Binûn

Yûnus aleyhisselâm Suresi Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَا أَشُكُّ (- ثُمَّ اسْتَأْنَفَ الْكَلَامَ فَقَالَ- لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ أَيِ الشَّاكِّينَ الْمُرْتَابِينَ.) (وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ) وَالْخِطَابُ فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ لِلنَّبِيِّ ﷺ والمراد غيره.

şüphe etmem(- sonra sözü yeniden başlatıp şöyle buyurmuştur- { لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ } “Andolsun ki Rabbinden sana hak gelmiştir; sakın şüphe edenlerden olma!” yani tereddüt ve şüpheye düşenlerden.) { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Ve sakın Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan da olma, yoksa hüsrana uğrayanlardan olursun!” Bu iki ayetteki hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir, kastedilen ise başkasıdır.

[سورة يونس (١٠): الآيات ٩٦ الى ٩٧]

[Yûnus Sûresi (10), 96-97. Âyetler]

إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ (٩٦) وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٩٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ (٩٦) وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٩٧) } “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü ayet gelse bile inanmazlar; ta ki o elem verici azabı görünceye kadar.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ) تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. قَالَ قَتَادَةُ: أَيِ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمْ غَضَبُ اللَّهِ وَسَخَطُهُ بِمَعْصِيَتِهِمْ لَا يُؤْمِنُونَ. (وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ) أنث" كلا" عَلَى الْمَعْنَى، أَيْ وَلَوْ جَاءَتْهُمُ الْآيَاتُ. (حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ) فَحِينَئِذٍ يُؤْمِنُونَ وَلَا يَنْفَعُهُمْ.

Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar inanmazlar” buyruğu hakkındaki açıklama bu sûrede daha önce geçmişti. Katâde şöyle demiştir: Yani isyanları sebebiyle üzerlerine Allah'ın gazabı ve öfkesi hak olan kimseler iman etmezler. { وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ } “onlara her ayet gelse bile” ifadesinde mana kastedilerek "küll" kelimesi müennes yapılmıştır; yani kendilerine ayetler gelse bile [inanmazlar]. { حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “o elem verici azabı görünceye kadar.” İşte o vakit iman ederler, fakat bu kendilerine fayda vermez.

[سورة يونس (١٠): آية ٩٨]

[Yûnus Sûresi (10), 98. Âyet]

فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (٩٨)

{ فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (٩٨) } “(Azap gelip çattığında) iman edip de imanı kendisine fayda vermiş bir memleket halkı bulunsaydı ya! Ancak Yûnus'un kavmi müstesna. Onlar iman edince, kendilerinden dünya hayatındaki rezillik azabını kaldırdık ve onları bir süreye kadar faydalandırdık.”

قَوْلُهُ تعالى: (فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ) قَالَ الْأَخْفَشُ وَالْكِسَائِيُّ: أَيْ فَهَلَّا. وَفِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ" فَهَلَّا" وَأَصْلُ لَوْلَا فِي الْكَلَامِ التَّحْضِيضُ أَوِ الدَّلَالَةُ عَلَى مَنْعِ أَمْرٍ لِوُجُودِ غَيْرِهِ. وَمَفْهُومٌ مِنْ مَعْنَى الْآيَةِ نَفْيُ إِيمَانِ أَهْلِ الْقُرَى ثُمَّ اسْتَثْنَى قَوْمَ يُونُسَ، فَهُوَ بِحَسْبِ اللَّفْظِ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، وَهُوَ بِحَسْبِ الْمَعْنَى مُتَّصِلٌ، لِأَنَّ تَقْدِيرَهُ مَا آمَنَ أَهْلُ قَرْيَةٍ إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ. وَالنَّصْبُ فِي" قَوْمَ" هُوَ الْوَجْهُ، وَكَذَلِكَ أَدْخَلَهُ سيبويه في (باب مالا يَكُونُ إِلَّا مَنْصُوبًا). قَالَ النَّحَّاسُ:" إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ" نُصِبَ لِأَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ، أَيْ لَكِنَّ قَوْمَ يُونُسَ، هَذَا قَوْلُ الْكِسَائِيِّ والأخفش والفراء. ويجوز." إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ"

Yüce Allah'ın: { فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ } “(Azap gelip çattığında) iman edip de imanı kendisine fayda vermiş bir memleket halkı bulunsaydı ya!” buyruğu hakkında el-Ahfeş ve el-Kisâî: "Yani 'fehellâ' (bulunmalı değil miydi?) demektir." demişlerdir. Übeyy ve İbn Mes'ûd'un mushafında "fehellâ" (فَهَلَّا) şeklindedir. Kelamda "levlâ" (لَوْلَا) edatının aslı tahdîd (teşvik/isteme) veya bir şeyin bulunması sebebiyle başka bir şeyin engellendiğine (imtinâ li-vücûd) delalet etmesidir. Âyetin anlamından kavranan husus (mefhum), memleket halklarının imanının nefyedilmesidir (olmadığıdır); ardından Yûnus'un kavmi istisna edilmiştir. Dolayısıyla bu, lafız bakımından istisnâ-i munkatı' (kesintili istisna), mana bakımından ise istisnâ-i muttasıldır (bitişik istisna); zira takdiri "Hiçbir memleket halkı iman etmedi, ancak Yûnus'un kavmi müstesna" (mâ âmene ehlu karyetin illâ kavme Yûnus) şeklindedir. "Kavm" (قَوْمَ) kelimesindeki nasb en kuvvetli vecihtir; Sîbeveyh de bunu "Yalnızca Mansûb Olanlar Bâbı"na dahil etmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "{ إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ } 'Ancak Yûnus'un kavmi müstesna' ifadesi, evvelkinden (aynı cinsten) olmayan bir istisna olduğu için nasb kılınmıştır; yani 'lâkin Yûnus'un kavmi' demektir. Bu, el-Kisâî, el-Ahfeş ve el-Ferrâ'nın görüşüdür." '{ إِلَّا قَوْمُ يُونُسَ }' [ifadesinin]

