْتُمْ بِهِ" الصِّلَةُ، وَمَوْضِعُ" مَا" رَفْعٌ بالابتداء، والسحر خَبَرُ الِابْتِدَاءِ. وَلَا تَكُونُ" مَا" إِذَا جَعَلْتَهَا بِمَعْنَى الَّذِي نَصْبًا لِأَنَّ الصِّلَةَ لَا تَعْمَلُ فِي الْمَوْصُولِ. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ نَصْبَ السِّحْرِ بِجِئْتُمْ، وتكون ما للشرط، وجئتم فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ بِمَا وَالْفَاءُ مَحْذُوفَةٌ، التَّقْدِيرُ: فَإِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يُنْصَبَ السِّحْرُ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ مَا جِئْتُمْ بِهِ سِحْرًا، ثُمَّ دَخَلَتِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ زَائِدَتَيْنِ، فَلَا يُحْتَاجُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ إِلَى حَذْفِ الْفَاءِ. وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ النَّحَّاسُ، وَقَالَ: حَذْفُ الْفَاءِ فِي الْمُجَازَاةِ لَا يُجِيزُهُ كَثِيرٌ مِنَ النَّحْوِيِّينَ إِلَّا فِي ضَرُورَةِ الشِّعْرِ، كَمَا قَالَ:

Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ } “Onlar atınca, Mûsâ: 'Sizin getirdiğiniz şey sihirdir' dedi” buyruğunda "مَا" lafzı mübteda olarak ref' mahallindedir; haber ise "جِئْتُمْ بِهِ" ifadesidir. Getirdikleri sihri kınamak ve küçümsemek amacıyla takdiri şöyledir: 'Getirdiğiniz şey de neymiş öyle!' Ebû Amr'ın "آلسِّحْرُ" kıraati ise gizli bir mübtedaya dayalı olarak istifham (soru) anlamındadır ve takdiri: 'Bu sihir midir?' şeklindedir. Onun mübteda, haberin ise mahzuf olması da caizdir ki takdiri: 'Sizin getirdiğiniz şey sihir midir?' şeklinde olur. İstifham anlamında okuyanın kıraatine göre "مَا" ismi mevsul (ellezî) anlamında olamaz; zira haberi bulunmaz. Diğer kurrâ ise "السِّحْرُ" lafzını haber olarak okumuştur. Bu kıraatin delili, İbn Mes'ûd'un "مَا جِئْتُمْ بِهِ سِحْرٌ" kıraati ile Übey'in "مَا أَتَيْتُمْ بِهِ سِحْرٌ" kıraatidir. Burada "مَا" ismi mevsul anlamındadır, "جِئْتُمْ بِهِ" sıladır, "مَا" mübteda olarak ref' mahallindedir ve "السِّحْرُ" de mübtedanın haberidir. "مَا" lafzını ismi mevsul yaptığınızda mansub olamaz; çünkü sıla mevsulde amel etmez. Ferrâ ise "السِّحْرُ" kelimesinin "جِئْتُمْ" ile nasb edilmesini caiz görmüştür; bu durumda "ما" şart için olur, "جئتم" ise "ما" ile cezm mahallinde bulunur ve fa hazfedilmiştir, takdiri de şöyledir: 'Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır.' "السِّحْرُ" kelimesinin masdar olarak nasb edilmesi de caizdir; yani 'sihir olarak getirdiğiniz şey' demektir ve ardından elif-lam zaid olarak dâhil olmuştur; bu takdire göre ise fa'nın hazfine ihtiyaç kalmaz. Nehhâs bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: Cezalı (şartlı) cümlelerde fa'nın hazfedilmesini pek çok nahivci ancak şiir zaruretinde caiz görür; nitekim şöyle denilmiştir:

مَنْ يَفْعَلُ الْحَسَنَاتِ اللَّهُ يَشْكُرُهَا

Kim iyilikler yaparsa, Allah ona karşılık verir.

بَلْ رُبَّمَا قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَلْبَتَّةَ. وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سليمان يقول: حدثني محمد ابن يَزِيدَ قَالَ حَدَّثَنِي الْمَازِنِيُّ قَالَ سَمِعْتُ الْأَصْمَعِيَّ يَقُولُ: غَيَّرَ النَّحْوِيُّونَ هَذَا الْبَيْتَ، وَإِنَّمَا الرِّوَايَةُ:

Hatta onlardan bazıları: 'Bu kesinlikle caiz değildir' demiştir. Ali b. Süleyman'ın şöyle dediğini işittim: Bana Muhammed b. Yezîd anlattı, o dedi ki: Mâzinî bana anlattı, o da Asmaî'nin şöyle dediğini işittim dedi: Nahivciler bu beyti değiştirmişlerdir, rivayetin aslı ise şöyledir:

مَنْ يَفْعَلُ الْخَيْرَ فَالرَّحْمَنُ يَشْكُرُهُ

Kim hayır işlerse, Rahman ona karşılık verir.

وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَقُولُ: حَذْفُ الْفَاءِ فِي الْمُجَازَاةِ جَائِزٌ. قَالَ: وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ" وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ"." وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ" قِرَاءَتَانِ مَشْهُورَتَانِ مَعْرُوفَتَانِ. (إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ) يَعْنِي السِّحْرَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْ أَخَذَ مَضْجَعَهُ مِنَ اللَّيْلِ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ. (مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ) لَمْ يَضُرَّهُ كَيْدُ سَاحِرٍ. وَلَا تُكْتَبُ عَلَى مَسْحُورٍ إِلَّا دَفَعَ اللَّهُ عنه السحر.

Ali b. Süleyman'ın şöyle dediğini işittim: Cezâ (şartın cevabı) cümlesinde «fâ» (ف) harfinin hazfedilmesi caizdir. Şöyle dedi: Bunun delili { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizle işledikleriniz yüzündendir” [ayetidir]. { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } [«fâ» ile ve «fâ»sız olarak], meşhur ve bilinen iki kıraattir. { إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ } “Şüphesiz Allah bozguncuların işini düzeltmez” [ifadesi], sihri kastetmektedir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Kim geceleyin yatağına girer, ardından bu ayeti: { مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ } “Sizin getirdiğiniz şey sihirdir. Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır. Şüphesiz Allah, bozguncuların işini düzeltmez” okursa, hiçbir büyücünün tuzağı ona zarar vermez. Bu ayet büyülenmiş bir kimse üzerine yazıldığında da Allah mutlaka ondan sihri defeder.

[سورة يونس (١٠): آية ٨٢]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 82]

وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢)

{ وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢) } “Suçlular istemese de Allah, sözleriyle hakkı gerçekleştirecektir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ) أَيْ يُبَيِّنُهُ وَيُوَضِّحُهُ. (بِكَلِماتِهِ) أَيْ بِكَلَامِهِ وَحُجَجِهِ وَبَرَاهِينِهِ. وَقِيلَ: بِعِدَاتِهِ بِالنَّصْرِ. (وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ) مِنْ آلِ فرعون.

Yüce Allah'ın: { وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ } “Allah hakkı gerçekleştirecektir” buyruğu; yani onu açıklayıp ortaya koyacaktır demektir. { بِكَلِماتِهِ } “sözleriyle” yani kelâmı, delilleri ve bürhanlarıyla demektir. Zafer vaatleriyle olduğu da söylenmiştir. { وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ } “Suçlular istemese de” [ifadesi], Firavun hanedanından olanları [kastetmektedir].

[سورة يونس (١٠): آية ٨٣]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 83]

فَما آمَنَ لِمُوسى إِلاَّ ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ (٨٣)

{ فَما آمَنَ لِمُوسى إِلاَّ ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ (٨٣) } “Firavun ve ileri gelenlerinin kendilerine işkence etmesinden korktukları için kavminin bir kısım gençlerinden (zürriyetinden) başkası Mûsâ'ya iman etmedi. Çünkü Firavun yeryüzünde gerçekten bir zorbaydı ve o muhakkak ki haddi aşanlardandı.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ) الْهَاءُ عَائِدَةٌ عَلَى مُوسَى. قَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ لَمْ يُؤْمِنْ مِنْهُمْ أَحَدٌ، وَإِنَّمَا آمَنَ أَوْلَادُ مَنْ أُرْسِلَ مُوسَى إِلَيْهِمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، لِطُولِ الزَّمَانِ هَلَكَ الْآبَاءُ وَبَقِيَ الْأَبْنَاءُ فَآمَنُوا، وَهَذَا اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ. وَالذُّرِّيَّةُ أَعْقَابُ الْإِنْسَانِ وَقَدْ تَكْثُرُ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالذُّرِّيَّةِ مُؤْمِنِي بَنِي إِسْرَائِيلَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانُوا سِتَّمِائَةِ أَلْفٍ، وَذَلِكَ أَنَّ يَعْقُوبَ ﵇ دَخَلَ مِصْرَ فِي اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ إِنْسَانًا فَتَوَالَدُوا بِمِصْرَ حَتَّى بَلَغُوا سِتَّمِائَةِ أَلْفٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا:" مِنْ قَوْمِهِ" يَعْنِي مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ، مِنْهُمْ مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ وَخَازِنُ فِرْعَوْنَ وَامْرَأَتُهُ وَمَاشِطَةُ ابْنَتِهِ وَامْرَأَةُ خَازِنِهِ. وَقِيلَ: هُمْ أَقْوَامٌ آبَاؤُهُمْ مِنَ الْقِبْطِ، وَأُمَّهَاتُهُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُمُّوا ذُرِّيَّةً كَمَا يُسَمَّى أَوْلَادُ الْفُرْسِ الَّذِينَ تَوَالَدُوا بِالْيَمَنِ وَبِلَادِ الْعَرَبِ الْأَبْنَاءُ، لِأَنَّ أُمَّهَاتِهِمْ مِنْ غَيْرِ جِنْسِ آبَائِهِمْ، قاله الْفَرَّاءُ. وَعَلَى هَذَا فَالْكِنَايَةُ فِي" قَوْمِهِ" تَرْجِعُ إِلَى مُوسَى لِلْقَرَابَةِ مِنْ جِهَةِ الْأُمَّهَاتِ، وَإِلَى فرعون إذا كانوا من القبط. قوله تعالى: (عَلى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ) لِأَنَّهُ كَانَ مُسَلَّطًا عليهم عاتبا. (وَمَلَائِهِمْ) وَلَمْ يَقُلْ وَمَلَئِهِ، وَعَنْهُ سِتَّةُ أَجْوِبَةٍ: أَحَدُهَا- أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا كَانَ جَبَّارًا أَخْبَرَ عَنْهُ بِفِعْلِ الْجَمِيعِ. الثَّانِي- أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا ذُكِرَ عُلِمَ أَنَّ مَعَهُ غَيْرَهُ، فَعَادَ الضَّمِيرُ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ، وَهَذَا أَحَدُ قَوْلَيِ الْفَرَّاءِ. الثَّالِثُ: أَنْ تَكُونَ الْجَمَاعَةُ سُمِّيَتْ بِفِرْعَوْنَ مِثْلَ ثَمُودَ. الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: عَلَى خَوْفٍ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ، فَيَكُونُ مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ مِثْلَ:" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ" [يوسف: ٨٢]

Yüce Allah'ın: { فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ } “Firavun ve ileri gelenlerinin kendilerine işkence etmesinden korktukları için kavminin bir kısım gençlerinden (zürriyetinden) başkası Mûsâ'ya iman etmedi” buyruğundaki zamir (hâ), Mûsâ'ya racidir. Mücâhid şöyle demiştir: Yani onlardan hiç kimse iman etmedi; sadece Mûsâ'nın kendilerine peygamber olarak gönderildiği İsrâiloğullarının çocukları iman etti. Uzun zaman geçmesi sebebiyle babalar vefat etmiş, geriye oğullar kalmıştı; onlar da iman ettiler. Taberî'nin tercihi de budur. Zürriyet, insanın nesli/çocukları demektir ve çoğul için de kullanılabilir. “Zürriyet” ile İsrâiloğullarının müminlerinin kastedildiği de söylenmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onlar altı yüz bin kişi idiler. Çünkü Yâkub aleyhisselâm Mısır'a yetmiş iki kişiyle girmişti; Mısır'da üreyip çoğalarak nihayet altı yüz bin kişiye ulaştılar. İbn Abbâs yine şöyle demiştir: “Kavminden” ifadesi, Firavun'un kavminden demektir. Firavun ailesinin mümini, Firavun'un hazinedarı ile eşi, kızının kuaförü (mâşıtası) ve hazinedarının eşi bunlardandır. Bir görüşe göre de onlar, babaları Kıptîlerden, anneleri ise İsrâiloğullarından olan topluluklardı. Nitekim Yemen'de ve Arap diyarlarında doğup çoğalan Fars nesline “el-Ebnâ” (oğullar) denildiği gibi bunlara da zürriyet denmiştir; zira anneleri babalarının kavminden değildi. Bunu Ferrâ söylemiştir. Buna göre { قَوْمِهِ } “kavmi” ifadesindeki zamir, anneler cihetinden olan akrabalık sebebiyle Mûsâ'ya; eğer Kıptîlerden iseler Firavun'a raci olur. Yüce Allah'ın: { عَلى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ } “Firavun'dan korktukları için” buyruğu, [Firavun'un] onların başına musallat olmuş zorba bir kimse olması sebebiyledir. { وَمَلائِهِمْ } “ve ileri gelenlerinden [korkarak]” buyurmuş, tekil olarak “ve mele'ihî” (onun ileri gelenleri) dememiştir. Buna dair altı cevap bulunmaktadır: Birincisi: Firavun zorba bir hükümdar olduğu için, kendisinden çoğul zamiriyle haber verilmiştir. İkincisi: Firavun zikredildiğinde beraberinde başkalarının da olduğu bilindiğinden, zamir hem ona hem de onlara raci kılınmıştır; bu da Ferrâ'nın iki görüşünden biridir. Üçüncüsü: Topluluğun tıpkı Semûd örneğinde olduğu gibi “Firavun” ismiyle tesmiye edilmiş olmasıdır. Dördüncüsü: Takdirin, “Firavun ailesinden (Âl-i Fir'avn) korkarak” şeklinde olmasıdır. Bu durumda tıpkı [Yûsuf Suresi, 82. ayetteki]: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “[Halkı bulunan] şehre sor” ifadesinde olduğu gibi muzafın hazfedilmesi kabilinden olur.