بِالرَّفْعِ، وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي الرَّفْعِ ما قاله أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ قَالَ: يَكُونُ الْمَعْنَى غَيْرَ قَوْمِ يُونُسَ، فَلَمَّا جَاءَ بِإِلَّا أُعْرِبَ الِاسْمُ الذي بعد ها بِإِعْرَابِ غَيْرَ، كَمَا قَالَ:

ref' ile okunması da caizdir. Ref' vechi hakkında söylenenlerin en güzeli Ebû İshâk ez-Zeccâc'ın şu sözüdür: Anlamı "Yûnus'un kavminden başkası" (gayru kavmi Yûnus) şeklinde olur; illâ gelince kendisinden sonraki isim "gayr" kelimesinin irabıyla irablandırılmıştır; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:

وَكُلُّ أَخٍ مُفَارِقُهُ أَخُوهُ ... لَعَمْرِ أَبِيكَ إِلَّا الْفَرْقَدَانِ

Ve her kardeşten ayrılır kardeşi... / Babanın ömrüne andolsun ki, iki Kutup Yıldızı (Ferkadân) müstesna.

وَرُوِيَ فِي قِصَّةِ قَوْمِ يُونُسَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: أَنَّ قَوْمَ يُونُسَ كَانُوا بِنِينَوَى مِنْ أَرْضِ الْمَوْصِلِ وَكَانُوا يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ يُونُسَ ﵇ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ وَتَرْكِ مَا هُمْ عَلَيْهِ فَأَبَوْا، فَقِيلَ: إِنَّهُ أَقَامَ يَدْعُوهُمْ تِسْعَ سِنِينَ فَيَئِسَ مِنْ إِيمَانِهِمْ، فَقِيلَ لَهُ: أَخْبِرْهُمْ أَنَّ الْعَذَابَ مُصَبِّحُهُمْ إِلَى ثَلَاثٍ فَفَعَلَ، وَقَالُوا: هُوَ رَجُلٌ لَا يَكْذِبُ فَارْقُبُوهُ فَإِنْ أَقَامَ مَعَكُمْ وَبَيْنَ أَظْهُرِكُمْ فَلَا عَلَيْكُمْ، وَإِنِ ارْتَحَلَ عَنْكُمْ فَهُوَ نُزُولُ الْعَذَابِ لَا شَكَّ، فَلَمَّا كَانَ اللَّيْلُ تَزَوَّدَ يُونُسُ وَخَرَجَ عَنْهُمْ فَأَصْبَحُوا فَلَمْ يَجِدُوهُ فَتَابُوا وَدَعَوُا اللَّهَ ولبسوا المسوج وَفَرَّقُوا بَيْنَ الْأُمَّهَاتِ وَالْأَوْلَادِ مِنَ النَّاسِ وَالْبَهَائِمِ، وَرَدُّوا الْمَظَالِمَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: وَكَانَ الرَّجُلُ يَأْتِي الْحَجَرَ قَدْ وَضَعَ عَلَيْهِ أَسَاسَ بُنْيَانِهِ فَيَقْتَلِعُهُ فَيَرُدُّهُ، وَالْعَذَابُ مِنْهُمْ فِيمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَلَى ثُلُثَيْ مِيلٍ. وَرُوِيَ عَلَى مِيلٍ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ غَشِيَتْهُمْ ظُلَّةٌ وَفِيهَا حُمْرَةٌ فَلَمْ تَزَلْ تَدْنُو حَتَّى وَجَدُوا حَرَّهَا بَيْنَ أَكْتَافِهِمْ. وَقَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ: غَشِيَهُمُ الْعَذَابُ كَمَا يَغْشَى الثَّوْبُ الْقَبْرَ، فَلَمَّا صَحَّتْ تَوْبَتُهُمْ رَفَعَ اللَّهُ عَنْهُمُ الْعَذَابَ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: خُصَّ قَوْمُ يُونُسَ مِنْ بَيْنٍ سَائِرِ الْأُمَمِ بِأَنْ تِيبَ عَلَيْهِمْ بَعْدَ مُعَايَنَةِ الْعَذَابِ، وَذُكِرَ ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُمْ لَمْ يَقَعْ بِهِمُ الْعَذَابُ، وَإِنَّمَا رَأَوُا الْعَلَامَةَ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى الْعَذَابِ، وَلَوْ رَأَوْا عَيْنَ الْعَذَابِ لَمَا نَفَعَهُمُ الْإِيمَانُ. قُلْتُ: قَوْلُ الزَّجَّاجِ حَسَنٌ، فَإِنَّ الْمُعَايَنَةَ الَّتِي لَا تَنْفَعُ التَّوْبَةُ مَعَهَا هِيَ التَّلَبُّسُ بِالْعَذَابِ كَقِصَّةِ فِرْعَوْنَ، وَلِهَذَا جَاءَ بِقِصَّةِ قَوْمِ يُونُسَ عَلَى أَثَرِ قِصَّةِ فِرْعَوْنَ لِأَنَّهُ آمَنَ حِينَ رَأَى الْعَذَابَ فَلَمْ يَنْفَعْهُ ذَلِكَ، وَقَوْمُ يُونُسَ تَابُوا قَبْلَ ذَلِكَ. وَيُعَضِّدُ هَذَا قَوْلُهُ ﵇: (إِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ تَوْبَةَ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ). وَالْغَرْغَرَةُ الْحَشْرَجَةُ، وَذَلِكَ هُوَ حَالُ التَّلَبُّسِ بِالْمَوْتِ، وَأَمَّا قَبْلَ ذَلِكَ فَلَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ رُوِيَ مَعْنَى مَا قُلْنَاهُ عن ابن مسعود، أن ويونس لَمَّا وَعَدَهُمُ الْعَذَابَ إِلَى ثَلَاثَةِ

Yûnus'un kavminin kıssası hakkında müfessirlerin çoğunluğundan şöyle rivayet edilmiştir: Yûnus'un kavmi Musul topraklarındaki Ninova'da bulunuyordu ve putlara tapıyorlardı. Allah onlara İslâm'a davet etmesi ve üzerinde bulundukları [şirki] terk etmeleri için Yûnus aleyhisselâm'ı gönderdi, fakat onlar kabul etmediler. Rivayet edildiğine göre dokuz yıl boyunca onları davet etti, sonunda iman etmelerinden ümidini kesti. Bunun üzerine ona: "Onlara azabın üç güne kadar sabah vakti kendilerine geleceğini bildir" denildi. O da bunu yaptı. Onlar da şöyle dediler: "O yalan söylemeyen bir adamdır; onu gözetleyin, eğer aranızda ve yanınızda kalırsa korkmayın; fakat aranızdan ayrılıp giderse şüphesiz bu azabın inmesi demektir." Gece olunca Yûnus azığını alıp aralarından ayrıldı. Sabah olunca onu bulamadılar. Bunun üzerine tövbe ettiler, Allah'a dua ettiler, kıldan elbiseler (mesûc) giydiler, insanlardan ve hayvanlardan analarla yavrularının arasını ayırdılar ve o durumda haksızca aldıkları malları sahiplerine iade ettiler. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Adam gelip binasının temelini üzerine kurduğu taşı söküp sahibine geri veriyordu. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre azap onlardan milin üçte ikisi mesafedeydi. Bir mil mesafede olduğu da rivayet edilmiştir. Yine İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre üzerlerini içinde kırmızılık bulunan bir bulut/gölge kapladı ve öyle yaklaştı ki hararetini omuzları arasında hissettiler. İbn Cübeyr şöyle demiştir: Örtünün kabri bürüdüğü gibi azap onları bürüdü. Tövbeleri sahih olunca Allah onlardan azabı kaldırdı. Taberî şöyle demiştir: Yûnus'un kavmi, diğer bütün ümmetler arasından, azabı gözleriyle gördükten sonra tövbeleri kabul edilmekle ayrıcalıklı kılınmıştır; bu görüş birtakım müfessirlerden nakledilmiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Onların başına bizzat azap inmemiştir, sadece azaba delalet eden alameti görmüşlerdir; eğer bizzat azabın kendisini görmüş olsalardı imanları kendilerine fayda vermezdi. Derim ki: Zeccâc'ın sözü güzeldir; zira tövbenin fayda vermediği görme (muâyene) durumu, Firavun kıssasında olduğu gibi bizzat azaba maruz kalma durumudur. Bu sebeple Yûnus kavminin kıssası Firavun kıssasının hemen ardından getirilmiştir; çünkü o, azabı gördüğü anda iman etmiş ve bu kendisine fayda vermemişti, Yûnus'un kavmi ise bundan önce tövbe etmişti. Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğu da bunu desteklemektedir: { إِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ تَوْبَةَ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ } “Allah kulun tövbesini can boğaza gelmedikçe kabul eder.” Gargarâ (canın boğaza gelmesi) hırıltı vaktidir; bu ise ölüm anına fiilen girilme durumudur; bundan önce ise tövbe kabul edilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Bizim söylediğimizin anlamı İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir; Yûnus onlara üç