وَهُوَ الْقَوْلُ الثَّانِي لِلْفَرَّاءِ. وَهَذَا الْجَوَابُ عَلَى مَذْهَبِ سِيبَوَيْهِ وَالْخَلِيلِ خَطَأٌ، لَا يَجُوزُ عِنْدَهُمَا قَامَتْ هِنْدُ، وَأَنْتَ تُرِيدُ غُلَامَهَا. الْخَامِسُ: مَذْهَبُ الْأَخْفَشِ سَعِيدٍ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ يَعُودُ عَلَى الذُّرِّيَّةِ، أَيْ مَلَأِ الذُّرِّيَّةِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ. السَّادِسُ: أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ يَعُودُ عَلَى قَوْمِهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْجَوَابُ كَأَنَّهُ أَبْلَغُهَا. (أَنْ يَفْتِنَهُمْ) وَحَّدَ" يَفْتِنَهُمْ

bu da Ferrâ'nın ikinci görüşüdür. Fakat bu cevap Sîbeveyh ve Halîl'in mezhebine göre hatalıdır; zira onların nezdinde kölesini kastettiğin halde «قَامَتْ هِنْدُ» (Hind kalktı) demek caiz değildir. Beşincisi: Ahfeş Saîd'in benimsediği görüşe göre zamir zürriyete racidir; yani zürriyetin ileri gelenleri demektir; bu da Taberî'nin tercihidir. Altıncısı: Zamirin kavmine raci olmasıdır. Nehhâs: 'Bu cevap sanki en beliğ olanıdır' demiştir. { أَنْ يَفْتِنَهُمْ } “kendilerine işkence etmesinden” ifadesinde "يَفْتِنَهُمْ"

" عَلَى الْإِخْبَارِ عَنْ فِرْعَوْنَ، أَيْ يَصْرِفُهُمْ عَنْ دِينِهِمْ بِالْعُقُوبَاتِ، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى أَنَّهُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ"- خَوْفٍ". وَلَمْ يَنْصَرِفْ فِرْعَوْنُ لِأَنَّهُ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ وَهُوَ مَعْرِفَةٌ. (وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ) أَيْ عَاتٍ مُتَكَبِّرٌ (وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ) أَيِ الْمُجَاوِزِينَ الحد في الكفر، لأنه كان عبد ادعى الربوبية.

fiilini Firavun'dan haber verme üzerine tekil kılmıştır; yani onları cezalarla dinlerinden çevirmesinden [korkarak] demektir. Bu ifade bedel-i iştimal olarak cer mahallindedir. "خَوْفٍ" kelimesi sebebiyle nasb mahallinde olması da caizdir. Firavun ismi gayri munsarıftır; çünkü yabancı (acemî) bir isimdir ve marifedir. { وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ } “Çünkü Firavun yeryüzünde gerçekten bir zorbaydı” yani azgın ve kibirliydi. { وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ } “ve o muhakkak ki haddi aşanlardandı” yani küfürde sınırı aşanlardandı; çünkü o bir kul iken ilahlık iddia etmişti.

[سورة يونس (١٠): الآيات ٨٤ الى ٨٥]

[Yûnus Suresi (10), Âyetler 84-85]

وَقالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ (٨٤) فَقالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٨٥)

{ وَقالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ (٨٤) فَقالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٨٥) } “Mûsâ dedi ki: 'Ey kavmim! Eğer Allah'a iman ettiyseniz, O'na teslim olmuşsanız artık yalnız O'na güvenip dayanın.' (84) Onlar da dediler ki: 'Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizi o zalimler topluluğu için bir imtihan vesilesi kılma!' (85)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ) أَيْ صَدَّقْتُمْ. (بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا) أَيِ اعْتَمِدُوا. (إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ) كَرَّرَ الشَّرْطَ تَأْكِيدًا، وَبَيَّنَ أَنَّ كَمَالَ الْإِيمَانِ بِتَفْوِيضِ الْأَمْرِ إِلَى اللَّهِ. (فَقالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا) أَيْ أَسْلَمْنَا أُمُورَنَا إِلَيْهِ، وَرَضِينَا بِقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ، وَانْتَهَيْنَا إِلَى أَمْرِهِ. (رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) أَيْ لَا تَنْصُرْهُمْ عَلَيْنَا، فَيَكُونُ ذَلِكَ فِتْنَةً لَنَا عَنِ الدِّينِ، أَوْ لَا تَمْتَحِنَّا بِأَنْ تُعَذِّبَنَا عَلَى أَيْدِيهِمْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى لَا تُهْلِكْنَا بِأَيْدِي أَعْدَائِنَا، وَلَا تُعَذِّبْنَا بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِكَ، فَيَقُولُ أَعْدَاؤُنَا لَوْ كَانُوا عَلَى حَقٍّ لَمْ نُسَلَّطْ عَلَيْهِمْ، فَيُفْتَنُوا. وقال أبو مجلز وأبو الضحا: يَعْنِي لَا تُظْهِرْهُمْ عَلَيْنَا فَيَرَوْا أَنَّهُمْ خَيْرٌ منا فيزدادوا طغيانا.

Yüce Allah'ın: { وَقالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ } “Mûsâ dedi ki: 'Ey kavmim! Eğer iman ettiyseniz'” yani tasdik ettiyseniz; { بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا } “Allah'a, artık yalnız O'na güvenip dayanın” yani O'na itimat edin. { إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ } “eğer teslim olmuşsanız” buyruğunda pekiştirme amacıyla şartı tekrarlamış ve imanın kemalinin işi Allah'a havale etmekle olduğunu açıklamıştır. { فَقالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا } “Onlar da dediler ki: 'Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik'” yani işlerimizi O'na teslim ettik, kazasına ve kaderine razı olduk ve O'nun emrine boyun eğdik. { رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Rabbimiz! Bizi o zalimler topluluğu için bir imtihan vesilesi kılma!” yani onları bize galip getirme ki bu durum bizim için dinden dönme imtihanı olmasın veya onların elleriyle bize azap ederek bizi imtihan etme. Mücâhid şöyle demiştir: Anlamı şudur: Bizi düşmanlarımızın eliyle helak etme, katından bir azapla da bizi cezalandırma; yoksa düşmanlarımız: 'Eğer onlar hak üzerinde olsalardı biz onlara musallat edilmezdik' derler de fitneye düşerler. Ebû Miclez ve Ebü'd-Duhâ ise: Yani onları bize üstün kılma ki kendilerini bizden daha hayırlı görüp azgınlıklarını artırmasınlar, demişlerdir.

[سورة يونس (١٠): آية ٨٦]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 86]

وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٨٦)

{ وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٨٦) } “Ve rahmetinle bizi o kâfirler topluluğundan kurtar!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ) أَيْ خَلِّصْنَا. (مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ) أَيْ مِنْ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَأْخُذُونَهُمْ بالأعمال الشاقة.

Yüce Allah'ın: { وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ } “Ve rahmetinle bizi kurtar” buyruğu; yani bizi halas eyle; { مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “o kâfirler topluluğundan” yani Firavun ve kavminden [kurtar demektir]; çünkü onlar kendilerini ağır işlerde çalıştırıyorlardı.

[سورة يونس (١٠): آية ٨٧]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 87]

وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٨٧)

{ وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٨٧) } “Mûsâ'ya ve kardeşine: 'Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın, evlerinizi kıble (namazgâh) edinin, namazı dosdoğru kılın ve müminleri müjdele!' diye vahyettik. (87)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً) فِيهِ خمس مسائل: الاولى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا" أَيِ اتَّخِذَا." لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً" يُقَالُ: بَوَّأْتُ زَيْدًا مَكَانًا وَبَوَّأْتُ لِزَيْدٍ مَكَانًا. وَالْمُبَوَّأُ الْمَنْزِلُ الْمَلْزُومُ، وَمِنْهُ بَوَّأَهُ اللَّهُ مَنْزِلًا، أَيْ أَلْزَمَهُ إِيَّاهُ وَأَسْكَنَهُ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: (مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ) قَالَ الرَّاجِزُ:

Yüce Allah'ın: { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً } “Mûsâ'ya ve kardeşine: 'Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın...' diye vahyettik” buyruğunda beş mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا } “Mûsâ'ya ve kardeşine: '...hazırlayın' diye vahyettik” buyruğu; yani edinin, demektir. { لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً } “Kavminiz için Mısır'da evler” ifadesine gelince; Arapçada (بَوَّأْتُ زَيْدًا مَكَانًا) ve (بَوَّأْتُ لِزَيْدٍ مَكَانًا) “Zeyd'e bir yer hazırladım/yerleştirdim” denir. "Mübevve'" (مُبَوَّأ), yerleşilip ayrılınmayan konuttur. “Allah onu bir konuta yerleştirdi” anlamında (بَوَّأَهُ اللَّهُ مَنْزِلًا) denmesi de bundandır; yani orayı ona mekân kıldı ve iskân etti demektir. Hadisteki: (مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ) “Kim benim üzerime kasten yalan söylerse cehennemdeki yerine hazırlansın (oraya yerleşsin)” ifadesi de bu köktendir. Recez şairi şöyle demiştir:

نَحْنُ بَنُو عَدْنَانَ لَيْسَ شَكُّ ... تَبَوَّأَ الْمَجْدُ بِنَا وَالْمُلْكُ

Biz Adnân oğullarıyız, şüphe yok... Yücelik ve mülk bizimle yerleşip mekân tuttu.

وَمِصْرُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هِيَ الْإِسْكَنْدَرِيَّةُ، فِي قَوْلِ مُجَاهِدٍ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِنَّهُ الْبَلَدُ الْمُسَمَّى مِصْرُ، وَمِصْرُ مَا بَيْنَ الْبَحْرِ إِلَى أُسْوَانَ، وَالْإِسْكَنْدَرِيَّةُ مِنْ أَرْضِ مِصْرَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً) قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: كَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ لَا يُصَلُّونَ إِلَّا فِي مَسَاجِدِهِمْ وَكَنَائِسِهِمْ وَكَانَتْ ظَاهِرَةً، فَلَمَّا أُرْسِلَ مُوسَى أَمَرَ فِرْعَوْنُ بِمَسَاجِدِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَخُرِّبَتْ كُلُّهَا وَمُنِعُوا مِنَ الصَّلَاةِ، فَأَوْحَى اللَّهُ إلى موسى وهارون أن اتخذا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ بُيُوتًا بِمِصْرَ، أَيْ مَسَاجِدَ، وَلَمْ يُرِدِ الْمَنَازِلَ الْمَسْكُونَةَ. هَذَا قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ وَابْنِ زَيْدٍ وَالرَّبِيعِ وَأَبِي مَالِكٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِمْ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّ الْمَعْنَى: وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ يُقَابِلُ بَعْضُهَا بَعْضًا. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ، أَيِ اجْعَلُوا مَسَاجِدَكُمْ إِلَى الْقِبْلَةِ، قِيلَ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ، وَهِيَ قِبْلَةُ الْيَهُودِ إِلَى الْيَوْمِ، قَالَهُ ابْنُ بَحْرٍ. وَقِيلَ الْكَعْبَةُ. عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: وَكَانَتِ الْكَعْبَةُ قِبْلَةَ مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقِبْلَةَ فِي الصَّلَاةِ كَانَتْ شَرْعًا لِمُوسَى ﵇، وَلَمْ تَخْلُ الصَّلَاةُ عَنْ شَرْطِ الطَّهَارَةِ وَسَتْرِ الْعَوْرَةِ وَاسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ، فَإِنَّ ذَلِكَ أَبْلَغُ فِي التَّكْلِيفِ وَأَوْفَرُ لِلْعِبَادَةِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ صَلُّوا فِي بُيُوتِكُمْ سِرًّا لِتَأْمَنُوا، وَذَلِكَ حِينَ أَخَافَهُمْ فِرْعَوْنُ فَأُمِرُوا بِالصَّبْرِ وَاتِّخَاذِ الْمَسَاجِدِ فِي الْبُيُوتِ،

Mücâhid'in görüşüne göre bu ayetteki Mısır, İskenderiye'dir. Dahhâk ise şöyle demiştir: Bu, Mısır adı verilen ülkedir; Mısır, denizden Asvan'a kadar olan yerdir ve İskenderiye de Mısır toprağındandır. İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً } “...evlerinizi kıble kılın” buyruğu. Müfessirlerin çoğunluğu şöyle demiştir: İsrailoğulları sadece açıkta bulunan mescidlerinde ve havralarında namaz kılarlardı. Mûsâ peygamber olarak gönderilince Firavun İsrailoğullarının mescidlerini emredip hepsini yıktırdı ve onların namaz kılmalarını yasakladı. Bunun üzerine Allah, Mûsâ ve Hârûn'a, İsrailoğulları için Mısır'da evler yani mescidler edinmelerini vahyetti; oturulan evleri kastetmedi. Bu görüş İbrâhîm, İbn Zeyd, Rebî', Ebû Mâlik, İbn Abbâs ve diğerlerinden nakledilmiştir. İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr'den anlamın: “Evlerinizi birbirine karşılıklı yapın” şeklinde olduğu da rivayet edilmiştir. Birinci görüş daha sahihtir; yani “mescidlerinizi kıbleye doğru yapın” demektir. İbn Bahr'ın nakline göre bunun Beytülmakdis olduğu söylenmiştir ki bugüne kadar Yahudilerin kıblesidir. Kâbe olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Kâbe, Mûsâ ve beraberindekilerin kıblesiydi. Bu durum, namazda kıblenin Mûsâ aleyhisselâm için bir şeriat olduğuna, namazın taharet (temizlik), avret yerini örtme ve kıbleye yönelme şartından hali olmadığına delalet eder; zira bu durum mükellefiyette daha tesirli ve ibadet için daha eksiksizdir. Bir görüşe göre de anlam şudur: Güvende olmanız için evlerinizde gizlice namaz kılın. Bu durum Firavun onları korkuttuğu zaman olmuştu; böylece sabretmekle, evlerde mescidler edinmekle,