أَيَّامٍ خَرَجَ عَنْهُمْ فَأَصْبَحُوا فَلَمْ يَجِدُوهُ فَتَابُوا وَفَرَّقُوا بَيْنَ الْأُمَّهَاتِ وَالْأَوْلَادِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَوْبَتَهُمْ قَبْلَ رُؤْيَةِ عَلَامَةِ الْعَذَابِ. وَسِيَأْتِي مُسْنَدًا مُبَيَّنًا فِي سُورَةِ" وَالصَّافَّاتِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَيَكُونُ مَعْنَى (كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ) أَيِ الْعَذَابَ الَّذِي وَعَدَهُمْ بِهِ يُونُسُ أَنَّهُ يَنْزِلُ بِهِمْ، لَا أَنَّهُمْ رَأَوْهُ عَيَانًا وَلَا مُخَايَلَةَ، وَعَلَى هَذَا لَا إِشْكَالَ وَلَا تَعَارُضَ وَلَا خُصُوصَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَبِالْجُمْلَةِ فَكَانَ أَهْلُ نِينَوَى فِي سَابِقِ الْعِلْمِ مِنَ السُّعَدَاءِ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الْحَذَرَ لَا يَرُدُّ الْقَدَرَ، وَإِنَّ الدُّعَاءَ لَيَرُدُّ الْقَدَرَ. وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا". قَالَ ﵁: وَذَلِكَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ) قِيلَ: إِلَى أَجَلِهِمْ، قاله السُّدِّيُّ. وَقِيلَ: إِلَى أَنْ يَصِيرُوا إِلَى الْجَنَّةِ أو إلى النار، قاله ابن عباس.

...gün [sonra geleceğini] vaad ettiğinde aralarından ayrıldı; sabah olunca onu bulamadılar, bunun üzerine tövbe ettiler ve analarla yavrularının arasını ayırdılar; bu da onların tövbelerinin azabın alametini görmeden önce olduğuna delalet eder. Bu husus inşallah Yüce Allah'ın izniyle Sâffât Sûresi'nde senediyle açıklanmış olarak gelecektir. { كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ } “onlardan rezillik azabını kaldırdık” buyruğunun anlamı ise; Yûnus'un başlarına ineceğini vaad ettiği azaptır; yoksa onu bizzat gözleriyle veya hayal meyal görmüş değillerdir. Buna göre hiçbir müşkillik, çelişki ve [onlara has bir] istisna kalmaz; doğrusunu en iyi Allah bilir. Özetle Ninova halkı ezeli ilimde bahtiyar olanlardandı. Ali radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Sakınmak kaderi savmaz, dua ise kaderi savar. Çünkü Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Ancak Yûnus'un kavmi müstesna. Onlar iman edince, dünya hayatında onlardan rezillik azabını kaldırdık.” Ali radıyallâhu anh: Bu, Âşûrâ günü idi, demiştir. Yüce Allah'ın: { وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ } “ve onları bir süreye kadar faydalandırdık” buyruğu hakkında: Ecellerine kadar, denilmiştir; bunu es-Süddî söylemiştir. Cennete veya cehenneme varıncaya kadar, denildiği de söylenmiştir; bunu da İbn Abbâs söylemiştir.

[سورة يونس (١٠): آية ٩٩]

[Yûnus Sûresi (10), 99. Âyet]

وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٩٩)

{ وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٩٩) } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzünde bulunanların hepsi toptan iman ederdi. O halde sen, mümin olsunlar diye insanları zorlayacak mısın?”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً) " أَيْ لَاضْطَرَّهُمْ إِلَيْهِ." كُلُّهُمْ" تَأْكِيدٌ لِ"- مَنْ"." جَمِيعاً" عِنْدَ سِيبَوَيْهِ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: جَاءَ بِقَوْلِهِ جَمِيعًا بَعْدَ كُلِّ تَأْكِيدًا، كَقَوْلِهِ:" لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ" [النحل: ٥١] قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ حَرِيصًا عَلَى إِيمَانِ جَمِيعِ النَّاسِ، فَأَخْبَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ إِلَّا مَنْ سَبَقَتْ لَهُ السَّعَادَةُ فِي الذِّكْرِ الْأَوَّلِ، وَلَا يَضِلُّ إِلَّا مَنْ سَبَقَتْ لَهُ الشَّقَاوَةُ فِي الذِّكْرِ الْأَوَّلِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالنَّاسِ هُنَا أَبُو طَالِبٍ، وَهُوَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أيضا.

Yüce Allah'ın: { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzünde bulunanların hepsi toptan iman ederdi” buyruğu; yani onları imana mecbur ederdi demektir. { كُلُّهُمْ } kelimesi { مَنْ } zamirinin tekitidir. { جَمِيعاً } kelimesi Sîbeveyh'e göre hal olarak mensub kılınmıştır. Ahfeş ise şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } [en-Nahl: 51] “İki ilah edinmeyin” ayetinde olduğu gibi, tekit için "küll"den sonra { جَمِيعاً } kelimesi getirilmiştir. Yüce Allah'ın: { أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “O halde sen, mümin olsunlar diye insanları zorlayacak mısın?” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bütün insanların iman etmesine çok düşkündü. Yüce Allah ona bildirdi ki, ilk kitapta (Levh-i Mahfuz'da) kendisi için saadet takdir edilmiş olandan başkası iman etmez ve ilk kitapta kendisi için şekavet takdir edilmiş olandan başkası da sapıklığa düşmez. Buradaki "insanlar" ile Ebû Tâlib'in kastedildiği de söylenmiştir; bu da yine İbn Abbâs'tan nakledilmiştir.

[سورة يونس (١٠): آية ١٠٠]

[Yûnus Sûresi (10), 100. Âyet]

وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٠)

{ وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } “Allah'ın izni olmadıkça hiçbir kimsenin iman etmesi mümkün değildir. [Allah], akıllarını kullanmayanların üzerine murdarlık (ve azap) verir.” (100)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ) " مَا" نَفْيٌ، أَيْ مَا يَنْبَغِي أَنْ تُؤْمِنَ نَفْسٌ إِلَّا بِقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ وَمَشِيئَتِهِ وَإِرَادَتِهِ. (وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ) وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَأَبُو بَكْرٍ وَالْمُفَضَّلُ" وَنَجْعَلُ" بِالنُّونِ عَلَى التَّعْظِيمِ. وَالرِّجْسُ: الْعَذَابُ، بِضَمِّ الرَّاءِ وَكَسْرِهَا لُغَتَانِ. (عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ) أَمْرَ اللَّهِ ﷿ وَنَهْيَهُ.

Yüce Allah'ın: { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmaksızın hiçbir nefsin iman etmesi mümkün değildir” buyruğundaki { وَما } nefy (olumsuzluk) içindir; yani bir nefsin O'nun kazası, kaderi, meşîeti ve iradesi olmadan iman etmesi mümkün ve layık değildir. { وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ } “ve pisliği kılar/yağdırır” ifadesini Hasan, Ebû Bekir ve Mufaddal, azamet ifade eden nûn harfiyle "ve nec'alu" (kılarız) şeklinde okumuşlardır. Rics (الرِّجْسُ); râ harfinin zammesi ve kesresi ile iki lehçede azap demektir. { عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } “akıllarını kullanmayanların üzerine” yani Allah azze ve celle'nin emrini ve yasağını akletmeyenlerin üzerine.

[سورة يونس (١٠): آية ١٠١]

[Yûnus Sûresi (10), 101. Âyet]

قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠١)

{ قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠١) } “De ki: 'Göklerde ve yerde neler var, bir bakın!' Fakat o ayetler ve uyarıcılar iman etmeyen bir topluluğa hiçbir fayda sağlamaz.”

قوله تعالى: (قُلِ انْظُرُوا ماذا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) أَمْرٌ لِلْكُفَّارِ بِالِاعْتِبَارِ وَالنَّظَرِ فِي الْمَصْنُوعَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى الصَّانِعِ وَالْقَادِرِ عَلَى الْكَمَالِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مُسْتَوْفًى. (وَما تُغْنِي) " مَا" نَفْيٌ، أَيْ ولن تغني. وقيل: استفهامية، التقدير أي شي تُغْنِي. (الْآياتُ) أَيِ الدَّلَالَاتُ. (وَالنُّذُرُ) أَيِ الرُّسُلُ، جَمْعُ نَذِيرٍ، وَهُوَ الرَّسُولُ ﷺ. (عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ) أَيْ عَمَّنْ سَبَقَ لَهُ فِي عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُ لَا يؤمن.

Yüce Allah'ın: { قُلِ انْظُرُوا ماذا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: 'Göklerde ve yerde neler var, bir bakın!'” buyruğu, kâfirlere ibret almaları ve Sanatkâr'a ve O'nun mutlak kudretine delalet eden yaratılmış varlıklara bakmaları yönünde bir emirdir. Bu anlamdaki açıklama daha önce birçok yerde etraflıca geçmişti. { وَما تُغْنِي } ifadesindeki { مَا } olumsuzluk içindir; yani "fayda vermez ve asla fayda vermeyecektir" demektir. İstifham (soru) edatı olduğu da söylenmiştir; takdiri: "Hangi şey fayda verir ki?" demektir. { الْآياتُ } yani deliller. { وَالنُّذُرُ } yani peygamberler; nezîr kelimesinin çoğuludur, o da Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. { عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } “iman etmeyen bir topluluğa” yani Allah'ın ilminde iman etmeyeceği önceden geçmiş olan kimselere [fayda sağlamaz].

[سورة يونس (١٠): آية ١٠٢]

[Yûnus Sûresi (10), 102. Âyet]

فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلاَّ مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (١٠٢)

{ فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلاَّ مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (١٠٢) } “Onlar kendilerinden önce gelip geçmiş olanların günleri (başlarına gelen felaketler) gibisinden başkasını mı bekliyorlar? De ki: 'Öyleyse bekleyin, ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ) الْأَيَّامُ هُنَا بِمَعْنَى الْوَقَائِعِ، يُقَالُ: فُلَانٌ عَالِمٌ بِأَيَّامِ الْعَرَبِ أَيْ بِوَقَائِعِهِمْ. قَالَ قَتَادَةُ: يَعْنِي وَقَائِعَ اللَّهِ في قوم نوح وعاد وثمود وغير هم. وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الْعَذَابَ أَيَّامًا وَالنِّعَمَ أَيَّامًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ". وَكُلُّ مَا مَضَى لَكَ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ فَهُوَ أَيَّامٌ. (فَانْتَظِرُوا) أَيْ تَرَبَّصُوا، وَهَذَا تَهْدِيدٌ وَوَعِيدٌ. (إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ) أي المتربصين لموعد وربي.