وَالْإِقْدَامِ عَلَى الصَّلَاةِ، وَالدُّعَاءِ إِلَى أَنْ يُنْجِزَ اللَّهُ وَعْدَهُ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:" قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا" الْآيَةَ. وَكَانَ مِنْ دِينِهِمْ أَنَّهُمْ لَا يُصَلُّونَ إِلَّا فِي الْبِيَعِ وَالْكَنَائِسِ مَا دَامُوا عَلَى أَمْنٍ، فَإِذَا خَافُوا فَقَدْ أُذِنَ لَهُمْ أَنْ يُصَلُّوا فِي بُيُوتِهِمْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالْأَوَّلُ أَظْهَرَ الْقَوْلَيْنِ، لِأَنَّ الثَّانِي دَعْوَى. قُلْتُ: قَوْلُهُ:" دَعْوَى" صَحِيحٌ، فَإِنَّ فِي الصَّحِيحِ قَوْلَهُ ﵇: (جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا) وَهَذَا مِمَّا خُصَّ بِهِ دُونَ الْأَنْبِيَاءِ، فَنَحْنُ بِحَمْدِ اللَّهِ نُصَلِّي فِي الْمَسَاجِدِ وَالْبُيُوتِ، وَحَيْثُ أَدْرَكَتْنَا الصَّلَاةُ، إِلَّا أَنَّ النَّافِلَةَ فِي الْمَنَازِلِ أَفْضَلُ مِنْهَا فِي الْمَسَاجِدِ، حَتَّى الرُّكُوعَ قَبْلَ الْجُمُعَةِ وَبَعْدَهَا. وَقَبْلَ الصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ وَبَعْدَهَا، إِذِ النَّوَافِلُ يَحْصُلُ فِيهَا الرِّيَاءُ، وَالْفَرَائِضُ لَا يَحْصُلُ فِيهَا ذَلِكَ، وَكُلَّمَا خَلَصَ الْعَمَلُ مِنَ الرِّيَاءِ كَانَ أَوْزَنَ وَأَزْلَفَ عِنْدَ اللَّهِ ﷾. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ قَالَ: سَأَلْتُ عَائِشَةَ عَنْ صَلَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنْ تَطَوُّعِهِ قَالَتْ: (كَانَ يُصَلِّي فِي بَيْتِي قَبْلَ الظُّهْرِ أَرْبَعًا، ثُمَّ يَخْرُجُ فَيُصَلِّي بِالنَّاسِ، ثُمَّ يَدْخُلُ فَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ، وَكَانَ يُصَلِّي بِالنَّاسِ الْمَغْرِبَ، ثُمَّ يَدْخُلُ فَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ يُصَلِّي بِالنَّاسِ الْعِشَاءَ، وَيَدْخُلُ بَيْتِي فَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ .. (الْحَدِيثَ. وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ قَبْلَ الظُّهْرِ سَجْدَتَيْنِ وَبَعْدَهَا سَجْدَتَيْنِ وَبَعْدَ الْمَغْرِبِ سَجْدَتَيْنِ، فَأَمَّا الْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ وَالْجُمُعَةُ فَصَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي بَيْتِهِ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أُتِيَ مَسْجِدَ بَنِي الْأَشْهَلِ فَصَلَّى فِيهِ الْمَغْرِبَ، فَلَمَّا قَضَوْا صَلَاتَهُمْ رَآهُمْ يُسَبِّحُونَ بَعْدَهَا فَقَالَ: (هَذِهِ صَلَاةُ الْبُيُوتِ). الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ مِنْ هَذَا الْبَابِ فِي قِيَامِ رَمَضَانَ، هَلْ إِيقَاعُهُ فِي الْبَيْتِ أَفْضَلُ أَوْ فِي الْمَسْجِدِ؟ فَذَهَبَ مَالِكٌ إِلَى أَنَّهُ فِي الْبَيْتِ أَفْضَلُ لِمَنْ قَوِيَ عَلَيْهِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو يُوسُفَ وَبَعْضُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ. وَذَهَبَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ وَأَحْمَدُ وَبَعْضُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ إِلَى أَنَّ حُضُورَهَا فِي الْجَمَاعَةِ أَفْضَلُ. وَقَالَ اللَّيْثُ: لَوْ قَامَ النَّاسُ فِي بُيُوتِهِمْ وَلَمْ يَقُمْ أحد في المسجد

[namaz kıldıkları ve korktukları zaman buna cüret edemedikleri için evlerini mescid edinmeleri] ve namaza devam edip Allah vaadini yerine getirinceye kadar dua etmeleridir. Nitekim { قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا } “Mûsâ kavmine: 'Allah'tan yardım dileyin ve sabredin' dedi” ayetiyle kastedilen de budur. Güvende oldukları müddetçe sadece havralarda ve kiliselerde namaz kılmaları onların dinî bir kuralıydı; korktuklarında ise evlerinde namaz kılmalarına izin verilmişti. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu iki görüşten daha zahir olanı birincisidir; çünkü ikincisi delilsiz bir iddiadır. Ben derim ki: Onun [bu görüş için] 'iddia' demesi doğrudur; zira Sahîh'te Peygamber aleyhisselâm'ın: « جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا » «Yeryüzü bana mescid ve temiz kılındı» buyruğu yer almaktadır. Bu da diğer peygamberlerin değil, sadece ona verilmiş bir hususiyettir. Bizler ise Allah'a hamdolsun mescidlerde, evlerde ve namaz vaktine nerede erişirsek orada namaz kılarız. Ne var ki evlerde nafile kılmak, mescidlerde kılmaktan daha faziletlidir; hatta cuma namazından önceki ve sonraki rekâtlar ile farz namazlardan önceki ve sonraki rekâtlar da böyledir. Çünkü nafilelere riya karışabilir, farzlarda ise böyle bir durum olmaz. Bir amel riyadan ne kadar arınmış olursa Allah azze ve celle katında o kadar ağır ve daha yaklaştırıcı olur. Müslim, Abdullah b. Şakîk'ten şöyle rivayet etmiştir: Âişe'ye Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in nafile namazını sordum; şöyle dedi: « كَانَ يُصَلِّي فِي بَيْتِي قَبْلَ الظُّهْرِ أَرْبَعًا، ثُمَّ يَخْرُجُ فَيُصَلِّي بِالنَّاسِ، ثُمَّ يَدْخُلُ فَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ، وَكَانَ يُصَلِّي بِالنَّاسِ الْمَغْرِبَ، ثُمَّ يَدْخُلُ فَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ يُصَلِّي بِالنَّاسِ الْعِشَاءَ، وَيَدْخُلُ بَيْتِي فَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ » «Öğleden önce benim evimde dört rekât kılar, sonra çıkıp insanlara namaz kıldırır, ardından [eve] girip iki rekât kılardı. İnsanlara akşam namazını kıldırır, sonra [eve] girip iki rekât kılardı. İnsanlara yatsı namazını kıldırır, sonra evime girip iki rekât kılardı...» (hadisin devamı). İbn Ömer'den de şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte öğleden önce iki secde (rekât), öğleden sonra iki secde ve akşamdan sonra iki secde kıldım. Akşam, yatsı ve cuma namazı [sonrasındaki sünnetleri] ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte onun evinde kıldım. Ebû Dâvûd'un Kâ'b b. Ucre'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Eşhel Mescidi'ne gelip orada akşam namazını kıldırdı. Namazı bitirdiklerinde onların [akşamın] ardından nafile namaz kıldıklarını gördü ve: « هَذِهِ صَلَاةُ الْبُيُوتِ » «Bu, evlerin namazıdır» buyurdu. Üçüncü Mesele: Âlimler bu konu bağlamında ramazan kıyamı (teravih namazı) hususunda, bunun evde eda edilmesinin mi yoksa mescidde kılınmasının mı daha faziletli olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, buna gücü yeten kimse için evde kılınmasının daha faziletli olduğu görüşüne varmıştır; Ebû Yûsuf ve Şâfiî'nin bazı ashabı da bu görüştedir. İbn Abdilhakem, Ahmed ve Şâfiî'nin bazı ashabı ise cemaatle hazır bulunmanın daha faziletli olduğu görüşünü benimsemişlerdir. Leys ise şöyle demiştir: Şayet insanlar evlerinde kılsalar ve mescidde hiç kimse kılmasa

لَا يَنْبَغِي أَنْ يَخْرُجُوا إِلَيْهِ. وَالْحُجَّةُ لِمَالِكٍ وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِ قَوْلُهُ ﷺ فِي حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: (فَعَلَيْكُمْ بِالصَّلَاةِ فِي بُيُوتِكُمْ فَإِنَّ خَيْرَ صَلَاةِ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ إِلَّا الْمَكْتُوبَةَ) خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ. احْتَجَّ الْمُخَالِفُ بِأَنَّ النَّبِيُّ ﷺ قَدْ صَلَّاهَا فِي الْجَمَاعَةِ فِي الْمَسْجِدِ، ثُمَّ أَخْبَرَ بِالْمَانِعِ الَّذِي مَنَعَ مِنْهُ عَلَى الدَّوَامِ عَلَى ذَلِكَ، وَهُوَ خَشْيَةُ أَنْ تُفْرَضَ عَلَيْهِمْ فَلِذَلِكَ قَالَ لَهُمْ: (فَعَلَيْكُمْ بِالصَّلَاةِ فِي بُيُوتِكُمْ). ثُمَّ إِنَّ الصَّحَابَةَ كَانُوا يُصَلُّونَهَا فِي الْمَسْجِدِ أَوْزَاعًا مُتَفَرِّقِينَ، إِلَى أَنْ جَمَعَهُمْ عُمَرُ عَلَى قَارِئٍ وَاحِدٍ فَاسْتَقَرَّ الْأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ وَثَبَتَ سُنَّةً. الرَّابِعَةُ- وَإِذَا تَنَزَّلْنَا عَلَى أَنَّهُ كَانَ أُبِيحَ لَهُمْ أَنْ يُصَلُّوا فِي بُيُوتِهِمْ إِذَا خَافُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَيُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى أَنَّ الْمَعْذُورَ بِالْخَوْفِ وَغَيْرِهِ يَجُوزُ لَهُ تَرْكُ الْجَمَاعَةِ وَالْجُمُعَةِ. وَالْعُذْرُ الَّذِي يُبِيحُ لَهُ ذَلِكَ كَالْمَرَضِ الْحَابِسِ، أَوْ خَوْفِ زِيَادَتِهِ، أَوْ خَوْفِ جَوْرِ السلطان فِي مَالٍ أَوْ بَدَنٍ دُونَ الْقَضَاءِ عَلَيْهِ بِحَقٍّ. وَالْمَطَرُ الْوَابِلُ مَعَ الْوَحْلِ عُذْرٌ إِنْ لَمْ يَنْقَطِعْ، وَمَنْ لَهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ قَدْ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مَنْ يُمَرِّضُهُ، وَقَدْ فَعَلَ ذَلِكَ ابْنُ عُمَرَ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ) قِيلَ: الْخِطَابُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ. وَقِيلَ لِمُوسَى ﵇، وَهُوَ أَظْهَرُ، أَيْ بَشِّرْ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِأَنَّ اللَّهَ سَيُظْهِرُهُمْ عَلَى عَدُوِّهِمْ.

mescide çıkmamaları doğru olmaz. Mâlik ve onun gibi düşünenlerin delili, Zeyd b. Sâbit'in hadisinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (فَعَلَيْكُمْ بِالصَّلَاةِ فِي بُيُوتِكُمْ فَإِنَّ خَيْرَ صَلَاةِ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ إِلَّا الْمَكْتُوبَةَ) “Evlerinizde namaz kılmaya bakın; zira farz namaz hariç, kişinin en hayırlı namazı evinde kıldığıdır” buyruğudur. Bunu Buhârî rivayet etmiştir. Karşı görüşte olanlar ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu mescidde cemaatle kıldırdığını, sonra buna sürekli devam etmesine engel olan sebebi, yani kendilerine farz kılınmasından korkmasını haber verdiğini, işte bu yüzden onlara: “Evlerinizde namaz kılmaya bakın” dediğini delil getirmişlerdir. Ayrıca sahabe, Ömer onları tek bir kâri (imam) etrafında toplayıncaya kadar mescidde dağınık gruplar halinde bu namazı kılıyorlardı; nihayet mesele bu şekilde yerleşti ve sünnet olarak sabit oldu. Dördüncü Mesele: Şayet canlarından korktuklarında evlerinde namaz kılmalarının mubah kılındığı kabul edilirse, bundan korku vb. bir mazereti bulunan kimsenin cemaati ve cuma namazını terk etmesinin caiz olduğuna delil getirilir. Kişiye bunu mubah kılan mazeret; evden çıkmayı engelleyen hastalık yahut hastalığın artması korkusu veya haksız yere mal ya da bedene sultanın zulmetmesi korkusu gibidir (üzerine hak terettüp eden hüküm müstesna). Çamurla birlikte şiddetli yağmur da dinmediği sürece bir mazerettir. Ölüm döşeğinde olan ve kendisine bakacak kimsesi bulunmayan yakın bir dostu/akrabası olan kimse için de bu geçerlidir; nitekim İbn Ömer böyle yapmıştır. Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “...ve müminleri müjdele!” buyruğu. Hitabın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e olduğu söylenmiştir. Mûsâ aleyhisselâm'a olduğu da söylenmiştir ki daha açık olan budur; yani İsrailoğullarına, Allah'ın kendilerini düşmanlarına karşı muzaffer kılacağını müjdele, demektir.

[سورة يونس (١٠): آية ٨٨]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 88]

وَقالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالاً فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٨٨)

{ وَقالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالاً فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٨٨) } “Mûsâ dedi ki: 'Rabbimiz! Gerçekten sen Firavun'a ve ileri gelenlerine dünya hayatında ziynet ve mallar verdin. Rabbimiz! [Sonuçta] senin yolundan saptırsınlar diye [mi]? Rabbimiz! Onların mallarını silip süpür ve kalplerini sıkıştır (katılaştır) ki, o acıklı azabı görünceye kadar iman etmesinler!' (88)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ) " آتَيْتَ" أَيْ أَعْطَيْتَ. (زِينَةً وَأَمْوالًا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا) أَيْ مَالَ الدُّنْيَا، وَكَانَ لَهُمْ مِنْ فُسْطَاطِ مِصْرَ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ جِبَالٌ فِيهَا مَعَادِنُ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالزَّبَرْجَدِ والزمرد والياقوت.

Yüce Allah'ın: { وَقالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ } “Mûsâ dedi ki: 'Rabbimiz! Gerçekten sen Firavun'a ve ileri gelenlerine... verdin'” buyruğundaki { آتَيْتَ }, yani ihsan ettin [demektir]. { زِينَةً وَأَمْوالًا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “...dünya hayatında ziynet ve mallar” yani dünya malı verdin. Fustat-ı Mısır'dan Habeşistan topraklarına kadar altın, gümüş, zebercet, zümrüt ve yakut madenleri bulunan dağları vardı.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ) اخْتُلِفَ فِي هَذِهِ اللَّامِ، وَأَصَحُّ مَا قِيلَ فِيهَا- وَهُوَ قَوْلُ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ- أَنَّهَا لَامُ الْعَاقِبَةِ وَالصَّيْرُورَةِ، وَفِي الْخَبَرِ (إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَى مَلَكًا يُنَادِي كُلَّ يَوْمٍ لِدُوا لِلْمَوْتِ وَابْنُوا لِلْخَرَابِ). أَيْ لَمَّا كَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهِمْ إِلَى الضَّلَالِ صَارَ كَأَنَّهُ أَعْطَاهُمْ لِيُضِلُّوا. وَقِيلَ: هِيَ لَامُ كَيْ أَيْ أَعْطَيْتَهُمْ لِكَيْ يَضِلُّوا وَيَبْطَرُوا وَيَتَكَبَّرُوا. وَقِيلَ: هِيَ لَامُ أَجْلٍ، أَيْ أَعْطَيْتَهُمْ لِأَجْلِ إِعْرَاضِهِمْ عَنْكَ فَلَمْ يَخَافُوا أَنْ تُعْرِضَ عَنْهُمْ. وَزَعَمَ قَوْمٌ أَنَّ الْمَعْنَى: أَعْطَيْتَهُمْ ذَلِكَ لِئَلَّا يَضِلُّوا، فَحُذِفَتْ لَا كَمَا قَالَ ﷿: (يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا). وَالْمَعْنَى: لِأَنْ لَا تَضِلُّوا. قَالَ النَّحَّاسُ: ظَاهِرُ هَذَا الْجَوَابِ حَسَنٌ، إِلَّا أَنَّ الْعَرَبَ لَا تَحْذِفُ" لَا" إِلَّا مَعَ أَنْ، فَمَوَّهَ صَاحِبُ هَذَا الْجَوَابِ بِقَوْلِهِ ﷿:" أَنْ تَضِلُّوا". وَقِيلَ: اللَّامُ لِلدُّعَاءِ، أَيِ ابْتَلِهِمْ بِالضَّلَالِ عَنْ سَبِيلِكَ، لِأَنَّ بَعْدَهُ:" اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ". وَقِيلَ: الْفِعْلُ مَعْنَى الْمَصْدَرِ أَيْ إِضْلَالُهُمْ كَقَوْلِهِ ﷿:" لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ". قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ:" لِيُضِلُّوا" بِضَمِّ الْيَاءِ مِنَ الْإِضْلَالِ، وَفَتَحَهَا الْبَاقُونَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ) أَيْ عاقبهم عل كُفْرِهِمْ بِإِهْلَاكِ أَمْوَالِهِمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: طَمْسُ الشَّيْءِ إِذْهَابُهُ عَنْ صُورَتِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: صَارَتْ أَمْوَالُهُمْ وَدَرَاهِمُهُمْ حِجَارَةً مَنْقُوشَةً كَهَيْئَتِهَا صِحَاحًا وَأَثْلَاثًا وَأَنْصَافًا، وَلَمْ يَبْقَ لَهُمْ مَعْدِنٌ إِلَّا طَمَسَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَلَمْ يَنْتَفِعْ بِهِ أَحَدٌ بَعْدُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: بَلَغَنَا أَنَّ أَمْوَالَهُمْ وَزُرُوعَهُمْ صَارَتْ حِجَارَةً. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعَطِيَّةُ: أَهْلَكَهَا حَتَّى لَا تُرَى، يُقَالُ: عَيْنٌ مَطْمُوسَةٌ، وَطُمِسَ الْمَوْضِعُ إِذَا عَفَا وَدَرَسَ. وَقَالَ ابْنُ زيد: صارت دنانير هم ودراهمهم وفرشهم وكل شي لهم حجارة. محمد ابن كَعْبٍ: وَكَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ يَكُونُ مَعَ أَهْلِهِ فِي فِرَاشِهِ وَقَدْ صَارَا حَجَرَيْنِ، قَالَ: وَسَأَلَنِي عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَدَعَا بِخَرِيطَةٍ أُصِيبَتْ بِمِصْرَ فَأَخْرَجَ مِنْهَا الْفَوَاكِهَ وَالدَّرَاهِمَ وَالدَّنَانِيرَ وَإِنَّهَا لَحِجَارَةٌ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: وَكَانَتْ إِحْدَى الْآيَاتِ التِّسْعِ. (وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيِ امْنَعْهُمُ الْإِيمَانَ. وَقِيلَ: قَسِّهَا وَاطْبَعْ عَلَيْهَا حَتَّى لَا تَنْشَرِحَ لِلْإِيمَانِ، وَالْمَعْنَى

Yüce Allah'ın: { رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ } “Rabbimiz! Senin yolundan saptırsınlar diye...” buyruğundaki bu [kelimenin başındaki] lâm (ل) harfi hakkında ihtilaf edilmiştir. Bu hususta söylenen en sahih görüş -ki bu Halîl ve Sîbeveyh'in görüşüdür- bunun lâm-ı âkıbet ve sayrûret (sonuç bildiren lâm) olduğudur. Rivayette de şöyle gelmiştir: « إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَى مَلَكًا يُنَادِي كُلَّ يَوْمٍ لِدُوا لِلْمَوْتِ وَابْنُوا لِلْخَرَابِ » «Şüphesiz Yüce Allah'ın her gün: 'Ölüm için doğurun, harabe için bina yapın!' diye seslenen bir meleği vardır.» Yani işlerinin sonu sapkınlığa varacağı için, sanki onlara [malları] saptırsınlar diye vermiş gibi olmuştur. Bir diğer görüşe göre bu, lâm-ı key (sebep bildiren lâm)dir; yani sapıtsınlar, şımarsınlar ve büyüklük taslasınlar diye onlara verdin [demektir]. Bir görüşe göre de lâm-ı ecl (gerekçe bildiren lâm)dir; yani senden yüz çevirmeleri sebebiyle onlara verdin, onlar da senin kendilerinden yüz çevirmenden korkmadılar [demektir]. Bir topluluk ise anlamın: 'Sapmasınlar diye onlara bunu verdin' şeklinde olduğunu, Yüce Allah'ın: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } “Allah, sapmayasınız diye size açıklıyor” buyruğunda olduğu gibi [burada da] 'lâ' (لا) edatının hazfedildiğini (düşürüldüğünü) ileri sürmüştür. Buradaki mana: { لِأَنْ لَا تَضِلُّوا } 'sapmayasınız diye' demektir. en-Nahhâs şöyle der: Bu cevabın zahiri güzeldir; ancak Araplar 'lâ' (لا) edatını sadece 'en' (أَنْ) ile birlikte hazfederler. Bu cevabın sahibi, Yüce Allah'ın { أَنْ تَضِلُّوا } “sapmayasınız diye” buyruğuyla meseleyi karıştırmıştır. Bir diğer görüşe göre bu lâm, dua içindir; yani 'onları senin yolundan sapmakla imtihan et / saptır' [demektir]; çünkü peşinden: { اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ } “onların mallarını yok et ve [kalplerini] sık” buyruğu gelmektedir. Bir görüşe göre de fiil masdar anlamındadır, yani Yüce Allah'ın: { لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ } “onlardan yüz çevirmeniz için” buyruğundaki gibi 'onların saptırması' anlamındadır. Kûfeliler, idlâl (saptırmak) kökünden [muzari fiilin] yâ harfini ötre ile { لِيُضِلُّوا } şeklinde okumuşlar, diğer [kıraat imamları] ise fetha ile okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ } “Rabbimiz! Onların mallarını silip süpür (yok et)” buyruğu, mallarını helak etmek suretiyle inkârları sebebiyle onları cezalandır demektir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bir şeyi tams etmek (طَمْس), onu kendi suret ve şeklinden çıkarmaktır. İbn Abbâs ve Muhammed b. Kâ'b şöyle demişlerdir: Onların malları ve dirhemleri; tam, üçte bir ve yarımlık olarak kendi şekilleri üzere oyulmuş/işlenmiş taşlar haline geldi. Onların hiçbir madeni kalmadı ki Allah onu tams etmiş (taşlaştırmış) olmasın; böylece ondan sonra hiç kimse o madenlerden faydalanamadı. Katâde ise şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre onların malları ve ekinleri taş haline gelmiştir. Mücâhid ve Atiyye: 'Görünmeyecek şekilde onları helak etti' demişlerdir. Nitekim kör olmuş göze { عَيْنٌ مَطْمُوسَةٌ }, izi silinip yok olan yere de { طُمِسَ الْمَوْضِعُ } denir. İbn Zeyd şöyle demiştir: Dînarları, dirhemleri, yatakları ve kendilerine ait olan her şey taşa dönüştü. Muhammed b. Kâ'b şöyle demiştir: Onlardan bir adam yatağında hanımıyla birlikte bulunurken ikisi de iki taş haline gelivermişti. [Muhammed b. Kâ'b] dedi ki: Ömer b. Abdilazîz bana bunu sordu, ben de ona anlattım. Bunun üzerine Mısır'da ele geçirilmiş olan bir çıkın getirtti; içinden meyveleri, dirhemleri ve dînarları çıkardı ki hepsi gerçekten taştı. es-Süddî de şöyle demiştir: Bu, [Mûsâ'ya verilen] dokuz mucizeden biriydi. { وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Ve kalplerini sıkıca bağla (katılaştır)” buyruğu hakkında İbn Abbâs: 'Yani onlara imanı nasip etme / imandan men et' demiştir. 'İmana açılmasın diye kalplerini katılaştır ve üzerlerini mühürle' şeklinde de açıklanmıştır. Mana...

وَاحِدٌ." فَلا يُؤْمِنُوا" قِيلَ: هُوَ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ:" لِيُضِلُّوا" أَيْ آتَيْتَهُمُ النِّعَمَ لِيُضِلُّوا وَلَا يُؤْمِنُوا، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَالْمُبَرِّدُ. وَعَلَى هَذَا لَا يكون فيه من معنى الدعاء شي. وَقَوْلُهُ: (رَبَّنَا اطْمِسْ، وَاشْدُدْ) كَلَامٌ مُعْتَرِضٌ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ دُعَاءٌ، فَهُوَ فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ عِنْدَهُمْ، أَيِ اللَّهُمَّ فَلَا يُؤْمِنُوا، أَيْ فَلَا آمَنُوا. وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:

birdir. { فَلا يُؤْمِنُوا } “İman etmesinler” buyruğunun { لِيُضِلُّوا } “saptırsınlar diye” sözüne atıf olduğu; yani saptırsınlar ve iman etmesinler diye onlara nimetleri verdin [anlamında olduğu] söylenmiştir; bunu Zeccâc ve el-Muberred söylemiştir. Bu yaklaşıma göre bu ifadede duadan hiçbir anlam bulunmaz. { رَبَّنَا اطْمِسْ، وَاشْدُدْ } “Rabbimiz! Mallarını yok et ve kalplerini sıkıştır” buyruğu ise ara cümledir. Ferrâ, Kisâî ve Ebû Ubeyde ise şöyle demişlerdir: Bu bir duadır ve onlara göre cezm mahallindedir; yani “Allah'ım, iman etmesinler!” yani “iman etmeyeyazmasınlar” demektir. A'şâ'nın şu sözü de bu kabildendir:

فلا ينبسط من بين عينيك ما انزوى ... وَلَا تَلْقَنِي إِلَّا وَأَنْفُكَ رَاغِمُ

İki gözünün arasındaki o çatıklık açılmasın... Ve burnun sürtülmüş olmaksızın karşıma çıkmayasın!

أَيْ لَا انْبَسَطَ. وَمَنْ قَالَ" لِيُضِلُّوا" دُعَاءٌ- أَيِ ابْتَلِهِمْ بِالضَّلَالِ- قَالَ: عَطَفَ عَلَيْهِ" فَلا يُؤْمِنُوا". وَقِيلَ: هُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ لِأَنَّهُ جَوَابُ الْأَمْرِ، أَيْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُوا. وَهَذَا قَوْلُ الْأَخْفَشِ وَالْفَرَّاءِ أَيْضًا، وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:

Yani “açılmasın” demektir. { لِيُضِلُّوا } ifadesinin dua olduğunu yani “onları sapıklıkla imtihan et” anlamına geldiğini söyleyen kimse; { فَلا يُؤْمِنُوا } ifadesinin de ona atfedildiğini söylemiştir. Bunun emir kipine cevap olduğu için nasb mahallinde olduğu da söylenmiştir; yani “kalplerini sıkılaştır ki iman etmesinler” demektir. Bu, Ahfeş ile Ferrâ'nın da görüşüdür. Ferrâ şu beyti inşâd etmiştir:

يَا نَاقُ سِيرِي عَنَقًا فَسِيحَا ... إِلَى سُلَيْمَانَ فَنَسْتَرِيحَا

Ey dişi deve! Hızlı ve geniş adımlarla yürü, Süleyman'a varalım da rahat edelim.