Yüce Allah'ın: { فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlar kendilerinden önce gelip geçmiş olanların günleri gibisinden başkasını mı bekliyorlar?” buyruğundaki “el-eyyâm” (günler) burada vak'alar (büyük hadiseler ve felaketler) anlamındadır. Nitekim: “Falan kimse Eyyâmü'l-Arab'ı bilir”, yani onların vak'alarını/savaşlarını bilir denilir. Katâde şöyle demiştir: Yani Allah'ın Nûh, Âd, Semûd kavimleri ve başkaları hakkındaki vak'alarını [ifade etmektedir]. Araplar hem azaba hem de nimetlere “günler” adını verirler; nitekim Yüce Allah'ın: { وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ } “Onlara Allah'ın günlerini hatırlat” buyruğunda da böyledir. Geçmişte sana isabet eden her hayır veya şer birer “gün”dür. { فَانْتَظِرُوا } “[Öyleyse] bekleyin” yani gözetleyin [demektir]; bu bir tehdit ve gözdağıdır. { إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ } “Şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim” yani Rabbimin vaadini gözetenlerdenim [demektir].

[سورة يونس (١٠): آية ١٠٣]

[Yûnus Sûresi (10), 103. Âyet]

ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٣)

{ ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٣) } “Sonra biz peygamberlerimizi ve iman edenleri kurtarırız. İşte böylece müminleri kurtarmak üzerimize bir haktır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا) أَيْ مِنْ سُنَّتِنَا إِذَا أَنْزَلْنَا بِقَوْمٍ عَذَابًا أَخْرَجْنَا مِنْ بَيْنِهِمُ الرُّسُلَ والمؤمنين، و" ثُمَّ" مَعْنَاهُ ثُمَّ اعْلَمُوا أَنَّا نُنَجِّي رُسُلَنَا. (كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا) أَيْ وَاجِبًا عَلَيْنَا، لِأَنَّهُ أَخْبَرَ وَلَا خُلْفَ فِي خَبَرِهِ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ." ثُمَّ نُنَجِّي" مُخَفَّفًا. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ وَيَعْقُوبُ." نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ" مُخَفَّفًا، وَشَدَّدَ الْبَاقُونَ، وَهُمَا لُغَتَانِ فَصَيْحَتَانِ: أَنْجَى يُنْجِي إِنْجَاءً، وَنَجَّى يُنَجِّي تَنْجِيَةً بِمَعْنًى واحد.

Yüce Allah'ın: { ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Sonra biz peygamberlerimizi ve iman edenleri kurtarırız” buyruğu; yani bir kavme azap indirdiğimizde onların arasından peygamberleri ve müminleri çıkarmak bizim sünnetimizdendir, demektir. { ثُمَّ } "sümme" kelimesinin manası: Sonra bilin ki biz elçilerimizi kurtarırız, şeklindedir. { كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا } “böylece üzerimize bir hak olarak” yani üzerimize bir vecibe olarak; zira O haber vermiştir ve O'nun haberinde asla hilaf olmaz. Ya'kûb { ثُمَّ نُنَجِّي } kısmını şeddesiz (nüncî) olarak okumuştur. Kisâî, Hafs ve Ya'kûb { نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ } kısmını şeddesiz (nünci'l-mü'minîn) okumuşlar, diğerleri ise şeddeli (nünecci'l-mü'minîn) okumuşlardır. Bunlar aynı manaya gelen iki fasih lehçedir: "Encâ-yüncî-incâ" ve "neccâ-yüneccî-tenciyet" aynı anlamdadır.

[سورة يونس (١٠): آية ١٠٤]

[Yûnus Sûresi (10), 104. Âyet]

قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤)

{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤) } “De ki: 'Ey insanlar! Eğer benim dinimden şüphede iseniz, [bilin ki] ben Allah'tan başka taptıklarınıza tapmam; fakat ancak sizin canınızı alacak olan Allah'a kulluk ederim. Ve bana müminlerden olmam emredildi.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ) يُرِيدُ كُفَّارَ مَكَّةَ. (إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي) أَيْ فِي رَيْبٍ مِنْ دِينِ الْإِسْلَامِ الَّذِي أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ. (فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ) مِنَ الْأَوْثَانِ الَّتِي لَا تَعْقِلُ. (وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ) أَيْ يُمِيتُكُمْ وَيَقْبِضُ أَرْوَاحَكُمْ. (وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) أي المصدقين بآيات ربهم.

Yüce Allah'ın: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ } “De ki: Ey insanlar!” buyruğuyla Mekke kâfirleri kastedilmektedir. { إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي } “eğer benim dinimden şüphede iseniz” yani sizi davet ettiğim İslâm dininden yana bir tereddüt içindeyseniz. { فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “ben Allah'tan başka taptıklarınıza tapmam” yani aklı ermeyen putlara ibadet etmem. { وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ } “fakat ancak sizin canınızı alacak olan Allah'a kulluk ederim” yani sizi öldüren ve ruhlarınızı kabzeden [Allah'a]. { وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve bana müminlerden olmam emredildi” yani Rablerinin ayetlerini tasdik edenlerden olmam [emredildi].

[سورة يونس (١٠): الآيات ١٠٥ الى ١٠٦]

[Yûnus Sûresi (10), 105-106. Âyetler]

وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٥) وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٦)

{ وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٥) وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٦) } “Ve yüzünü dosdoğru (bâtıl dinlerden uzak) şekilde dine çevir ve sakın müşriklerden olma! Allah'ı bırakıp da sana fayda da zarar da veremeyecek şeylere yalvarıp yakarma! Eğer böyle yaparsan, şüphesiz o takdirde sen zâlimlerden olursun.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ) " أَنْ" عَطْفٌ عَلَى" أَنْ أَكُونَ" أَيْ قِيلَ لِي كُنْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَأَقِمْ وَجْهَكَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَمَلُكَ، وَقِيلَ: نَفْسُكَ، أَيِ اسْتَقِمْ بإقبالك على

Yüce Allah'ın: { وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ } “ve yüzünü [dine] doğrult” buyruğundaki { وَأَنْ } edatı { أَنْ أَكُونَ } ifadesine matuftur; yani "Bana müminlerden ol ve yüzünü doğrult denildi" demektir. İbn Abbâs: Amelini [doğrult], demiştir; nefsini doğrult denildiği de söylenmiştir; yani

مَا أُمِرْتَ بِهِ مِنَ الدِّينِ. (حَنِيفاً) أَيْ قَوِيمًا بِهِ مَائِلًا عَنْ كُلِّ دِينٍ. قَالَ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ [﵁]:

...emrolunduğun dine yönelerek dosdoğru ol. { حَنِيفاً } “hanîf olarak” yani o dine sımsıkı sarılıp dosdoğru durarak, [batıl] bütün dinlerden yüz çevirmiş halde. Hamza b. Abdilmuttalib [radıyallâhu anh] şöyle demiştir:

حَمِدْتَ اللَّهَ حِينَ هَدَى فُؤَادِي ... مِنَ الْإِشْرَاكِ لِلدِّينِ الْحَنِيفِ

Allah'a hamdettim kalbimi hidayete erdirdiği vakit... / Şirkten o dosdoğru (hanîf) dine.

وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْعَامِ" اشْتِقَاقُهُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. (وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) أَيْ وَقِيلَ لِي وَلَا تُشْرِكْ، وَالْخِطَابُ لَهُ وَالْمُرَادُ غَيْرُهُ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: (وَلا تَدْعُ) أَيْ لَا تعبد. و (مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ) إِنْ عَبَدْتَهُ. (وَلا يَضُرُّكَ) إِنْ عَصَيْتَهُ. (فَإِنْ فَعَلْتَ) أي عبد ت غَيْرَ اللَّهِ. (فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ) أَيِ الواضعين العبادة في غير موضعها.

Bu kelimenin iştikakı (türeyişi) el-En'âm Sûresi'nde geçmişti, Allah'a hamdolsun. { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve sakın müşriklerden olma” yani bana: "Ve ortak koşma" denildi. Hitap Peygamber'e olmakla birlikte kastedilen başkasıdır. Aynı şekilde O'nun: { وَلا تَدْعُ } “Ve yalvarma / ibadet etme” yani ibadet etme; { مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ } “Allah'tan başka sana fayda vermeyecek şeylere” eğer ona ibadet edersen; { وَلا يَضُرُّكَ } “ve sana zarar veremeyecek olanlara” eğer ona isyan edersen; { فَإِنْ فَعَلْتَ } “şayet böyle yaparsan” yani Allah'tan başkasına ibadet edersen; { فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ } “o takdirde muhakkak sen zalimlerden olursun” yani ibadeti layık olmadığı yere koyanlardan [olursun].

[سورة يونس (١٠): آية ١٠٧]

[Yûnus Sûresi (10), 107. Âyet]

وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٠٧)

{ وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٠٧) } “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur. Ve eğer senin için bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirebilecek de yoktur. O, bunu kullarından dilediğine nasip eder. O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ) أي يصبك بِهِ. (فَلا كاشِفَ) أَيْ لَا دَافِعَ (لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ) أَيْ يُصِبْكَ بِرَخَاءٍ وَنِعْمَةٍ. (فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ) أَيْ بِكُلِّ مَا أَرَادَ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ. (مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ) لِذُنُوبِ عباده وخطايا هم (الرَّحِيمُ) بأوليائه في الآخرة.

Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ } “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa” yani sana bir zarar isabet ettirirse; { فَلا كاشِفَ } “onu açıp kaldıracak yoktur” yani defedecek yoktur; { لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ } “O'ndan başka; eğer senin için bir hayır dilerse” yani sana bolluk ve nimet isabet ettirirse; { فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ } “O'nun lütfunu geri çevirecek yoktur; O, onu eriştirir” yani dilediği her hayır ve şerri; { مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ } “kullarından dilediğine; ve O, çok bağışlayandır” kullarının günahlarını ve hatalarını [bağışlayandır]; { الرَّحِيمُ } “çok merhamet edendir” ahirette dostlarına [merhamet edendir].

[سورة يونس (١٠): آية ١٠٨]

[Yûnus Sûresi (10), 108. Âyet]

قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (١٠٨)

{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (١٠٨) } “De ki: 'Ey insanlar! Gerçekten size Rabbinizden hak gelmiştir. Artık kim doğru yola girerse, ancak kendi nefsi için doğru yola girmiş olur; kim de saparsa, o da ancak kendi aleyhine sapmış olur. Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ) أَيِ الْقُرْآنُ. وَقِيلَ: الرَّسُولُ ﷺ. (مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدى) أَيْ صَدَّقَ مُحَمَّدًا وَآمَنَ بِمَا جاء به. (فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ)

Yüce Allah'ın: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ } “De ki: 'Ey insanlar! Gerçekten size hak gelmiştir'” buyruğunda geçen [hak], Kur'an'dır. [Bunun] Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu da söylenmiştir. { مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدى } “Rabbinizden. Artık kim doğru yola girerse” yani Muhammed'i tasdik eder ve getirdiklerine iman ederse; { فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ } “ancak kendi nefsi için doğru yola girmiş olur”.