فَعَلَى هَذَا حُذِفَتِ النُّونُ لِأَنَّهُ مَنْصُوبٌ. (حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ الْغَرَقُ. وَقَدِ اسْتَشْكَلَ بَعْضُ النَّاسِ هَذِهِ الْآيَةَ فَقَالَ: كَيْفَ دَعَا عَلَيْهِمْ وَحُكْمُ الرُّسُلِ اسْتِدْعَاءُ إِيمَانِ قَوْمِهِمْ، فَالْجَوَابُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَدْعُوَ نَبِيٌّ عَلَى قَوْمِهِ إِلَّا بِإِذْنٍ مِنَ اللَّهِ، وَإِعْلَامٍ أَنَّهُ لَيْسَ فِيهِمْ مَنْ يُؤْمِنُ وَلَا يَخْرُجُ مِنْ أَصْلَابِهِمْ مَنْ يُؤْمِنُ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ لِنُوحٍ ﵇:" أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ" [هود: ٣٦] وَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ:" رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً" [الآية] [نوح: ٢٦]. والله أعلم.

Buna göre mensub olduğu için nûn harfi hazfedilmiştir. { حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “...o acıklı azabı görünceye kadar” buyruğunda İbn Abbâs: Bu, boğulmaktır, demiştir. Bazı insanlar bu ayeti müşkil görerek: “Elçilerin görevi kavimlerini imana davet etmek iken nasıl onlara beddua etmiştir?” demişlerdir. Cevap şudur: Bir peygamberin kendi kavmine beddua etmesi ancak Allah'ın izniyle ve kavmi içinde artık kimsenin iman etmeyeceğini ve onların nesillerinden de iman edecek kimsenin çıkmayacağını bildirmesiyle caiz olur. Bunun delili Nûh aleyhisselâm'a söylenen: { أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ } “Kavminden daha önce iman etmiş olanlar dışında hiç kimse kesinlikle iman etmeyecektir” [Hûd 36] ayetidir. İşte bunun üzerine Nûh: { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” [Nûh 26] demiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة يونس (١٠): آية ٨٩]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 89]

قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقِيما وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٨٩)

{ قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقِيما وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٨٩) } “[Allah] buyurdu ki: 'İkinizin de duası kabul edilmiştir. O halde dosdoğru olun ve sakın bilmeyenlerin yoluna uymayın!' (89)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما) قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: دَعَا مُوسَى وَأَمَّنَ هَارُونُ، [فَسُمِّيَ هَارُونُ] وَقَدْ أَمَّنَ عَلَى الدُّعَاءِ دَاعِيًا. وَالتَّأْمِينُ عَلَى الدُّعَاءِ أَنْ يقول آمين، فقولك آمين

Yüce Allah’ın: { قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما } “[Allah] buyurdu ki: 'İkinizin de duası kabul edilmiştir'” buyruğu hakkında Ebu’l-Âliye şöyle demiştir: Mûsâ dua etti, Hârûn da âmin dedi; duaya âmin dediği için [Hârûn da] dua eden olarak isimlendirildi. Duaya âmin demek (te’mîn), kişinin “Âmîn” demesidir; nitekim senin “Âmîn” demen...

دُعَاءٌ، أَيْ يَا رَبِّ اسْتَجِبْ لِي. وَقِيلَ: دَعَا هَارُونُ مَعَ مُوسَى أَيْضًا. وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: رُبَّمَا خَاطَبَتِ الْعَرَبُ الْوَاحِدَ بِخِطَابِ الِاثْنَيْنِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

bir duadır; yani “Ey Rabbim, bana icabet et/duamı kabul buyur!” demektir. Hârûn'un da Mûsâ ile birlikte dua ettiği söylenmiştir. Meânî âlimleri şöyle demiştir: Bazen Araplar tek kişiye iki kişiye hitap eder gibi hitap ederler. Şair şöyle demiştir:

فَقُلْتُ لِصَاحِبِي لَا تُعْجِلَانَا ... بِنَزْعِ أُصُولِهِ فَاجْتَزَّ شِيحَا

Arkadaşıma dedim ki: Acele ettirmeyin bizi Köklerini sökmekle, sen yavşan otunu biçiver.

وَهَذَا عَلَى أَنَّ آمِينَ لَيْسَ بِدُعَاءٍ، وَأَنَّ هَارُونَ لَمْ يَدْعُ. قَالَ النَّحَّاسُ: سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَقُولُ: الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الدُّعَاءَ لَهُمَا قَوْلُ مُوسَى ﵇" رَبَّنا" وَلَمْ يَقُلْ رَبِّ. وَقَرَأَ عَلِيٌّ وَالسُّلَمِيُّ" دَعَوَاتُكُمَا" بِالْجَمْعِ. وَقَرَأَ ابْنُ السَّمَيْقَعِ" أَجَبْتُ دَعْوَتَكُمَا" خَبَرًا عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَنَصَبَ دَعْوَةَ بَعْدَهُ. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي" آمِينَ" فِي آخِرِ الْفَاتِحَةِ مُسْتَوْفًى. وَهُوَ مِمَّا خُصَّ بِهِ نَبِيُّنَا مُحَمَّدٌ ﷺ وَهَارُونُ وَمُوسَى ﵉. رَوَى أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى أُمَّتِي ثَلَاثًا لَمْ تُعْطَ أَحَدًا قَبْلَهُمُ السَّلَامَ وَهِيَ تَحِيَّةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَصُفُوفُ الْمَلَائِكَةِ وَآمِينَ إِلَّا مَا كَانَ مِنْ مُوسَى وَهَارُونَ) ذَكَرَهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْفَاتِحَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاسْتَقِيما) قَالَ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ: أَمْرٌ بِالِاسْتِقَامَةِ. عَلَى أَمْرِهِمَا وَالثَّبَاتِ عَلَيْهِ مِنْ دُعَاءِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِلَى الْإِيمَانِ، إِلَى أَنْ يَأْتِيَهُمَا تَأْوِيلُ الْإِجَابَةِ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ وَابْنُ جُرَيْجٍ: مَكَثَ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ بَعْدَ هَذِهِ الْإِجَابَةِ أَرْبَعِينَ سنة ثم أهلكوا. وقيل:" فَاسْتَقِيما" أَيْ عَلَى الدُّعَاءِ، وَالِاسْتِقَامَةُ فِي الدُّعَاءِ تَرْكُ الِاسْتِعْجَالِ فِي حُصُولِ الْمَقْصُودِ، وَلَا يَسْقُطُ الِاسْتِعْجَالُ مِنَ الْقَلْبِ إِلَّا بِاسْتِقَامَةِ السَّكِينَةِ فِيهِ، وَلَا تَكُونُ تِلْكَ السَّكِينَةُ إِلَّا بِالرِّضَا الْحَسَنِ لِجَمِيعِ مَا يَبْدُو مِنَ الْغَيْبِ. (وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ) بِتَشْدِيدِ النُّونِ فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ عَلَى النَّهْيِ، وَالنُّونُ لِلتَّوْكِيدِ وَحُرِّكَتْ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ وَاخْتِيرَ لَهَا الْكَسْرُ لِأَنَّهَا أَشْبَهَتْ نُونَ الِاثْنَيْنِ. وَقَرَأَ ابْنُ ذَكْوَانَ بِتَخْفِيفِ النُّونِ عَلَى النَّفْيِ. وَقِيلَ: هُوَ حَالٌ مِنِ اسْتَقِيمَا، أَيِ اسْتَقِيمَا غَيْرَ مُتَّبِعَيْنِ، وَالْمَعْنَى: لَا تَسْلُكَا طَرِيقَ من لا يعلم حقيقة وعدي ووعيدي.

Bu [açıklama], âmîn kelimesinin dua olmadığı ve Hârûn’un da dua etmediği [görüşüne] göredir. en-Nahhâs şöyle demiştir: Ali b. Süleyman’ın şöyle dediğini işittim: Duanın her ikisine ait olduğunun delili, Mûsâ aleyhisselâm'ın «Rabbi» (Rabbim) demeyip { رَبَّنا } “Rabbimiz” demesidir. Ali ve es-Sülemî çoğul olarak “دَعَوَاتُكُمَا” (ikinizin duaları) şeklinde okumuşlardır. İbnü’s-Semeyka‘ ise Yüce Allah’tan bir haber olarak, ardından gelen «da‘veten» kelimesini mansub (üstünlü) yaparak “أَجَبْتُ دَعْوَتَكُمَا” (İkinizin duasına icabet ettim) şeklinde okumuştur. “Âmîn” hakkındaki söz, Fâtiha’nın sonunda etraflıca geçmişti. Bu, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Hârûn’a ve Mûsâ’ya aleyhimesselâm tahsis edilen [özellikler]dendir. Enes b. Mâlik radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى أُمَّتِي ثَلَاثًا لَمْ تُعْطَ أَحَدًا قَبْلَهُمُ السَّلَامَ وَهِيَ تَحِيَّةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَصُفُوفُ الْمَلَائِكَةِ وَآمِينَ إِلَّا مَا كَانَ مِنْ مُوسَى وَهَارُونَ » «Şüphesiz Allah, ümmetime kendilerinden önce -Mûsâ ve Hârûn müstesna- hiç kimseye verilmeyen üç şeyi vermiştir: Cennet ehlinin selamlaşması olan selam, meleklerin safları ve âmîn.» Bunu el-Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü’l-Usûl’de zikretmiştir. Bu da Fâtiha’da geçmişti. Yüce Allah’ın: { فَاسْتَقِيما } “O halde dosdoğru olun” buyruğu hakkında el-Ferrâ ve başkaları şöyle demiştir: Firavun ve kavmini imana davet etme konusundaki işlerinde ve duanın icabetinin gerçekleşmesi kendilerine gelinceye kadar bu iş üzerinde sebat etmeleri yönünde bir emirdir. Muhammed b. Ali ve İbn Cüreyc şöyle demiştir: Firavun ve kavmi bu icabetten sonra kırk yıl daha kaldılar, sonra helak edildiler. Şöyle de denilmiştir: { فَاسْتَقِيما } “Dosdoğru olun” yani dua üzere [sebat edin]. Duada istikamet ise matlubun hâsıl olmasında acele etmeyi terk etmektir. Kalpten acelecilik ancak kalpte sekinetin yerleşmesiyle kalkar. Bu sekinet de gaybdan zuhur eden her şeye karşı güzel bir rıza göstermekle mümkün olur. { وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “Ve sakın bilmeyenlerin yoluna uymayın” [kısmı]; nehy (yasaklama) üzere cezm mahallinde şeddeli nun iledir. Nun tekit içindir; iki sakinin yan yana gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) ötürü harekelenmiş ve tesniye (ikil) nununa benzediği için kesre tercih edilmiştir. İbn Zekvân ise nefiy (olumsuzluk) anlamında nunu şeddesiz (hafîf) olarak okumuştur. Bunun { اسْتَقِيمَا } “Dosdoğru olun” fiilinden hâl olduğu da söylenmiştir; yani “uymaksızın dosdoğru olun” demektir. Anlamı ise: Vaadimin ve tehdidimin hakikatini bilmeyen kimselerin yoluna girmeyin, demektir.

[سورة يونس (١٠): آية ٩٠]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 90]

وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْياً وَعَدْواً حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩٠)

{ وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْياً وَعَدْواً حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩٠) } “İsrailoğullarını denizden geçirdik. Firavun ve ordusu da azgınlık ve düşmanlıkla hemen onların peşine düştü. Nihayet boğulma onu yakalayınca: 'İsrailoğullarının iman ettiğinden başka ilah olmadığına inandım ve ben de teslim olanlardanım' dedi. (90)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ) تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ فِي" الْبَقَرَةِ" فِي قَوْلِهِ:" وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ". وَقَرَأَ الْحَسَنُ" وَجَوَّزْنَا" وَهُمَا لُغَتَانِ. (فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ) يُقَالُ: تَبِعَ وَأَتْبَعَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، إِذَا لَحِقَهُ وَأَدْرَكَهُ. وَاتَّبَعَ (بِالتَّشْدِيدِ) إِذَا سَارَ خَلْفَهُ. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: أَتْبَعَهُ (بِقَطْعِ الْأَلِفِ) إِذَا لَحِقَهُ وَأَدْرَكَهُ، وَاتَّبَعَهُ (بِوَصْلِ الْأَلِفِ) إِذَا اتَّبَعَ أَثَرَهُ، أَدْرَكَهُ أَوْ لَمْ يُدْرِكْهُ. وَكَذَلِكَ قَالَ أَبُو زَيْدٍ. وَقَرَأَ قَتَادَةُ" فَاتَّبَعَهُمْ" بِوَصْلِ الْأَلِفِ. وَقِيلَ:" اتَّبَعَهُ" (بِوَصْلِ الْأَلِفِ) فِي الْأَمْرِ اقْتَدَى بِهِ. وَأَتْبَعَهُ (بِقَطْعِ الْأَلِفِ) خَيْرًا أَوْ شَرًّا، هَذَا قَوْلُ أَبِي عَمْرٍو. وَقَدْ قِيلَ هُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ. فَخَرَجَ مُوسَى بِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَهُمْ سِتُّمِائَةِ أَلْفٍ وَعِشْرُونَ أَلْفًا، وَتَبِعَهُ فِرْعَوْنُ مُصْبِحًا فِي أَلْفَيْ أَلْفٍ وَسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. (بَغْيًا) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. (وَعَدْوًا) مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ، أَيْ فِي حَالِ بَغْيٍ وَاعْتِدَاءٍ وَظُلْمٍ، يُقَالُ: عَدَا يَعْدُو عَدْوًا، مِثْلَ غَزَا يَغْزُو غَزْوًا. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" وَعَدْواً" بِضَمِّ الْعَيْنِ وَالدَّالِ وَتَشْدِيدِ الْوَاوِ، مِثْلَ عَلَا يَعْلُو عُلُوًّا. وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ:" بَغْياً" طَلَبًا لِلِاسْتِعْلَاءِ بِغَيْرِ حَقٍّ فِي الْقَوْلِ،" وَعَدْواً" فِي الْفِعْلِ، فَهُمَا نَصْبٌ عَلَى الْمَفْعُولِ لَهُ. (حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ) أَيْ نَالَهُ وَوَصَلَهُ. (قَالَ آمَنْتُ) أَيْ صَدَّقْتُ. (أَنَّهُ) أَيْ بِأَنَّهُ. (لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ) فَلَمَّا حَذَفَ الْخَافِضَ تَعَدَّى الْفِعْلُ فَنَصَبَ. وقرى بِالْكَسْرِ، أَيْ صِرْتُ مُؤْمِنًا ثُمَّ اسْتَأْنَفَ. وَزَعَمَ أَبُو حَاتِمٍ أَنَّ الْقَوْلَ مَحْذُوفٌ، أَيْ آمَنْتُ فَقُلْتُ إِنَّهُ، وَالْإِيمَانُ لَا يَنْفَعُ حِينَئِذٍ، وَالتَّوْبَةُ مَقْبُولَةٌ قَبْلَ رُؤْيَةِ الْبَأْسِ، وَأَمَّا بَعْدَهَا وَبَعْدَ الْمُخَالَطَةِ فَلَا تُقْبَلُ، حَسْبَ مَا تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ" بَيَانُهُ. وَيُقَالُ: إِنَّ فِرْعَوْنَ هَابَ دُخُولَ الْبَحْرِ وَكَانَ عَلَى حِصَانٍ أَدْهَمَ وَلَمْ يَكُنْ فِي خَيْلِ فِرْعَوْنَ فَرَسٌ أُنْثَى، فَجَاءَ جِبْرِيلُ على فرس وديق

Yüce Allah'ın: { وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ } “İsrailoğullarını denizden geçirdik” buyruğuna dair açıklama daha önce el-Bakara Suresi'nde, { وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ } “Hani sizin için denizi yarmıştık” buyruğunda geçmişti. el-Hasan { وَجَوَّزْنَا } şeklinde okumuştur; her ikisi de aynı manada iki ayrı lehçedir (kullanımdır). { فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ } “Firavun ve ordusu da peşlerine düştü” buyruğuna gelince; tebia (تَبِعَ) ile etbea (أَتْبَعَ) kelimelerinin, bir kimseye yetişip yakaladığında aynı anlamda olduğu söylenir. İttebea (اتَّبَعَ) -şeddeli olarak- ise arkasından yürüdüğü/izlediği vakit kullanılır. el-Asmaî şöyle demiştir: “Etbeahû (أَتْبَعَهُ) -hemze-i kat‘ ile-, ona yetişip yakaladığında; ittebeahû (اتَّبَعَهُ) -hemze-i vasl ile- ise yetişsin veya yetişmesin onun izini takip ettiğinde kullanılır.” Ebû Zeyd de böyle demiştir. Katâde ise hemze-i vasl ile { فَاتَّبَعَهُمْ } şeklinde okumuştur. Şöyle de denilmiştir: Bir işte birine uyup tabi olunduğunda hemze-i vasl ile “ittebeahû” (اتَّبَعَهُ), hayır yahut şer bir işte birini takip ettiğinde ise hemze-i kat‘ ile “etbeahû” (أَتْبَعَهُ) denir. Bu, Ebû Amr'ın görüşüdür. Her ikisinin de aynı anlamda olduğu da söylenmiştir. Mûsâ, İsrailoğulları ile birlikte altı yüz yirmi bin kişi olarak yola çıktı; Firavun da sabahleyin iki milyon altı yüz bin kişiyle onun peşine düştü. Bu konu daha önce geçmişti. { بَغْيًا } “azgınlık” lafzı hâl olarak mansubdur. { وَعَدْوًا } “ve düşmanlıkla” lafzı da ona matuftur; yani azgınlık, tecavüz ve haksızlık hâlinde demektir. Gazâ-yağzû-gazven (غَزَا يَغْزُو غَزْوًا) dendiği gibi adâ-ya‘dû-adven (عَدَا يَعْدُو عَدْوًا) denir. el-Hasan ise ayın ve dâl harflerinin zammesi ve vâv harfinin şeddesiyle { وَعُدُوًّا } şeklinde okumuştur; bu da alâ-ya‘lû-uluvven (عَلَا يَعْلُو عُلُوًّا) gibidir. Müfessirler şöyle demiştir: { بَغْيًا }, sözde haksız yere üstünlük arayışı; { وَعَدْوًا } ise fiilde haddi aşmaktır. Her ikisi de mef‘ûlün leh olarak mansubdur. { حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ } “Nihayet boğulma onu yakalayınca” buyruğu; yani boğulma ona ulaşıp çatınca demektir. { قالَ آمَنْتُ } “Dedi ki: İman ettim” buyruğu; yani tasdik ettim demektir. { أَنَّهُ } “ki O” buyruğu; yani “bi-ennehû” (بِأَنَّهُ) demektir. { لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarının inandığından başka hiçbir ilah yoktur” buyruğunda cer edatı (harf-i cer) hazfedilince fiil doğrudan geçişli (müteaddî) olmuş ve mansub yapmıştır. Kesre ile [İnnehû / إِنَّهُ şeklinde] de okunmuştur; yani “İman ettim”, sonra da yeni bir cümleye (istînâf) başlayarak [şöyle dedim/dedi] anlamına gelir. Ebû Hâtim, “kavl” (söz) fiilinin hazfedildiğini ileri sürmüştür; yani “İman ettim ve dedim ki: Muhakkak O...” demektir. O vakitte ise iman fayda vermez. Zira tevbe, azap görülmeden önce makbuldür; azap görüldükten ve helakle yüz yüze gelindikten sonra ise kabul edilmez. Nitekim bunun açıklaması daha önce en-Nisâ Suresi'nde geçmişti. Rivayet edildiğine göre Firavun denize girmekten çekinmişti. Yağız bir at üzerindeydi ve Firavun'un atları arasında hiç dişi kısrak yoktu. Bunun üzerine Cebrâil, kızgın (aşım zamanı gelmiş) bir kısrak üzerinde...

- أَيْ شَهِيٍّ- فِي صُورَةِ هَامَانَ وَقَالَ لَهُ: تَقَدَّمْ، ثُمَّ خَاضَ الْبَحْرَ فَتَبِعَهَا حِصَانُ فِرْعَوْنَ، وَمِيكَائِيلُ يَسُوقُهُمْ لَا يَشِذُّ مِنْهُمْ أَحَدٌ، فَلَمَّا صَارَ آخِرُهُمْ فِي الْبَحْرِ وَهَمَّ أَوَّلُهُمْ أَنْ يَخْرُجَ انْطَبَقَ عَلَيْهِمُ الْبَحْرُ، وَأَلْجَمَ فِرْعَوْنَ الْغَرَقُ فَقَالَ: آمَنْتُ بِالَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ، فَدَسَّ جِبْرِيلُ فِي فَمِهِ حَالَ الْبَحْرِ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (لَمَّا أَغْرَقَ اللَّهُ فِرْعَوْنَ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ قَالَ جِبْرِيلُ يَا مُحَمَّدُ فَلَوْ رَأَيْتَنِي وَأَنَا آخُذُ مِنْ حَالِ الْبَحْرِ فَأَدُسُّهُ فِي فِيهِ مَخَافَةَ أَنْ تُدْرِكَهُ الرَّحْمَةُ (. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ. حَالُ الْبَحْرِ: الطِّينُ الْأَسْوَدُ الَّذِي يَكُونُ فِي أَرْضِهِ، قَالَهُ أَهْلُ اللُّغَةِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ ذَكَرَ: (أَنَّ جِبْرِيلَ جَعَلَ يَدُسُّ فِي فِي فِرْعَوْنَ الطِّينَ خَشْيَةَ أَنْ يَقُولَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَيَرْحَمُهُ اللَّهُ أَوْ خَشْيَةَ أَنْ يَرْحَمَهُ (. قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ. وَقَالَ عَوْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: بَلَغَنِي أَنَّ جِبْرِيلَ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: مَا وَلَدَ إِبْلِيسُ أَبْغَضَ إِلَيَّ مِنْ فِرْعَوْنَ، فَإِنَّهُ لَمَّا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ:" آمَنْتُ" الْآيَةَ، فَخَشِيتُ أَنْ يَقُولَهَا فَيُرْحَمَ، فَأَخَذْتُ تُرْبَةً أَوْ طِينَةً فَحَشَوْتُهَا فِي فِيهِ. وَقِيلَ: إِنَّمَا فَعَلَ هَذَا بِهِ عُقُوبَةً لَهُ عَلَى عَظِيمِ مَا كَانَ يَأْتِي. وَقَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: أَمْسَكَ اللَّهُ نِيلَ مِصْرَ عَنِ الْجَرْيِ فِي زَمَانِهِ. فَقَالَتْ لَهُ الْقِبْطُ: إِنْ كُنْتَ رَبَّنَا فَأَجْرِ لَنَا الْمَاءَ، فَرَكِبَ وَأَمَرَ بِجُنُودِهِ قَائِدًا قَائِدًا وَجَعَلُوا يَقِفُونَ عَلَى دَرَجَاتِهِمْ وَقَفَزَ حَيْثُ لَا يَرَوْنَهُ وَنَزَلَ عَنْ دَابَّتِهِ وَلَبِسَ ثِيَابًا لَهُ أُخْرَى وَسَجَدَ وَتَضَرَّعَ لِلَّهِ تَعَالَى فَأَجْرَى اللَّهُ لَهُ الْمَاءَ، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ وَهُوَ وَحْدُهُ فِي هَيْئَةِ مُسْتَفْتٍ وَقَالَ: مَا يَقُولُ الْأَمِيرُ فِي رَجُلٍ لَهُ عَبْدٌ قَدْ نَشَأَ فِي نِعْمَتِهِ لَا سَنَدَ لَهُ غَيْرُهُ، فَكَفَرَ نِعَمَهُ وَجَحَدَ حَقَّهُ وَادَّعَى السِّيَادَةَ دُونَهُ، فَكَتَبَ فِرْعَوْنُ: يَقُولُ أَبُو الْعَبَّاسِ الْوَلِيدُ بْنُ مُصْعَبِ بْنِ الرَّيَّانِ جَزَاؤُهُ أَنْ يُغْرَقَ فِي الْبَحْرِ، فَأَخَذَهُ جِبْرِيلُ وَمَرَّ فَلَمَّا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ نَاوَلَهُ جِبْرِيلُ ﵇ خَطَّهُ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" الْبَقَرَةِ" عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَابْنِ عَبَّاسٍ مُسْنَدًا، وَكَانَ هَذَا فِي يَوْمِ عَاشُورَاءَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي" الْبَقَرَةِ" أيضا فلا معنى للإعادة.

-yani kızgın bir kısrak- üzerinde Hâmân kılığında [belirip] ona: "İlerle!" dedi, ardından denize daldı. Firavun'un atı da onun peşine düştü. Mîkâîl de aralarından hiçbiri geride kalmasın diye onları arkadan sevk ediyordu. Sonuncuları da denize girip birincileri çıkmak üzereyken deniz üzerlerine kapandı. Firavun'u boğulma kuşatınca: "İsrailoğullarının inandığına iman ettim" dedi. Bunun üzerine Cibrîl onun ağzına deniz çamurundan tıkadı. Tirmizî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah Firavun'u boğduğu zaman o: "İsrailoğullarının inandığından başka ilâh olmadığına iman ettim" dedi. Cibrîl [bana şöyle] dedi: Ey Muhammed! Rahmet ona yetişir korkusuyla denizin kara çamurundan alıp onun ağzına tıkarken beni bir görseydin!» Ebû Îsâ [et-Tirmizî]: "Bu hasen bir hadistir" demiştir. Denizin hâli (hâlü'l-bahr): Lügat ehlinin beyanına göre, denizin tabanındaki siyah çamurdur. Yine İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Cibrîl, "Lâ ilâhe illallâh" der de Allah ona merhamet eder veya ona merhamet eder korkusuyla Firavun'un ağzına çamur tıkamaya başladı» buyurmuştur. [Tirmizî]: "Bu hasen, garîb, sahih bir hadistir" demiştir. Avn b. Abdillâh ise şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Cibrîl, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demiştir: "İblis'in dölünden bana Firavun'dan daha sevimsiz kimse olmamıştır. Nitekim o boğulmak üzereyken: 'İman ettim...' ayetini söylemişti; ben de bunu söyler de merhamet edilir korkusuyla bir avuç toprak veya çamur alıp ağzına doldurdum." Bir görüşe göre de Cibrîl, işlediği büyük cürümlerin cezası olarak ona bunu yapmıştır. Ka'b el-Ahbâr ise şöyle demiştir: Firavun döneminde Allah, Mısır Nil'inin akmasını durdurdu. Bunun üzerine Kıptîler ona: "Eğer sen bizim rabbimiz isen bize suyu akıt" dediler. O da bineğine binip askerlerine komutan komutan durmalarını emretti; onlar da rütbelerine göre dizildiler. Kendisi ise onları görmeyecekleri bir yere sıçrayıp geçti, biniti üzerinden indi, üzerindeki elbiseleri değiştirip başka elbiseler giydi; secdeye kapanarak Yüce Allah'a yalvarıp yakardı. Allah da onun için suyu akıttı. Bunun üzerine Cibrîl, o tek başınayken fetva isteyen biri kılığında yanına gelip: "Efendisine ait bir nimet içinde yetişen, kendisinden başka hiçbir dayanağı olmayan, buna rağmen efendisinin nimetlerine nankörlük edip hakkını inkâr eden ve onun dışında efendilik taslayan bir köle hakkında emîr ne buyurur?" dedi. Firavun: "Ebü'l-Abbâs el-Velîd b. Mus'ab b. er-Reyyân der ki: Onun cezası denizde boğulmaktır" diye yazdı. Cibrîl de bu yazıyı alıp gitti. Firavun boğulacağı sırada Cibrîl aleyhisselâm ona kendi el yazısını uzatıverdi. Bu rivayet daha önce Bakara Suresi'nde Abdullah b. Amr b. el-Âs ve İbn Abbâs'tan isnadlı olarak geçmişti. Bu hadise, yine Bakara Suresi'nde açıklandığı üzere Âşûrâ günü gerçekleşmiştir; dolayısıyla tekrar etmenin bir anlamı yoktur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ) أَيْ مِنَ الموحدين المستسلمين بالانقياد والطاعة.