أَيْ لِخَلَاصِ نَفْسِهِ. (وَمَنْ ضَلَّ) أَيْ تَرَكَ الرَّسُولَ وَالْقُرْآنَ وَاتَّبَعَ الْأَصْنَامَ وَالْأَوْثَانَ. (فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها) أَيْ وَبَالُ ذَلِكَ عَلَى نَفْسِهِ. (وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ) أَيْ بِحَفِيظٍ أَحْفَظُ أَعْمَالَكُمْ إِنَّمَا أَنَا رَسُولٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَسَخَتْهَا آية السيف.

yani kendi nefsinin kurtuluşu için. { وَمَنْ ضَلَّ } “kim de saparsa” yani Resûl'ü ve Kur'an'ı bırakıp heykellere ve putlara uyarsa; { فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها } “ancak kendi aleyhine sapmış olur” yani bunun vebali kendi nefsi üzerinedir. { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “ve ben sizin üzerinize bir vekil değilim” yani amellerinizi muhafaza eden bir koruyucu değilim, ben yalnızca bir elçiyim. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayeti kılıç ayeti neshetmiştir.

[سورة يونس (١٠): آية ١٠٩]

[Yûnus Sûresi (10), 109. Âyet]

وَاتَّبِعْ مَا يُوحى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (١٠٩)

{ وَاتَّبِعْ مَا يُوحى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (١٠٩) } “Sana vahyolunana uy ve Allah hükmünü verinceye kadar sabret! O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّبِعْ مَا يُوحى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ) قِيلَ: نُسِخَ بِآيَةِ الْقِتَالِ: وَقِيلَ: لَيْسَ مَنْسُوخًا، وَمَعْنَاهُ اصْبِرْ عَلَى الطَّاعَةِ وَعَنِ الْمَعْصِيَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا نَزَلَتْ جَمَعَ النَّبِيُّ ﷺ الْأَنْصَارَ وَلَمْ يَجْمَعْ مَعَهُمْ غَيْرَهُمْ فَقَالَ: (إِنَّكُمْ سَتَجِدُونَ بَعْدِي أَثَرَةً فَاصْبِرُوا حَتَّى تَلْقَوْنِي عَلَى الْحَوْضِ). وَعَنْ أَنَسٍ بِمِثْلِ ذَلِكَ، ثُمَّ قَالَ أَنَسٌ: فَلَمْ يَصْبِرُوا فَأَمَرَهُمْ بِالصَّبْرِ كَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَفِي ذَلِكَ يَقُولُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حَسَّانَ:

Yüce Allah'ın: { وَاتَّبِعْ مَا يُوحى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ } “Sana vahyolunana uy ve sabret” buyruğunun kıtal (savaş) ayetiyle neshedildiği söylenmiştir. Neshedilmediği de söylenmiştir; bu takdirde anlamı: İtaat üzere ve günahtan uzak durma hususunda sabret, demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ensârı topladı ve yanlarına başkasını almadı, sonra şöyle buyurdu: { إِنَّكُمْ سَتَجِدُونَ بَعْدِي أَثَرَةً فَاصْبِرُوا حَتَّى تَلْقَوْنِي عَلَى الْحَوْضِ } “Şüphesiz siz benden sonra adam kayırma ve bencillik göreceksiniz; havuz başında bana kavuşuncaya kadar sabredin.” Enes'ten de benzeri rivayet edilmiş, sonra Enes şöyle demiştir: Fakat sabretmediler; oysa Allah Teâlâ kendisine emrettiği gibi o da onlara sabretmelerini emretmişti. Bu hususta Abdurrahman b. Hassân şöyle demektedir:

أَلَا أَبْلِغْ مُعَاوِيَةَ بْنَ حَرْبٍ ... أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ نَثَا كَلَامِي

Dikkat edin, ulaştırın Muâviye b. Harb'e... / Müminlerin emirine sözümün yayılışını

بِأَنَّا صَابِرُونَ وَمُنْظِرُوكُمْ ... إِلَى يَوْمِ التَّغَابُنِ وَالْخِصَامِ

Bizim sabrettiğimizi ve sizi beklettiğimizi... / Aldanış ve hasımlaşma gününe (kıyamete) kadar.

(حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، لِأَنَّهُ ﷿ لَا يَحْكُمُ إِلَّا بِالْحَقِّ.

{ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } “Allah hükmedinceye kadar; O hüküm verenlerin en hayırlısıdır” ifadesi mübteda ve haberdir; çünkü O azze ve celle ancak hak ile hükmeder.

تَمَّتْ سُورَةُ يونس، والحمد لله وحده

Yûnus Sûresi sona erdi; yalnızca Allah'a hamdolsun.

محققه أبو إسحاق إبراهيم أطفيش

Tahkik eden: Ebû İshâk İbrâhîm Atfeyyiş

تم الجزء الثامن مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ يَتْلُوهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى الجزء التاسع وأوله: (سورة هود)

Kurtubî Tefsiri'nin sekizinci cüzü tamamlandı. Yüce Allah'ın izniyle ardından dokuzuncu cüz gelecektir; onun başlangıcı ise (Hûd Sûresi)'dir.