Yüce Allah'ın: { وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “...ve ben de teslim olanlardanım” buyruğu; yani boyun eğip itaat ederek teslim olan muvahhidlerdenim, demektir.

[سورة يونس (١٠): آية ٩١]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 91]

آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (٩١)

{ آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (٩١) } “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozgunculardan olmuştun! (91)”

قِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ جِبْرِيلَ. وَقِيلَ: مِيكَائِيلَ، صَلَوَاتُ عَلَيْهِمَا، أَوْ غَيْرِهِمَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ [لَهُ] صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ فِرْعَوْنَ فِي نَفْسِهِ، وَلَمْ يَكُنْ ثَمَّ قَوْلُ اللِّسَانِ بَلْ وَقَعَ ذَلِكَ فِي قَلْبِهِ فَقَالَ فِي نَفْسِهِ مَا قَالَ: حَيْثُ لَمْ تَنْفَعْهُ النَّدَامَةُ، ونظيره." إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ" [الإنسان: ٩] أَثْنَى عَلَيْهِمُ الرَّبُّ بِمَا فِي ضَمِيرِهِمْ لَا أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ بِلَفْظِهِمْ، وَالْكَلَامُ الْحَقِيقِيُّ كَلَامُ القلب.

Bunun Yüce Allah'ın bir sözü olduğu söylenmiştir. Cibrîl'in sözü olduğu da söylenmiştir. Mîkâîl'in -her ikisine de salât olsun- yahut diğer meleklerin -Allah'ın salâtı üzerlerine olsun- [ona] söylediği söz olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre de bu, Firavun'un kendi içinden söylediği sözdür; ortada dille söylenmiş bir söz olmayıp bu onun kalbine doğmuş ve pişmanlığın kendisine fayda vermediği o anda içinden bunu söylemiştir. Bunun benzeri: { إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ } “Biz sizi ancak Allah rızası için doyuruyoruz” [İnsân 9] ayetidir; burada Rabbleri onları dilleriyle bunu söyledikleri için değil içlerindeki niyet sebebiyle övmüştür. Zira hakiki söz, kalbin sözüdür.

[سورة يونس (١٠): آية ٩٢]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 92]

فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ (٩٢)

{ فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ (٩٢) } “Biz de bugün, senden sonrakilere bir ibret olasın diye senin bedenini (cansız cesedini) kurtaracağız (kıyıya atacağız). Gerçekten insanların çoğu bizim ayetlerimizden habersizdirler. (92)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ) أَيْ نُلْقِيكَ عَلَى نَجْوَةٍ مِنَ الْأَرْضِ. وَذَلِكَ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمْ يُصَدِّقُوا أَنَّ فِرْعَوْنَ غَرِقَ، وَقَالُوا: هُوَ أَعْظَمُ شَأْنًا مِنْ ذَلِكَ، فَأَلْقَاهُ اللَّهُ عَلَى نَجْوَةٍ مِنَ الْأَرْضِ، أَيْ مَكَانٍ مُرْتَفِعٍ مِنَ الْبَحْرِ حَتَّى شَاهَدُوهُ. قَالَ أَوْسُ بْنُ حَجَرٍ يَصِفُ مَطَرًا:

Yüce Allah'ın: { فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ } “Biz de bugün senin bedenini kurtaracağız” buyruğu; yani seni yeryüzünün yüksek bir yerine atacağız demektir. Bu da İsrailoğullarının Firavun'un boğulduğuna inanmayıp: “Onun şanı bundan daha büyüktür” demeleri üzerine olmuştur. Bunun üzerine Allah, onu bizzat görsünler diye yeryüzünün yüksek bir yerine, yani denizin yüksek bir kıyısına attı. Evs b. Hacer yağmuru tasvir ederken şöyle demiştir:

فَمَنْ بِعَقْوَتِهِ كَمَنْ بِنَجْوَتِهِ ... والمستكن كَمَنْ يَمْشِي بِقِرْوَاحِ

Onun avlusunda olan, yüksek yerinde olan gibidir... Ve sığınak arayan, açık ve düz arazide yürüyen gibidir.

وَقَرَأَ الْيَزِيدِيُّ وَابْنُ السَّمَيْقَعِ" نُنَحِّيكَ" بِالْحَاءِ مِنَ التَّنْحِيَةِ، وَحَكَاهَا عَلْقَمَةُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، أَيْ تَكُونُ عَلَى نَاحِيَةٍ مِنَ الْبَحْرِ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: فَرُمِيَ بِهِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ حَتَّى رَآهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ، وَكَانَ قَصِيرًا أَحْمَرَ كَأَنَّهُ ثَوْرٌ. وَحَكَى عَلْقَمَةُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ قَرَأَ" بِنِدَائِكَ" مِنَ النِّدَاءِ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: وَلَيْسَ بِمُخَالِفٍ لِهِجَاءِ مُصْحَفِنَا، إِذْ سَبِيلُهُ أَنْ يُكْتَبَ بِيَاءٍ وَكَافٍ بَعْدَ الدَّالِ، لِأَنَّ الْأَلِفَ تَسْقُطُ مِنْ نِدَائِكَ فِي تَرْتِيبِ خَطِّ الْمُصْحَفِ كَمَا سَقَطَ مِنَ الظلمات والسموات، فَإِذَا وَقَعَ بِهَا الْحَذْفُ اسْتَوَى هِجَاءُ بَدَنِكَ وَنِدَائِكَ، عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ مَرْغُوبٌ عَنْهَا لِشُذُوذِهَا وَخِلَافِهَا مَا عَلَيْهِ عَامَّةُ الْمُسْلِمِينَ، وَالْقِرَاءَةُ سُنَّةٌ يَأْخُذُهَا آخِرٌ عَنْ أَوَّلٍ، وَفِي مَعْنَاهَا نقص عن

el-Yezîdî ve İbnü’s-Semeyka‘, tenhiye (تَنْحِيَة / kenara çıkarma) kökünden [gelmek üzere] “ha” (ح) harfiyle “nünahhîke” (نُنَحِّيكَ) şeklinde okumuşlardır. Alkame de bunu İbn Mes‘ûd’dan rivayet etmiştir; yani denizin bir kenarında bulunacaksın [demektir]. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Firavun denizin sahiline atıldı, nihayet İsrailoğulları onu gördüler; o kısa boylu, kızıl [tenli] ve adeta bir öküz gibiydi. Alkame, Abdullah’tan [İbn Mes‘ûd] onun nidâ (seslenme) kökünden “binidâike” (بِنِدَائِكَ) şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: Bu, mushafımızın yazımına aykırı değildir; zira dâl harfinden sonra yâ ve kâf harfleriyle yazılması gerekir; çünkü mushaf hattının tertibinde, ez-zulumât (الظلمات) ve es-semâvât (السموات) kelimelerinden [elifin] düştüğü gibi “nidâike” kelimesinden de elif düşer. Kelimeden [elif] hazfedilince “bedenike” (بدنك) ile “nidâike” (ندائك) kelimelerinin yazımı eşit (aynı) olur. Şu var ki bu kıraat, şâz oluşu ve Müslümanların çoğunluğunun benimsediği [kıraate] muhalif olması sebebiyle rağbet edilmeyip terk edilmiştir. Oysa kıraat, sonrakinin öncekinden devraldığı bir sünnettir. Ayrıca bunun anlamında...

تَأْوِيلِ قِرَاءَتِنَا، إِذْ لَيْسَ فِيهَا لِلدِّرْعِ ذِكْرٌ، الَّذِي تَتَابَعَتِ الْآثَارُ بِأَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ اخْتَلَفُوا فِي غَرَقِ فِرْعَوْنَ، وَسَأَلُوا اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يُرِيَهُمْ إِيَّاهُ غَرِيقًا فَأَلْقَوْهُ عَلَى نَجْوَةٍ مِنَ الْأَرْضِ بِبَدَنِهِ وَهُوَ دِرْعُهُ الَّتِي يَلْبَسُهَا فِي الْحُرُوبِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: وَكَانَتْ دِرْعُهُ مِنْ لُؤْلُؤٍ مَنْظُومٍ. وَقِيلَ: مِنَ الذَّهَبِ وَكَانَ يُعْرَفُ بِهَا. وَقِيلَ: مِنْ حَدِيدٍ، قَالَهُ أَبُو صَخْرٍ: وَالْبَدَنُ الدِّرْعُ الْقَصِيرَةُ. وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ لِلْأَعْشَى:

bizim kıraatimizin teviline göre eksiktir; çünkü onda zırhtan söz edilmemektedir. Halbuki rivayetler peş peşe İsrailoğullarının Firavun'un boğulması konusunda ihtilaf ettiklerini, Allah Teâlâ'dan onu boğulmuş olarak kendilerine göstermesini istediklerini, bunun üzerine savaşlarda giydiği zırhı olan bedeniyle onu yeryüzünün yüksek bir yerine attığını bildirmektedir. İbn Abbâs ve Muhammed b. Ka'b el-Kurazî: Onun zırhı dizili incilerden idi, demişlerdir. Altından olduğu ve onunla tanındığı da söylenmiştir. Demirden olduğu da söylenmiştir; bunu Ebû Sahr söylemiştir. “Beden” (الْبَدَن) kısa zırh demektir. Ebû Ubeyde, A'şâ'nın şu beytini inşâd etmiştir:

وَبَيْضَاءُ كَالنِّهْيِ مَوْضُونَةٌ ... لَهَا قَوْنَسٌ فَوْقَ جَيْبِ الْبَدَنْ

Ve havuz gibi parıldayan, sık dokunmuş beyaz bir zırh ki, Beden zırhının yakası üstünde bir miğfer tepeliği vardır.

وَأَنْشَدَ أَيْضًا لعمرو بن معد يكرب:

Yine Amr b. Ma'dîkerib'in şu beytini inşâd etmiştir:

وَمَضَى نِسَاؤُهُمْ بِكُلِّ مُفَاضَةٍ ... جَدْلَاءَ سَابِغَةً وَبِالْأَبْدَانِ

Kadınları geniş, sağlam dokunmuş, Uzun zırhlar ve beden zırhlarıyla geçip gitti.

وَقَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ:

Ka'b b. Mâlik de şöyle demiştir:

تَرَى الْأَبْدَانَ فِيهَا مُسْبَغَاتٍ ... عَلَى الْأَبْطَالِ وَالْيَلَبَ الْحَصِينَا

Orada kahramanlar üzerinde boydan boya zırhları Ve sağlam Yemen zırhlarını görürsün.

أَرَادَ بِالْأَبْدَانِ الدُّرُوعَ وَالْيَلَبَ الدُّرُوعَ الْيَمَانِيَّةَ، كَانَتْ تُتَّخَذُ مِنَ الْجُلُودِ يُخْرَزُ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ، وَهُوَ اسْمُ جِنْسٍ، الْوَاحِدُ يَلَبَةٌ. قَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:

Şair “ebdân” ile zırhları, “yeleb” ile de derilerden birbirine dikilerek yapılan Yemen zırhlarını kastetmiştir. Bu bir cins isimdir, tekili “yelebe”dir. Amr b. Külsûm şöyle demiştir:

عَلَيْنَا الْبِيضُ وَالْيَلَبُ الْيَمَانِي ... وَأَسْيَافٌ يَقُمْنَ وَيَنْحَنِينَا

Üzerimizde miğferler ve Yemen zırhları, Ve doğrulup eğrilen kılıçlar vardır.

وَقِيلَ" بِبَدَنِكَ" بِجَسَدٍ لَا رُوحَ فِيهِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَأَمَّا قَوْلُ مَنْ قَالَ بِدِرْعِكَ فَلَيْسَ بِشَيْءٍ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ: لِأَنَّهُمْ لَمَّا ضَرَعُوا إِلَى اللَّهِ يَسْأَلُونَهُ مُشَاهَدَةَ فِرْعَوْنَ غَرِيقًا أَبْرَزَهُ لَهُمْ فَرَأَوْا جَسَدًا لَا رُوحَ فِيهِ، فَلَمَّا رَأَتْهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ قَالُوا نَعَمْ! يَا مُوسَى هَذَا فِرْعَوْنُ وَقَدْ غَرِقَ، فَخَرَجَ الشَّكُّ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَابْتَلَعَ الْبَحْرُ فِرْعَوْنَ كَمَا كَانَ. فَعَلَى هَذَا" نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ" احْتَمَلَ مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا- نُلْقِيكَ عَلَى نَجْوَةٍ مِنَ الْأَرْضِ. وَالثَّانِي- نُظْهِرُ جَسَدَكَ الَّذِي لَا رُوحَ فِيهِ. وَالْقِرَاءَةُ الشَّاذَّةُ" بِنِدَائِكَ" يَرْجِعُ مَعْنَاهَا إِلَى مَعْنَى قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ، لِأَنَّ النِّدَاءَ يُفَسَّرُ تَفْسِيرَيْنِ، أَحَدُهُمَا- نُلْقِيكَ بِصِيَاحِكَ بِكَلِمَةِ التَّوْبَةِ، وَقَوْلِكَ بَعْدَ أَنْ أُغْلِقَ بابها ومضى

“Bebedenike” (بِبَدَنِكَ) ifadesinin, “içinde ruh olmayan bir bedenle” anlamına geldiği de söylenmiştir; bunu Mücâhid söylemiştir. el-Ahfeş şöyle demiştir: “Zırhınla” diyen kimsenin görüşü ise bir değer taşımaz. Ebû Bekir şöyle demiştir: Çünkü onlar Firavun’un boğulduğunu görmeyi Allah’tan yakararak istediklerinde, Allah onu kendilerine gösterdi; böylece ruhsuz bir beden gördüler. İsrâiloğulları onu görünce: “Evet! Ey Mûsâ, işte boğulmuş olan Firavun budur!” dediler. Böylece kalplerinden şüphe çıktı ve deniz Firavun’u eskisi gibi yuttu. Buna göre { نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ } ifadesi iki anlama muhtemeldir: Birincisi; seni yerin yüksek bir yerine atacağız. İkincisi ise; içinde ruh bulunmayan bedenini açığa çıkaracağız. “Bi-nidâike” (بِنِدَائِكَ) şeklindeki şâzz kıraatin manası da çoğunluğun kıraatinin manasına döner. Çünkü “nidâ” iki şekilde tefsir edilir: Birincisi; tövbe kapısı kapandıktan ve geçip gittikten sonra söylediğin tövbe sözünü haykırman sebebiyle seni [karaya] atacağız...

وَقْتُ قَبُولِهَا:" آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ" [يونس: ٩٠] عَلَى مَوْضِعٍ رَفِيعٍ. وَالْآخَرُ- فَالْيَوْمَ نَعْزِلُكَ عَنْ غَامِضِ الْبَحْرِ بِنِدَائِكَ لَمَّا قُلْتَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى، فَكَانَتْ تَنْجِيَتُهُ بِالْبَدَنِ مُعَاقَبَةً مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ لَهُ عَلَى مَا فَرَطَ مِنْ كُفْرِهِ الَّذِي مِنْهُ نِدَاؤُهُ الَّذِي افْتَرَى فِيهِ وَبَهَتَ، وَادَّعَى الْقُدْرَةَ وَالْأَمْرَ الَّذِي يُعْلَمُ أَنَّهُ كَاذِبٌ فِيهِ وَعَاجِزٌ عَنْهُ وَغَيْرُ مُسْتَحِقٍّ لَهُ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: فَقِرَاءَتُنَا تَتَضَمَّنُ مَا فِي الْقِرَاءَةِ الشَّاذَّةِ مِنَ الْمَعَانِي وَتَزِيدُ عَلَيْهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً) أَيْ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَلِمَنْ بَقِيَ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ مِمَّنْ لَمْ يُدْرِكْهُ الْغَرَقُ وَلَمْ يَنْتَهِ إِلَيْهِ هَذَا الْخَبَرُ. (وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ) أَيْ مُعْرِضُونَ عَنْ تَأَمُّلِ آيَاتِنَا وَالتَّفَكُّرِ فيها. وقرى" لِمَنْ خَلَفَكَ" (بِفَتْحِ اللَّامِ)، أَيْ لِمَنْ بَقِيَ بَعْدَكَ يَخْلُفُكَ فِي أَرْضِكَ. وَقَرَأَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ" لِمَنْ خَلَقَكَ" بِالْقَافِ، أَيْ تَكُونُ آية لخالقك.

kabul vakti geçtikten sonra söylediğin: { آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “İsrailoğullarının iman ettiğinden başka ilah olmadığına inandım ve ben de müslümanlardanım” [Yûnus 90] tövbe sözünü haykırman sebebiyle seni yüksek bir yere atacağız. Diğeri ise: “Ben sizin en yüce rabbinizim” dediğin nidandan ötürü bugün seni denizin dibinden ayırıp çıkaracağız. Böylece onun beden olarak kurtarılması, iftira edip bühtanda bulunduğu, onda yalancı olduğu, ona güç yetiremeyeceği ve layık olmadığı bilinen kudret ve hükümranlık iddiasını içeren nidası gibi aşırıya kaçan inkârına karşılık Âlemlerin Rabbi'nden ona bir ceza olmuştur. Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: Bizim kıraatimiz şaz kıraatteki manaları kapsamakta ve ondan daha fazlasını içermektedir. Yüce Allah'ın: { لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً } “...senden sonrakilere bir ibret olasın diye” buyruğu; yani İsrailoğulları için ve Firavun kavminden boğulmaya maruz kalmayan ve bu haber kendisine ulaşmayan geride kalanlar için [bir ibret olasın diye] demektir. { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ } “Gerçekten insanların çoğu bizim ayetlerimizden habersizdirler” yani ayetlerimizi düşünüp tefekkür etmekten yüz çevirirler. Lâm harfinin fethasıyla (لِمَنْ خَلَفَكَ) şeklinde de okunmuştur; yani senden sonra kalıp senin toprağında yerine geçecek kimseler için demektir. Ali b. Ebî Tâlib ise kaf harfiyle (لِمَنْ خَلَقَكَ) şeklinde okumuştur; yani seni yaratan için bir ayet olasın diye demektir.

[سورة يونس (١٠): آية ٩٣]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 93]

وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٩٣)

{ وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٩٣) } “Andolsun ki biz İsrailoğullarını güzel bir yurda yerleştirdik ve onlara temiz rızıklar verdik. Kendilerine ilim gelinceye kadar da anlaşmazlığa düşmediler. Şüphesiz Rabbin, hakkında anlaşmazlığa düştükleri şeyler hususunda kıyamet günü aralarında hüküm verecektir. (93)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ) أَيْ مَنْزِلَ صِدْقٍ مَحْمُودٍ مُخْتَارٍ، يَعْنِي مِصْرَ. وَقِيلَ: الْأُرْدُنَ وَفِلَسْطِينَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هِيَ مِصْرُ وَالشَّامُ. (وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ) أي من الثمار وغير ها. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرَ وَأَهْلَ عَصْرِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَيَنْتَظِرُونَ خُرُوجَهُ، ثُمَّ لَمَّا خَرَجَ حَسَدُوهُ، وَلِهَذَا قَالَ (فَمَا اخْتَلَفُوا) أَيْ فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ. (حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ) أَيِ الْقُرْآنُ، وَمُحَمَّدٌ ﷺ. وَالْعِلْمُ بِمَعْنَى الْمَعْلُومِ، لِأَنَّهُمْ كانوا يعلمونه قبل خروجه، قاله ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ. (إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ) أَيْ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ وَيَفْصِلُ. (يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ) فِي الدُّنْيَا، فَيُثِيبُ الطَّائِعَ ويعاقب العاصي.

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ } “Andolsun ki biz İsrailoğullarını güzel bir yurda yerleştirdik” buyruğu; yani övülen, seçkin ve dosdoğru bir menzile yerleştirdik demektir ki bu Mısır'dır. Ürdün ve Filistin olduğu da söylenmiştir. Dahhâk ise: Mısır ve Şam'dır, demiştir. { وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “ve onlara temiz rızıklar verdik” yani meyvelerden ve diğer şeylerden [rızıklandırdık]. İbn Abbâs şöyle demiştir: Kureyza, Nadîr ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki İsrailoğullarını kastetmektedir; zira onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e inanıyor ve onun çıkışını bekliyorlardı; fakat o ortaya çıkınca onu kıskandılar. İşte bu sebeple Allah: { فَمَا اخْتَلَفُوا } “...anlaşmazlığa düşmediler” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu hakkında [ayrılığa düşmediler], { حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ } “kendilerine ilim gelinceye kadar” yani Kur'an ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem [gelinceye kadar] buyurmuştur. İbn Cerîr et-Taberî'nin belirttiğine göre "ilim" malum anlamındadır; çünkü peygamber olarak çıkmadan önce onu biliyorlardı. { إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ } “Şüphesiz Rabbin aralarında hüküm verecektir” yani aralarını ayırıp hükmedecektir; { يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “kıyamet günü hakkında anlaşmazlığa düştükleri şeyler hususunda” yani dünyada ihtilaf ettikleri hususlarda [hüküm verecek], itaat edene mükâfat verip isyan edeni cezalandıracaktır.

[سورة يونس (١٠): الآيات ٩٤ الى ٩٥]

[Yûnus Suresi (10), Âyetler 94-95]

فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ (٩٤) وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٩٥)

{ فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ (٩٤) وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٩٥) } “Sana indirdiğimizden şüphede isen, senden önce Kitab'ı okuyanlara sor. Andolsun ki, Rabbinden sana hak gelmiştir; sakın şüpheye düşenlerden olma! (94) Ve sakın Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan da olma, yoksa hüsrana uğrayanlardan olursun. (95)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ) الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ غَيْرُهُ، أَيْ لَسْتَ فِي شَكٍّ وَلَكِنْ غَيْرُكَ شَكَّ. قَالَ أَبُو عُمَرَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ الزَّاهِدُ: سَمِعْتُ الْإِمَامَيْنِ ثَعْلَبًا وَالْمُبَرِّدَ يَقُولَانِ: مَعْنَى" فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ" أَيْ قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِلْكَافِرِ فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ (فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ) أَيْ يَا عَابِدَ الْوَثَنِ إِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِنَ الْقُرْآنِ فَاسْأَلْ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الْيَهُودِ، يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَامٍ وَأَمْثَالَهُ، لِأَنَّ عَبَدَةَ الْأَوْثَانِ كَانُوا يُقِرُّونَ لِلْيَهُودِ أَنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنْهُمْ مِنْ أَجْلٍ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ كِتَابٍ، فَدَعَاهُمُ الرَّسُولُ ﷺ إِلَى أَنْ يَسْأَلُوا مَنْ يُقِرُّونَ بِأَنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنْهُمْ، هَلْ يَبْعَثُ اللَّهُ بِرَسُولٍ مِنْ بَعْدِ مُوسَى. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: هَذَا خِطَابٌ لِمَنْ كَانَ لَا يَقْطَعُ بِتَكْذِيبِ مُحَمَّدٍ وَلَا بِتَصْدِيقِهِ ﷺ، بَلْ كَانَ فِي شَكٍّ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْخِطَابِ النَّبِيُّ ﷺ لَا غَيْرُهُ، وَالْمَعْنَى: لَوْ كنت يلحقك الشك فيما أخبرناك به فسألت أهل الكتاب لا زالوا عَنْكَ الشَّكَّ. وَقِيلَ: الشَّكُّ ضِيقُ الصَّدْرِ، أَيْ إِنْ ضَاقَ صَدْرُكَ بِكُفْرِ هَؤُلَاءِ فَاصْبِرْ، وَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكَ يُخْبِرُوكَ صَبْرَ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلِكَ عَلَى أَذَى قَوْمِهِمْ وَكَيْفَ عَاقِبَةُ أَمْرِهِمْ. وَالشَّكُّ فِي اللُّغَةِ أَصْلُهُ الضِّيقُ، يُقَالُ: شَكَّ الثَّوْبَ أَيْ ضَمَّهُ بِخِلَالٍ حَتَّى يَصِيرَ كَالْوِعَاءِ. وَكَذَلِكَ السُّفْرَةُ تُمَدُّ عَلَائِقُهَا حَتَّى تَنْقَبِضَ، فَالشَّكُّ يَقْبِضُ الصَّدْرَ وَيَضُمُّهُ حَتَّى يَضِيقَ. وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: الْفَاءُ مَعَ حُرُوفِ الشَّرْطِ لَا تُوجِبُ الْفِعْلَ وَلَا تُثْبِتُهُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآية: (والله

Yüce Allah'ın: { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ } “Eğer sana indirdiğimizden şüphede isen” buyruğunda hitap Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) olmakla birlikte kastedilen başkasıdır. Yani: "Sen şüphe içinde değilsin, fakat başkası şüpheye düştü" demektir. Ebû Ömer Muhammed b. Abdilvâhid ez-Zâhid şöyle demiştir: İki imam Sa'leb ile el-Müberred'in şöyle dediklerini işittim: { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ } ifadesinin anlamı; "Ey Muhammed, kâfire de ki: Eğer sana indirdiğimizden şüphede isen { فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ } senden önce Kitab'ı okuyanlara sor" demektir. Yani: "Ey puta tapan! Eğer Kur'an'dan şüphede isen, Yahudilerden Müslüman olanlara, yani Abdullah b. Selâm ve benzerlerine sor" demektir. Çünkü putperestler, Ehl-i Kitap olmaları sebebiyle Yahudilerin kendilerinden daha bilgili olduğunu kabul ediyorlardı. Bundan dolayı Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları, kendilerinden daha bilgili olduğunu ikrar ettikleri kimselere, Allah'ın Mûsâ'dan sonra bir peygamber gönderip göndermeyeceğini sormaya davet etmiştir. el-Kutebî ise şöyle demiştir: Bu, Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ne kesin olarak yalanlayan ne de tasdik eden, bilakis şüphe içinde bulunan kimseye yönelik bir hitaptır. Şöyle de denilmiştir: Hitaptan maksat başkası değil, bizzat Peygamber'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem). Anlamı da şudur: "Sana bildirdiğimiz hususlarda faraza şüpheye düşecek olsaydın ve Ehl-i Kitab'a sorsaydın, şüpheyi senden mutlaka giderirlerdi." Bir diğer görüşe göre; Şek (شَكّ), göğsün daralması (sıkıntıya düşmesi) demektir. Yani: "Eğer bunların küfrü sebebiyle göğsün daraldıysa sabret; senden önce Kitab'ı okuyanlara sor ki, sana senden önceki peygamberlerin kavimlerinin eziyetlerine nasıl sabrettiklerini ve işlerinin akıbetinin nasıl olduğunu haber versinler." Şek (شَكّ) kelimesinin lügatteki asıl anlamı darlıktır. Nitekim bir kap gibi oluncaya kadar elbiseyi bir iğneyle bitiştirdiğinde "شَكَّ الثَّوْبَ" denilir. Aynı şekilde sofra bezinin bağları da büzülüp toplanıncaya kadar çekilir. Dolayısıyla şüphe de göğsü sıkar ve büzüştürerek daraltır. el-Hüseyn b. el-Fadl ise şöyle demiştir: Şart edatlarıyla birlikte gelen 'fa' harfi, eylemin meydana gelmesini zorunlu kılmaz ve onu sabit kılmaz. Bunun delili de Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilen şu hadistir: Bu ayet indiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: (Vallahi